Skip to main content

Full text of "Compendium theologiae positivae, adjectis notis amplioribus, quibus doctrina orthodoxa ad paideian academicam explicatur atque ex Scriptura S. eique innixis rationibus theologicis confirmatur"

See other formats 


JOH.  GUILIELMI 

BAIERI 

COMPENDIUM 
THEOLOGIAE 
POSITIVAE:... 

Johann  Wilhelm  Baier 


ni 

Digitized  by  Google 


Digitized  by  Google 


)igitized  by  Google  j 


JOH.  GUILIELMI  BAIERI 

COMPENDIUM 


ADJECTIS  NOTIS  AMPLIORIBUS, 

QUIBUS 

DOCTRINA  OBTHODOXA  AD  IIAIAEIAN  AC  AD  E  MICA  M  EXPLICATUB 
ATQUE  EX  SCRIPTURA  8.  EIQUE  INNIXI8  RATIONIBUS  THEO- 

LOGICIS  CONFIRMATUR, 


DESCO  EDENDCI  CURAVIT 


Carol.  Ferd.  Guil.  Walther, 


i 

4  » 


EDITTO  ATJCTIOR  ET  EMENDATIOR. 

vol.  in. 

PARS  TERTIA. 


IN  URBE  8AXCTI  LUDOVICI 
KX  OFFICINA  8YNODI  MISSOURI  KN  818  LUTHKRANAK. 
(Latti.  Concordi..  VerlaB.) 

HDCCCLXXIX 


I 


Digitized  by  Google 


THEOLOGIAE  POSITIVAE 


PARTIS  TERTIAE 


Caput  L 


DE  GRATI  A  DEI  ERGA  HOMINES  LAPSOS,  SALUTIS 
NOSTRAE  PRIMO  PRINCIPIO. 


theologia  revelata  suae  curae  3ubjectosb  invenit,  primum 
locum  obtinet0  gratta  Dei,  qua  Deusd  humanum  genus 
in  communi*  exitio,  quod  sibi  in  Adamo  et  per  peccatum 
originale  contraxerant,  relinquere  noluit  ac  potius  per 
certa  media  inde  eruere  atque  ad  beatitudinem  aeternam 
deducere  intenditi 

a)  De  hia  enìm  nunc  agendum  est,  poatquam  de  fine  objectivo  et 
formali  in  parte  prima  deque  subjedo  operationis  in  parte  secunda 


Quknstkdtius  :  ..Consideravimus  hactenus  SS.  theologlam  in 
genere,  ejusque  grincipiurn  cognQs^ndJ  s.  Scripturam;  delude  Jlmm, 
tum  objectlv.um,  Deum  unltrinum,  tum  formatami  aeternam  Del  frul- 
tionem.  Porrà  subjectum,  In  quod  finis  ille  Introducenrius  est,  hominem 
sci.  peccatorem  secundùm  divereos  status,  instituttani>  sci.  et  déstltu- 
tionis.  Agendum  jam  de  principiti,  a  quibus  salus  nostra  dcpendet,  ac 
denique  de  t3*djÀ-1,  per  quae  ad  eam  homo  lapsus  perducendus  est." 
(Theol.  dld.-pol.  P.  III.  c.  1.  a.  1.  th.  1.  fol.  1.) 

b)  Peccatorea  ni  mini  m,  eri  minia  laeeae  majeatatia  divinae  reoa 
ideoque  prorsua  miseros  et  vi  juatitiae  divinae  aibi  relictae  peasum  itu- 
roe,  vid.  P.  II.  cap.  IL  §  13.  Voi.  II.  p.  296.  Quo  aen8u  etiara  a 
Paulo  Rom.  3,  19.  *àc  6  xóa/io^  vrJ,9txo<;  rù>  6t<p,  totu*  mundm  Deo, 
tanquam  judici,  aut  judicio  Dei,  obnoriu*  dicitur. 

Lcthkrus  :  „Non  agimas  hic  de  cognitlone  hominis  philosophica, 
quae  deflnit,  hominem  esse  animai  ratlonale  e  te.  Physlca  haec  sunt,  et 
non  tbeologica.  STc  jurcconsultus  loquitur  de  homine  possessore  et 
domino  suarum  rerum;  medicus  loquitur  de  homine  sano  et  aegro; 


vidimus. 


* 


Digitized  by  Google 


4 


PART.  III.    CAP.  I. 


theologus  autem  Hianntat  jjf.  hnmipA_pcrp^tnr^.  Haec  hominls  .sub- 
stantia est  in  Alcologia,  et  hoc  a  theologo  agitar,  ut  frane  spam  naturam 
pecchila  cnrrqDtBjn  homo  sentiat."  (Enarrat.  Pa.  51.  Vici".  ExegetT 
opp.  lat.  Cur.  Irmischer.  Voi.  XIX,  20.) 

c)  Unde,  quicquid  est  eorum,  quibus  salus  nostra  peccatoribus 
nobìs  procuratur,  pendet  atque  in  nos  redundat.  y-jtW-  tfM>~jtJLi}y — 

Ql'enstedtius  :  ,, Prince_p_a calati»  nostrac  causa  est  immensa  Dei 
misericordia  et  gratta,  quae  hoc  loco  non  spectatur,  quatcnus  attributum 
vel  enscntialis  proprietas  Pei  est  (sic  enlm*  ad  ■dm'/.u^inv  specialiter  sic 
dictam  sive  ad  flnem  theologlae  objectivum  pertinet,  et  supra  per- 
tractata  est),  sed  quatenua  in  negotio  aetemae  nostrae  saluti»  causa 
prima  et  su  min  a.  fona  et  scaturigo  est  omnium  eorum,  quae  ad  pro- 
curandam  nostram  salutem  'spectant,  sicque  ad  tHKovofiiav,  in  qua  nunc 
versamur,  pertinet."    (L.  c.  tb.  2.  f.  1.)  / 

d)  Qui  est  cau8a_gfficiens  beatitudinis  nostrae  juxta  Proleg.  cap.  L 
§  21.  Voi.  I.  p.  40.  Est  autem  baud  dubie  causa  Ubera;  unde  de 
causis  impulsivi»  voluntatis  divinae  merito  quaeritur. 

e)  Sic  enim  h.  1.  spectanda  est  gratia  Dei,  cum  alias  Deum  homi- 
nibus  partivi  ut  producendis,  partita  in  statu  integritatis  ut  conservan- 
dis  et  ad  suum  fi  nera  ducendis  aeque  atque  caeterìs  creaturis  suis  bo- 
li u in  esse,  jam  pridera  constet  ex  P.  I.  cap.  I.  §  26.  c.  II.  §  18.  et 
c  IV.  §  3.  Voi.  II.  p.  43.  96.  144. 

f)  De  quibus  distincte  agetur  in  aequentibus. 

§  2. 

Intelligitur  ergo  nomine  gratiae  divinae*  hoc  locob 
benignila  Dei  fqfflr0  erga  peccatore»,  quo  Deus,  nostro 
concipiendi  modo,d  movetur,  ut  velit  ad  salutem  eorum 
procurandam  conferre,  quod  suum  est.  Dicitur  alias6 
misericordia. f  gi^gr. K  beni  uni  fa^h  Dei  etc. 

a)  Ita  enim  r^c  ^àptroq  nomen  in  Scrtpturis  crebro  occurrit,  v.  g. 
Ephes.  lt  7.,  et  cap.  2,  7.  non  tantum  sed  nÀuùm^  nj?  ^rf/itroc, 
opulentia  qratiae,  Deo  tribuitur  in  respectu  ad  negotium  salutis  nostrae. 
Confer.  Rom.  3,  2±.  Ephes.  2,  8.  1  Petr.  5,  10.  Deus  omnis  gratiae, 
quasi  plenus  fons  aut  auctor,  dicitur. 

b)  Alias  equidem  vox  gratiae  partirti  prò  habitualibus  donis  gra- 
ti»** TinhÌB  *nf!la'_Bi  partirti  prò  actualibus  g^aj^auxilite  accipitur,  noti 
autem  ita  in  praesetUi  negotio. 

Lutherus  :  „  Gnads  una"  Qabe  slnd  des  Unterscheides,  dass  Guade 
_  eigentlich  helsst  GgBvsijLuld  oder  Gunst,  die  er  zu  uns  tragt  bei  sich 
selbst,  aus  welcher  er  genelgt  wird, "'CliHstum  uud  den  Geist  mit  seinen 
Gaben  in  uns  zu  giessen;  wie  das  aus  dem  5.  Cap.  v.  15.  klar  wird,  da 
er  spricht:  ,Gnadejindòabe_in  Christo1  u.  s.  w.  Ob  nun  wohl  die  Gabe 
und  der  Geist  in  uns  taglich  zunehmen  und  noch  nicht  rollkommen 
sind,  dass  also  noch  bose  Ltiste  und  Siinde  in  uns  iiberbleiben,  welche 
wider  den  Geist  Ktreiten,  wie  er  saget  Rom.  7,  14.  Gal.  5,  17.  und  wie 
1  Mose  3,  16.  verkiindiget  ist  der  Hader  zwlschen  des  Weibes  Samen 


Digitized  by  Google 


1>K  GRATIA  DEI. 


5 


und  dcr  Schlangen  Samen  ;  so  thut  doch  die  Gnade  so  viel,  dass  wir 
fB3H  Qod  fiir  voli  gerechj;  vor  Qott  gerechngt  werde  n./'  Denn  selne 
Guade-  theilet  und  stucket  slch  nicht,  wie  die  Gaben  thun,  sondern 
nhnmt  uns  gauz  uud  gar  auf  in  die  Huldc  utn  Christi,  unscres  Fur- 
sprechers  und  Mittlers,  wilien,  und  um  das  die  Gaben  in  uns  angefan- 
gen  sind."  (Vorrede  zu  Pauli  Brlef  an  die  Romer.  XIV,  118.  so,.) 
„Auf  dieser  Lehre  bestehct  das  ganze  PabsUhjwi;  Die  Gqade  werde 
deui  Mcnschen  ^inffegoss£!L  dureh  eine  heimliche  Wirkung  ;  wer  dazu 
kommcn  wollc,  der  raiissc  reuen,  bejcjiten  und  genugthun."  (XIII, 
2078.)  ,,Wo  du  nicht  die  Vergei)?) ng  im  W_flrto  suchest,  wlrst  du  um- 
sonst  gen  Himrael  gaffen  uaeh  der  Gnailc  odor  (wie  sic  sagen)  nach  der 
innerlichen  Veraebunq."    (XIX,  1175T 

Huklskmannus  :  ,,De  vocabulis  .aratiae*  et  .gratis*  coepit  dispu- 
tano cum  ipsa  reformatlone  religionis.  Et  quamquam  Philippo  Me- 
lancbthonl  placeret,  postquam  ab  exhiblta  A.  C.  in  comitiis  anno  1680. 
conciliatio  contro versiar uni  religionis  Inter  principcs  et  theologos 
utriusque  partis  a  d.  16.  usque  ad  22.  Augusti  tractaretur,  rclinqucre 
vocabulura  grati  ae  gub  ambigui  tate,  ut  sibi,  quemadmodum  et  sociis, 
liceret  illud  capere  et  exponerc  prò  solo  affectu  beuevolentlae  divtnae, 
Eckio  autem  et  sociis  prò  more  suo  de  aualitatibwf  virtuosi*  ex  bene- 
volenza Del,  tanqnam  causa  principali,  homlnibus  infusis;  qui  slgnlfl- 
catus  non  irapedlebat,  quominus  homo  consequeretur  salutem  per  me- 
ritano, tanquam  per  causanti  secundariam,  quae  ei  infundebatur  a  Deo 
per  benevolentiam,  tanquam  causam  primarlam  ;  in  qua  aequi vocatione 
Philippus  sibi  mlriflce  placebat,  ut  apparet  ex  llterls  ad  Lutherum  de 
22.  Aug.  ex  comitiis  lllis  datis  apud  Chytraeum  in  hist.  A.  C.  German. 
p.  400.:  Luthero  tamen  baec  (Eph.  4,  14.)  mox  ab  initio  displl- 

cult.  .  .  Noster  symbolicus  liber  non  tantum  in  Epitome  et  Declara- 
tlone,  sed  in  Apologia  quoque  liberavft  vocem  ,gjaiiiu:<  et  ,g£jjHig'  ab 
fteqjilvocatlope  de  habitu  infuso,  Apol.  p.  78.  76.  78.  96.  sqq.  Quam- 
quam vero  non  negat,~alicubl  sumi  illud  nomen  gratiae,  per  meton. 
effectus  prò  causa,  sive  prò  doni»  ex  benevolenti  Dei  in  nos  eollatis 
Eph.  4,  7.,  de  gratta  gratis  data,  slve  doTìTs  ad  ministerium  requisiti, 
necnon  1  Pet.  4, 10.  :  ,Simus  boni  dispensatores  variae  divinae  gratiae'  ; 
falsum  tamen  est,  nspiam,  quando  de  causis,  sive  instrumentalibus  slve 
meritorils,  justiflcationis  et  salutis  ex  parte  nostra  agitur,  acctpl  hoc  vo- 
cabulum prò  dono  infuso.-**    (Praelectt.  P.  C.  art.  11.  s.  1.  p.  642.) 

Mklancht h  un  :  „ Was  die  Lehre  belangt,  stehets  also  :  Eck  cavlllirt 
das  Wort  .sola*,  wenn  wir  sagen,  der  Mensch  werde  alleln  durch  den 
Glauben  gerecnt.  Doch  hat  er  die  Lehre  an  slch  selbst  nicht  ver- 
dammt  ;  sondcrn  sagte,  dass  die  Unerfahrenen  sich  Srgerten.  Denn 
ich  habe  Ihn  gezwungen  zu  bekennen,  dass  die  Gerechtigkeit  dem 
Glauben  recht  zugecignet  werde.  Doch  hat  er  gleichwohl  begehret, 
wir  sollten  also  schrelben,  dass  der  Mensch  durcA  die.  Gnade  und  dai 
Glauben  gerecht  werde.  Das  habe  Ich  nicht  wlderfochten  ;  aber  der 
Narr  verstehet  das  Wort  .Guade*  nicht."  (Schrelben  an  Luther  d.  d. 
22.  August  1530.  Luth.  Opp.  Hai.  XVI,  1694.  cf.  Luthers  Antwort 
d.  d.  26.  Aug.  :  „Scrlbis  Eccium  a  te  esse  coactum  fateri,  nos  Ade  justi- 
ficari:  utinam  coegisses  eum  non  mentir!. 11  (De  Wette  IV,  145.) 

QiTKNsTEDTirs  :  ,,Objlc.  :  Gratta  justlticans  dicitur  caritas  diffusa 
In  cordibus  nostris  per  Spiritum  S.,  Rom.  5,  5.  Jam  vero  donum  in 
corde  effusum  non  potest  dici  extcrnus  Dei  favor,  sed  aliquid  ipsum 
cor  attlngens,  purgans  et  renovans,  quod  est  zmirnhabitualis.  unde  et 
Augustinus  exponft  de  caritate,  qua  nos  Deum  diligimus.  Resp.  .  .  : 
Dicitur  Illa  caritas  diffusa  in  cordibus  nostris  quoad  effectum.  non 
qnoad  subicctivam  inhaealonemj  vel  luhaerentiam  ;  adde  v.  8.,  in  quo 
se  explicat  apostulus,  de  qua  loquatur  caritate.  Argumentamur  Ita: 
Quara  carltatem  Deus  erga  nos  declaravit  tradendo  Filium,  cum  adhuc 
ius  peccatores  adeoque  carltatis  hujus  incapaces,  ea  dicitur  hlc 


Digitized  by  Google 


6  PART.  III.    CAP.  I. 

t'fftiK&  ;  jam  non  nostrani  carltatem,  qua  nos  Deum  dlHginius.  sed  qua 
non  fi^.s  dMllgitr  commendat  Deus  tradendo  FlUum  etc.  Ergo.4*  (L.  c. 
c.  8.  8.  2.  q.  2.  f.  770.) 

c)  Velut  per  modum  ajfctfm,  quamvis  affectus,  qui  mutationem 
quandam  important,  Deo  proprie  ad  scribi  non  possint.  Hic  tamen 
voluntatis  Dei  quaedam  teniiinatÌQ,_ad  pus  juvandos  haud  dubie  deno- 
tatur,  quae  similitudinem  quandam  habet  cum  h umano  affectu,  sed 
citra  imperfectionem. 

d)  Habet,  inquam,  sese  gratia  divina  per  modum  cqu^jmmilsime 
interm^ex  parte  voluntatis  divinae  ad  procurandum  nostrani  salutèm. 

e)  Nimirum  gratiae  quidem  appellatio  locum  habet  ad  excludenda 
nostra  merita  aut  dignitatem.  Et  sic  debito  opponitur  Barn.  4,  4-  «7<?« 
c.  11,  6.    Reliqua  nomina  connotatis  peculiaribus  distinguuntur. 

f)  Propter  respectum  ad  'p  '■y>*(fllft  n 0(8 tram,  qua  velut  causa 

■  *  w  -4  K^nxarsfiinsi  (quam  impulxivam  erfentam aliquando  vocant)  provocatur 
aut  movetur  ad  eam  depellenclain.  Sic  rò  tte»s  Dei  in  negotio  salutis 
nostrae  celebrat  Paulus  TU.  3,  5.  et  Deum  t.  'koìhtu»  iv  Uést,  divitem  in 
misericordia,  dicit  Ephes.  2,  4-    Zacharias  autem  in  cantico  suo 

".. ,/,  "<fitknyx»a  ikéous  Btoh,  vincerà  miserieordiae  Dei,  memorat  Lucae  1,  78. 
'       Confer.  1  Petr.  1,  3. 

g)  In  ordine  ad  hoì^um.  videlicet  salutoni  ae  ternani,  quam  nobis 
vult  Deus.  Est  enim  amoris  seu  caritatis,  velie  alteri,  quae  bona 
putes,  eaque  prò  viribus  studere  efficere.  Ac  Deo  quidem  àpójnj  seu 
amor  erga  nos,  quales  post  lapsum  sumus,  adscribitur  Joh.  3, 16.  llukkr, 
àydmj,  ijv  tydwqn*  7M«c,  multa  carità»,  qua  dilexit  nos,  etiam  cum  essemus 
mortui  per  delieta,  Ephe*.  2,  4-  5-  Deus  ipse  cantatemi  suam  erga  nos, 
tanquam  ingentem,  imo  singularem,  commendare  dicitur  Rom.  6,  8. 
Eadera,  objecto  simul  cura  ipso  actu  in  unam  vocem  concluso,  dicitur 
^iXavfywitia^junor  erga  homines,  TU.  3,  4- 

h)  Eodem  sensu  cum  voce  amoris  Graece  rn^róniz  TU.  8,  4-  legi- 
tur;  xiu&tòì  autem  dicitur,  qui  alteri  utilig,  aut  causa  boni,  felicitata, 
salutis  ejus  est. 

§  8. 

Obiectum  hujus  gratiae  sunt  hQmiffés\4mj]ffl  ac  sin- 
gulti etiamsi  peccato0  coiTupti.d 

a)  Unde  gratin  lupuecfulL*  vulgo  dicitur,  appellatone  ab  objecto 
desumta,  quod  est  universum  genus  humanum;  uti  verbis  sequenti- 
bus  indicatur. 

b)  Qui,  hactenus  miseria  pares,  simul  in  esse  creaturae  inter  se 
eonveniunt,  imo  in  ipsa  natura  numana,  Deo  prae  aliis  speciebus  crea- 
turarum  dilecta,  atque  olim  irnqgjjìfi  Dei  donati  omnes  in  Adamo,  ita 
aeque  omnes.  nemine  excepto,  objectum  sunt  gratiae  seu  misericordiae 
et  Denignitatis  divinae. 


Digitized  by  Google 


DE  ORATIA  DEI. 


c)  Equidem,  non  quaienm.  aut  yuia  peccatores  sunt,  Deus  sua 
eratia  eoa  prosequitur;  Deus  enim,  miqiiùatem  nolem.  odit  operante 
iniquUaiefnf  Ps.  5,  5.  Attamen,  non  optante  lapsu  protoplastorum  et 
hinc  contracto  peccato,  sed  obversante  intellectui  divino  corruptione 
ieta  communi  omnium,  Deus  misertus,  eorum  liberationem  et  salutem 
intendit. 

d)  Sic  enim  expresse  dicitur  1  Tim.  2,  4-  :  JÌ£U&-MUjl  (non  dicit, 
se  velie;  sed,  yjjl^. revera)  omnes  flgfcyi  ftìÀ  prout  jubet  christianos 
preci  bus  suis  ex  amore  profectis  re  vera  expetere  omnium  salutem  ; 
omnium,  inquam,  nomine  excepto,  ne  Nerone  quidem,  aut  aliis  inter 
tyrannos  ejus  temporis;  unde  tanto  minus  voluntatem  illam  Dei  ad 
paucorum  ex  mero  beneplacito  electorum  numerum  ex  variis  eoe  ti  bus 
aut  quovis  genere  hominum  restringere  fas  est,  sed,  uti  1  i  t  era  postulat, 
re  ferri  ad  omnes  omnino  homines  oportet,  nomine  excepto,  ne  Nerone 
quidem,  aut  aliis,  quanquam  praefractis,  peccatori  bus  et  sua  culpa 
perituris.  Similiter  universalitas  illa  gratiae  divinae  patet  ex  2  Petr. 
3,  9.:  Deus  non  y^fl  yflfll  MOttì  ubi  alterum  oppositorum  ita  negat, 
ut  alterum  tanto  fortius  affirmet.  Qui  enim  non  vult  quemquam  perire, 
haud  dubie  vult  omnes  ab  interi t  u  ser vari  ;  nerainem  ex  mero  bene- 
placito destinat  exitio,  omnes  amore  pari  complexus.  Ac  notandum 
est,  Paulum  Petrumque  1.  c.  loqu'i  de  hominibu8J  quales  actu  existunt, 
adeoque  hatòtajratiqne,  lapsus  AiajnjL  fcL peccatorum ,  quibus  posteri 
omnes  et  sìnguli  polluuntur.  Sic  etiam  Christus  Joh.  3,  16.:  Deus, 
ait,  dilexit  mundum.  credentes  et  incredulos  complectentem,  quocT  ex 
contextu  patet,  adeoque  mundum  prò  universo  genere  humano.  mun- 
dum hunc  incolente,  acceptum  ac  totì  multitudini  Judaeorum,  a  ser- 
pentibus  ignitis  laesorum,  respondentem,  quorum  singulorum  aeque 
ac  omnium  (non  tantum  paucorum,  ex  mero  beneplacito  electorum) 
bono  serpe ns  aeneus  olim  erectus  fuit.  Denique  Rom.  11,  32.  dicitur, 
Deum  conelusisse  omnes.  auft  pecxntum*  iti  omnium  misereretur.  ubi  eadem 
amplitudo  esse  eorum  dicitur,  quos  Deus  in  statum  peccati  venire 
passus  sit,  et  quorum  misereatur;  ut  quemadmodum  hominem  pmn« 
et  siuguli  peccatores  eonstituti  sunt,  sic  omnes  et  singuli,  quamvis  pec- 
catores, tamen  etiam  sint  objectum  misericordiae  divinae. 

Gkrbardus  :  ,,Hulc  sententiae  (de  absoluto  decreto)  primo  oppo- 
nlmus  bonificarci  illam  Dei  voluntatem,  qua  serio  omnium  conversio- 
sm  et  salutem  expetit,  quam  beniflcam  voluntatem  Scriptum  verbis, 

tT^De 


QsMJpse  juramzntu  testa  tara  feclt."    (De  elect.  et 

reprob.  §  57. v 

Luthxrus  :  „Gleichwie  die  liebe  Sonne  dadurch  nicht  verdunkelt 
oder  verflnstert  wird,  dass  sie  vielen  leuchten  muss,  ja  die  ganze  Welt 
ihres  Llcbtes,  Schelnes  und  Glanzes  geneusst;  sie  behillt  ihr  Licht 
glelcbwohl  ganz,  es  gehet  ihr  nichts  ab,  sie  ist  ein  unraassig  Licht, 
kònnte  wohl  noch  zehen  Welten  erleuchten  .  .  .,  also  ist  Christus  unser 
Herr  (zn  dem  wir  Zuflucht  haben  mus«en  nnd  von  ihm  alle»  bittcn)  ein 
unendlichcr  Bora  und  Hauptquelle  aller  Gnade,  Wahrheit,  Gerechtlg- 
kelt.  Weishelt.  Lebens,  die  oline  Mass,  Eude  und  Gruud  ist;  also,  dass 
wenn  auch  die'  ganze  Welt  so  viel  Goade  und  Wahrheit  daraus 
schòpfete,  dass  eltelTÈngel  daraus  wiirden,  noch  ginge  ihm  nlcht  ein 
Tròpfleln  ab:  die  Quelle  ì&uft  immerdar  iiber  voiler  Gnade.  Wer  qua. 


kcinen^aus^eschlossea.  seiner  Gnade  geniessen  will,  der  komrcie  und 
h8le  sic  bcTlhmT'    (Ad  Joh.  1,  16.  VII,  1597.)    „Es  ist  aus  der 


Digitized  by  Google 


■ 


8 


PART.  ni.     CAP.  I. 


Massen  feln  and  tròstlicb.  von  Chrlsto,  un  se  rem  Heiland,  gepredlgt; 
wlr  kònnens  mlt  Worten,  ja  auch  mit  unsern  Gedanken  nimmermehr 
erlangen.  In  jenem  Leben  werdeu  wir  in  Ewigkeit  ungere  Freude  und  p 
Lust  (Iran  haben,  dass  der  Sohn  Gottes  sich  so  tief  herunter  liisst  und 
nlmmt  meine  Siinde  auf  seinen  Riickcn  ;  ja,  nicht  allein  meine  Siinde, 
sondern  auch  ''er  iUH'""'"  \Vììl t_i  die  vun  Adam  an  bis  auf  den  allerletz- 
ten  Mcnschen  gethau  ist,  die  will  Er  gethan  haben  und  auch  dafiir  lei- 
don  und  sterben,  damit  ich  ohne  Siinde  sei  und  das  ewige  Leben  uud 
Seligkeit  erlange.  .  .  Hierauf  stehet  nun  der  Grund  aller  christlichen  ■'  ! 
Lehre  ;  wer  die  glaubet,  der  ist  ein  Christ;  were  nicht  glaubet,  der  ist 
ketnDhrist,  der  wird  aein  Theil  auch  tìnden.  Es  ist  ja  klar  geuug  ge- 
sagt:  Dies  ist  das  Liiramlein  Gottes,  das  tragt  die  Siinde  der  Welt, 
und  ist  der  Text  Gottes  Wort  und  nicht  unser  Wort,  noch  von  I 
uns  erdacht,  dass  Gott  dies  Lamm  darum  habe  geschlachtet  und  * 
das  Lammlein  aus  Gehorsara  gegen  dem  Vater  der  ganzen  Welt 
Siinde  auf  sich  geladen  hat.  Aber  die  Welt  will  nicht  hlnan,  sie  will 
dem  lieben  Lammlein  die  Ehre  nicht  gònnen,  dass  wir  allein  sellg  wer- 
den  darum,  dass  es  uusere  Siinde  triìgt.  Sie__will  auch  etwfts  sein,  und 
je  inehr  sie  thun  will  und  Siinde  biissen,  je  arger  sie  es  niaeht,  .  .  Das 
Lamm  prediget  uns  selber,  spricht  :  Sehet  zu,  wie  ich  doch  eure  Siinde 
trage,  aber  niemand  wills  annehmen  ;  und  wcnn  wirs  glaubten  und  an- 
nahmen,  so  wiirde  niemand  verdammt.  Was  soli  das  La  rara  mehr 
thun?  Es  spricht:  Ihr  seld  alle  verdammt,  aber  Ich  will  cure  Siinde 
auf  mich  nehmen;  Ich  bin  die  j^anze .Welt  \\orden ;  habe  die  Person 
aller  Menschen  von  Adam  her  ansienòinraen,  dass,  so  man  von  Adam 
Siinde  bekommen  hat,  so  will  er  uus  Gerechtigkeit  dafiir  geben.  Da 
solite  Ich  sagen:  Das  will  ich  glauben,  dass  mein  lieber  Herr,  das 
Lamm  Gottes,  alle  Siinde  auf  sich  genommen  hat.  Noch  wills  die 
Welt  nicht  glauben  noch  annehmen,  und  wenn  sie  es  gltiubte,  so  wiirde 
niemand  verloren.  .  .  Dass  man  aber  nicht  gltiubet,  das  gcschleht 
nicht  aus  Mangel  des  Herrn  Christ),  sondern  die  Schuld  Ist  meln. 
Glaube  lchs  nicht,  so  liege  Ich  in  meiner  Verdammniss.  Ich  muss 
kurzum  sagen,  dass  Gottes  Lammlein  habe  die  Suxtde  der  Welt  getra- 
gen  ;  und  es  ist  mir  ernstlich  geboten,  dass  ichs  glauben  unrf  bekennen 
soli,  auch  darauf  sterben.  Ja,  mòehtest  du  sagen,  wer  welss,  ob  er  \ 
auch  meine  Siinde  trage?  Ich  glaube  wohl,  dass  er  St.  Pctri,  St.  Pauli 
und  auderer  Heiligen  Slinde  getragen  hat;  die  waren  frommeLeute; 
wenn  ich  nun  auch  St.  Petrus  oder  St.  Paulus  wiin-  '.  Hòrest  du  denn 
nicht,  was  hier  St.  Johannes  sagt  :  Dies  ist  das  Lamm  Gottes,  das  da 
trilgt  die  Siinde  der  WefL!  Nun  kannst  du  ja  nicht  leugnen,  du  seist 
auch  jein  Stiick  von  der  Welt.  .  .  So  du  (nun)  in  dei  Welt  bist,  und 
deine  Siinden  sind  ein  Stirale  der  Welt-Sunde,  so  stehet  hier  der  Text: 


bleibest,  so  wlrst  du  ja  auch  dess  mit  génlésseH7Usvon  an  diesem  Ort 
der  Text  saget."    (Ad  Joh.  1,  29.  VII,  163!).  1642.  1648.  1649.  1650.) 

Quknstkptius  :  „Ad  Ine  imi  Joh.  3,  16.  regerunt  Calviniani,  vocem 
mundi  hlc  notare  non  omues  in  universum  homlnes,  sed  soloa  e .tota 
mundo  dieta»  slve  c^nmji_clecloruai  e,  toto.  wuuUo.  .  .  Ad  locum 
1  Tlnj.  2,  4.  :  ,Deus  vult  omnes  nomine»  salvos  «eri4  etc.  exclplunt  Cal- 
viniani, per  omnes  homines  apostolura  non  intelligere  slngulos  homj- 
nes,  sed  quosvto  homlnes  li.  e.  umiliti  generis  homlnes.  germanice: 
Nicht  alle,  somieri!  "allerTel  ^IvJPtacbeu.    Ita  Calvinus  coinm.  In  h.  I.  .  . 


omnium  misereatur*.  excipit  Wendellnus:  I.,  Orojras^ouidem.  et  sin-  . 
gulos  Jhpraines  esse  sub  peccatum  conclusos,  sed  id  a  Paulo  hoc  loco 
non  intendi.'  .  .    IL  Objicit  locum  Gal.  8,  22.:  .Concluslt  Scrlptura 
omnia  subpeccatum,  ut  promlssio  ex'flde  Jesu  Chrlstl  daretur  creden- 
tlbus»;  ex  quo  demonstrare  praesumlt,  quod  Paulus,  dlcens:  ,Ut  om- 


Digitized  by  Google 


I>E  GKATIA  DEI. 


9 


misereatur',  de  solis  erodenti  bus  loquatur.  .  .  III.  Vanum  est 
h.  1.  Bezae  in  resp.  ad  acta  coli.  Mompelg.  p.  228.  et  allorum  Calvial- 
starum  coraraune  effugium  de  generibus  singulorum.  .  .  "Ad  Tocura 
J.  Kct .  ,">,  9,  :  ,Deus  non  vult  ullos  perire,  sed  omnes  ad  poenitentiam 
tendere',  .  .  Calviniani  unanimitcr  fere  eleetos  seu  credente»  hlc  lntelli- 
gunt,  quod  cóTTìgunt  ex  illis  verbls:  'ò  Kifuo^  /laKpodvfitì  fir  r)uàc.  .  . 
Ezech.  18,  23.  32.  et  33, 11.  :  ,Nolo  mortem  impii'  etc.  .  .  Chamler  torar 

III.  Panstra^Wd.  7.  c.  6.  n.  10.  effugium  suum  I.  in  distinzione  voluu- 
tatis  in 'cySoniav' et  evapeaTiav,  tum  li.  in  verbo  ysn  quaerit,  quod  non 

signiflcet  , velie.'  simpliciter,  sed  ,acquiescere  rei  alicui,  d.electarj,  desi- 
derare'. .  .  >Yejidelìxius  exercit.  127.  n.  13.  asseriti  ,Deura  non  velie 
mortem  peccatoris,  quatenus  est  destructio  impjrpbj,  velie  autem  mortetn 
peccatori»,  quatenus  est  justa  poenaab  ipsa  Dei  justitia  distata.'  .  • 

IV.  AHI  Calviniani  negant,  intelligi  in  istis  ìocis  apud  Ezechielem  in 
genere  omnes  peccatore»,  et  dicunt,  lllos  tantum  designarì,  <iuLMSvn- 
vertunt ;  ita  Macrnvlus. . .  V.  Frlder.  Spauhemius  exerc.  de  grat.  univ. 
s.  5.  th.  7.  p.  127.  et  128.  contendi t,  verba  Kzechiells  ad  dumum  Israeli* 
esse  restringenda.  .  .  VI.  Polanus  in  syntagm.  p.  (513.  :  ,Deus«,  inquit, 
,hic  (apud  Ezech.)  non  loquitur  dc_yjaluntate  arcana  et  beneplaciti, 
neque  de  omnibus  Improhis  ;  voluntate  enim  arcana  et  bencplacìtTvult 
omnium  eorum,  qui  pereunt,  i.  e.  (reprobo  rum,  mortem;  sed  loquitur  de 
ltiiml0ti  "'gru,  revelata  in  evangelio,  quo  omnibus  offert  miserlcordlam 
et  salutem,  ut  llberentur  a  morte  et  vivant.4  "  (L.  c.  P.  III.  c.  3.  s.  2. 
q.  1.  f.  12—17.) 

ANTITHESIS. 

QuEN8TKDTius  :   tiAntithesi»  :  1.  Antiquorum  haereticorum,  qui 

£raed( ■stinatiani  dicti,  qui  circa  annuii»  Chrinti  415.,  et  C-vduschalci_ 
elgae,  qui  annoChrlsti  849.  docuerunt,  Deum  absolntu  quosdam  j?rae- 
destina^se  ln_mfiiteni  iie^^cmi^je^lliLj^tem.  .  ■  2.  Calviniano- 
rum,  statuentium,  Deum  quidem  voluntate  in  Scripturis  manifestata 
sive  tigni  velie  omnes  salvos  fieri,  voluntate  vero  arcana,  quam  bene- 
placiti vw^,  velie  soiQS  Jìlcctos  salale.    Ita  Jfaq ,Part.  2.  respons. 


ad  acta  collòq.  Mompelgarteus.  p.  194.  scribit:  ,Nullum  tempii»  fuit, 
»»i  «•«»»  imTiMwié  voitt  ant  ^"ijturus  siiTDens  singulorum 


\eJLfiat,  v^erj^,  quo  voluerit,  veJil»  aui_VQjjt 
m iscreri . M^ctw us  llo73Tlnstitt.  c.  23.  §  1. 
hrmius  unlversalìfDei  voluntati  valde  infesto 


4.  sq.  .  .  Inprimls  S^qu- 
infestns  est;  sic  enim  scribit  in 
syntagmate  disputt.  theol.,  disp.  de  grat.  univers.  th.  5.  p.  231.:  ,Sen- 
tentiae  nostrae  summa  est:  Nec  voluntatem  omnium  et  singulorum 
boroinum  miserandi  ad  salutem  Dco  àdscrlbi  posse,  nec  voluntatem 
omnes  et  slngulos  per  Christum  redimendi,  neque  voluntatem  omnes  et 
singulos  ad  salutem  per  Christum  vjxansii,  adeoque  gratiam  uni  versa- 
lem  nec  statui  debere  nec  defendi  posse.'  Huc  pertinent  etiam  omnes 
Calvinista*  hupothetici,  qui  quidem  universalem  quandam  erga  omnes 
homines  t)ei  Denevolentlam  admittunt,  sed  sub  hupothesi  Jideij  jd  cje- 
daaj;  utpote  qui,  quod  unamanu  dant,  altera  erTpiunfTpéripheriam  di- 
vTnae  miscricordiae  amplitìcant,  sed  conditlone  fldei  impossibili  et  im- 
praestabili  restringunt,  ac  proinde  caeteris,  hoc  est  catejiQricis,  merito 
sunt  annumerandi,  ut  L'amerò.  Atnyraldusj  Beryius,  Crocius  silique." 
(L.  c.  c.  1.  s.  2.  f.  11.)  ,,CaUinLstanìm~aliI  sunt  Si^ralapsariij  alti 
§MÌ£jnLIn/™iW*arii,  Juxta  illos  decrevit  peus,  maximam  hominum 
parte m  prò  solo  Beneplacito  suo  creare  ad  interitum  et  praecipitare  in 
exitium,  ut  absolutam  suam  potestatem  et  justitiam  declarare  posset; 
ita  Calvinjus,  JJeza,  Piscator,  Gomarus,  Slajssoyjhj»  ;  juxta  hos  decrevit 
Deus,  maximam  partera  in  lapsu  praeterire  et  relinquere;  ita  hodle 
plerique  Calviniani  et  Syn.  Dordr.  etc."    (L.  c.  f.  10.) 

Prksbytkriami  :  ,,The  rest  of  raankind"  (praeter  eleetos),  ,,God 
was  pleased,  accordlng  to  the  unsearchable  counsel  of  his  own  will, 
whereby  he  extendeth  or  withholdeth  mercy  as  he  pleaseth,  for  the 


Digitized  by  Google 


10 


PART.  III.     CAP.  I. 


glory  of  bis  souvercign  power  over  bis  creatures,  to  pass  by,  and  to 
ordain  them  to  dishonour  and  wrath  _for  their^sitt,  toUfe  praise  of  bis 
glorloùs  justlce.™  (Thè  Confession  of  faith,  c.  3.  n.  7.  Vid.  The  con- 
stitution  of  the  Presbyterian  ehurch,  in  the  United  States  of  Am.  Phlla- 
delphia,  1840.  p.  26.) 

§4. 

Eadem  haec  gratia  Dei  non  est  otiosa^  quaedam*  com- 
placentia  Dei,  ad  salutem  omnium  terminata,  si  haecb 
contingeret,  sed  una  secum  importat  inclinationem  Dei 
ad0  cartffTémdum  a  sua  parte  ea,  quae  faciuntd  ad  procu- 
randam  salutem  omnium,  ut  ea,  quantum  est  a  parte 
Dei,  omnibus  obtentu  possibilis  reddatur. 

a)  Quasi  piacerei  Deo,  si  omnes  salvi  fierent,  yoUi  auto  ni  Deus  a 
sua  parte  conjsrjx,  quod  illis  e  miseria  sua  aut  perditione  eruendis  ne- 
cessario praestandum  foret.  Talis,  inquam,  non  est  voluntas  illa  Dei 
ad  salutem  omnium  terminata. 

b)  Quanquam  enim  voluntatem  illam,  qua  Deus  vult  omnium 
salutem,  etiam  nostrates  aliquando  appellent  conditionatam.  non  gèatrfu- 
tam,  id  tamen  non  eo  sensu  dictum  est,  quasi  Deua  tantum  velit  finem, 
non  velit  media^.  aut  velit  finem  sub  conditione,  quam  ipse  ex  mero 
beneplacito  panes  multos  nolit  implcri,  sed  quatenus  Deus,  volens  ho- 
mines  salvari,  non  vult  eos  citra  satisfactionem  ullamve  conditionem 
ìmplendam  salvos  fieri,  sed  sub  conditione  certorura  mediorura  deduci 
ad  salutem  ;  de  quo  mox  distinctius  videbimus. 

Gxkhardus:  ,,Atqul  (dlcunt,  qui  nobis  contradicunt),  si  Dens 
serio  vult  omnes  salvos  fieri,  omnes  etiam  salvarentur,  quia  omnia, 
quaé  voluit  Deus,  feclt,  Ps.  115,  8.;  ,voluntati  ejus  quls  reslstit?' 
Rom.  9,  19.  Respondemus  :  Quaedam  Deus  vult  absolute  et  simpliciter, 
quaedam  certa  conditione  oc  certi»  medito.  OtXnrà  primi  generis,  cum 
sint  absolnla,  semper  fiunt;  de  illis  accipienda  sunt  dieta  antea  alle- 
gata. QtMrà  sxcundi  generis,  cum  sint  certa  conditione  ac  certis  medila 
clrcumacrlpta,  ideo  nonnisi  posita  illa  conditione  ac  positls  illis  medila 
eveniunt.  Vult  Deus  et  serio  vult  peccatori»  vitam;  sed  tamen  vult 
etiam  peccatoris  conversionem  per  Splritum  8.  et  verbum;  quod  si 
peccator  verbum  illud  repellat  et  Spirimi  S.  resistat  atque  ita  non 
convertatur,  vult  peccatoris  justam  damnationem.  .  .  Christus 
J.ue.  U.  declarat  id  exemplo  patrisfamilias,  qui  parat  coenam  magnam 
et  serio  vult,  ut  omnes  vocatl  compareant  atque  bonis  perf ruantur  ;  at 
poNtquam  ipslus  vocatlonem  ac  beneficentiam  contemnunt,  vult  et  de- 
cernit,  ut  nemo  corum  coenam  paratam  gustet."  (L.  de  elect.  et  re- 
prob.  §  75.  77.) 

Quenstkdtius  :  „Voluntas  antecedenti,  etsi  proprie  loquendo  ab- 
soluta  non  alt,  vere  tamen  et  absolute  universali»  est,  .  .  .  non  quidem 
sub  conditione  fldel  :  ,sl  credant*,  sed  nec  absolute,  verum  sub  rà£ci 
certa  medlorum  ;  non  ergo  absoluta  est  haec  Dei  voluntas,  sed  ordinata, 
minime  autcui  {stride  loquendo)  c&nditionata,  ut  volunt  Calviniani  hy po- 
tile! ici.  . .  Cum  itaque  a  qulbusdam  ortbodoxls  voluntas  Dei  antecedena 
conditlonata  dicitur,  vox  conditionis  jrajvXOf  accipitur,  hoc  sensu, 
quod  non  absolute,  sed  ordinate  Deus  velit  salutem  omnium.'4  (L.  c. 
c.  1.  s.  2.  f.  20.  sq.) 


'  '  1 

'ri 


Digitized  by  Google 


DE  GRATTA  DEI. 


11 


c)  Uode  gratiam  illuni  universalem  seu  voluntatem  Dei  antece- 
dentem  efffcacem  appellant  in  oppositione  ad  affectum  pimpliris  compja- 
c&ntiae,  ]Est  enim  Deo  ratio  volendi  non  tantum  salutem  omnium,  sed 
etiam  media,  quatenus  baec  ex  parte  Dei  aeque  omnibus  ordinanda 
sunt.  Conf.  b.  Musati  Disp.  de  volunt.  Dei  Antec.  et  Conseq.,  quae 
subjuncta  est  Tractatui  contra  Vedelium  §  12.  sqq.,  et  quae  supra 
Part.  I.  cap.  I.  §  20.  Voi.  II.  p.  34.  disseruimus. 

Gkrhakdus:  ,,  Voluntas  (Dei)  alia  antecedens,  alia  consequeju^ 
(est).  Calviniani  hanc  dbitinctionem  rejiciunt.  .  .  Sed  approbatur  et 
probatur  a  CJbtfj^ojiluilL^uo.m .  l.JIn^ep,  ad  Ephes.,  ubi  illam  vocat  pri- 
mam,  hanc  secundam;  Damasceno'  itb.'  2*.r  orth.  fld.,  ubi  illud  vocat  v  " 
di}.t(fta  Trpoq}  nvfttvoy,  hoc  vero  i  irójtf  voy\  Anshelmo,  qui  Ulani  vocat 
.  vtjfflL  •~%atnntAt<»ni  jnjf *ricordìaet  )t*nr  juftitiap  Anieceden*  voluntas  est,  qua 
Deus  ut  benlgnlssimus  pater  omnes  homines  vult  salvo»  fieri  et  ad 
agnltionern  ventati»  venire;  cynsequens  voluntas  est,  qua  Deus  justissi- 
mus  judcx  nualiter  impoenitentca  et  incredulo?  vult  dauinari. . .  Fun- 
damentura  igitur  habet  haec  distinctio  in  mirabili  temperamento 
justitiae  et  miserlcordiae  jdivinae.  .  ^  Maccovius  disp.  1.  pervertlt 
nostrani  sententiam.  ,Statùunt'  (inqult),  ,Deum  ab  aetcrno  .  .  .  jn|- 
jlTt"!!!  Pa*<fl  orni'lHP  •  •  •»  8«d  postea  . . .  voluntatem  hanc  immutasse/  . . 
At  nemo  nostrum  mut&tipnem  voluntatis  inDeo  statuit,  sed  consequen- 
tem  voluntatem  antecedenti  subordinatavi  esse  dicimus.  Declararl  pot- 
est  haec  distinctio  variis  exemplis:  1.  patti*,  qui  ex  aequo  .omnibus 
liberis  favet  et  omnes  vult  baeredes  suorum  honorum  fieri,  sed  prae- 
fracte  contumace»  et  degencres  ab  haereditate  exciudit.  .  .  4.  Medici, 
qui  omnibus  peste  infectis  offert  pretiosam  medicinam  et  eorum  expetit 
sanitatem;  si  qui  vero  oblata  media  aspernantur,  illos  sua  culpa  inter- 
lrepatitur."    (Exeges.  1.  2.  §  271.) 

Hollazius:  „ Voluntas  Dei  dicitur  qjHeccdens  et  consequens,  non 
1.  ratione  temporis,  ...  2.  nec  ex  parte  ipslus  voluntatis  divinae,  quasi 
dentur  in  Deo  duay  reapse  distinse  voluntates.  ...  3.  sed  nb  ordin^ 
ia4ÙUIiljlfllJy£;  diversos  volendi  actus  in  Deo  prò  diversa  objectorum" 
conslderatione  distinguenti»  et  unum  actura  prae  altero  consideranti  ; 
ut  salte  ni  notetur,  voluntatem  antecedentem  praecedere  consequentem 
in  tigno  rqtionis  divinae.  Privi  -  quippe  est  nostro  intelligendi  modo, 
Deum  velie  hominibus  salutem  et  media  salutis  procurare,  quam,  eun- 
dem  velie  flnaliter  in  Christum  crediturls  ae ternani  salutem  actu  con- 
.  .,-  Terre  vel  flnaliter  lmpoenltentibus  aeternam  damnationem  adjudlcare." 

(Exam.  P.  HI.  s.  1.  c.  1.  q.  5.  p.  587.)  8charfkius:  „ Dicitur  rationU 
distinctio,  quia  non  in  re  ipsa,  sed  per  rationem,  h.  e.,  per  operationem 
mentis  ponltur  et  couclpitur."    (Metaphys.  p.  174.) 

ANTITHESIS. 

Qt'KNSTXDTii's  :  „AntUhesi$  :  ...  3.  Scholaxticorum  e_t  pontificio? 
rum  statueutium,  voluntatem  Dei  circa  omnium  salutem  esse  tantum 
sìmplici*  comiìlacetitiae.  praevalere  vero  voluntatem  efficacem  Del,  qua 
vult  relinquere  homines  plures  cum  illls  auxillis,  cura  quibus  sciebat 
non  recte  vlcturos  et  tandem  condemnandos.  Ita  Vasquez  in  1.  Thomae 
tom.  I.  disp.  83.  c.  4.  n.  28.  Bellarminus  de  grat.  et  lib.  arbitr.  Llb.  II. 
c.  3.  etc."    (L.  c.  f.  11.) 

d)  De  quibus  singulis  suo  loco  distincte  agetur,  v.  g.  de  mediatore 
communi  omnium,  de  vocatione  universali  etc. 


Digitized  by  Google 


12 


PART.  III.     CAP.  I. 


§  5. 

Cumque  in  Deo  praeter  bonitatem*  etiam  justitia1' 
vindicativa  sit  agnoscenda,  certum  est,  bonitatem  illarn 
sic  tendere  in  hominum  salutem,  ut  nec  justitiae  aliquidc 
decedat;  ideoque  ipsa  bonitas  Dei  Deum  movet  ad  pro- 
curandumd  medium,  quo  justitiae  divinae  prò  peccatori- 
bus  satisfiat. 

a)  Qua  non  solum  in  se,  sed  et  hominibus,  etiam  peecatoribus, 
tanquain  creaturis  suis  bonus  est  quaeque  gratiae  nomine  hactentis 
nobis  venit. 

b)  Tanquam  essentiale  Dei  attributum,  juxta  P.  I.  eap.  I.  §  23. 
Voi.  II.  p.  39.  Cujus  vi  Deus  ut  peccata  non  potest  non  odisse,  sic  ad 
po8tulandam  satisfactionem  prò  violatione  legis  suae  non  potest  non 
inclinare. 

c)  Non  enim  possuut  sibi  adversari,  quae  simul  in  Deo  sunt,  in 
quo  nulla  locum  hal>et  inordinatio.  Itaque  et  bonitas  aut  grafia  illa 
Dei  non  aliter  tendit  ad  salutem  hominum  peccatorum,  quam  in  quan- 
tum, salva  justitia  divina,  fieri  potest. 

Qukxstkdtius  „Objiclt  gocinus  Praelect.  theol.  c.  16.  fol.  87.: 
,Nemo  est,  qui  injurias  sibi  illatas  debitaque  secum  contrada  suroruo 
jure  condonare  et  remittere  non  queat,  nulla  vera  prò  ipsis  satlsfactione 
acccpta.  Igltur  nisi  velimus  Deo  mlnus  concedere,  quam  hominibiin 
ipsls  concedatar,  confitendum  omnino  est,  Deum  jure  potuisse  nobis 
peccata  nostra  tgnoscere,  nulla  prò  ipsls  vera  sati.sfactionc  accepta.' 
Resp.  :  1.  Dlst.  Inter  potentiam  Del  abaolutam  et  ordinatavi  ac  in  verbo 
revelatam.  Non  quaerltur  hic,  quid  Deus  gbsnlutr  potuerit  (an  sci. 
potuerit  peccata  sine  satisfactloue  remittere),  sed  quid  voluerit  et  quo- 
modo  sese  revelaverit.  Non  opus  est  de  po testate  Dei  disputare,  ubi  de 
voi  untate  ejus  ex  revelatione  constat.  2.  Argumenti:  ,sl  cullibct 
nomini  licet  injurias  sibi  Mata*  citra  satisfactionem  remittere,  licebit 
etiam  Deo',  antecedete  et  consequeus  negamus;  illud,  quia  alia  ratio 
homlnls,  alia  Del,  qui  summus  totius  universi  judex  est;  hoc,  quìa 
magistratus  non  liabet  liberam  manum  utendi  vel  non  u tendi  gladio, 
ulciscendi  vel  non  ulclscendl  injurias  public?  incommodantes.  .  .  4.  A 
debito  proprie  ad  debitum  improprie  et  figurate  acceptum  (quale  pec- 
catum  est)  Nv  V.  C.  .  .  7.  Dist.  Inter  credltorem  privatum  et  pecuni- 
arium,  et  creditorem  publlcum  et  iudiciarium  h.  e.  legls  vindicem  et 
justitiae  ex  officio  suo  exactoreni.  Hic  si  delinquentibus  non  indigne- 
tur  nec  poenam  cxlgat,  hoc  Ipso  Iniquus  est,  non  munlflcus.  Ut 
taceam,  Deum  in  remittendis  peccatis  non  habere  respectum  nudi 
creditorls.  sed  potius  justissiinl  judicls."  (L.  c.  P.  III.  c.  3.  membr. 
s.  2.  q.  G.  f.  436.) 

Idem:  „0bjiclunt  ^y^yuii:  A' coluta  Del  gratin  justitleamur, 
ergo  non  interveniente  satisfactloue.  Ita  goclnus  de  justitlc.  f.  11. 
Resp.:  Justitlcamur  quidem  gx&iJa.  Rora.  3,  24.,  njuiLjkutenjL  absoluta, 

quia  »'/cì  rr/f  tiToArr/M^ioir  et  Aia  Tifi  T/ffrrwf  V.  25.  jUStìflCAinur.  Justitì- 

camur  ex  gratia  Rom.  4,  2 — 7.  ita,  ut  interventi  redemtionis  Christi 
hic  actus  justiflcationis  et  remissionis  peccatorum  sit  Meiftc  sive  de- 
monstratlo  justitiae  divinae  Rom.  3,  24.  Objiciunt:  Aut  non  potuti 
Deus  aliter  justidcare,  et  sic  labefactatur  pojtrntia JPel,  aut  non  voluti 
et  sic  mUericordia  cadit.  Ostorod.  Instlt.  e."  36.  fTsOO.  Resp.  :  1.  Slmili 
ratione  et  nos  adversarios  urgere  possemus:  Deus  omnes  homines 


Digitized  by  Google 


DB  GRATIA  DEI 


13 


salvare  aut  nolait,  aut.  non  potult;  si  noloit,  tollitar  gloria  miseri- 
cordlae,  si  vero  volalt  et  non  potult,  tollitur  gloria  omnipotentiae. 
Quicquid  1111  hic  respondetfnt,  vicissim  responsioni^  loco  «ibi  habebunt. 
2.  Neutrum  coruu  dilermmitìs  Ostorodi  nos  ferit.  Utrumque  cnim  sano 
sensn  concedi  potest.  Et  quod  non  voluerit  sine  satisfactione  calpam 
<  li  ini  1 1  ero ,  et  quod  non  potuerit  :  nol_u.it  quippe,  quia  slc_jao_n.  decebat, 
quia  aUfrer  se.  vdUe  d/,>r.l"r*vpritt i  *on  potuti,  quia  in  se  impassibile  fuit. 
Peccata  enim  Impunita  dlmlttgre,  divinai  justitiae  et  vergati  repugnat. 
J^ec,  Ista  non  posse,  esLiinpotentiae,  sed  poteutiae.  Ea  enim  Deus 
tantunLpoicfiWiUlftfi -SUfi*  puaiiibilia/'    (L.  c.  c.  8.  s.  2.  q.  3.  f.  774.) 

H.  Kromaykrus:  „Objlciunt  (8oclnlanl).  ex  ipsa  dilectionc  Dei, 
qua  semper  genus  humanura,  etiam  corruptura,  fuerit  prosecutus,  pro- 
fiuxisse»  quod  mlserlt  Filium  suum  In  raundum;  ergo  non  dar!  justltiam 
in  Deo  vindicativam,  quae  dilectionl  et  mlsericordlae  ipsius  opponatur. 
Minorem  probarit  Kom.  5,  8.  :  ,Commendat  Deus  caiitatem  suam  erga 
nos,  quod,  cum  adhuc  essemus  peccatores,  Chrlstus  prò  nobis  mortuus 
fuerlt.4  Sed  respondemus  :  Distlntruendum  inter  dilectionem  Dei  venera- 
le m  et  specialem  :  miarsabjtem  ami  spam  mjU  fieri  reparabilem.  vosterior 
peccatores  in  gratiam  rtcipit  ;  prior  vocatur  cojnnilserationis,  potierior 
complacentiae  ;  prior  est  assoluta,  ponterior  ordinata,  quae  locum  ha- 
bcre  non  potest,  quara  postquam  justitiae  divinae  per  Christum  fuerlt 
satlsfactum  ;  non  priori,  sed  posteriori  justitla  haec  vlndicatlva  oppo- 
nltur.  De  priori  loquitur  versiculus  adductus  c.  5,  8.  epistolae  ad 
Rora.,  cujus  effectus  est  missio  Filii;  sed  conservalo  ab  ira,  ne  sci. 
poenas  peccatis  promeritas  dare  cogamur,  satisfactionem  Cbristi  prae- 
supponlt.  De  utraque  versiculus  aglt  10.  c.  5.  epistolae  ad  Rom.  :  ,81, 
cum  Inimici  essemus,  reconclliatl  fulmus  Deo  per  mortem  Filli  eius  : 
multo  magis  reconclliatl  servablmur  ab  ira.*"  (Tbeol.  pos.-pol.  I, 
p.  140.  sq.) 

A.  Osiandbr  :  „Optime  conslstunt  djlectte  atque  ira  divina  in 
genus  humanura  ;  diléct)o  enim  est  vel  ralscricordiae,  bencvolentiae  et 
mediorum  ordinativi,  vel  complacentla,  amicitlae  cpìlattva  ;  prior  In 
Deo  obtlnet  etlam  mhirato  generi  Fiumano,  potttrìor  autem  placatum 
supponit."    (Colleg.  IV,  170?) 

Gkrhakdi'S:  ,, Thomas  P.  IH.  q.  46.  art.  2.  disputat:  ,Quod  Deus 
possit  sino  satisfactione  homlni  remlttere  peccata,  cum  non  habeat  su- 
periorem.'  . .  Thomae  argutlam,  quod  Deus,  utpote  authenticus  judex, 
potuisset  absque  satisfactione  homlni  remlttere  peccata,  recentiores 
PhotlnianJ  perpetuo  urgeut.  Opponlmus  autem  el  ira  ino  tura  hoc  f  unda- 
mentum:  Deus  ita  ralsericors  est^  ut  sit  etiara  strani  justus.  .  .  Nec 
revocar!  potult  Illud  dlvlnura  decretum  horaFàT  prom'ulgatura  :  ,Qua- 
cunque  (Ue_^qmederis  de  fructu  arboris,  morte  morier!*.'  Nullum  ergo 
aliud  supere  rat  remedium,  quara  ut  ipse  Dei  Filin  s  humanam  naturam 
assumeret  ac  in  ea  et  per  cara  satlsfaceret  ;  D_ejjs  nojLdebebat,  homo 
non  pojerat."    (L.  de  persona  et  off.  Christl  §  169.  sq.) 

Idem:  ,,Peccat  flfì)iftrmhms,  .  .,  quod  statuit,  Deum  variis  modls 
potuisse  liberare  vel  omnes  vel  aliquos;  nos,  secuti  Scripturam,  statui- 
mus,  nullum  aliud  remedium  homlni  lacsa  lavenlrl  potuisse,  quara  in- 
carnationcm  et  passlonera  ipslus  Filli  JUcj."  (Loc.  de  elect.  et 
reprob.  §  197.) 

I  dkm  :  „S1  vel  maxime,  mlssionem  Filli  hypoth<  tir<im  fulsse,  conce- 
daraus,  tamen  mlssionem  Dei  simpliciter  ad  nostrae  redemtionis  opus 
peragendum,  praesupposlta  sci.  Dei  de  genere  humano  redimendo  vo- 
luntate,  u£C£ssarium  fulsse  dicimus,  cum  in  Scripturls  sacri»  nuJLUia 
allus  J£BJla_tus  sit  redemtioub  nostrae  mgdujs  nec  salva  Dei  justitia 
ali us  esse  potuerit;  interim,  alios  de  qì>nalnta  Dei  potentia.  quae  sci. 
absque  respècluad  reliqua  divina  attributi  consìderatur,  libere  dis- 
putare, permittimus."    (Dlsputt.  theol.  P.  I.  p.  64.  sq.) 


Digitized  by  Google 


14 


PART.  HI.    CAP.  I. 


Luthkrus :  , , Dieser  Spruch  ist  ewigUch  wabr  Ps.  5,  6. :  ,Du  bist 
nicht  eio  Gott,  dem  gottlos  Wesen  oder  Sunde  gefallig  ist.1  Dean  ob 
/ergletcb  die  Heiligen  annimmt,  die  doch  noch  Sunde  an  ibnen  haben, 
so  ni mm t  er  sie  doch  nicht  obne  eine  grosse  Bezahlung  an  :  Qhrlstus 
hat  miissen  Opfer  werden,  um  welches  wlllen  uns  Gott  annimmt  uud 
schonet,  so  lange  wlr  im  Glaubcn  blelben  und  wenn  wir  im  Glauben 
bleiben."  (Bedenken  von  den  Sunden  der  Auserwiihìten.  1636.  X,  2001 .) 

Idem  :  , .Welter  sagen  sie  :  Was  ist  aber  Noth,  dass  Cbristus  Leib 
im  Sacrament  sei?  Kann  doch  der  Glaube  wohl  ohne  dasselbige  durchs 
Evangelium,  so  sonsf  gepredigt  wird,  gestarkt  werden.  .  .  Ja,  das 
mòcht  wohl  aasser  dem  Sacrament  geschehen.  Ist  wahr,  es  mòcht 
auch  wohl  ausser  dem  Lcibe  Christi,  der  zur  Rechten  Gottes  ist,  ge- 
schehen; sollt  darum  Christus  zar  Rechten  Gottes  nicht  sein?  Item, 
es  mòcht  ohn  das  Evangelium  geschehen.  Denn  tcer  wollt  Goti  wehren, 
^9~tr-UM.Mti^mU  (hr  That  xcoUen^Wstn^wlnisht*  davonpredigen 
ia**{?U^JaocAJ£tMC^_Wf  rfy&t  Gleichwie  er  Himmel  und  Erde  geschaffen 
fiat,  und  alles  macht  noch  iromerdar  ohn  ausserllch  Predigen,  und  wird 
nicht  Meusch  darum,  solite  drum  das  Evangelium  nlchts  sein?  Nun  ers 
aber  dir  will  durch  die  Mensehheit,  durchs  Wort,  durchs  Brod  im 
Abendmahl  geben,  wer  bist  du  hoffiirtiger  undankbarer  Teufel,  der  du 
fragen  darfcst,  warum  er's  nicht  sonst  und  ohn  die  Weise  thuc? 
Willt  du  llun  Mass  und  Weise  set  zen  und  wiihlen?  Du  solltest  fur 
Freuden  springen,  dass  ers  thut.  durch  welche  Weise  er  will,  alleili 
dass  du  es  erlangest."  (Dass  dìese  Wort»*  :  Das  ist  mein  Leib  etc. 
XX,  1101.  1103  sq.)  Idkm  :  ,,Gott  kimntewohLdyrch  seine  Ajlmiichtig- 
keit  das  meuscJiliche  Geschlecht  sellg  machcn  ohne  ChrlVto.  ohne  die 
X&uiùt-Ohiic  da*  Wort  dea  Evangelii;  er  hiitte  inwehdig  oTe  Hcrzen 
durch  den  Heiligen  Geist  erleuchten  und  die  Siinde  vcrgeben  kònnen 
ohne  das  Predigtamt  und  ohne  die  Kjrcheodiencr;  er  hat  es  aber  nicht 
thun  woìlcn.'.'    (Ad  Geu.  32,  24."  II, ÌÌ39.) 

d)  De  quo  et  sapientia  Dei  dispiciat  et  voluntas  Dei  libera  secun- 
dum  auctoritatem  et  potentiam  divinam  statuat  aut  decernat  idquc 
actu  suppeditet  aut  praestet. 


§  6. 

Sic  ergo  gratiae  divinae  adscribendum  est,  quod  Deus 
hominibus,  qui  satisfacere  ipsi  propeccatis  non*  possunt, 
mediatorem  Christum  dare  voluitb  ac  dedit,  qui  prò  pec- 
catoribus  omnibus  legem  impleret  et  poenas  violationum 
vicarias  solveret.0 

a)  Nemo,  inquam,  eorum,  vel  prò  «e,  vel  prò  alita.  Nulla  enim 
proportio  est  intra  id,  quod  homo  de  suo  praestare  potest,  et  infinitam 
Dei  justitiam  laesain.  Ita  Ps.  49,  8.  dicitur:  Frafrem  nullo  modo  redi- 
mere potest  quisquam,  neque  dare  Dea  pretium  redemtionis  ejus.  Ed  (enim) 
pretiosa  (nìruis)  redemtio  animae  ipsorum  et  cessabit  in  aaeeulum. 

b)  Quam  in  rem  Christus  Joh.  3,  16.  :  Sic  Deus  dUexit  mun/ìwn,  « 
tri  Filium  mum  unujenitum  darei  etc.,  et  Paulus  Rom.  6,  8.  :  Commendai 

Dem  caritalem  *uam  erga  nos,  quod,  eum  adhuc  peccatore*  essemus,  Qiristu* 
prò  nobis  mortuus  fuit.  Denique  1  T>m.  2.,  postquara  v.  4.  dixisset, 
Deum  velie  omnes  salvo»  fieri,  statini  addit,  unum  esse  mediatorem,  prout 


Digitized  by  Google 


DE  ORATIA  DEI.  15 

urne*  est  Deus,  scilicet  volens  hunc  esse  mediatorem,  qui  sese  det  prctivm 
redemtionis  prò  omnibus.  Ubi  simul  universalitas  subjecti,  ad  quod  gra- 
tia  Dei  in  ordine  ad  mediatorem  ei  dandum  terminatur,  observanda  est. 

c)  De  qui  bus  actibus  in  cap.  seq.  agemns.  Hic  tantum,  quatenus 
gratin  Dei  eo  8pectat,  consideramus. 

ANTITHESIS. 

Hopmannus:  „Zwischen  thr  (der  klrchlichen  Lehre)  ond  der  mel- 
nlgen  bleibt  der  sebr  wesentllche  Unterschled,  dass  msàtJÌ£L-&llkTL 
Gegenstand  des  Zorne3jdes_V"aters  l8ti  wnn  auchnur  stellrertretujìas: 
~^n'T^m  r»A  ^^hK^f~ class  tucAOfe jS'traùi»  welcher  die 
unerloste  Menschheit  fiir  ewig  anheimgefallen  ware,  an  dem  Sohn  voli-/  '  •  • 
zogen  worden,  sondern  ihra  seln  Hellandsbernf  Ursacfae  aller  derXelden  . 
geworden  ist,  welche  derselbe  in  Folge  seines  Einkoramens  in  die  .ada- 
mitiche Menschheit  mi t  sicb  brachte.  fficAf  ihn,  anstg((  nn*j  hat  der 
Zorn  Gottea  Betroflen,  so  dass  die  Strale  nun  vollzogcn  ist  und  nicht 
mehr  vollzogen  zu  werden  braucht  ;  sondern  die  Ijthe.l.  in  welchen  sich 
Gottes  Zorn  wider  die  siindige  Menschheit  vollzléht,  hat  er  in  der  mit 
seinem  Hellandsberufe  gesetzten  Weise  erlitten."  (8chutzschriften, 
Stiick  2.  p.  108.) 

Est  autem  etiam  gratiae  divinae,  salutem  nostram  ■ 
spectantis,  movere  Deum,  ut,  quod  suumb  est,  conferre 
velit  et  conferat  ad  id,  ut  satisfactiane  aliena0  mediatoris 
omnes^cjfi  queamus.d 

a)  Tanquam  efficaci  in  tendone  promovendi  a  m,  juxta  §  4. 

b)  Non  dico,  ut  nos  irresistibiliter  determinet  ad  recte  utendum 
mediatore,  sed,  ut  praestare  velit  ea,  quae  a  sua,  Dei,  parte  requirun- 
tur,  ne  quisquara  mediatore  frui  non  possit. 

Hollazius:  „Assertioni  nostrae  seqnentia  obstare  videntur  du- 
hia  :  ...  81  ideo  homlnes  non  credunt,  quia  Spiritai  S.  fldem  accensuro 
renstunt,  nulli  homines  irregenltl  fide  denari  possunt;  consequens  est 
falsum,  ergo  et  antecedens.   Consequentia  majoris  probaturez  Rom. 
8,  7.  :  .Sensus  carnis  est  inimicltia  adversus  Deum,  legi  enim  Dei  non 
snbjicit  se,  neque  enim  potcst.'   At  in  omnibus  irregeuitis  est  sensus 
carnis.  —  Reap.  :  DUt.  Inter  rasistentiam  naturaUm  et  maliUo&am.  lllgm 
Spiritns  S.  per  gratiajm  praevenlentem  frànflt  et  refrenat  ;  '}&ee  in'aliis 
hominibus  minor,  Tn  aliis  major  et  feroclor  est,  quae  saepe  irapedit, 
quoroinus  vera  fldes  in  corde  hominis  irregeniti  acceudatur.  Instan- 
tia  I.  :  Omnia  resistentia  mediis  gratiae  se  opponens  est  nflalltlo.sa. 
Besp.:  Mal IHòa^rosis te n tia  speciali  scnsu  hic  dlclfur,  "quae"  provenit 
ex  malltia  spontèT contracta;  naturali»  autem  resistentia  fluit  ex  ipsa 
l  naturae  corrupUone  connata.    Inxtantia  II.  :  Quamvis  resistentia  roali- 
\  Uosa  sii  m  potestate  hominis,  non  «resistentia  tamen  malitiosa  debetur 
I  gratiae  divinae.    Besp.  :  Sicnt  resistentia  malitiosa  vel  opponitur  gx,- 
I  terno  mcdlórum  usui,  vel  gratiae  conver»ionÌs  internae,  ita  et  non-resi- 
I  a|$ntla  malitiosa  denotat  vel  negatlonem  resistentiae  externo  medlorum 
/  ossi  pppositae,  vel  negationem  ejusdera  gratiae  couversionis  internae 
/  opposi  tae.    Illa  vlrlbus  arbitrii  subest,  haec  gratiae  divinae,  cor  lapi- 
!  deum  auferenti,  debetur...    Jnstantia  III.:  Deus  omnipotentla  sua 
I   omnem  malitiosam  reslstentlam  tollero  potest,  quod  dum  non  faclt,  ipse 


Digitized  by  Google 


16 


PART.  III.     CAP.  I. 


in  causa  est,  quod  multi  in  incredulità^  perseverent,  nec  Spiritul  S. 
repugnare  desifiant.  lìesp.:  JSi  Jtem  J^J>oteniiam.  abwlutam  >t  irrg- 
sistibilem  fidem  accendere^  ^U'-j  t ,  uf.iyuf  wnjjcm  contumaciam  Colf  ere 
posse t.  AtcnmTpsI  ^làcue.rit  nobiscum  agcre,  tanquam  cum  homnilbus," 
non  tanquam  cum  bruti»  aut  lapidlbus,  ideo  ordlnavlt  media,  per  quae 
fidem  in  cordibus  bominum  vult  operar!,  quae  qui  negliglt,  non  con- 
vertitur  neque  vera  fide  lmbuitur.  Neque  tamen  ideo  tribuenda  est 
culpa  Peo  sanctls8Ìmo,  quod  bomines  fidei  esperte»  manent;  quia  raa- 
litioaam  repugnantlam,  quae  est  lmpedlmentum  generandae  fidei,  non 
tollit;  propterea  quod  non  statina,  qui  potest  impedimentum  tollere, 
nec  tollit,  causa  est  impediti  effectus,  sed  tunc  demum  prò  causa  is 
habendus  est,  si  etiam  teneatur  impedire  vel  impedimentum  tollero. 
Deus  autem  quo  jure  obligatus  tene  tur,  ut  iis,  qui  roediis  gratiae  qb-  - 
stiliate  resistunt,  malitiosam  repugnantiam  adimat,  vel  fidem  morose 
reluctantibus  infundat?"   (Exam.  tbeol.  P.  III.  s.  1.  c.  1.  q.  9.  p.  C02.) 

c)  Quani  Deus  non  tantum,  quatenus  prò  uobis  praestita  est,  aed 
alio  peculiari  modo,  vult  fieri  nostrani,  ut  ejus  intuitu  jam  abeque  im- 
pedimento panini  haeredes  salutis  constituamur,  partim  salutem  ipsam 
piene  consequamur. 

d)  Speciatim  1)  ut  eam  fide  appreheudamus.  nobisque  uniamus; 
2)  ut  ea  a  nobis  apprehensa  ad  remissionem  peccatorum  nobis  actu 
imputetur  ;  3)  ut  ejus  intuitu  plura  bona  spiritualia  in  hac  vita  conse- 
quamur; 4)  ut  similiter  propter  eam  vita  aeterna  donemur. 

Apologie  dks  Concordibmbuciis  :  „Das  ebristliebe  Concordlen- 
buch  vcrleugnet  auch  nicht,  dass  in  Gott  eine  Verteer/ung  sei  oder  dass 
Gott  nicht  solite  etilene  verwerfen  ;  gehet  also  auch  nicht  wider  Luther! 
Spruch,  da  er  in  .Servo  arbitrio'  wlder  Erasmum  Hchreibct,  dass  dieses 
die  hòchste  Staffe!  des  Glaubens  sei,  glauben,  dass  der  Gott  gleichwobl 
der  Giitlgste  sei,  der  so  wenlg  selig  raacht.   Sondern  dahin  slehet  es, 
da»»  e»  Gott  die  teirkliche  Ursache  solcher  Vervoerfung  oder  Verdamm- 
nis»  nicht  zuschreibr,  dahiu  des  Gegentheils  Lehre  gelici;  und  dass, 
wenn  es  zu  dieser  Disputation  kommt,  alle  Ment*chen  den  Finger  auf 
den  Mund  legen  sollen,  und  erstlich  sagen  mit  dem  Apostel  Paulo 
Ròm.  11.:  , Propter  increduli  totem  defractl  sunt«;  und  Rò'ra.  «.:  ,Der 
Silnden  Sold  ist  der  Tod.VZum  audern,  wann  aber  gefragt  wird,  var- 
um  denn  Oott  der  Herr  nicht  alle  Metuchen  (da*  er  doch  usohl  kiinnte) 
durch  seinen  Heiligen  Getti  bekehre  und  glitubig  mache  u.  8.  w.,  mit  dem 
Apostel  ferner  sprechen  sollen  :  ,Quam  incomprehenvibilia  sunt  judicla 
ejuH  et  imperrestigabile*  viae  ejus!*  mit  Nichten  aber  Gott  dem  Herrn 
'.;     ,/selbst  die  willige  und  wirkllche  Ursache  der  Verwerfung  oder  Ver- 
'  ~~^damroniss  der  Unbussfertigen  zuschreiben.   Dringen  sie  aber  auf  uns 
.  „       und  sprechen  :  weil  Ihr  die  Wahl  der  Auserwahlten  gestebet,  so  musst 
V..  '  t    ihr  auch  das  Andere  gestehen,  nemlich  dass  in  Gott  selbat  eine  Ursache 
*>  '    tei  der  Verv>erfung  von  Ewigkeit,  auch  ausser  der  Sunde  u.s.  w.  :  so  sagen 

...J  v.  ,  .WA     *w!f,  dass  wirTcefnesweges  bedacht  sind,  Gott  rum  Ursacher  der  Ver- 
<r  .. . ..     '  '    werfung  zu  machen  (die  eigentlich  nicht  !n*!7pff.  sondern  iti  der  SUnde 
-  <    «  stehet)  und  llimselbst  wlrkìich  die  Ursache  der  Verdammniss  der~Gott- 

losen  zuzuschreiben  ;  sondern  wollen  bei  dem  Sprùchlein  des  Propheten 
Hosea  Cap.  18.  bleiben,  da  Gott  spricht:  .Israel,  djt  bringest  dlch  in 
UnglUckj  dein  flfi{>tehet  allein  Iwi  mjr.<  Wollen  auch,  wie  droben  aus 
Luthero  gehòrt,  von  dem  lieben  Gott,  sofern  er  yerborgen  i«t  und  sich 
nicht  geoffenbart  hat,  nicht  forschen.  Denn  es  ist  uns  doch  zu  hoch  und 
konnen's  nicht  begreifeu;  je  mehr  wlr  uns  dicsfalls  einlassen,  je  welter 
wir  von  dem  lieben  Gott  kommen  und  je  mehr  wlr  an  selnem  gnadigsten 
Willen  gegen  uns  zweifeln.  Solchergestalt  ist  auch  das  Concordien- 
buch  nicht  in  Abrede,  dass  Gott  nichi  in  alien  Mtnschen  oleicher  Weise 
Kirke  :  denn  vie!  sind  zu  alien  Zeiten,  die  er  durchs  offentliche  Predigt- 


Digitized  by  Google 


DE  GRATI  A  DEI.  17 

amt  nlcht  berufen  hat;  dass  wir  aber  darum  mit  dem  Gegenthell 
schlirssen  solitoti,  dass  er  einc  wirkliche  Ursache  sei  der  Vericcrfumi 

l  sòlcher  Leute,  und  dass  er's  fur  eich  aus  Mossevi  'Jìath  bescluosséu, 

daas  er  ale  verwerfen  und  ewigllch  verstossen  wolle,  aucb  ausserhalb 

.  der  Sunde,  soli  un  sic  una  nimmermehr  dazu  bereden.   Denn  genug  lat 

es,  dass,  wenn  wir  an  dicse  Tiefe  der  Gehelmniss  Gottes  kommen,  mit 
dem  Apostel  Rom.  11.  sprechen:  .Seine  Gerlchte  sind  unerforsrhiirh', 
and  1  Cor.  15.  :  ,Wir  danken  Gott,  der  uns  den  Sieg  gegeben  hat  durch 
unsero  Herrn  Jesum  Cbristum.'  Was  daruber  lst,  wird  uns  unser 
.<te»ffmiu'h«»rrrhriHtiiH^  gttjjjNmlgòg  *eìh»t  QggatqaaL"  (Apologia F.C. 
[Ed.  Chemnitlus,  Selneccerus,  Klrchnerus.]  Dreaden,  1584.  f.  206.  sq.) 


tr^tjzùìa  }JtK  E  8  E  s- 

Canone»  Dordrackni:  „Quodautem  aliqui  in  tempore  fide  a  Deo 
/         •  r  donantur,  aUqui  non  donantur.  id  ab  aeterno  ipslus  decreto  provenit.       .       ,  . 
.  f   /     Omnia  enim  opera  sua  novit  ab  aeterno,  Act.  15,  18.  Eph.  1,  11.,  W  *f*  *"^  *~<~-,« 
r  secundum  quod  decretum  electorum  corda,  quantum  vis  (luia,  gratiose       ( V  •~x» 

emplljt  et  ad  credendum  intlectit,  non-ekiOuà  autem  justo  jucHcÌQLS_uae  «rJ?**/  V. 
malltìae  et  durTtlie xfifiaiziltì"    (c.  1.  art.  6.)      Scriptum  porro  testa-  f  ./    f/,jJL  T 
tur,  non  omnes  homlnes  esse  electos,  sed  quosdam  non  electos  alve  In  "''     y    6  /  ^ 
aeterna  Dei  electlone  vràitèvìtÀì.  quos  sci.  Deus  ex  Uberrimo,  justlssl- 
mo,  irrepr_ehensiblll  et  Immutabili  beneplacito  decrevlt  in  communi 
miseria.  In  quam  se  sua  culpa  praeclpitarunt,  relinquere,  nec  salvifica  *~  / 

et  conversioni»  gratia  donare,  sed  In  vlis  suis  et  sub  fusto  judicio  rell-    *  „    /.  -  . 

ctos,  tandem  non  tantum  propter  iofldelUatem,  sed  etlam  caetera  omnia  /■  / 
peccata  ad  declaratlonem  justitiae  suac  darauare  et  acteraum  punire."  **/*>' 
(art.  15.)  ..Synodns  rejicij  errores  eorum  . .,  qui  docenti  ,Deum  nemi- 
nenLex  niera  justa  sua  voluntate  decrevisse  in  lapsn  Adae  et  in  com- 
muni peccati  et  damnationis  statu  relinquere,  aut  In  gratiae  ad  tìdcm 
eT  cpnversiónem  -Uecessariac  coramunicatlone  praeterire."  (Reject. 
err.  67)    ,,8ynodus  rejicit  errores  eorum,  .  .  qui  impetrationis  et 

applicationÌ8  disti  nctionem  usurpant,  ut  incautis  et  imperitis  hanc  y  

opinioneni  inatillent:  ,Denm,  quantum  ad  se  attiuet,  omnibus  hom ini-  '  * 
bus  ^fjMìQluV'èa  beneficia  voluisse  cohTérre,  quae  per  mortem  CfirTstl 
acquiruntur.'"    (Rej.  c.  2.  art.  6.) 

§  8. 

Finis,  cujus  obtinendi  causa  Deus  ad  procurandum 
saluterà  hominum  movetur,  est  ipsa  bonitatis  divinae- 
gloria. 

a)  Prout  Paulus  dicit,  vtòmia»  rov  fittynaros,  beneplacitum  minuta- 
ti Dei  de  nostra  salute,  tendere  eie  inatvuv  36^  rijc  ^à/ttro^  aùroò, 
Ephes.  1,  5.  6. 

§  9. 

Deseribi  potest  hoc  loco  gratia  Dei,  quod  sit  actus* 
bonitatis  divinae,  quo  Deus,5  spectata  hominum  miseria0 
per  peccatum  contracta,  movetur,  ut  eostf  òmnes  liberari 
atque  ad  salutem  pertingere  ideoque  mediatorem,  et 
quae  ad  fruitionem  ejus  necessaria  sunt,  omnium  bono 

ed.  Walther.  IU.  2 


Digitized  by  Google 


18  pàrt.  m.  cap.  n. 

ipse  procurare*  serio  velit,  quibus  eruantur  ex  illaexitio 
atque  ad  salutem  aeternam  jierducantur,  celebrandae 
gloriae  bonitatis  divinae'  causa. 

a)  Hunc  enim  vox  gratiae  in  casu  recto  hic  significat;  vid.  §  2. 

b)  Qui  per  modum  subjecti  se  habet,  velut  intra  se  per  id,  quod 
suum  est,  niotus  ;  vid.  §  2. 

c)  Tanquam  causa  7r/wxarapxnxrt ,  seti  impulsiva  externa;  vid.  §  1. 
not.  c.  et  §  ó.  not  c. 

d)  Qui  sunt  objectum  gratiae  hujus;  vid.  §  3. 

e)  Quos  quidam  adxi«  formale*  hujus  gratiae  appellant;  vid.  de 
his  §  4.  5.  6.  7. 

f)  Tanquam  finis;  vid.  §  8. 


Caput  II. 

DE  CHRISTO,  SALUTIS  NOSTRAE  PRINCIPIO  AC 

FONDAMENTO.     ;  .-  , :>  .^<^,.. 

§  1. 

Cum  homines  peccatores,  ad  salutem  aeternam  per- 
ducendi,  opus  habeant  mediatore,*  cujus  beneficio  apud 
Deum  consequantur  felicitatene  qua  ipsi  ex  se  indigni 
sunt,  considerari  omnino  debet  hic  mediator,  qui  non  est 
alius,  quam  ille,  quem  Scriptura  vocat  Jésum  Christwm* 

Gerhabdus:  ,,Quemadmodum  in  munita  reglonis  alicujus  arce  ac 
metropoli  oppugnanda  vires  hostlum  polissi mu m  occupantur,  sic  dla- 
bolus  omnes  calliditatis  et  potentlae  suae  vires  in  mjsterio  de  Curiato, 
quod  doctrinae  eoe  lesti»  me  tropo!  In  esse  novlt,  oppugnando  iam  inde 
a  primo  N.  T.  initio,  imo  a  mundi  usque  èxordio  experiri  voluit;  modo 
enim  divinano,  modo  humanam  Christl  nnturam  evertere,  modo  uois- 
nem  peraonalem  dissolvere,  modo  offlcium  ejus  labefactare  conatus  est 
ac  viis  dlssimillbus  ad  eandem  perpetuo  cootendit  metani ,  videllcet  ut 
1 8Ìnceritatera  ac  puritatem  hujus  doctrinae  corrumperet  ac  consequen- 
'  ter  hunc  salii tis  thesaurum  homlnibus  eriperet."  (Exeges.  loc.  IV.  §  S.) 

a)  Vid.  cap.  praeced.  I.  §  5.  et  supra  Proleg.  cap.  I.  §  22. 
Voi.  I.  p.  41.   4$U  ±fef.*t-&r  J.C  m~//y't^L*—4„*  „m„„   .  ,r/2>.  , 

Quenstkdtius:  ,,Volunt  Scotistae,  in  primo  *igno  rntionis  di-  /  '  y 

T  peccati  joyatorfum 
indù 


secundum  sub- 

T'  stantlam  fuerit  excellentia  mysteril  eJLexaltatio  naturae  humanae, 
»V  /«.^J  ^.  .9*  J     causa' fet&'  flnalis,  et  quidem  sola,  pàà'stbilitalis  fuerit  homlnum  re- 
.  '/  /   '         demtio  seu  remedium  peccati. *«    (Th.  did.-pol.  P.  III.  c.  3.  s.  2.  q.  1. 

f •  1620  f  jàj*  :    ... 1  ti  A  X*  l f. 


Digitized  by  Google 


DE  CHKISTO.  -  19 

<tfh*~*>        ^  <L' '/yt—d.**- 
Idxm:  ,,ChristU8  Col.  1,  15.  primogenitus  omnis  creatura*  dici  tur 
non  ratlone  humanitatis,  sed  deltatls  1.  e.  genltus  a  Deo  P.  ante  omnes 
creatura*,  et  sic  ab  aeterno."    (L.  c.  f.  162.  sq.) 

Idkm  :  MVerba  illa:  ,propter  quem  omnia  et  per  quem  omnia',  Ebr. 
2,  10.,  sunt  perlphrasis  ipsius  Del  Patri»,  qui,  ut  finis  est  omnium,  ita 
et  omnium  effector  est  et  opifex.    Certe  rò  ,per  quem  omnia'  ad  fi*  •**  i^^jtf/— 
Christum  secundum  humanitatem  coramode  referri  neqult;  reÀtiùatu,—  t  aff  t_. 

vero  non  est  acclpiendum  in  signiflcatione  passiva,  ut  vult  Rupertus./.X^*' 
sed  activa,  ut  sensus  slt:  ...  ut  Christum  per  aflllctiones  cousumraaret< 
i.  e.  ad  aeternam  gloriam  perduceret."  (L.  c.  f.  164.)  r 

Idkm:  „Si  creationem  hominis  ordine  praecessit  forma  humanae  ^  /gìhi 
Christl  naturae  in  mente  divina  praeconcepta,  ad  cujus  similitudlnem  /V'^  *f*^U}^. 
m  Adam  creatUH  fuerit  (Osiander),  Christus  primu*  poti  u  -  Adam  dlcendus  )  *~y-  A~  «V-  ,„ 

erat,  quam  secundus."  (L.  c.  f.  167.)  //  * 

ANTITHE8ES.  /*~'"  * 

Luth ardtius  :  „ Vertreter  jener  andern  Meinung  von  einer  Mensch- 
werdung  des  Sohnes  auch  ohne  die  Siinde  stnd  (angeblich)  Irenàus, 
im  M.  A.  Mystiker,  wie  Ruprecht  und  Johann  Wessel  vom  anthropol. 
Standpunkt  aus:  zur  VoHendung  der  Mcusjchhcit  jmìL  llu^Ojganls- 
mus;  Dun»  Scotus  vom  theol.  Standpunkt aus :  Gjattes  Wille  mussteln  •~/  S/S~A+d4 
jedem  Falle  yerwirkllcht_  werden;  in  der  Rcformatlonszeft^Osiandtfr  '/ 
mit  wèsselschen  Grunden,  und  pantheisirende  Schwàrmer,  die  Socinia- 
ner  und  viele  Reformlrte  mit  scotistischen  Griinden.   In  neuerer  Zeit 
ist  dieser  Satz  viel  verbreitet,  nicht  bloss  in  der  tbeosophlschen  Schule 
ulXi  .V>  •  Baaders  und  bei  Theosophen  wie  Steffens,  Gòschel,  Chalybiius,  Flscher^^^v 
sondern  auch  bei  sehr  vielen  Theologen,  wie  Nitzsch,  Martehsen,  Lieb- 
ner,àLange,  Rothe,  Dorner,  Ebrard  u.  s.  w.,  meistens  auf  Grand  der 
schleiermacherschen  Anschauung  von  Chrlsto  als  dem  zweiten  Adam 
und  Vollender  der  Schòpfung :  die  Menschheit  w&re  ohne  das  ein.igendc  >—  - 
Haupt.  Dagegen  aber  Augustlnus  :  tolle  morbos,  totle  vulnera  et  nulla 
causa  est  med}cinae.  Si  homo  non  perlisset,  illius  hominis  non  venisset." 
(Compendium  p.  138.  sq.)' 

b)  Prout  Petrus  Ad.  4,  1%>  •  Non  est,  ait,  in  alio  (tanquam  causa 
au  t  fondamento  collocanda)  salus,  neque  alivd  nomai  datum  (nulla  rea, 
ullo  nomine  appellanda)  suo  codo,  in  quo  (cujus  benefìcio)  oporteat  nos 
èolvari,  nisi  Jesus  Chruius,  quem  is  praedicaverat  inque  ejus  nomine 
sanaverat  hominem  claudum.  Et  1  Tim.  2,  5.  dicit  Paulus:  Unus 
i.  e.  unicus  est  mediator  Dei  ethominum,  hactenus divulsorum,  sed  illius 
opera  conciliandorum,  Uomo  Qiristus  Jesus. 

Gekhardus:  t,Jt;fU"  slgniflcat  salvatorem,  est  enim  a  radice  in 
Hiphll  E'jftn  salvavit,  servavit,  liberavi t.  Hanc  etymologiam  et  ety- 
mologiae  rationem  monstrat  angelus  Matth.  1,  21.:  ,Vocabis  nomen 
eìus  Jesuni,  quia  salvum  faclet  populum  suum  a  peccatis  ipso  rum. 4  11 
(L.  c.  §  6.) 

Idem:  „ChrUtus  slgniflcat  unctum  »j/iiu,  quia  salvator  noster 
oleo  laetttiae,  plenitudine  sci.  Splritus  S.,  unctus  est.  Ut  nomen  Jesus/.  -;  t 
ratlone  prlmae  orlginis  HeJhiaeum  est,  ita  cognomen  Cbrtstus  est  /  / 
^  Gjaecum.    Quod  ergo  salvator  noster  Ilebraea  et  Graeca  appellatane  f* ,  ? y  H^-jf , 

insignltur,  per  illud  insinuatur,  quod  et  Judacomm  et  gentlum,  id  est, 
omnium  omn  ino  homi  mi m  salvator  si  t .  Nomen  Chlisti  respondet  ap- 
pellationi  Messlae,  ducta  a  radice  ncn  unxlt;  Joh.  1,  42.  dicit  Andreas  : 
,Invenlmus  Messiara*,  quod  est  interpretatum  ò  Xpioróc.'  Joh.  4,  25. 
Messia»  dlcltur  Christus  (Mtooiac  flt  ex  Chald.  xryno,  mutato  ter  in  aa 
et  n  in  terminationem  Graecam  ac).u    (L.  c.  f  13.) 


- 


Digitized  by  Google 


20  PART.  ni.   cap.  ii.  sectio  i. 

Idem  :  „Observa  .  .  dlstinguendum  esse  inter  sulvatorem  rnejii&r 
(mi»;  talis  est  etiam  Pater  et  Splritus  S.,  hi  enim  per  Filium  salvant, 
Hos.  1,  7.:  ,Salvabo  eos  in  Domino  Deo  lpsorum';  ac  immuJiatum  ; 
tali»  est  Fili  us  ;  ubi  lterum  dlstinguendum  inter  salvandl  effluì  ci  ani 
sive  salii t  i s  applica (innèm,  quae  est  jiommunis  tribus  Trlnltatis  personis, 
et  salvandl  modum  sive  salutls  aàquìsìifonem  per  lncarnatlonem,  sci. 
passionali  ac  mortein,  qui  est  Filli  proprius."    (L.  c.) 


§  2. 

Potest  autem  doctrina  de  Christo  commodissime  ita 
tradi,  ut  dica  tur  I.  de  persona  Christi,  qui  mediator  est; 
IL  de  ejusdem  statibus  exinanitionis  atque  exaltationis  ; 
III.  de  officio  ejus  mediatorio,  et  quae  cum  ilio  conjun- 
guntur.    Sit  ergo 


Sectio  I. 

DE  PERSONA  CHRISTI. 

'    ■  'Wr«r/  *  fing- 

ili persona  Christi  spectanda  sunt,  I.  quod  Christus 
est  verus,  et  Patri  consubstantialis,  coaeternus  et  coae- 
qualis  Deus;*  IL  quod  idem  Christus  est  verus  homo* 
nobis  consubstantialis.6 

Hollazius:  , .Persona  redemtoris  nostri  hic  conslderatur  non  ut 

-~ .    i  àtrapnof,  sive  qualls  ante  lncarnatlonem  ab  aeterno  fnit,  sed  qua  tvoapteoe,  -  /, .  i» 

*    '•      sive  qualls  esse  coeplt  In  plenitudine  tempori»  per  aaaumlionem  naturae 
nostrae  hum&nac  In  byposm.sln  suam  divlnam."    (Exam.  P.  III.  s.  1. 

c.  3.  q.  6.  p.  666.)     *»■■  ^  ■•■  frXtMJ-:*-.  U—  AU/jfZi 

R.  Tkllkrus  :  „Quod  ad  personam  Christi  attlnet,  haec  doctrina 
,  X.  •  : ,~J>JL  l  -  .lutota  ex  tribù»  constai  partibus  :  I.  quod  Christus  verus  sit  homo,  nobis 
f    .    .    ofMot^tw;  ;  2.  quod  la  idem  alt  verus  et  summus  Deus,  Patri  èpoabowti 
'.ss;**  <  ^j^jT* f 8.  quod  ambae  naturae  unam  personam  constltuant,  et  Ita  quldem,  ut 
/  non  divina  natura  In  humana,  sed  haec  in  Illa  subsistat.   Hae  veritates 

omnes  uno  comprehenduntur  enuntlato  Joh.  1,  14.  :  a)  óW^iy,  fi)  aàg£, 
i)  àlvr™f  nec  de  humana  natura  dicitur:  Myoziyhtzo,  sed  divinae  hoc 
adsignatur:  càrf  è)ivrro,  ut  intelligamus,  divlnam  personam  esse,  quae 
humanam  naturare  in  suam  vrrAaraotv  adsumslt."  (Vid.  Hollaz.  Exam. 
theol.  ed.  Teller.  p.  666.) 

a)  Vid.,  quae  supra  diximus  Part.  I.  cap.  I.  §  29.  quaeque  nunc 
supponuntur. 

b)  Sic  enim  Scriptura  eura  expresse  vocat  hominem  1  Tim.  2,  5. 
Joh.  8,  40.  Filium  homini*  octogies  bis  in  Scriptura  appellali,  consta t. 
Eo  etiam  pertinent  appellationes  de  semine  mulieris  Gen.  8,  15.,  semine 
Abrahae  Gen.  17,  7.  Gal.  8,  16.,  (fermine  Davidi*  Jer.  28,  5.  Tribuun- 
tur  etiam  Christo  partes  essentiales  hominis:  anima  quidem  Matth. 
26,  88.  Lue.  28,  46.,  corpus  humanum  Joh.  2,  21.,  caro,  sangui»  et  osxa, 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI. 


21 


nium  hotnlnum." 


Ebr.  2,  14.  Lue.  24,  39.  Denique  genealogia  ejua  recensetur,  quoad 
lineam  ascendentera  quidem,  £uc.  3,  23.  sqq.,  quoad  descendentem, 
Matth.  1,  1.  sqq. 

R.  Tellerus:  ,,Haud  abnuo,  si  dixeris,  eo  nomine  (ò  wòg,  rov  ajt- 
^rw)  designar!  a.  veritajtem  uumanae  jnChristo  naturai',  /?.  orlginem 
ejusdem  ex  matris  semine,  y.  amoretq  lpsius ardentissimum  erga Jiorni- 
num  genus,  «TTpraestantiam  excellentlanique,  quam  ab  rem  ipso  unua  .<,.(  ■ 
prae  caeteris  nuncupatur  ù  rlòf  rw  àvii/wjTot»  Ff ,  4*i  9 ■  Sed  dabis  mihi 
etiam  hoc,  universa*  Ulas  ratione»  non  sufficere,  nlsi  adjunxeris  t.  stu- 
tum  miscriagj  quod  nimlrum  Christus,  donec  in  terra  versabatur,  bu- 
naturae  inflrmitates  omnes  fuerit  expertus  et  vice  quidem  oin_- 
(Vtd.  HollazU  Exam.^p.  652.) 

H.  Kromayerus:  . . to  ^^^VrSvVém^nrWx'. e .  quod  Filius  Dei 
non  assuinslt,  non  redemi t, — Postquam  8cripturaj!nem  adduxisset,  cur 
F4J).  carni»  et  sanguini»  particeps  factus  fuerit,  ut  se.  per  mortem 
suam  destrueret  eum,  qui  mortis  habebat  imperium,  nempe  dlabolum, 
subjungit:  ,Non  angelo»,  sed  semen  Àbrahae  assumsit',  Ebr.  2fl6., 
rationem  quasi  reddens,  cur  angeli  non  slnt  redemti,  quia  se.  D.  F. 
eosdem  non  assumseiit,  participando  se.  naturam  eorum,  ut  carnis  et 
sanguini»  humani  particeps  factus  est.  Unde  regala  haec  prolixi  usus 
fuit  exstructa:  ,Quod  F.  D.  non  assumsit,  non  redemit.'  Non  tantum 
enim  inde  concludimus,  diabolo»  non  esse  redemtos,  sed  etiam  Del  Fi- 
lium  carne  in  humanam  ve  rara,  animatam  et  sentiendl  facultate  praedl- 
tam  assurasisse.  Si  enim  schema  slve  ààyxaa^n  duntaxat  humani  cor- 
poris  assurosisset  aut  carri  e  m  suam  de  coelo  attullsset,  per  Marlam 
autem  tanquam  per  canalem  transllsset,  .  .  .  nos  non  essemus  redemti. 
jìj-\  ,  •  •  •  Patrocinar!  quidem  dictis  haereticis  vldetur:  1.  quod  Deus  Fi  Mura 
suum  .in  similitudim  comi»1  misisse  dlcitur  Rom.  8,  4.  Sed  fallacia 
dlvlslonia  coramlttitur,  quia  verba  textus  habent,  quod  missus  fuerit  in 
similitudine  carni»  peccatrici»,  propter  inflrmitates  se.  assumta»,  quae 
fluunt  in  nobis  ex  peccato,  a  ChriBtO  autem,  qui  segregatus  fuit  a  pec- 
catoribus,  libere,  mr'  ohovouiav  fuerunt  assumtae.  Slmilltudo  itaque 
Uqh  ad  ipaam  carnem,  aed  adhpr  arr.idf.na,  quod  propter  assumtas  inflr- 
mitates peccatHx  vj^aj^ierll.  2.  Locus  ad  Phll.  2,  7.,  ubi  repertus  dl- 
citur Christus  ,iv  o xvpart  àvd puiruv"  i.  e.  In  figura  et  schemate. 
Sed  resp.,  vocabulum  àvtipù-ov  non proipsa  specie  hutnana,  sed  accidente 
hominìs  suml  vel  non  prò  ipso  domine,  sed  viiLetabjecto,  sumi  et  op- 
poni viro,  prout  apud  Hebraeos  i.  e.  mlser  homo  et  t7*K  I.  e.  vjr 
vel  heros  sibl  opponuntur.  Id  quod  contextus  docet,  ubi  cum  forma 
servi  conjungitur  in  eodem  versiculo  septimp.  S.  Locua  Joh.  6,  48.  60., 
ubi  Christus  vocatur  pania  vitae,  ,qui  dejsQslo  deacendit'.  Sed  respon- 
demus,  non  de  fiumana,  sed  divina  natura  haec  verba  esse  acclpienda. 
£LJtU~  Sic,  si  cajaemTjiaùu^Tantum  assumslsset,  quod  Apolllnarlstae  volebant, 
l  ix.  k  jcJv-totu»  homo  non  esset  redemtus.  Animam  autem  probant  oranes  facul- 
tate»; vegetativa,  quod  nutrltns  et  augmentatns  fuerit;  &eH*{t i'vtf/"(f uod 
viderit,  quod  audiverlt,  gnstaverlt,  tactu  perceperit,  de  loco  in  locum 
motus  fuerit  ;  ratfaiali.i.  quod  voluerit,  intellexerit  et  anima  ipsius  a 
corpore  separata  surperste»  extitcrlt.  Nec  obstat,  quod  v  *óy»c  rè  ìftepo- 
1.  e.  facujtAUjnT^guhernjttriqem  suppleverit,  quia  subordinata  non 
t.  Anima  rationalis  ut  pars  essentialls  corpus  gubernans  require- 
r  ad  constituendum  integrum  hominem,  licet  hic  homo  a  /ó>v,  per 
gratiara  unionls  personalis  inhabitante,  quoque  gubernaretur."  (Th. 
poslt.-pol.  II,  8J).  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quenstedtius  :  „Antithesia  :  1.  Marcionitarum,  Cerasti iatiprum, 
MaHirhiieorHtn  aliorumque  veterum  haereticorum,  som  n  bui  tip  ni,  Filiuin       •  •  •  - 
iiel  non  assumpslsse  ve  rara  naturam  humanam,  sed  <?ààttqpa  et  nudam 
speclem  quandam  externam  corporis. . .  Dlctl  sunt  hi  haeretici  donami.  /J.^.:/*  ,£■.(  £  -  r 


Digitized  by  Google 


22 


PART.  III.     CAP.  II.     SECT10  I. 


2.  Yalentinianorum.  ADvdlitarum  et  hodiernorum  AnabaptiMarum.  item- 
que  Wtiaelianorum,  statucntium,  Chrl.stum  nullo  unquam  tempore  ha* 
bulsse  carnem  nobls  consubstantialem,  sed  aliam,  et  quidem  spiritua- 
lem,  coelftus  WfaWm  et  per  u  te  rum  Marlae,  ì  iy-Utr  aquae  per  canalem, 
j  j.,,  ,r    .         transeuntem.  .  .  Et  hi  hae  retici  dicuntur  ifrtWfPVloi.  .  .  3.  gè  storti  et 

f  *j  .  "'sy*'/?  '*  SaSSSflff  '  *  *'  t,Ul  •nPI^ini8 -U-carnatlojBls  roì<  /óyov  veritatem  oppugna- 

-~£/.*~JL  u/i  } jt,.  rum.    Cnristum  enim  dirinicbant  nudumque.  hominem  ipstini  dicebant, 

non  Deum  incarnatum,  Mariain  non  Dej^aiSih,  sed  CUrLttiparani  ap- 
pellabant  etc.    4.  Eutychianorum  et  SxeenckfeM ia nt>ntm.  docentium, 
X,*/"  •    ^/"v  Chrlatum  quidem  ab  initio  habuisse  carnem  nobls  consubstautlalem, 
-fli'.$r~£(V     '  "      '"  .  8e<^  P°8t€a  'n  unione  vel  glortficatlone  eam  In  divinam  naturam  fuisse 

AL     /''^///^'conimjUalanL    5.  Arianorum.  asserentium,  >.ó^xiv  assumpslsse  carnem*.  •'/•*  y~&. 
/        /  TTàvTtììMx^\  h.  e.  omni  anima,  etiara  sensitiva  et  vegetativa,  destituì- !^ 

tam;  hi  dicuntur  «i  ri> u  r »  1.     fi.  AvolUtHirislarum.   statuentlura,  ròv 
Myov  assumpsls.se  quldcmcorpus  Aivcns,  h.  e.  anima  vegetativa  et  sen- 
( .  sitiva  praedltum,  sed  annnu  ranonali  dcstitutum,  cujus  loco  fuerit  divi- 

di" ''r  ■■  '» ■  a  4  ' nitas.  7.  MonotAelftanim.  qui  concesscrunt,  corpus  et  anlmam  quidem 
\  v  „  <f,    y   //A-    assumpsissc  Fllium  Dei,  sed  slne  humana  voluntate.  8.  Photinfanorum 

f  '  *r  veterum  et  eorum  traducls,  So<:ii^an^r%m  et  ^i  n  tit  ri  ni  tana  ru  m .  r<»  prò» 
bantium  et  blasphemantlum  fhcarnàtlonem  FUTI  Dei.  NarailTl  omncs 
lncarnationem  prò  mèro  commento  babent."    (L.  c.  q.  3.  f.  17».) 

Luthkrvs:  „Wiewohl  nun,  griindlich  zu  reden,  aus  Nestorius 
Melnung  folgen  musa,  dass  Christus  eln  pur  Meusch  und  zwo  Personen 
sei,  so  iste  doch  selne  Melnung  nicht  gewest.  Denn  der  grobe,  unge- 
lehrte  Mann  sahe  das  nicht,  dass  er  unmògliche  Dlnge  ftirgab,  dass  er 
zugleich  Cnristum  ernstlich  fùr  Gott  und  Mensch  in  elner  Person  hielt, 
und  doch  die  Idlomata  der  Naturen  nicht  wolltc  derselben  Person 
Chrlstl  zugeben.  Das  Erste  wlll  er  fur  wahr  halten;  aber  das  soli 
nicht  wahr  sein,  das  doch  aus  dem  Ersten  folget.  Damit  er  anzeigt, 
dass  er  selbst  nicht  verstehet,  was  er  vernelnet."  (Von  Conclllis  und 
Klrchen,  XVI,  2727.) 

c)  Hoc  est,  quod  dici  tur  Ebr.  2,  14.  :  Quemadmodum  piieri  partir  i- 
pes  tuni  carni»  et  sanguini*,  ita  ipsum  quoque  Filium  Dei  rra/»a»^.jj<r{«»f, 
eadem  prorsu*  ratione  (quantum  quidem  ad  substantiam  attinet),  partir 
cipem  factum  esse  eorundem.  ^(^;^f  ..  .  y  .  y^ 

Quknstrdtius:  ,,Dlst.  Inter  ìw  -  • ,  quatenus  uotat  uni  tate  m 
.',^u:f^:  -  JjAìL  .",//•  essentiae  tantum  secundmtJP££temt  et  hoc  sensu  Christus  secundum 
:J ,  >;  „./  .  ■'.  j.  .  humanam  naturam  aobis  est  òftooiwoc,  —  et  òfwofaiav,  quatenus  notat 
7/  "ìP**  """  *  '  "  unitatem  essentiae  secundum  numi-rum,  ethocsensu  secundum  divinam 
*-  «4^4  /  ■  M -  ■>■'»"  v'naturam  Patri  est  óuoniaio^,  nobls  vero  secundum  humanam  naturam 
•    '  '  non  est  «^oo^«c  "    (L.  c.  f.  178.) 

Gkrhardus  :  „Propter  Svencfeldium,  qui  negavlt,  Cliristum  quoad 
.  ^pyt./^.  f^n/.'  vt'     humanam  naturam  esse  creaturam,  in  couventu  Smalcaldico  a.  1637. 

haec  phrasis  de  Christo  secundum  humanam  naturam  fuit  usurpata. 


"ir'  "^jé  ,Improbamus',  Ipqulunt,  ,Svencfcldii  delirium,  et  dicimus,  un  man  ara 

n&turam  in  Christo  etjiiancre  et  esse  groa^ram  ;  ut  Johannes  inqult: 
Verbum  caro  factum  est.*"    (Exeges.  loc.  IV.  §  98.) 

Hoi.i  A7.irs:  ,, Ariani  contcndebant,  ?.6%s>v  secundunLJie,  etlam  nca 
assumta  natura  hu marni,  esse  cj-calnram,  factam  ex  nihilo.  Ideo  vete- 
res  propter  Arianorum  insidias  rejecerunt  haoc  propositionem  :  Chri- 
stus est  creatura."    (Exam.  th.  P.  III.  s.  1.  c.  3.  q.  13.  p.  660.) 

§  2. 

Ex  eo  autem,  quod  idem  Christus*  est,  quem  Scri- 
ptura  nunc  tanquam  Deumy  mine  tanquam  hominem  de- 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CURI  STI. 


23 


scribit,  colligitur,  unam  esse  persona/m.  Christi b  in  duabus 
naturisi  Atque  hoc  est  ìllud  maximum  mysterium* 
quod  hoc  loco  inprimis  spectari  oportet. 

a)  V.  g,  quando  idem,  qui  estfactus  ex  semine  Davidi*,  dicitur  esse 
Filius  Dei  Rom.  1,  3.,  idem  ille,  qui  ex  Maria  nascitur,  dicitur  esse  Fi- 
liti* Altissimi  Lue.  1,  35.,  idem,  qui  est  Verbum  (ójrotfTamdv)  Dei  et 
Deus,  dicitur  caro  facius  esse  Joh.  1,  1J,.  ;  confer.  eap.  20,  28.  et  31. 
Gal.  4,  4. 

b)  Voces  enim  FUii  Dei  et  filli  hominis  in  casu  recto  denotant 
personam,  quae  habet  naturam,  sive  divinam,  sive  humanam. 

c)  Naturam  enim  persona  in  casu  obliquo  importar . 

Gerhardus  :  ..Persona  Christi  constat  duabus  naturis,  divina  et 
humana.  Consideratio  dlylnae  natura*-  a  veteribus  appellatur  tiio/M^La, 
huinanan  ero  vocatur  ùnovopia.  Est  in  Christo  na{urqruM  dualità*,  quia 
non  homo  tantum,  et  personaejtinUas,  quia  nnus  est  Christus,  qui  con- 
stat ex  duabus  et  in  duabus  naturis,  et  hae  dìiae  naturae  personaliter 
onitae  sunt  unus  Christus.  Et  in  ipso  à>-A«>_^aLài-4fi»  quia  aliud  est-  --0fÉffr  ;*y— 
essentia  sive  natura  divina,  aliud  essentia  sive  natura  humana;  non 
•  —  ■'-  ""-Jmtem  à>j.oc  naì  à'Qjot,  quia  non  alius  Deus,  alius  homo,  sed  unus  est 
dtàvdpunoc.  Deus  et  homo,  ac  proinde  persona  una."  (Exeg.  1. 4.  §  84.) 

d)  Ita  Paulus  ipse  vocat  ^(niXoyouiUvwi;  pira  noiTTrjptuvi  omnium 
confessione  magnum  mysterium,  1.  ad  Tim.  3,  Iti.  coni.  Matih.  16, 16.  et  17. 

E.  Hunnius  :  „Qula  Myoc  assumendo  carnem  de  coelis  descendisse 
scribi  tur,  cupio  ejus  descensu»  rationem  ex  Scripturis  mihi  explicarl. 
—  Primo,  non  ita  descendltF.  D.  de  coelo,  ut  naturam jfuamjjum.  sive 
carnem  de  coelo  deiulerjt,  sicut  Tfclcntiniani  sorariiarunt.  Deinde  ne- 
que  sic  intelligitur  is  descensus,  quasi  /<>•.„<  juxta  suam divlnitatem, 
instante  iara  tempore  ilio  incamationis,  de  su  mino  aliquo  coelo.  motu 
locali  v  ri  descende  ri  t  vel  devolarit  et  in  u  te  rum  yirginls  se  immiseri  t, 
ut  ibljcarnem  assumeret.  Etenim  ?.6}oc,  ratlone  suae  essentlae  inilui- 
tus  et  cum  Patre  et  Sp.  S.  essentlaliter  coelum  et  terram  lmRlens,  de 
loco  in  locum  mover!  et  transferrl  nulla  ratlone  potest.  Quemadmo- 
« ìu in  etlam,  ut  homo  fleret,  tali  descensu  e  supremo  aliquo  coeli  loco 
in  inflmum  non  indiguit  ;  cum  et  ante  incarnationem  esscnt ijiliter  in 
Maria,  sicut  et  injcaeterlsj:i^atisi)mnTbÙ8,  fuerit  et,  ublcoma^ue  Aòyoc 
est,  ibidem  coelum  suum  regnumque  coeleste  se  cu  ni  habeat  ;  sed  hoc 
tantum  ad  lllam  ivttàpmjotv  opus  ei  fuit,  ut,  qui  ante  et  extra  incarna- 
tionem praesentissimus  erat  Mariae  vlrgini,  nunc  in  Incarnatone  hu- 
manam ex  ea  naturam  assumere^  slbique  in  persona?  uuit&tem  lnsepa- 
rabillter  copularet.  Telilo  igitur,  Filius  eodem  piane  modo  de  coelo 
descendit,  quo  Joh.  16.  a  Patre  •■/iisse  scribitur,  non  certe,  quod  >ó;  oc 
ratioQe  divinitatis  unquara  vel  Pqfrem  deseruerit,  in  cujus  sinu  per- 
petuo residet  ;  sicut  inqult  Philippo  :  ,Non  credis,  quod  Pater  in  me 
est  et  ego  in  Patre4;  nec  quod  /.ò>«c  divinitate  sua  coelum  unquam  de- 
seruerit aut  ab  administratione  coeli  ad  tempus  recesse rit;  sed  quem- 
admodum  Deus  ipse  Gen.  1 1 ,  Hi,  Exod.  19.  etallis  in  locis  Scripturae 
descendere  dicitur  de  coelo  non  deserendo  locum,  a  quo  nunquam 
•essentia  sna  recedit,  sed  visibili  aliquo  et  conspicuo  signo  seu  revela» 
tione  In  terrìs  sese  manifestando  :  sic  Del  Filius  de  eoelo  in  terra*  de- 
scendit, cum  in  terris  humanam  naturam  assumit  et  in  ea  se  mani- 
festai, 1  Tim.  3."    (Libelli  4.  de  persona  Christi.  1690.  p.  24.  sq.) 

Quenstkdtius  :  ,,Objiciunt  :  Incarnatio  Deum  mutabQem  reddit. 
.:  DIvinitas  assumendo  carnem  qgit,  non  patitur  physlce.  Divini- 


».     '  * 


Digitized  by  Google 


24  PART.  m.    CAP.  II.    SECTIO  L 

tas  humanltotem  sua  hypostasi  tejmtuavit,  humaultos  1  > i vin [tolem  non 
altera  vi  t.    Mutotlo  hlc  facta  nop  circa  Deum,  sed  circa  humanam  na- 


}«J^.'     ltm'    /  »  éSSEP'    ObJ':  Incarnatio  toUiLJÌ£Mt£3  ;  Deus  enim  homo  "factus  non 
•y.    /  «— «^^.^  *.  UOniiffiUm est  Pena.    Resp.  :  Non  Deus  caro  fqctus,  sed  Deus  tn  carnem 

transmutatus  Deus  esse  desinit.  ìnstrf  NU  fieri  potasi,  quin  detinit 
esse^quòll  fuerat.  Resp.  :  Nll  fleripqtest  per  transmutotlonem  et  alte- 
ratlonérnT'qùln  desinat  esse,  quoti  est,  non  vero  per  assumpUonem,  ubi 
assumptum  et  assumens  simul  manent.  In$t.  :  Aliud  est  carnem  assu? 
mere,  et  aliud  carnem  fieri.  Cum  anima  corpori  unitur,  quis  dicat,  ani- 
d  u~+  .-  /*<  mam  factam  esse  corpus?   Resp.:  Anima  ideo  corpus  non  est  facto, 

—  ti  —    *  *  quia  materia  ad  ente.  hUMstaticum  fonna'è  hóH'est  tracta.    Hic  duo  in- 

completo, ibi  completo  uniuntur.  Sufficit  divlnum  oraculum.  etsi  na- 
tura non  suppedltet  exemplum,  ideo  enim  est  ofiidMyov'flTvue  ftf^n  fivarij- 
ptoi<,  1  Tlm.  S/ult."    (L.  c.  f.  189.) 

§  3. 

Admissa  autem  unitate  personae,'  necesse  est,  porro 
fateamur,  humanam  Christi  naturam  non  habere  sub- 
sistentiam propriam*  sed  subsistere  subsistentia  aliena, 
nempe  divinae  naturae.0 

a)  Nain  persona  per  subsistentiam  in  esse  suo  forrnaliter  constitui- 
tur  et  ex  unitate  subsistentiae  persona  una  acati  muri  debet. 

b)  Oportet  enim  naturam  alterutram  ex  his,  quae  in  unam  perso- 
.  ^nwn  coalescunt,  carere  sua  propria  substfrntiaj  cumque  divina  natura, 

quae  cum  subsistentia  sua  simplicissime  una  est,  carere  eadem  non 
poasit;  patct,  humanae  naturae  tribuendam  esse  earentiam  proprìae 

t**e'  .<}...  'rfZ  y-  fi  *<*-■/■  uX"  ■  J  'ft-  —  y  4  • 
ChemnItius:  ,,Quia  persona  verbi  non  assumpsit  pronai»  homi- 
nis,  sed  noLurum  hominis,  itero,  quia  natura  divina  est  assumens,  hu- 
man» vero  natura  non  est  assumens,  sed  assumpto,  Inde  recte  quidem 
dicltur:  Deus  factus  est  homo;  non  autem  ito  proprie  dicitur:  {fama 
factus  estJ2£]£t,  Deus  assumpsit  hominem  ;  licet  veteres  alternando  ita 
loquantur."    (De  >:  mb^naturis  in  CHr.  c^  14.  f.  70.) 

i:  ,,S?m^mr'ZÌiAt'.S~7r\i  ad  liberar 


Lutherus:  ,,S£mboTum  "ttim-y  ,Tu  ad  liberandum  susceptums  *>i- 
hominem1;  idem  saepe  facit  Augustinus;  cum  regula  (ut  videtur)  di- 
dictet:  Tu  ad  liberandum  suscepturus  huiuanitojera.  seu  hjinia- 
naturam."  (Disp.  th.,  1639.  Tom.  Jcnens.  lat.  [,  530.) 

Winckrlmannus  :  „Sequitur,  humanam  naturam  in  persona  Verbi 
subsistere  vel  suam  habere  subsistentiam;  quod  nisi  sii,  lpsam  p,ul&£ 
subsistere  et  personain  esse,  necesse  est;  quod  est  NestQxLanum.'* 
(Disput.  in  Academ.  Glessena  hab.  Tom.  II,  48.) 


^endum  die 
^Ka,m_natuw 

WlNCK 

+  *  subsistere 


c)  Neque  per  hoc  natura  humana  Christi  tir  imperfectior,  quam 
est  natura  humana  in  nobis,  cum  perfectio  rei  ex  essentia  ipsa,  non  ex 
subsistentia  aestimetur  ac  praeterea  personalitatis  pronriae  carentia  in 
humana  natura  Christi  suppleatur  per  subsistentiam  divinam. 

Quknstkdtius  :  tt  Aliud  est  carere  propria  hfposÌaslT  et  aliud  ca- 
rere omni  hypostasl  ;  potest  quidem  natura  completo  subsistere  sine 
jffopriq  hypostasl  ^haec  enim  non  est  de  rei  essentia,  sed  est  modus 
subsistcndi  ultimus),  non  vero  sine  omni  hypostosi.  \6yoc  naturam 
humanam  propria  personalltate  destitutam  in  suam  hypostasin  assum- 


Digitized  by  Google 


1 


DE  PERSONA  CHRISTI.  25 

pslt;  ideo  recte  Angustimi»  :  .Verbum  non  auacepit  personam  hominls. 
sed  naturanti  hominis.  <  Quia  enim  sJne^hvpostasl  vel  propria  vel  aliena 
nUdlsubsbstit,  humana  vero  natura  in  Chrlsto  aubsistit,  non  autem 
subsistentia  propria,  quia  obstat  personae  unitaa:  ergo  fatendum  est, 
G ani  subsistere  fv  tov  AÓyov  vrrooraoiit  quae  àudoTtpuv  tùv  fbotttw  vwóoraots 
„,  damasceno  III.  Of~E>y.  9..,  ita  tamen,  ut  divina  natura  tov  ìóyov  Bubsi- 

,  atat  in  sua  persona  npùrus .   Licet  enim  post  factam  unionem 

Xóyov  iirooratty  sit  etiam  Immani  tatis  irrócraoic,  tamen  divinar  naturae  j^j  <"^  (  ■* 

npùrus  xaì  ffìj'  aL-Tòr  bumanae  vero  naturae  óitrrifH^  «ai  mr'  àÀAa  compe-  '  , 

Ut,  adeoque  perpetuo  est  et  manet  tov  lóyov  proprissima,  licet  partici- 
petur  ab  humana  natura."    (L.  c.  f.  190.  sq.) 


§  4. 

Deinde,  quia  duae  naturae  sunt  in  una  Christi  per- 
sona, per  quas  idem  Christus  est  Filius  Dei  et  filius 
hominis,  consideranda  est  duplex  generatici  aeterna* 
et  temporalte.* 

a)  In  generatione  enim  fuudatur  yi^effle,  Filii.  Per  duplicem 
autem  generationem  et  in  illa  fundatam  nnationem  duplicem  non  fin  ut 
duo  Filti,  quippe  ani  subjecto  duae  illae  relationes  insunt,  prout  unus 
pater  multorum  filiorum,  dominus  unua  multorum  servorum  esse 
potest  et  solet,  ad  quo*  singulos  relationem  peculiarem  babet.  Quod 
autem  alii,  uiiam  jUtationem  Christo  adscribentes,  duos  tamen  modo»  filia- 
tionis  agnoscunt,  eodem,  opinor,  redit,  si  rem  spectes;  quamvis,  anne 
commodius  dicatur,  non  abs  re  dubitaveria. 

Quekstkdtius:  „Dist.  Inter  naUyitatejn  Christi  prlorem  et  poste» 
riorem;  prior  nati  vita»  est  sln&JnJLtio,  posterior  slne  eiemplo;  prior 
sine  malie,  posterior  slne  patre  ;  prior  incqgitabilla,  posterior  ineflabi- 
lia."    (L.  C.  q.  3.  f.  178.)  z^r^O/ 

b)  Per  quam  habet,  quod  est  Filius  Dei.  ;  vid.  Part.  I.  cap.  I. 
§  30.  n.  IH.  Voi.  U  p.  50. 

c)  Per  quam  habet,  quod  est  homo  aut  filius  hominis;  vid.  Gal. 
4,  4-  et  loca  ad  §  1.  not.  6.  citata,  quibus  docetur,  Christum  naturam 
suam  humanam  trahere  revera  ex  aliis  hominibus  antea  existentibus, 
per  generationem,  licet  non  piane  naturalem,  verara  tamen.  Atque 
naec  ad  praesens  maxime  spectat. 

Deutzsch  :  „War  denn,  wie  Mich.  Baumgarten  lehrt,  Christus  nach 
selner  Mcnschheit  wirklich  prilexistenziell  in  Israel  beschlossen? . . .  Jene 
PrHexlstenz  zerfìillt  in  sich  selbst,  indem  sie  sich  darauf  reducirt,  daas 
Israel  das  Volk  lst,  aus  dem  das  Stoffliche,  das  der  Geist  Gottes  zur 
menschlichen  Natur  blldete,  elnst  genonimen  werden  solite  ;  aber  die- 
ses  Stoffliche  pflanzt  sich  in  Israel  ala  massa  currupta  fort  nnd  bedarf  " 
in  der  Filile  der  Zeit  einer  ubernaturlich  helligenden  Gelateswirkung,  *.***£a*«o^ 
um  dem  Zwecke  der  Menschwerdung  des  Logos  wTdTénen.  Mlt  Becht  / 
haben  somit  die  Dogmatiker  unserer  Kirche  den  Satz  :  Christum  natu- 
raliter  extitlsse  in  ramfiis  Adami,  als  cinen  irrigen  bcstrltten.  Vid.  Fecht, 
Sylloge  dispp.  XXII,  th.  9.;  Sam.  Schroeder,  dlssert.  de  sanctiflcattoue 
seminis  Mariae  virginia  (Lips.  1709.)  ;  J.  Geo.  Stoltz,  diss.  de  praeser- 
vatione  massae,  ex  qua  Deus  nasci  debuit;  J.  Wolfg.  Jaeger,  llb.  de 
Cariato  sponsorc,  c.  1.  (gegen  Pierre  du  Moulin,  Polret  u.  A.)  ;  Gott- 
hard  Guenther,  scheda  de  Christi  conceptione  a.  purgatione  massae 
spirituali."    (Blbliach-prophet.  Theologle.  Lelpzig»1846.  p.  301.) 


Digitized  by  Google 


26 


PART.  III.     CAP.  n.     SECTIO  I. 


§  5. 


Supposita  Christi  generatione  aeterna,  de  temporali 
ita  agendum  est,  ut  par  firn*  naturae  humanae  production 
partim  ejusdem  cum  divina  natura  unitio*  exponatur.d 

a)  Prius  sane  concipit  intellectus  noster,  naturam  humanam  pro- 
duci; deinde  demum  eam,  quasi  jam  existentem,  naturar  alteri  uniri; 
licet,  si  recte  attenda*,  simul  et  eodem  tempore  fìat  utraque  art  io,  aut 
forte  quoad  rem  non  nisi  una  sìt.  Certe  non  incongrue  dictum  est 
illud  :  afia  «rà/)c,  S/m  ^«r"w  **p£t  rimiti  caro,  rimiti  Verbi  {atti  FUii 
Dei)  caro.  ,7j  t     , ,  j     .urr^_  ■>.«.  1,. 

Kromaybrcs  :  „Sensus  hujus  aphorismi  (..•-.•>*  aàpt,  àfia  ì.àyuv  oàpf) 
est,  massaro  illam  vel  san  gu  i  n  l_s  gu ttam ,  ex  quibus  ó  ?.ó}n(  templum  sibi 
construxlt,  ne  ad  raomentnm  quinem  per  se  substitisse  vel  suam  hypo- 
stasin  pecu Harem  Imbuisse,  multo  mlnus  tum  temporis  demum,  quando 
generationis  terminus  absolutus  et  forma  hominls  introducta  fuit,  a 
Aóyu  assumptam  fuisse  (ne  concedere  cogeremur,  tòv  ?.6yav  embryoni 
unitum  fuisse),  quod  esset  ipslssimus  Nestorlanlsmus,  humanam  na- 
turam vel  ad  tempus  av^rTòararov  faclens.  Sed  poHus  uno  actu,  cum 
Splrltus  S.  separare t  islam  massarn  in  utero  Marìae  virginia,  a  peccati 
labe  ac  tabe  purgaret,  defectum  semini»  virili»  suppleret,  uno,  Inquam, 
actu  fuisse  a  Dei  Filio  assumptam.  Connectuntur  haec  arctlssimo 
nexu  Lue.  1,  35.  :  , Splrltus  S.  supervenlet  In  te,  et  vlrtus  Altissimi* 
(D^iFilius,  qui  alibi  etlam  ,vljtus  Dei4  appellatur  1  Cor.  1,  24.)  ,obum- 
brabit  tibl,  quapropter  quod  nascetur  ex  te  sanctum,  Filius  Dei  vocabi- 
tur*.  Ubi  particu la  óiò  ratlonem  reddit,  cur  sanctura  ex  Maria  natum 
FUlus  Del  dici  debeat,  propter  unionem  sci.  personalem  virtutis  Altis- 
simi, Filli  Dei,  curo  humana  natura  sanctissima  et  ab  omnl  peccato 
liberata.  Quodsi  etiam  Deo  non  fuit  Indignum,  uniri  cum  infanti,  nec 
ipso  erit  indignum  cum  embryone  uniri. . .  Christus  per  q ronca  aetatis 
nostrae  gnulus  venlt,  ut  immundam  nostram  conceptlonem  et  nativita- 


tem  radìcitus  curaret."     (Theol.  pos.-pol.  II,  91.)     Hugo  db  S. 


d)  Dicitur  uno  nomine  incarnatio,  ex  verbis  Joh.  1,  14.  :  «'  Mp* 
aàp$  èrivtro;  item,  amtmtio  humanae  naturae,  ex  Hebr.  2,  16.,  ubi 
èemen  Abrahae  assumrisse  dicitur  Filius  Dei.  Inearnatio  autem  illa  et 
amtmtio.  etsi  grammatice  non  eodem  modo  praedicentur  de  Filio,  qui 
incarnari  quidem  passive,  sed  assumere  arti  ve  1  sci  lire  t  assumere  naturam 
alteram,  non  autera  ab  ea  assumi)  dicitur,  non  tamen  revera  duae  sunt 
actiones,  sed  una.  Hoc  ipso  enim,  quod  Filius  Dei  fit  caro,  aut  incar- 
natur,  assumitur  ab  eo  humana  natura,  sive  assumit  ipse  humanam 
naturam,  et  contra,  dum  assumit  naturam  humanam,  incarnatur. 

Dannhaukrus  :  „Rationes,  quod  secunda  persona,  Filius  Del,  non 
prima  aut  tertia  incarnata  fuerit,  reddi  solent  lstae:  Ut  1.,  qui  Filius 
Dei  ab  aeterno  fuit,  fleret  filius  hominls  In  tempore  ;  2.  ut,  qui  Filius 
naturali*  esset,  faceret  adoptivos;  ut  3.,  per  quem  omnia  farla  sunt, 
ea,  quae  defecerunt,  reflcerentur  ac  per  imagi  ne  m  Del  ad  amlssam 


Victobb:  „Anlmam 


b)  Quae  terminatui%( 

c)  Quae  ad  eandem  q 
quatenus  illa  cum  divina  itn\ 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI. 


27 


imaginera  refonnareaiur  deformati;  ut  4.,  quae  medhjLPersona  est  In 
Tiinitate,  eTIam  mcdiatrix,  esset  officio.*1  (Hodos.  phaen.  8.  p.  308.  sq. 
cf.  Gerhardl  Exeg.TrTV:  §  104.) 

Lcthbrus :  ,,Fragst  du  nun  die  Yernunfl,  warum  der  Sohn  und 
nicht  der  Vater  sei  Mensch  worden,  die  wird  dich's  frellich  nicht  be- 
ricbten  konnen,  ja,  wird  zur  N'arrin  dariiber.  Darum  hore,  was  dir  der 
Heilige  Geist  durch  St.  Johannem  sagt:  das  JFbrf  sei  Menscb  worden 
und  habe  gelitten,  und  nicht  der  Vater  u.  s.  w.  Wie  das  zugehet,  sollst 
du  glauber  und  nicht  wissen  noca  yerstehen,  sondfern  spare u  bis  an 
jenensèTIgen  Tag  unserer  Erlòsung.  Die  Vernunft  stòsst  sich  an  dle- 
sen  Artìkel,  wenn  sie  ibn  mesgen  und  fassen  will  mit  ibrer  Klugbeit; 
gedenket:  In  der  Gottheit  ist  ein  einig  unzertrennlich  Wesen;  wie 
*  kann  denn  die  miniere  Person  allein  Menscb  werden,  und  nicbt  alle 

drei?  Icb  w olito  wohl  so  klug  sein,  als  irgend  ein  Ketzer,  wenn  ich 
diese  Worte  :  ,Das  Wort  ward  Fleisch',  meines  Gefallens  wollte  mei- 
stern.  Es  helsst,  geglaubei.  nicht,  gejslign,  genisasen  oder  gegriffen. 
In  der  Gottheit  sind  drei  Personen  :  dèi-  Sohn  ist  das  Wort,  dasim  A*n- 
fangc  war;  dasselbige  Wort  oder  Spruch,  nicht  der  Sprecher,  ist 
Mensch  worden  ;  darum  lassen  wir  die  andern  zwo  Personen  nicht  in 
die  Menschheit  mengen."  (Auslegung  uber  Joh.  1,  1—14.,  gepredigt 
Anno  1542.  VII,  1840.  sq.)  »  *  v  '    '  a  ;. 


Causa  efficiens  productae  humanae  Christi  naturae 
^inlùa^Slesf^non  tamen  exclusis  caeteris  personis. b 

a)  Sic  Lue.  2,  35.  Spiritus  Sanetìi*  dicitur  sitperventurus  super  Ma- 
riani, in  respectu  ad  producendam  in  illa  huraanam  naturaiu  Filii  Dei, 
seu,  tanquam  efiecturus,  ut  ipea  concipiat  foetum  humanum.  Et  Matth. 
2, 18.  et  20.  praepositio  &  in  verbis  U  vveònams  àyiou  iarh  causalis  est, 
et  causae  efneientis  signuro. 


Gkrharihs:  ,, Spiri 8.  dici  non  potest  pater  Christi,  quia  caro 
Christi  non  est  ex  esseutla  Spiritus  S.  genita,  sed  et  substantia  Mariae  «/• 
virginia  ;  èx  rov  xvrvuaro^  non  notat  materiam,  sed  caujam  efflcientera 
et  operatlonem.  Cum  dicimns Maria,  est  ,de*  materiale;  cum  dici- 
mus  de  Spiritu  8.,  est  .de'  potentlale.  Jnstln.  in  ìkV.  :  ov  tiià  owvvmac+-^_ 
àÀ>.à  thà  èwàutuc.  Athanas.  disp.  c.  Ariura  p.  51.:  , Inventa  est  In 
utejO  habens  de  Spiritu  S.,  non  quod  Salvatorls  nostri  pater  dlcendus 
Spiritus  8.,  ut  duo  credantur  patres,  sed  cum  Patre  et  FiUo  Idem  Spiri- 
tus S.  cooperarius  et  unlus  potestatls  est.'  .  .  Damascenus  d.  1.:  ,Ex 
Spiritu  S.  conceptus  est  Christus  ov  ampuariKt^,  àÀ?.à  *ì////ìì>i^ì£ù£.'  " 
1.  IV.  $  107.)  /J.  .  .  ' 


b)  Est  enim  opus  addestra.  Et  huc  pertinet,  quod  dicitur  de  vir- 
tute  Altissimi,  id  est,  omnipotentia  tribus  personis  communi,  quae  obum- 
bratura  si  t  Mariani,  Lue.  2,  35.  Qua  mi  vis  enim  alias  ipso  Spiritus  S. 
virtus  ex  alto  appellari  credatur,  Lue.  $4,  49- >  negari  tamen  non  potest, 
verbum  ipeura  foni/zen*  r  potentiam  denotare  et  vocem  ó^tamu,  sive  Altis- 
simi denotare  Deum  summum  ;  unde  ad  lite  rara  virtuè  Altissimi  est  po- 
tentia  Dei  et  in  ordine  ad  effectum  extra  Deum  realiter  productum  de- 
notat  utique  potentiam  tribus  personis  communem,  etsi  opus  ipsum 
uni  alicui  personae  et  quidem  Spiritui  Sancto  per  appropriationem  tri- 
bui  et  sic  eadem  persona  Spiritus  Saneti  nomine  virtutis  diviiwe  appel- 
lari possi  t. 


Digitized  by  Google 


28  PART.  III.    CAP.  I.    SECTIO  I. 

8  7. 

Materia  est  massa  sanguinea  virginis  Mariae,*  ex  qua 
facta  est,  seu  producta,  humana  Christi  natura. b 

a)  Hoc  est  nasci  ex  muliere  adeoque  substantiam  suam  trahere  ex 
muliere,  quippe  quae  aliquid  de  suo  contulerit  ad  hanc  generationem, 
Gal.  4,  4-  Sic  etiam  Ime.  1,  4&-  notanter  dicitur  fructus  veìitris  Ma- 
riae,  veiut  inde  substantiam,  succum  et  sanguinem  trahens. 

b)  Atque  ita  generationis  nostree  et  humanae  naturae  Christi, 

Saltini  ex  parte,  idem  est  subjectum  seu  materia,  Ebr.  2,  14.  , 

Ipsa  vero  impraegnatio  Mariae  et  in  ea  facta  produ- 
ctio  humanae  Christi  naturae  describi*  potest,  quod  sit 
actio  supernaturalis,  quab  Spiritus  Sanctus  massam  san- 
guineam  b.  virginis  sanctificavit  et  ad  consuetum  gene- 
rationis locum  delatam  disposuit  atque  elevavit,  ut  ex  ea 
fieret  foetus  perfectus  human us.° 

a)  Juxta  hactenus  dieta  §  6.  et  7.  Unde  c&usam  efficientem  et 
materiam  cum  ipsa  forma  aut  modo  actionis  hic  statim  conjungimus. 

b)  Scriptum  vocat  Iniltoatv  et  èrrtaxtmftòv  Lue.  2,  35.  'Eitiktuatq 
enim  illa,  seu  actus  mperveniendi ,  talis  utique  est,  quo  Spiritus  S. ,  alias 
quoad  infinitatem  et  immensitatem  suam  omnipraesens,  hic,  in  Maria, 
se  esse  praesentem,  novo  quodam  et  peculiari  effectu  manifestavit. 
Et  èntextaonòe:,  si  ve  obunìbraiio  ista,  credit  ur  analogiam  habere  ad  eara 
actionem,  qua  Spiritus  Sanctus  in  opere  creationis,  incubans  aquis  et 
quasi  fovens  eas,  efficax  fuit  ad  productionem  creaturarum;  de  qua 
Qen.  1,2. 

c)  An  autem  in  uno  momento  corpus  Christi  organicum  piene  effor- 
matum  et  anima  ili  i  unita  fu  eri  t ,  non  djsputamus.  ... 

RkomAyerus:  „Scholastici  ^Hium  i)ei  erabryoni  unltum  fulsse 
negaverunt,  et  quidem  hanc  ob  causam  potlssimum,  quod  ejnbryo  non- 
dum  sit  ani  mutili,  consequenter  non  homo.  Sed  falsam  hic  praesup- 
ponnnt  hypothesin  de  animajum  inf  usione  immediata  j>ost  absolutum 
generationis  tennlnum.  Verior  autem  est  sententi  a  de  traduce." 
(Th.  pos.-pol.  II,  92.) 

» 

§  9. 

Itaque  patet,  conceptionem  illam  esse  ab  ea,  quae  fit 
juxta  cursum  naturae,  plurimum  distinctam,  seu  miracu- 
losam,  *  licet  Christus  $e àv&fxù7to$  per  eam  acceperit  natu- 
ra in  nostrae  consubsfantialem,*  infirmitatibus  naturae 
communibus*  non  aeque  personalibus,d  nedum  peccato,* 
obnoxium,  imo  praerogativis  quibusdamf  insignem. 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  OHRIBTI. 


29 


a)  Vid.  Lue.  1,  84.  87.,  ubi  Maria  angelum,  conceptionis  Mea 
in  se  virgine  jamjam  futurae  nuncium,  interrogai;:  s<nat  ro3re; 
quomodo  erti  i&tudt  agnoscens,  naturai  iter  impossibile  esse  hoc,  ut  ipsa, 
virum  non  cognoscens,  conci  piat  taroen  et  pariat;  angelus  autera  Maria  e 
in  eo  conaentit  et  simpliciter  ad  Dei  omnipotentiam  respiciendum  esse 
docet. 

b)  Ebr.  2,  U.  et  17.    Conf.  h.  1.  §  1.  not.  ult. 

c)  V.  gr.  fami,  siti,  somno,  sudori,  lassitudini,  lacrymis,  moerori, 
indignationi  etc,  de  quibus  in  Sect.  II.  de  statu  exinanitionis  vide- 
bimus. 

Dannhaukrus:  „Tot-ro  fàv  jtoAAówc,  alt  Chrysost.  In  homil.  6.  in 
Manli.,  iortv  iòti»  airròv  óanpiovra,  yiXùvra  óè  ovóajioi'  (fleutem  quidem 
saepe  est  ridere,  ridentem  niinguamj .  Slmlliter  praeter  allos  Àugustin.  _  .„• 
(vel  allus  potiuH  serro.  85  de~sanctls)  et  Salvlanus  Masslllensls  lib.  6.  '  Ur^-'  • 
de  gubern.  Dei  :  ,Tale  nobis  reliqult  Christus  exemplum,  quem  flevisse 
legimus,  rislsse  non  legimus.'  Sed  enim  christus  an  rlserlt,  nibll 
aclre  Interfult  nostra.  ,Illud  vero  referebat  sclre,"  quam  misericordem 
haberemùtt  uominum,  qui  propter  nos  miseros  peccatores  e  coelis 
descenderit,  forma  servi  assumpta,  bumiliando  se,  ut  nos  exaltaret, 
ac  morte  sua  explaret  peccata  nostra.'  Ita  non  male  Yoas. 
3.  de  orig."    (Hodos.  pbaen.  8.  p.  307.) 

d)  Talibus  puta,  quae  assumi  nec  generi  humano  expediebat,  et 
dignitati  naturae  dèrogasset,  uti  Lombard.  HI.  Sent.  dist.  XV.  et 
Thomas  J\  III.  Q.  IV.  Art.  IV.  loquuntur.    Quales  sunt  morbi  varii, 

i,  deformità»  etc.   x.  *.  1  -  -  ;  Lh  — -»*^-  - 

Hollazius:    Christus  assumsit  lnflrmitates  naturales,  omnibus 
hominibus  In  statu  naturali  constitutis  cororaunes,  non  autem  persona- 
le», e  causis  partlciijaxAbus  provenientes,  multo  minus  morallter  vitiosos 
defectus  adscivit.    lnflrmitates  boroinum  naturales  communes  sunt, 
quae  omnibus  bomlnibus  post  lapsum  insunt.  .  .  lnflrmitates  persona- 
le» sunt,  quae  e  causis  particularlbus  proflciscuntur  et  vel  a  vitio 
òwàfuuc  irÀaoriKtK  sive  virtutls  efformatlvae  in  generante,  ut  ph tuisis,  i— 
arthritis  etc.,  vel  a  culpa  partlculari,  niralrum  ab  ingurgitate  nlmia, 
venere  aut  alite  excesslbus,  ut  febrls,  podagra,  hydrops  etc.,  vel  a  pecu- 
liari nemesi  aut  judlcio  divino,  ut  morbi  famillae  Joabi  2  Sam.  3, 2#.  etc., 
trahunt.    Haec  a  sanctlssima  Cbristl  humanitate  longissime 
qulppe  quas  assumi  nec  generi  mimano  expediebat  et  dignitati 
dèrogasset,  censente  Lombardo  lib.  III.  sentent.  dtet.  X." 
.  P.  III.  s.  1.  c.  3.  q.  11.  p.  667.) 

e)  Scilicet  proprio,  actuali  vel  habituali,  sive  connato  rive  acquisito. 
8ic  enim  dicitur  txrt  r>«ùc  ànapriav,  non  cognoscens  peccatum,  2  Cor. 
5,  21.,  axaxn$,  àfitayrof,  xs^uiptnfiévo^  ànò  tò»v»  àfiapTwÀàtv,  innocens,  im- 
polhitus,  segregatus  a  peccatoribus,  Ebr.  7,  26.  Confer.  Joh.  8,  46. 
1  Petr.  1,  19.  cap.  2,  22.  Alieni*  autem  peccatis  per  imputationem 
subjectum  fuisse  infra  docebimus. 

H.  Kromayzrus:  „Nec  reatus  peccarti  adamitici  Christum  invol- 
(        vere  potult,  quia  non  f  ult  in  lu  m  b  is  A  da  mi  ex  sequela,  naturae,  sed  ex 
.4 ,.  tl  ffj^om^skm^,  non^/ULvó/KjTog*.  sed  ut  '■dtavìF(Hnro(  et  per  consequens  do- 
1     >mniusiegTs,  quenf nulla  lex  obllgare  potult."  (Th.  posit.-pol.  II,  214.)  *'  '*'  " 

Oslandek:  ,, Christus  est  sacerdos  lmneccabllls.  .  .  Liberta»  non 
lnfert  potentlam  peccaudi,  alias  Ipse  Deus  potentiac  peccandl  obnóxlus 
e&set.  .  .  SI  Christus_homo  posset  peccare,  ipsum  Yej&um  quoque  pec- 
care posset,  consequènter  Deus  ipse  posset  damnari."  (Colleg.  th. 
IV,  165.  sq.) 


Digitized  by  Google 


30  PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  I. 

f)  Pìdchrìor  nimirum  redditus  est  prae  filiis  hominié,  Pi.  45,  8., 
omnibus  gratiarum  ac  venustatum  doti  bus  ultra  aliorum  sortem  ma- 
xime exornatus,  partim  quoad  externam  corporis  pulchritudinem,  par- 
tirti et  inprirais  quoad  animae  dona  excellentia,  sapientiam,  justitiam, 
benignitatem,  constantiam  etc.  Sed  et  jus  immortalitatis  huc  referri 
potest.  Nisi  enim  sponte  se  exinanivisset  (jhristus  homo,  duplici  jure  fuis- 
set  immortali*  :  primo  ex  integritate  natura*,  deinde  ex  beneficio  et  jure  unio- 
niè,  quia  cum  vita  ipsa  «tu  vivificante  My<f>  personaliter  unttum  fuit  ejus  cor- 
pus. Volem  igitur  mortai  itati*  sortem  suoiit;  nostri  causa  immortalitatis 
jure  se  abdicami;  in  ipsa  tamen  morte  corruptionis  immunis  extitit:  ver  ha 
Bunt  b.  Aeg.  Mimmi  T.  I.  Opp.  Qq.  et  Respp.  de  Persona  Christi 
p.  171.  178.  «  tJr 

Feciitius:  „Non  est  improbabili  Frane.  Vavassorls  sententia: 
Cbriatum  neque  eximia  aliqua  et  excellenti  prae  alila  forma  neque  etiam 
turpi  et  foeda,  sed  vulgari  et  communi  praedltum  fuisse;  majorlbus 
tamen  argumentis  nituntur,  qui  excellentiorem  ipsi  etiam  prae  Adamo 
formam,  si  in  naturali  sua  constitutione  consideretur,  adscribunt." 
(Syiloge  controvers.  Disp.  22.  th.  8.  p.  167.)     * //,  j  / 


§  10. 

Unitio  autem  naturae  humanae  cum  divfna  in  eo  con- 
sistit,  quod  naturae  illae  ita  sunt  conjunctae^  ut  fierent 
una  persona, ■  adeoque  tèrminus  unitionis  est  ^el  Christus  -  , 
3edj/3fMJ7io$,b  vel  unio  ipsa,0  vel  natura  humana,  speetata, 
ut  personaliter  unita  Filio  Dei.d 

S.  Oksnerus:  „Quomodo  duae  naturae  in  Ch risto  sunt  unitae? 
Id  docet  D.  Johannes  hac  propositione  :  ,  Verbum  caro  factum  est.* 
Fri  in  uni  enim,  quod  Verbum  et  caro  sint  unita,  ex  eo  patet,  quia  res  et 
substantiae  prorsus  nullo  modo  unitae  in  propositione  quoque  ita  jungi 
nequeunt,  ut  una  de  altera  enuntletur,  et  dleatur,  quod  una  res  sit  (vel 
§    ,  f ucta  sit)  altera.   Dici  enim  reoulrit  inesse.  Quamobrem  cum  Xóyoc  sit 

/  fu  et  u  s  caro  et  ita  cum  carne  reipsa  iunctus,  ut  caro  de  lóyu  vere  possit 
prae  di  cari,  ac  proinde  cum  caro  de  Verbo  praedicetur,  o  porte  t,  carnem 
et  Verbum  évuàjfrM)  unita  esse.  Deinde  Johannes  modum  quoque 
unionis  dupliclter  ostendit  :  primum  generaliter  in  verbo  rytvero,  deinde 
addita  specifica  differenti;! ,  per  quam  unio  definitur.  —  Quae  est  slgnl- 
j,  .....  ',  flcatio  verbi  iytvtro  hoc  loco?  Duae  possunt  esse,  hujus  verbi  slgnlfl- 

cationes  et  non  plures,  ex  principio  contradlctlouls.  Nam  cum  unum 
singulare  fit  et  est  alterutn,  id  aut  Ut  «arò  jierapo?j$vt  Ita  ut  unum  in 
alterimi  muti  tur,  sicut  aqua  fit  vinum  ;  ad  quem  modum  pertlnet  natu- 
rai is  generatio  et  mlxtio  corporum  ;  aut  ita  fit,  ut,  nulla  intercedente 
mutazione  kot'  àficrafllqoiav,  nihllominus  una  res  singularis  cum  altera 
co nju nga tur  et  uniatur  quovis  modo.  Sic  coluniba  est  Spiritus  Sanctus, 
fiammae  in  ore  apostolorum  sunt  Spiritus  Sanctus,  panls  benedictus 
est  corpus  Domini;  sed  diversis  raodls.  Jam  M}o&  non  fit  carq^ 
per  mutatiònem,  ita  ut  desinat  esse  Xóyof  et  in  carnem  mutetur. 
Nam  Johannes  etiam  post  incarnationem  diclt,  Uynv  manere  et 
in  nobis  babitare  et  gloriam  suam  conspiciendam  dare.  .  .  Nec 


contra  Aóyoc  ita  fit  caro,  ut  caro  Jn  Aóy^absorbeatur  et  post  incar- 
nationem non  alt  caro,  sed  merus  Tóyof.  Nam  Johannes  diserte 
probat,  humanam  naturam  etiam  post  incarnationem  esse  in  Christo 
integrarli,  ils  argumentis,  quae  sunt  exposita.   Cum  Igitur  nec  Uyof  in 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTT. 


31 


carnem  nec  caro  in  Uyov  sint  mutata,  et  nihilo  minus  caro  de  7.6) v  vere 
dicatur:  'O  ?ò>of  oàp<-  è-,évrTof  necesse  est,  ut  ?ó^of  et  caraslnt  unum, 
cor '  àurrafij/aiav  ita  conjuncta,  ut  nec  ?.ò)or  in  carnem,  nec  caro  in  X^yqy, 
sit  conversa."    (Orthod.  coni7a*è  persóna  etcrT595T*pTT7T  sq.y" 

a)  Talfe  quidem,  quam  Graeei  vocant  <ró>^rr«»v,  ubi  natura  una 
rum  quidem  stpluribus  naturis,  attamen  una  curai,  altera  est  composita. 

N.  Hunsius  :  „Hypostasis  est  ille  modus  existendi,  quo  quaevis  per- 
sona seu  natura  singularis  ratione  praedita  ut  indlvidunni  perfectflm 
non,  U}  alio,  sive  ad  modutn  partis,  sive  accidentls  etc,  sed  per  ger  ad 
moduiu  totius,  ind^pendenier  autaistlt.  Iste  personal is  aubafetandl 
modus  (si  esempli- KràHa"de  homlne  loquamur)  origùaalitejLjeflt  in 
aulnm,  per  cominunicAtionem  in  porpore  ;  quando  igitur  anima  et  cor- 
pus uniuntur,  ut  flant  una  persona,  tunc  anima  suam  hypostasin  seu 
perfectam  subsistentiam  corpori  communicat,  nimirura  recipiendo  illud 
intra  perfectlonem  suae  personae;  sic  anima  Abraham!  In  suo  statu 
praesente  est  perfecta  persona,  quia  nunc  subsistit  tanquara  ensJfìtujn, 
plenum  et  perzeciùm,  habet ergo  suam  hypostasin  ;  at  cgEBltf  Abraham! 
sic  non  exlstlt,  quod  in  resurrectione  ex  mortuls  anima  in  suam  hypo- 
stasin reciplet,  ut  particeps  evadat  perfectae  illlus  exlstentiae,  adeoque 
anima  tunc  non  ampllus  sola,  ut  prius,  sed  cum  suo  corpore  sit  sub- 
stantia rationalls,  singularis,  in  alio  non  sustentata,  hoc  est,  invera  ac 
pertectojLerjon* «    (tuàc***  §  648.) 

/  '*■  * 

b)  Vocatur  terminus  qui,  sive  QÀoequatuè,  et  terminatur  ad  illum 
actus  uniendi  eo  sensu,  quo  alias  odiane*  et  passione*  dicuntur  esse  mp- 
potitorum. 

c)  Dicitur  terminila  fortnalis,  sive  quo. 

d)  Atque  ita  coincidi t  hic  terminus  unitionis  cum  unione  ipsa, 
quae  in  humana  natura  est  subjssÈàxs.  Haec  enim  tantum  natura  per 
unionem  illam  perficitur.  Divina  autem  natura  non  aeque  ab  humana 
natura  perfici  aut  recipere  quicquam  poteat. 

Hollazius:  ..  Unitio  et  vnip  stricte  dieta  dlfferunt:  1.  Unitio  est 
OCtuti  quo  duae  dlversae  naturae,  divina  et  humana,  conjunguntur; 
amo  est  statu»  naturarum  per  unitionem  conjunctarum.  2.  Unitio  est 
«UMa,  per  quam  naturae  in  se  dlvisae  quondam  in  unltate  personae 
nanciscuntur  Indivlsioaem  ;  unio  vero  est  eJIzQllu  proximus  unitionis 
et  ipsa  duarum  naturarum  personalis  indivisio.  3.  Unitio  est  transiti» 
et  momentanea,  unio  pcrmam:ns  et  perpetua.  4.  Unio  est  reoforo  cq. 
nara  Filius  Dei  est  unitus  carni  a&sumtae  et  caro  est  unita  Fino  Del; 
at  unitio  non  est  reciproca.  Recte  dicimus  :  Filius  Del  sibi  univit  car- 
nem; minus  recte  dlxerls:  caro  sibi  univit  Filium  Del.  5.  Aliae  £ro- 
poritionc*  fluunt  ex  unltione,  aliae  ex  unione.  Illarum  suhjectum  per- 
sona oSK-^moc  sive  Aòvoc  lao^Kof  ;  ha  rum  subjectum  est  persona  <rir- 
òtr,*  give  Xóyof  IvoapKoc"    (L.  C  q.  18.  f.  664.) 

§  U. 

Unio  denique  il  la,  ex  actu  unitionis  resultans,'  non  est 
qualiscunque  duarum  naturarum,  divinae  et  humanae, 
conjunctio,b  sed  talis,  qua  natura  divina,  prout  est  Filii 
Dei  natura,  seu  prout  in  hypostasi  rov  'kóyov  subsistit, 
intra  hanc  ipsam  hypostasin,  citra  commixtionem  seu  con- 


32 


PART.  IH.     CAP.  II.     SECTIO  I. 


fusionem  et  conversionem,  arctissime  tamen  simul  et  in- 
dissolubiliter6  sibi  conjunctam  habet  naturam  humanam 
et  cum  ea  constituit  unum  itfióràfiei'ov,  quod  et  veras 
Deus  et  verus  homo  est. 

a)  Quae  est  status  sive  modus  extreroorum,  tauquam  unitorum. 

b)  Nam  et  Deu*  cum  hominibus  fdelibus  conjungitur,  quando  m 
illi*  velut  in  templi*  habitat,  1  Cor.  8,  16.  ;  unde  et  tutta  Spiritus  cum 
Deo  dicitur,  qui  agglutinatur  Domino,  1  Cor.  6,  17.  Haec  autem  unio 
seu  coujunctio  a  personali  illa  unione  plurimum  diflert. 

c)  Veteres,  occasione  certaminum  Nestorii  et  Eutychis,  ita  decla- 
rarunt  unionem  illam,  ut  dicerent,  duas  naturas  in  Christo  esse  unita* 
1)  àauyzùruKi,  aut  inoonfuse,  ita  ut  excludatur  unio  per  raixtionem,  qua, 
quae  uniuntur,  esse  desinunt,  quod  fuerunt,  et  Inter  se  uniuntur  ad 
constituendum  tertium,  quod  mixtum  vocatur;  2)  à-/>éTrrw<;,  inconver- 
tìbUiter,  ut  distinguatur  ab  ea  unione,  qua  alterutrum  extremorum  ab* 
sorbetur  seu  in  alterum  convertitur.  Unde  haec  duo  vocabula  indi- 
cant,  naturam  utramque,  etiam  facta  unione,  redimisse  essentiam  et 


arctmima  dicitur,  sed  et  indissolubili»,  quippe  quam  nec  Deus  per  abso- 
lutam  su  ani  potentiam  destruere  unquam  velit,  nec  quicquam  aliud  de- 
struere  possit.  Quare  etiam  in  triduo  morti*,  cessante  Hcet  unione  na- 
turali corporis  et  animae,  personalem  tamen  unionem  illibatam  mansisse 
credimus,  ita  ut  corpus  in  sepulchro  jacens  Filli  Dei  corpus  et  anima 
a  corpore  separata  Ai/ti  Dei  anima  revera  fuerit. 

Gerharpus  :  ,,  Modus  uuiònis  hujus  est  mjrablliter  singulaxis  ac 
singulariter  mirabilis,  omnium  non  modo  hominura,  sed  edàm  angelo- 


vetimlii,  exsnrgens  vel  ex  tltnlo  slne  re,  ut  cum  consiliarius  principia 
dicitur,  qui  nunquam  ipsi  Tuit  a  consiliis,  vel  ex  locutione  impropria, 
ut  cum  Herodes  vocatur  vulpes.  Christus  enim  non  nominetenus  tan- 
tum, aut  improprie,  sed  veje^nroprieque  Immanuel  et  de  «intuir  or  est. 
2,  Non  est  noUonalùft  sive  ratio  nta,  quà  plures  conceptus  per  rationem 
dlstinctl  mentis  ope  ut  indivisi  concipiuntur.  Talls  unio  datur  Inter 
genus  et  differentiam  in  specie.   Ncque  enim  natura  divina  Chrlsti 

?euus,  neque^atura  humana  ipsius  dlfferentia  est,  aut  vice  versa. 
flfon  est  <r'j7-/Vr),-habÌtualls  aut  respectiva,  quae  consistere  potest, 
Hcet  extrema  hujus  unionis  reapse  separata  sint  et  distent.  Datur 
enim  varia  unio  respectiva,  nempe  morali*  Inter  amicos,  quorum  etiam 
absentium  unus  animus  est,  oeconpmica  Inter  conjuges,  politica  Inter 
cives,  ecclssiasiica  Inter  membra  ecclesiae.  Longe  quippe  arctior  est 
unio  duarum  In  Christo  naturarum,  quam  habltualls,  quae  importat 
quidem  plurium  rerum  ad  invicem  habitudinem,  sed  siue.  jeailearum 
conjunctione.  Filius  Dei  partlceps  factus  est  carnis  et  sanguini»,  sicut 
pueri,  Heb.  2, 14.  Est  igitur  unio  duarum  naturarum  in  Christo  reali*, 
quia  datur  Inter  extrema  vere  cobaerentla  cum  exclusione  separationis 
allcujus  aut  dlstantiae."    (Exara.  Ili,  l,  8.  q.  30.  p.  679.) 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHBISTI. 


33 


QUKNSTBDTips :  „Forma  specifica  unitionia  piane  smaniavi s  est, 
r£aiptrnc  «ni  fint'órpdinc.  prae  ceterls  unionum  formls  eximia  et  ab  omni- 
bus allis  exempta.  Consistit  autem  1.  in  totius  naturae  divinae  cum 
integra  natura  humanu  in  una  ruv  /.óyov  i-ucTtioti  coalitione  inconfusa 
et  impermlxta."    (L.  c.  s.  1.  th.  26.  sq.  f.  121.)  /•*—//' 

Idem:  ,,Haec  unio  necyV.  est kcommixtiva,  qualls  est  corporis 
ex  elementis  compositi  aut  mùisi  ex  aqua  et  melle.  ,Talls  enim  po- 
ta- (sunt  verba  Formulae  Concordiae)  non  amplius  aut  aqua  est  mera 
aut  mei  m  rum,  sed  mixtus  quidam  ex  utroque  potus;  longe  certe  ali- 
ter  se  res  habet  in  Illa  divinae  et  humanae  naturae  unione',  etc.  Non- 
nulli  quldem  potrei  . . .  vocabulum  coramixtlonls  de  hoc  mysterlo  usur- 
parunt.  Àst  non  confusionem  naturarum  Eutychianam,  sed  unionem 
summam  et  intimam  penetrationem  eo  significare  voluerunt,  qua  tota 
plenltudo  deitatis  in  assumpta  carne  habitet.  Sicut  <[gnlft  unitur  ferro 
non  per  attingentiam  tantum,  sed  penetrat  et  permeat  ferrum  et  undi- 
que  ei,  slne  tamen  confusione,  mlscetur,  ut  nulla  pars  ferri  expers  slt 
ignis.  Hoc  Daroascepus  llb.  III.  de  O.  F.  c.  3.  coromutavit  commodiori 
vocabulo  ^wj^j^mfcr? .  .  Xec  VI.  est  nuda  ira'povtria  sire  irapàffraotc t. 
(qua  ò  ìóyof  assumptae  humanae  naturae  adcst  per  assistcntiam,  quam 
actu  secundo  susteutet,  ne  in  nihilum  redigatur),  ex  qua  rcapovota  nulla 
orltur  communlcatio,  quaeque  vix  meretur  Inter  unioni*  species  nume- 
rari."   (L.  c.  s.  1.  th.  30.  f.  124.) 

E.  H  unni us  :  ,,Ut  humanitas  nunquam  in  divinitatem  vertitur  nec 
dlvinitas  in  huroanitatem,  sic  et  propria  humanitatis,  cujusmodi  sunt: 
tini  t  uni  esse,  de  loco  In  locum  transferri,  nasci,  pati,  cruciflgi,  mori  etc, 
nunquam  sunt  divinitatis  propria  ;  vicisslm  divinitatis  propria  nunquam  ,  ;, . . ,  J . 
flunt  idiomata  humanitatis,  siquidem  inflnitum,  increatum,  aeternum 
spiritum  esse,  omnipotentia  item,  omniscientia  et  omnipraesentia  hu- 
manitatis idiomata  in  aeternum  non  nunt."  (Libelli  4  de  persona 
Christi,  p.  28.) 

Kromayerus:  „Filius  Dei,  cum  Patre  et  Sp.  S.  coelum  et  terram 
implens,  aniroam  in  paradiso,  corpus  in  sepulchro  sibi  habuit  unitum. 
Ubi  «e  tv  -•••,•/•  'r.-  monemus,  nos  illorum  sententiam,  qui  corpus  anima 
mediante  cum  F.  D.  unitum  fulsse  volunt,  nostrum  non  facere.  Si 
enim  res  ita  se  haberet,  in  morte,  soluto  se.  hoc  vinculo,  corpus  cum 
F.  D.  non  fuisset  unitum,  quod  nec  pontificii  nec  Calviniani .  .  .  con- 
cedent.  Nec  obstat  nobis  quaestio,  an  Christus  tempore  mortis  fuerit 
veni s  homo,  quia  Inter  hominem  materialiter  et  formallter  considera- 
tùm  .  .  .  est  disUuguendum.  Christus  in  media  morte  mansit  verus 
homojWtó'rialJte'r,  quia  partes  hominis  essentlales,  corpus  et  anima, 
manserunt  Incorruptae,  licet  non  formaliter,  quia  unio  naturalls  inter 
duas  hasce  partes  desierat.*'    (Th.  posT-p'oT  II,  96.  sq.) 

Qubmstedtius  :  „Praesentlam  illam  naturarum  intimam  exponunt 
veteres  voce  aórnaiaaius,  quae  omne  intervallum  naturarum  excludit, 
Ita  ut  caro  nmmjnimet  jnUlibj  sit  extra  '/My>v  et  Uyt  nunquam  et  nul- 
libl  extra  carném.  Probatur  haec  intima  naturarum  praesentia  ex  Joh.  . 
1, 14.  :  ,Verbum  caro  factum  est.'  Si  enim  «  >óyoc  totus  est  factus  caro 
et  est  caro,  ergo  post  factam  ivoàfìKurtv  nunquam  et  uusquam  est  extra 
et  citra . suam  carnem,  sed  hanc  sibl  et  sécum  et  in  sua  infinita  et  im- 
mensa hypostasi  ubique  praesentem  habet;  sed  verum  prius;  ergo. 
Deinde  ex  QoX  2.  9..  ubi  apostolus  de  divina  natura  Filli  Dei  et  omni 
lenitudine  ejus  cnunciat,  quod  babilej  in  Christo,  in  assumpta  scilicet 
natura,  ouparinùc.  Si  autem  tota  rov  >6}ov  divinità-  ubique  inhabitat 
assumptara  carnem,  sequitur,  ròv  ?.óyov  vel  totani  divinitatem  ejus  nus- 
quam  esse  extra  carnem.  Nam  qui  est  extra  oUov,  Hle,  quatcnus  versa- 
tur  extra  oIkqv,  non  habitat  tv  ofrcv"    (L.  c.  s.  1.  th.  33.  f.  126.) 

ed.  Walther.  IH.    >,        </*«         ;  ffiJU        «  -ty 

» .  t  /  .  ... 


Digitized  by  Google 


34  PART.  HI.    CAP.  II.    SECTIO  I. 

ANTITHESE8. 

Qubnstkdtius  :  „Antithesi8 .  1.  Nj^turiù  episc.  Constantlnop.,  qui 
non  dlsertis  verbls,  attamen  per  consequentiarn  manlfestam  dissolvebat 
unionem  personalem,  statuens  talem,  ex  qua, neque  naturarum  neque 
j-  y  ■        idiomaium  communlcatio  sequebatur,  negavi  t  entra,  unum  eundemque 
esse  Mariac  et  Dei  Flllum,  et  Mariam  non  #ft>rò\ov,  Deiparam,  sed 
Xt>iaTuTókov  appellandam  esse,  ursit.  .  .  2.  Pontifieiorum,  qui,  si  non  di- 
recte,  saltera  oblique  realem  subsistentiae  coiiimunicationem  negant  ; 
,'  1.)  enim  omniùnj  in  universum  propriorum  communicationem  negant 
et  irAposslbilem  pronunciant.    Si  autem  repugnat  creaturae,  per  i  l  i  ara 
' • /-'  fl±>  A^dlvlnam  et  hypostaticam  unionem  esse  infinite  potente m  et  sapien- 
temf  etiam  repugnabit  ei,  esse  infinite  subsistentcm.    Non  enim 
major  repugnantia  est  Inter  creaturam  et  potentiam  ac  sapientiam  dl- 
vinam,  atque  inter  creaturam  et  divlnam  subsistcntiam.   2.)  Actum 
•      ' ■  j  JL   '  '  <,BPr*opal[e™  humanac  naturae  derogaut.    8.)  Totam  7&nv  sub8iste_n.- 
-   7        tiam  ponunt  extira  humauam  naturam.   4.)  Humanam  naturam  unum 
t  cum  /^V-Constitùere  iy^r^<Mor,  negant.    5.)  Unionem  deflniunt  per 
~^tj'  "'        •  '  nu('am  sustentatlonera  ;  sicut  axbpr  (hac  similitudine  utitur  Bellarml- 
"7"  _/  /  — nus),  cui  Insertus  est  ramus  alterius  speciei,  eundem  sustentat,  qui  alias 
per  se  existeret.    Ita  Bellarm.  lib.  3.  de  Cbristo  c.  8. 15.  et  17.  §  ad  ult. 
Inquit  :  ,LÌcet  alicubi  sìt  Verbum,  ubi  non  sit  humanitas,  tamen  etiam. 
ibi  Verbum  est  homo,  quia  Verbum  ibi  existens  sustentat  huiuanitatem, u 
utl  suam  et  propriaro,  licet  alibi  exlstentern.'  .  .  8.  ('alri^inuary^n. 
—    statuentlum  :  1.)  humanam  naturam,  quatenus  subsistit  in  >ó;  esse 
in  loco  LocaiUfir.  .  .  2.)  Humanam  naturam  assuraptam  quidem  esse  in 
itóoraaiv  rov  >.6yovt  ipsam  vero  ìxóoraoiv  el  non  esse  coramUQlcatam.  .  . 
Et  licet  alii  e  Reformatis  vldeantur  quandoque  verbi»  adstruere  com- 
municationem  subsistentiae  realem,  plerique  tamen  inficiautur  reipsa 
eandem,  etsi  non  directe,  saltem  oblique  per  varias  suas  hypotheses. 
8.)  Plerique  unionem  per  nudam  rrapào-noiv,  sustentatlonera,  adjunctlo- 
nem,  gestationem  carnis  ìn>.6}ov  vxnoróoH  deflniunt."    (L.  c.  s.  2. 
q.  4.  f.  192.  sq.) 

Kromaykrus  :  „In  alterum  scopulum  lmpegit  Eutychwt  Archiman- 
drita Constantlnopolit.,  qui,  vitaturus  Nestorianlsmum,  confusionem 
duarum  naturarum  introduxit.  Naturam  enim  humanam  a  divina  fuisse 
-ji       absoiptara,  ut  gutta  vini  absorbetur  a  mari,  docult.   Ex  hoc  errore 
Monoj^hjsitajruju,  ^onothe^etarum,  Ac^pJjaiorjuiU) .  Theopaachitarum, 
Aphtharto-docetairum  et  aliorum  promanavit. . .  Theopaschitae  propter 
'      illam  ipsam  coinmlxtionem  naturarum  etiam  deitatem  passani  fuisse, 
-erunt."    (L.  c.  p.  98.) 


7 


§  12. 

Et  sic  constat,  unionem  illam  nec  esse  naturalem  aut 
essentialtm,*  neque  accidentalem  proprie  loquendo.b 

a)  Equidem  naturarum  duarum  unio  est,  non  autem  naturali*, 
quia  neutra  natura  ad  alteraru  per  se,  aut  per  hoc,  quod  est  talis  na- 
tura, vel  ad  con8tituendam  cum  altero  extremo  unam  naturarli  tertiam 
ordinatur.  Unde  nec  essentialis  est,  quia  extrema  unita  non  sunt  par- 
tes  essentiales  aut  coalescunt  tanquam  ad  consti tuendum  unum  essen- 
za le  seu  unam  essentiam. 

Gerhardus:  ,,(Unlo)  naturate  (est),  quando  ex  pluribus  fit  una 
esscntia,  v.  g.  ex  materia  et  forma  unum  compositum,  ex  corpore  et 
anima  unus  homo.  Uaec  species  unionis  quodammodo  accedit  ad  eam, 
de  qua  agitur,  unde  in  symbolo  At  Ikukisìì  jjaradigmatos  loco  ad  ejus 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CHRltìTI. 


35 


qualemcunque  dellneationem  adhibetur;  Interim  temen  non  est  undi- 
quaque  simills,  multo  minus  eadem.  Proprie  enim  et  accurate  loquendo 
unio  duarum  naturarum  in  Christo  nec  naturalis  nec  essentialis  statuì 
potest.  .  .  Quae  naturaliter  uniuntur,  eorum  piura  dantur  exempla  in 
natura;  at  haec  unio  est  uorórao^or  et  singularis,  cujus  nullum  datur 
exemplum  in  tota  rerum  uni  versi  tate.  Quae  naturaliter  uniuntur,  eo 
modo  se  habent,  ut  neutrum  eorum  sit  perfectum  absque  altero  ;  sed 
Christns  est  perfectus  homo,  perfectus  Deus,  ac  >6)>k  ante  incarnatio- 
nem  fuit  perfecta  persona.  .  .  Unio  essentialis  unam  constituit  essen- 
tlam,  at  duae  naturae  in  Christo  nec'hYsiraplicem  nec  in  compositam 
esscntiam  coaluerunt,  cum  nec  humana  natura  in  divinam,  nec  divina 
in  humanam  sit  conversa,  nec  tcrthi  quaedam  specie»  e  duobus  diversis 
composite.'*    (Exeges.  1.  IV.  §  117.) 

Hollazius:  „Est  unio  naturaft^p..  sed  non  naturali  :  est  p<fl?QHg- 
^f,  sed  non  versot^rum.  propterea,  quod  personaTìs  dicitur  non  ratione 
termini  a  quo,  quasi  ex  dttabus  personis  esset  facta,  sed  ratione  t^rmjnj 
ad  quem.  in  unam  personam."    (L.  c.  p.  «80.) 

Daxkhalerus:  „Est  unio  non  1 .  esseiitìajis,  cujusmodi  unio  est 
(verius  unita»)  inter  personas  SS.  Trlnitatis,  quia  in  Christo  est  àXXo 
«Ù  ma.**    (Hodos.  phaen.  8.  p.  314.) 

b)  Vmcxdum  enim  et  ratio  unieìidi  non  est  aliquod  accidens,  sed 
unóeraett;  seu  personalità*,  quae  est  modus  substantialis. 

Hollazius:  „Unlo  duarum  in  Christo  naturarum  .  .  .  non  est 
4.  accidentali^.,  qua  piura  inter  se  divisa  ad  aliqualem  mdivisfonera  con- 
junjruntur.  Datur  ejusmodi  accidentali»  unio  :  a)  inter  duo  vel  piura 
"  ,  accidentia  disparate,  in  uno  subjecto  copulata;  sic  albedo  et  djilcedo 
uniuntur  in  laete  7b)  inter  accidens  e^stùsianlicim*  qualis  datur  in  ho- 
mine  dotto;  c)  inter  duas  substantias  ita  inter  se  unitas,  ut  ex  illls 
non  unum  pejr  se,  sed  per  accidens  resultet.  Huc  pertinet  unio 
physica  \nrà  ai  }xy<itv,  per  confusionem  rei  mfotiouem,  ut  in  mulso;  «ara 
Taftaoraau  !  per_  assist fHtfam,'  qualis  est  tum  in  contigui»  sibi  praesen- 
tibus,  ut  cum  duo  se  compiectuntur  raanibus,  tura  in  continui»,  ut  cum 
duo  asseres  compinguntur.  Pertinet  ad  accidcntalera  uuionera  mastica, 
quam  triplicem  faclunt:  sqcrflinentalern,  gratiosam  et  gloriosam.  Sa- 
cramentalis  datur  Inter  rem  terrenam  et  coelestem  sacramentaliter  uni- 
tas; gratlosa  Inter  Deum  et  credentes  in  ecclesia  militante  ;  gloriosa 
Inter  Deum  et  beatos  in  ecclesia  trlumphante.  Unio  duarum  in  Christo 
naturarum  non  est  accidentali»,  propterea,  quod  nulla  species  unionls 
accidentalis  eidem  applicar!  potest.  Neque  enim  est  haec  unio  inter 
duo  accldentia,  neque  Inter  substantiara  et  accidens,  sed  Inter  duas 
substantias,  quae  unitae  sunt  non  per  mixtionem  aut  confusionem,  eo, 
quod  uatura  divina,  quae  spiritualis,  simplicissiraa  et  infinita  est,  cum 
humana  comiuisceri  nequit;  neque  per  parastasin,  assistentiam  aut 
appositionem,  qulppc  quae  nullara  mmntiav  aut  Internam  communio- 
nera  infert.  Caeterum  haec  unio  gratiosam  credentium  et  glorlosam 
beatorum  conjunctionem  cum  Deo  eminentia  sua  longissime  superat. 
Nullus  enim  credeus  in  hac  vita,  nullus  beatus  in  vite  coelesti  est  unum 
cum  Filio  Dei  v^iaràfitvov.  In  nullo  peraeque,  ac  in  Christo,  tote  pleni- 
tudo  divinitetis  habitat  corporaliter."    (L.  c.  p.  679.) 

§  13. 

Ex  unione  personali  communicatio  naturarum*  fluit,b 
per  quam  fit,  ut  humana  natura  Filii  Dei  et  divina  na- 
tura filii  hominis  natura  sit. 


36  part.  ni.  cap.  u.  sectio  i. 

a)  Ad  quam  designandam  vox  zept^mprjffttu^,  quae  nativa  si^nifi- 
catione  penetrationem  aut  alterius  in  altero  existentiam  denotat,  adhiberi 
coepit,  ita  quidem,  ut  divina  natura  active  diceretur  penetrare  (immeare, 
perficere),  humana  natura  passive  penetrari  (immeari,  perfiei).  Quod 
tamen  intelligendum  est  remotis  imperfectionibus.  Non  enim  ita 
peno  t  rat  natura  divina  human  a  tu,  ut  successive  unam  ejus  partem 
post  alteram  occupet  et  extensive  se  per  eam  diffundat,  sed,  quia  spiri- 
tual et  indivisibilis  est,  simtd  tota  actuat  et  perficit  quamlibet  naturae 
humanae  partera  et  naturam  totara,  estque  et  manet  tota  in  natura 
humana  tota,  et  tota  in  qualibet  ejus  parte.  Atque  huc  pertinet  locus 
Col.  2,  9.  Quando  enim  izàv  rò  xhfpoi/ia  »Ve«rryT«?,  omnw  plenitudo 
deitatis,  «uttiarum;  seu  corporaliter  in  Christo  habitare  dicitur,  intelli- 
gendum est,  ili v inani  naturam  una  cum  suis  perfeetionibus  omnibus 
sic  esse  in  natura  humana,  ut  eam  nulla  parte  expertem  sui  esse  per- 
mittat  adeoque  intime  penetret,  quodque  haec  deitatis  habitatio  in 
Christo  ab  \Ua,  qua  olim  in  tempio  habitabat  et  qua  in  wnctùs  est, 
maxime  differat.  .  _ 

GekhaROUS:  ,,Propter  viroaraatur  ravTÓTijrn  nat  tùv  óvatuv  rie  àtótj'to 
xrptxà()i)ciiv  Myoc  ita  praesens  est  carni  et  caro  ita  praesens  est  ry  Myu, 
ut  nec  U-  (Mj  Hit  extra  cajnemf  nec  caro  extra  ><^or,  sed  ubicunque  est 
kóyoc,  ibi  etiam  praesentissimam  sibi  habet  carnem,  quippe  quam  in 
persi  ma  e  imitatela  assumsit,  et  ubicunque  est  caro,  ibi  praesentissi- 
mum  slbi  habet  ròv  /.ó;.or,  quippe  in  cnjus  iróarnmv  est  assumta. 
Quemadmodum  /óyoc  non  est  extra  suam  deitatein,  cujus  est  bypostasis, 
sic  etiam  non  est  extra  suam  cameni,  essentla  quidem  flnitam,  In  Xóyv 
tamen  personaliter  subslstentem."    (Excg.  1.  IV.  §  121.) 

E.  Hujjnius:  u\óyor  s&ne^fKOfvùynm  vel,  ut  apostolus  alt,  furéoxe 
seu  particeps  admirando  commercio  factus  est  carals  et  sanguinls 
Ebr.  2.  Econtra  Idem  hic  Myof  seipsum  totum  (sicut  totus  incarnatus 
est)  assumtae  humanltati  communicavit.  .  .  Quae  «/HPuuia  demum  (et 
non  nuda  naturarum  combinatio  sine  hac  kmvuvìq)  praestat,  ut  homo, 
ex  Maria  natus,  vere  sit  FiUus  Dei  ;  quod  veruni  esse  non  posset.  si 
humana  natura,  qua  Christus  hominis  determlnatiouem  sortitur,  nullam 
haberet  cum  divinitate  noiiwiav  veram;  nihil  enim  potest  dici  Deus 
/  sine  deitatis  nnunf; (Libelli  4  de  pers.  Chr.  p.  M.  sq.) 

Quexstedtius  :  ,, Anima  non  assistit  tantum  corpori  ut  (orma  as- 
sistens,  influens  in  solum  motum,  ut  nauclerus  assistit  navi,  aut  angelus 
assumpto  corpori,  sed  immeat,  immigrat,  Infonnat  corpus,  suammet 
essentiam,  vitam,  facultates  corpori  largiendo;  Ita  Uyor  immeat  carnem, 
suamque  ei  divjnam  naturam  intime  communicat.  .  .  Anima  rationalis 
ita  se  corpori  insftvuat,  ut  per  naturam  ab  eo  separari  nullatenus  po- 
tulsset,  nisi,  lapsu  ex  accidenti  interveniente,  divino  judicio  mortis 
vlolentla  secuta  esset.  Ita  Myof  a  carne  inseparabllis  est  tic  rò  fi iTjvis.tr, 
in  perpetuum.  .  .  Anima  corpus  infonnat  absque  omni  utriusque  tur- 
battone,  mixtione,  jnutatione.  Ita  %6}or  permeat  suam  carnem,  ita  ut 
neutri  in  essentiaìibus  quìcquam  decedat,  neutrum  alteri  misceatur  aut 
cum  altero  confundatnr.  .  .  Anima  rationalis  sic  est  in  corpore,  ut 
nuspiara  sit  extra  aut  ultra  illud  :  ita  ?6yoc  in  carne  est  nuspiam  ut 
ultra,  nuspiam  ut  extra.  .  .  Si  vTÓorofftt  rofc  Uyov  vere  et  reallter  est 
assumptae  carni  comraunicata,  utique  Inter  divinam  et  humanam  natu- 
ram assumptam  est  vera  et  reaUs  communteatio,  cum  fanforaog  roti  >.6yov 
et  djvina  natura  ToiUyuv  non  differant  reallter.  .  .  Modus  praedicandt 
sequitur  modutn  essendi,  et  dici  de  aliquo  requirit  inesse.  Quodsi  ergo 
in  persona  Christi  Deus  vere  et  reallter  est  et  dicitur  homo,  et  homo 
vere  et  reallter  dicitur  Deus,  utique  inter  divinam  et  humanam  Christi 
naturam  est  Koivuvia."    (L.  c.  s.  1.  th.  36.  sq.  £.  126.) 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRIS  TI.    / /„m  '      r  87  V 


K.  HUXXIUS:  ,,Quia  constai,  liiUiULHaiJi  Girisi  i  natii  rum  oli  ani  in 
jor.u  t-sM-,  num  eodem  ilio  modo,  quo  in  loco  est,  sic  etiam  in  >6>y? 
^iniii)»-  '  Siquidem  in  loco  est  ('Uri Mi  assumta  humanitas  naturaliter 
et  Localiter,  in  persona  autem  Verbi  nequaquam  vel  naturaliter  vel  lo- 
caliter  existit,  quandoquidem  unio  localis  non  est  scu  locali  aut  ullo 
alio  physico  ac  terreno  hujus  saeculi  modo  facta.  Adde,  quod  ea  ipsa 
persona  Verbi,  in  quam  caro  Christi  assumta  est,  loco  omni  penitus 
exerata  est,  ad  sui  existentiam  nec  tempore  nec  loco  nec  ullis  locorum 
spatiis  egens,  sicut  ab  aeterno  fuit,  priusquam  locus  esset  ullus. 
Proinde,  quia  caro  Christi  non  alibi,  nisi  in  bac  ipsa  hypostasl,  ad  quam 
nulla  locorum  apatia  pertingunt,  personaliter  subsistit  :  ex  infallibili 
necessitate  (hac  ratione  ac  respectu)  ipsa  quoque  caro  Verbi  extra  et 
supra  locuin  unitimi  erit  in  ipsa  purissima  diviuitate  et  bypostasl 
Verbi.44    (Libelli  4  de  persona  Christi  etc.  p.  30.) 

Gkrhardus:  ,, Quia  Myou  viróoracn  facta  est  carnis  indomate,  ideo  : 
caro  per  unionem  modum  subsistendi  illocalem  est  sortita.    Et  quìa  • 
Aóym-  vTróoTaeit;  eo  modo  furia  est  carnis  wnaramì,  ut  non  desierlt  esse, 
quod  erat,  videi,  vera  humaua  natura,  inde  jam  oritur  distinctio  Inter 
actum  naturalem  et  personalem.   Quaedam  enlm  de  Christo  homine 
praedicantur  secundum  qctum  naturatesi,  quae  sci.  ex  principiis  natu-  / 
rae  humanae  constitutivls  oriuntur  et  quae  cum  omnibus  hominibus  ' 
habet  communia;  quaedam  secundum  q&um.Jpemuìalem*  quae  «ci. 
ratione  unioni»  personali*  ipsi  competunt;  ^naturaliter  secundum 
essentiam,  haec  personaliter  secundum  existentiam  ipsi  competunt.44  *) 
(L.  c.  §  12lT^ 

Mbntzerus:  „Quicunque  dicunt,  post  factam  incarnationem  rèv 
}.óyoy  esse  vel  subsistere  extra  suam  carnem,  quocunque  colore  pingant, 
solvujn,,  quantum  in  ipsis  est,  unionem  hypostaticam,  quippe  cujus  de- 
fluì tionera  tollunt.  Si  cnim  unio  hypostatica  est  ,inhabitatio4  totius 
plenitudini»  divinitatis  r»8  "f.óym  in  assumpta  carne,  sicut  tota  pia  anti- 
quitas  dictum  Col.  2.  9.  interpretatur,  consequens  est,  solvi  unionem 
personalem,  quam  prìmum  statuitur  i  ?<iync  extra  suam  cameni." 
(Disp.  theol.  de  praecipuis  controv.  in  Academ.  Giess.  T.  I.  p.  36.) 

ANTITHESES. 

Qurnstedtius  :  Antithesis  :  1.  Calvinianorum,  qui  coutendunt, 
/jiyov,  qui  humanam  assumpsit  naturam,  nonminus  totuin  extra  natu- 
rali) humanam  esse,  quam  ih  natura  humana,  totamque  naturam  divi- 
nam  kóyov  esse  et  intra  et  extra  corpus  suuni  post  factam  unionem.  .  . 
Porro  unionem  personalem  nouuisl  lnadfaequatain,  partialcin  et  impro- 


>in  personalem  nouulsl  iriadaequatam,  partialcin  et  Impro- 


B.  Mf.i-m.u'ì  :  , ,  An  duo,£{(u*  urv&k  in  ente  realiter  existente  concedendi?  —  Per  actum 
pnmum  In  genere  Intelligimus  omne  la,  »  quo  profluunt  et  emanant  certae  operationes,  quaa 
philosophi  actus  aecundoa  appellilant.  .  .  Duo  in  unoquoque  ente  subatantiali  occurrant, 
nimirum  1.  ava{n  vel  eaaenUa,  et  3.  v~np£tc  vel  existentia.  .  .  Sic  ferrum  non  urit  aut 
•plende*cit  ratione  oidi  or  ;  in  ignitionr  tamén  urei*  vel  »plcndc*cere  recte  dicitur  propter 
peculiare  in  subsistendi  modum,  quem  tiun  habet.  ,  .  Quia  igitur  in  omni  ente  duo  tata  re- 
periuntur,  jiroptcrea  de  humauitate  (liristi  negar!  ncque  debent,  ncque  possimi.  Nam  et 
-  Illa  I.  habet  ejtcntiam ,  specie  eandem  cum  nostra;  ì.  habet  mi/ti4tcntiam  peculiarem  et  ain- 
gularem.  Cnde  oriuntur  partim  duo  actut:  naturali»  ab  essentia  communi,  et  personali»  a 
aubsistentia  «iugulari  promanarla  ;  partim  duo  attributorum  genera  :  quaedam  <Myt<kò  et  com- 
munio, quaedam  forarràrun  et  propria;  id  quod  luculentisaimis  exemplia  ad  oculum  demon- 
•trari  poteat.  Quando  enim  dicitur:  .Caro  Christi  subsistit,  et  non  subsistit;  excelsior  an- 
geliaeet,  et  non  est:  ojnjna  scit,  et  multa  nescit;  Deus  est,  et  Deus  non  est;  adoranda,  et 
non  adora nda;  ubiqiie'dominatur.  et  non.  Uominatur;  sedet  ad  dextram  Patria,  et  non 
sedet  etc .  '  :  tum  nullo  modo  efata  haec  r  v  a  vriotavfj  conciliari  postunt,  nisi  distinctio  actus 
naturali»  et  pe>  sonali»  recipiatur  et  priora  membra  de  acni  Ìtootqtikù,  posteriore  de  actu 
pvoiK*  exponantur  Sic  caro  Christi  vere  est  ci  bus  Joh.  6,  85,  et  sanguis  ejus  emundat  noa 
ab  omni  peccato  Uebr.  9,  14.  1  Joh.  1,7,;  et  larncn  vicisaim  dici  potcst,  cameni  Christi 
non  vivificare,  non  emundare  a  peccato .    Illud  euim  verum  est  ob  actiun  pertoiutlem,  ho©  '  •  ■ 

ob  actum  naturalem,  secundum  quem  humana  natura  in  se  et  per  ae  et  ratione  viri um  sua- 
rum  naturalium  consideratili- .  "   (Philosoph.  aobr.  1,  955— SS.)  *»•!..*»..«  , 


i  — 


Digitized  by  Google 


38  part.  m.  cap.  n.  sectio  i. 

priam  faclunt,  quod  patct  ex  simllitudinibus,  qulbus  unionem  persona- 
lem  expHcant  et  .«»xt.ra<  mud  Nestorlanum  stabiliunt.  Conferunt  enlm 
><-;•'.  bumanae  naturae  unitum 'cum  corpore  soli»,  conjuncto  orbi  suo; 
ita  Bezg  resp.  ad  Brentii  argum.  tom.  I.  opp.  p.  511.;  ltem:  cum 
oceano  allucnte  Antwerpiam,  cum  linea  tangente  clrculum  in  uno 
pimelo,  cum  anima  pedlbus  homlnls  unita  etc,  ut  apud  Bezam 
aliosque  passim  videre  est:  cum  radice  conjuncta  frondibus  in  arbore, 
Ma#&onÌ%i  anat.  unlvers.  c.  2.  p.  182.,  Martyr  in  diaiog.  c.  10.  .  . 

2.  PQnt\flciorumf  juxta  quorum  sententiam  Fìliùs  Dei  olim  tantum  in 
X 1/  ■     •  )/t     terrfs,  mine  tantum  in  coelis  sibi  substantialiter  et  indistanter  habet 

/"'      ^  *■  '  praesentem  suam  humauitatem.   Sic  Lombardus  alt  Hb.  8.  sent.  d.  22. 
j.C\  f  t*0  yi      >Chrtetum  non,  ubicunque  est,  hominem  fuisse  vel  esse,  quia  ubl- 

Ay  -  que  est  secundum  deitatem,  non  ubique  homo,  quia  non  ubique  hominl  \ 
unitus.*  Idem  cum  ilio  statuit  tota  cohors  scholasticorum  et  Jesuifca- 
rum.  Busa? us  in  apolog.  c.  7.  p.  211.  inquit:  , Divinità»  infiniti»  locis 
est,  ubi  non  est  humanitas.'  Illis  itaque  Chrlstus  tantum  in  uno  loco 
Christus  est  h.  e.  ex  duabus  naturis  ibi  inseparablliter  unitls  constans; 
in  infiniti»  aliis  locis  non  est  tfra^wTof,  sed  Vcrbum  extra  carnem, 
quod  allcubl  duntaxat  <i.-.u-<t(wiro(  est.  Cf .  Bellarmin.  lib.  III.  de  incarn. 
C  17."    (L.  C.  ».  2.  q.  5.  f.  199.  sq.)  -  <- 

Idem  :  t,Antithesia  :  ...  2.  gestorii  .  .  .  Anathem.  7.  .hominem  ex 
Maria  natum  a^pellatinne  toìn  VerBTparticipem  factum  esse',  aaserlt. . . 

3.  Calvinianorum,  quorum  nonnulll  docent,  solam  permnam  7ov  ?ó}m<  hu- 
manae  naturae  uuitam  esse,  non  vero  simul  divinam  ejus  naturam,  nisl 
consequenter  et  per  concomitantiam  propter  identitatem  cum  personali- 
tate,  quae  sola  primo  unita»  slt,atque  ita  duplicem  flngunt  unionem,  me- 
diatami et  iramediatam  ;  natura»  esse  unita»  non  immediate,  sed  mediante 
persona  roi>  zóyov.  .  .  Omnes  vero  veram  et  realem  naturarum  inter  se 
communicationem  negant  et  nominalem  ac  titularem  solum  agnoscunt, 
quicquid  etiam  totles  protestentur.  .  .  Beta  in  colloq.  Mompelg. 
p.  294.  :  ,peita£',  Inquit,  ,humanitati  non  est  communicata.'  4.  Ponti- 
Jiciorum  et  inprimis  Jesuitantm,  qui  docent,  nec  re,  nec  ntmj&t  in  per- 
sona Christi  aut  conunuuicataa  esse  aut  communicari  potuisse  naturas 
earumque  propri etates.*'    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f.  205.  sq.) 

Hofmann us  :  „Well  er  (Chrlstus)  bei  Gott  gewtsen,  ehe  er  Mensch 
geworden,  lst  er,  der  Menschgewordene,  vlòc  di  ni  im  ausschliesslichen 
Sinne  und  also  auch  tiiór,  aber  tìròt;  in  der  Welt  als  Mensch,  nachdem 
er  es  zuvor  uberweltllcli  bei  Gott  gewesen.  Hlnwieder  ist  er  in  seiner 
Auferstehung  und  Verklarung  Gott jHtcorden,  nicht  nur  dass  man  ihn 
dafur  erkannte,  sondern  indem  der  Menschgewordene  das  wieder  ge- 
worden, was  er  in  seiner  Menschwerdung  aufgehbrt  hatte  zu  seln." 
(Schriftbeweis.  II,  1.  p.  23.) 
.•  -  ,  •  r '  .  Idem:  „Er  hat  aufgehòrt,  Gott  zu  seln,  um  Mensch  zu  werden." 
/  (L.  c.  I,  146.) 

b)  Dicitur  autem  communicatio  naturarum  filiere  ex  unione  per- 
sonali nostro  modo  concipiendi.  Quod  enim  realUer  ab  ea  differat,  non 
apparet. 

§  14. 

In  imitate  personae  et  comm unione  naturarum  fun- 
dantur  et  eam  declarant  propositiones,*  quas  vocant  per- 
sonatesi  quibus  eoncretum0  unius  naturae  enunciatur  de 
concreto  alterius  naturae;  v.  g.  Deus  est  homo,  homo  est 
Deus,  et  similes. d  Et  sunt  propositiones  illae  non  verbales 
tantum,  sed  maxime  reales. e 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTT. 


39 


a)  Sic  enim  modus  praedicandi  sequitur  raodum  essendi. 

Rkuschius:  „ProposÌtiones  biblicae  et  ecclesiasticae,  quae  de- 
clarant  hoc  mystcrium  unitionis  et  unionis,  iteraque  communicationis, 
duaru in  In  Chrlsto  naturarum,  vocantur  perspjmLeA,,'  quae  vero  decla- 
rant  communicationem  idiumatum,  dicuntur  idiomaticae."  (Annotatt. 
etc.  p.  557.) 

b)  Dicuntur  alias  praedicaiiqnes  inusitata*,  quia  in  universa  natura 
nullum  datur  exemplum,  in  quo  duo  disparata  in  casu  recto  proprie 
de  se  invicem  praedicentur,  aut  citra  manifestam  falsitatem  de  se  prae- 
dicari  possint.  Unde  nec  satis  tuto  dicuntur  aceideniales,  absolute 
loouendo.  Quamvis  enim  ad  modum  praedicandi  accidentalem  ealenus 
referri  posse  videantur,  quatenus  in  illis  praedicatum  est  extra  primum 
conceptum  subjecti  nec  per  modum  proprii  ex  eo  fluit,  cavendum 
tamen  est,  ne,  si  praedicatione9  hae  accidentales  dicantur,  unio  ipea, 
quam,  tanquam  modum  essendi,  modus  ille  praedicandi  sequitur,  acci-  ,./ 
dentalis  esse  credatur.    Vid.,  quae  dixiraus  ad  §  12.  not.  b. 

Gkkhakdus:  „Quaest.  3.  :  An  in  propositionibus  personalibusjft*-  ?><  -  /.  V*».. 
parata  de  se  invicem  praedicentur?  Alflnnat  Lutti,  io  disput.  de  dicto : 
,Verbum  caro  factum  est*,  tom.  1.  Jen.  Latin,  p.  567.  th.  3.:  ,Magis 
disparata  estliàec  propositio',  inquit,  ,Deus  est  homo,  quam  Hla,  homo 
est  asinus.»  .  .  Haec  Lutheri  sententia  probatur:  1.  deflnitione  dis- 
paratorura.  Damascenus  llb.  de  dial.  c.  37.  et  48.  hi-m'in  deflnit,  quod 
cio^iftti  T^ìé'iv  rift  ovoiac,  J^pj  vero  et  dcitas  et  humanitas  differunt 
f£  olfoiq^  sive  definitane/  Ergo  sunt  opposi tae  sivc  disparatae 
species.  2.  Ex  collatione  simllium  cxemplorum.  Ferrum  et  ignis 
mauent  disparata  etinm  in  ferro  ignito  ;  corpus  et  anima  manent  dia* 
parata  etiam  in  homine  :  sic  duae  naturae  sunt  et  manent  disparatae  In 
unione."    (L.  c.  §  170.) 

Qubnstedtius  :  „0bj.:  Duo  disparata  (Deus  et  homo)  non  pos- 
sunt si  imi  l  unum  et  idem  subjectum  esse,  nec  unum  disparatorum  al- 
terum  esse,  nec  unum  de  altero  uni  voce  in  casu  recto  praedicari  potest. 
Resp.  :  ...  8.  Valet  obiectio  de  disparatis  non  unibilibus  et  extra  unl- 
Jatls  statum.  At  talia  duae  in  Christo  naturae  non  sunt.  .  .  5.  Quod 
caetera  disparata  non  ita  ut  Deus  et  homo  praedicantur,  inde  est,  quia 
non  sicut  Deus  et  homo  uniuntur."    (L.  c.  s.  2.  q.  8.  f.  188.) 

c)  Per  <&Q£rdvfli  intelligitur  vox,  quae  supppsjtum  in  casu  recto, 
naturam  autem  in  casu  obliquo  significat.  Sic  7)em  denotat  supposi- 
tum,  habens  divinara  naturam.  Homo  denotat  suppositum,  habens 
humanam  naturam.  Atque  haec  propter  suppositi  unitatem  seu  idea- 
ti tute m  utique  recte  de  se  invicem  praedicari  possunt.  Abstrqctfl  autem, 
quae  significant  nPfiirHa  jn  ffi  non  connotata  hy  postasi,  non  aeque  de 
se  invicem  praedicari  possunt,  cum  naturae,  licet  intra  personam  unara 
conjuuctae,  inter  se  tamen  diversae  sint.  Non  enim  possum  dicere  : 
Divina  natura  est  humana  natura,  aut  vice  versa. 

Gerhardus  :  ,,Quaeritur  h.  1.:  An  propter  realem  communicatio- 
nem naturarum  dici  debeat  vel  possit :  natura  divina  e*t  humana  et  hu- 
mana naturi  e*t  divina?  Ita  sibi  persuaserunt  Calviniani  et  Jesuitae, 
quia,  proplerea  quod  divinitas  de  humanitate  et  humanitas  de  divinltate 
in  abstracto  praedicari  nequent,  realem  communicationem  naturarum 
negan t,  sed  perquara  ànaiM'ru^.  Nam  1.  aliud  est  essentialis  mutatio 
ac  conversio,  aliud  vero  realis  communicatio.  Si  divinitas  In  h  umani- 
tà u.- ni  easentialiter  mutata  ac  conversa  csset,  vel  humanitas  dettate  ab- 


Digitized  by  Google 


40 


PART.  m.    CAP.  H.    SECTIO  I. 


sorptaj  tunc  deraum  recte  et  vere  dlceretur  :  divinità»  est  humanitas  et 
fnimanltas  est  delta»;  sed  quia  non  naturarum  Qpnversionem,  non 
esscntlae  miitatjonem,  non  alterutrius  naturae  abolltionvin,  sed  realem 
naturarum  CQV\municaiÌtìnfn  ex  personali  unione  resultantem  statul- 
mus,  ideo  Deum  esse  hominem,  et  hominem  esse  Deum  dicimus.  .  . 
4.  Sicut  ob  unionem  ferri  et  ignls  nurà  ariM  tmi>  non  dico  :  ferrum  est  '  -  ■ 
Ignis,  sed  ferrum  est  ignltum  ;  stcut  propter  unionem  animae  et  corpo- 
rls  non  dico:  apima  est  corpus,  et  corpus  est  anima,  sed  corpus  est 
antraatum,  iftijwxov,  et  anima  est  ìvoLflàro^  :  sic  propter  unionem  perso- 
nalem  ?.6ym>  et  carni  *  non  dico  :  humanltas  est  deitas,  et  deitas  est  hu- 
manitas,  sed  homo  est  Deus,  non iffiatudùc  sci.,  sed  va oararikù^,  humana 
„  . ,  /. .  natura  est  deificato»  uncta  deitate,  corpus  est  deiflcatum,  dettate  ple- 
/         num,  li>#eov~c&ro  est  deudcìaa,  deificata  etc."    (Exeg.  1.  IV.  §  163.) 

d)  In  Scripturis  equidem  propositiones  illas  totidem  verbis  expres- 
sas  non  legimus;  sed  quemadraodum  idem  quoad  praesens  eignificant 
nomina:  Deus  (intendendo  secundam  personam  Divinitatis),  Filius 
Dei,  ó  kéfn-t  FUius  Altìssimi;  similiter  homo  (intelligendo  Jeaum  Naza- 
renum),  filius  hominis,  filius  Mariae,  aut  naius  ex  Maria  etc.  :  ita  recte 
dicuntur  propositiones  personales,  quando  Mutili.  10,  18.  et  16.  (appro- 
bante  Christo  v.  17.  seq.)  dicit  Petrus:  Tu,  fili  hominis,  es  Filiti*  ille  Dei 
viventi*;  et  Lue.  1,  #/.<i  dicitur:  Quod  ex  Maria  nascetur  (filius  Ma- 
riae), est  Filius  Uk  Altissimi. 

Hollazius  :  :  „Fundamentum  hujus  praedicationis  :  ,Deus  est 
homo',  in  unione  pernottali  et  communione  naturarum  consistit.  Si  extra 
unionem  personnlem  spectentur  divina  et  humana  natura  vel  Deus  et 
homo,  disparata  sunt  nec  unum  de  altero  affirmari  potest.  Sicut  enim 
non  possum  dicere:  ,Leo  est  equus',  ita  dlcere  nequeo:  ,Deus  est 

, , ,      t  .homo.'    Si  autem  ur\iq  intercedat  Inter  Deum  et  hominem,  et  quidem 

r  ,  „      ~  realis  unlo,  qualls  fntercedit  in  Christo  Inter  divinam  et  humanam  na- 

"        •  turam,  recte  de  se  invlcem  praedicari  possunt  in^concreto.   Ratio  est, 

quia  per  unionem  duae  naturae  constituunt  unam  personam  et  quod-  /. 
libet  concretum  naturae  signiflcat  illam  ipsam  personam.  Quoniam 
ergo  Christus  idem  ille  est,  qui  Deus  est,  vel  haec  persona,  quae  Deus 
est,  Illa  ipjìa- pexaoua  est,  quae  homo  est,  recte  edam  dicitur:  Homo 
est  Deus,  et  Deus  est  homo."    (Ex  ara.  III.  s.  1.  c.  3.  q.  34.  p.  685.) 

Gkrhardus:  ,,Quia  >ó)ov  bvóoraoic  non  tantum  divlnae  suae  na- 
turae, sed  etiam  humanae  est  vttóotooic,  ideo  Deus  est  et  dicitur  homo; 
quia  humana  natura  assumta  ipsa  tov  Myov  iirooràan  subsistit,  ideo 
homo  est  ac  dicitur  Deus."    (L.  c.  §  156.) 

Qubnstedtius :  „Recte  dico:  Deus  est  factus  homo,  sed  non 
recte  et  proprie  dico  :  Homo  est  factus  Di  ns,  quia  humana  natura  non 
est  asgamens,  sed  assiimpta..  Sic  recte  dici»  :  Socrates  factus  est 
albus;  non  recte:  Hoc  album  factum  est  Socrates."  (L.  c.  s.  1.  th.  29. 
f.  124.) 

e)  Nam  quamvis  praedicatum  non  competat  subjecto,  ut  tali,  seu 
secundum  eam  naturam,  a  qua  suhjectum  expresse  denominatur,  prout 
v.  g.  cum  dicitur,  Deii9  est  homo,  sensus  non  est,  quod  supposito  seu 
personae  illi,  secundum  divinam  naturam,  formaliter  competat  rò  esse 
hominem,  sufficit  tamen,  in  ter  illud,  quod  in  subjecto  et  quod  in  prac- 
dicalo,  utrinque,  inquam,  in  casu  recto  denotatur,  realem  identiiatem 
esse;  ut  recte  dicam:  Is,  qui  est  Filius  Dei,  est  re vera  idem  ille,  qui 
est  filius  Mariae.  et  contra.  Nempe  utrinque  in  casu  recto  significa- 
tur  persona,  q^uae  una  et  eadem  est,  sive  a  divina,  sive  ab  humana 
natura  denommetur. 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CHRISTI.  ,  ,  41 

Quf.xstkdtius  :  „Propositlones  hm:  :  ,Deus  est  homo,  homo  est 
Deus',  non  sunt  itnj2r.0j?rK»£  ac  fropicgg.  sed  jgypriùtfymz ,  quia  In  nulla 
voce  harum  propositionum  tropus  vel  improprTetasinvenitur.  Non 
sunt,  inquam,  troplcae  sive  tìguratae,  quia  neque  per  metonymìam,  nc- 
que ironlam,  neque  melaphoram,  neque  synecdochen  (qualis  est  Illa: 
, Homo  est  pulvis4,  Gen.  3.,  h.  e.,  nomini»  corpus  est  pulvis)  possunt 
explicari.  Tolleretur  sic  etiam  unio  personalis,  . . .  essetque  unio  per- 
sonalis  figurata  et  impropria;  sic  homo  improprie  esset  Deus,  Verbum 
esset  tropice  et  improprie  caro,  quod  Arianum."  (L.  c.  8.  2.  q.  7. 
f.  211.) 

ANTITHE8I8. 

Quknstedtius  :  ttAntithesis  :  1.  Nestorii.  qui  proDosltlones  perso- 
nales  penltus  repudlavit,  unde  proverbi!  loco  dicere  fuit  solitus  :  .Njpli 
gloriar!,  jjudaee,  non.  Deum1  sed  hominem  cruciflxistl.'   2.  tohiniQJio- 
TUJn,  qui  negai) t  veritatem  propositionum  personalium,  asseremes7 ulas 
esse  1)  tantum  rerbaUs.,  h.  e.,  nomjneteous  tantum  Aeri  aut  axsjutùct    (  f.v 
slne  reali  naturarum  communicatlone. . .  Neostadicnses  adm.on,j). l£Li_  { 
,Praedicatio  humanorum  de  Deo  et  divinorum  de  homi  ne,  quantum  ad  ;».0  •  .u 
natura»,  tantum  est  verballs.'   2)  Esse  (rosico*,  et  figurata»;  vide  Be-  d.l 
zara  in  coli.  Mompelgart.  p.  294.,  esse  per  Zwinglii  atMivqiit  explican- 
das.  .  .    a)  Esse  usitatas  et  rjtgulqrej;  vid.  Fortun.  Crellium  parti»  • 
communi»  logices  ITTirc.  3.  nura.  2.,  ubi  non  magls  hlc  Inusltatum  ali-  , 
quid  occurrere  contendit,  qnam  in  proposi  tionl  bus  aliis  improprlls. 
Rationem  addit,  quod  in  istis,  quae  sunt  de  Fllio  Dei,  enunciationlbus, 
sive  Deus,  sive  homo  subjiciatur,  semper  rov  '/.óyov  ixóaraeiz  supponatur 
et  de  eo  praedicatum  enuncietur,  sed  homo  rat  Ione  carni»  assumptae, 
Deus  respectu  Verbi  assumentis.  .  .   3.  $chalasticoruvi  et  m  n  t  inciti  - 
pit^f  qui  propositiones  personales  minus  recte  resolvunt  et  labefactant. 
J.  StJ+j'^f—-*-  •  Occamo  lib.  3.  sentent.  q.  6.  propositiones  personales  sunt  .occùfen-  <)*  .4"'"  !  .V4f" 
talea,  quia  humana  natura  est  extra  essenJLlam  rov  Myov.* . .  4.  jfìpr.inùi- 
norym,  qui  propositiones  personales  prorsus  rejlclunt."    (L.  e  s.  2. 
q~TTT211.sq.)  "l'*/+a 

Gkrhakdus:  ..Si-Chrlsfos  homo  vere  est  Deus,  utique  etiara 
Christus  secundum  humanltatem  vere  est  Deus,  quia  homo  non  est  . 
absqne  humanitate.  .  .  Ubi  tamen  nota:  -jLsecufldun}  _nj}n  esprimere 
causam,  quasi  sci.  ipsa  hura.  nat.  sit  causa,  propter  quam  Christus  sit  r 
et  dicatur  Del  Filius;  nec  modum.  quasi  Christus  ut  homo  sive  secun- 
dnm  h.  n.  sit  Deus  essentialiter  ;  sed  praedicatiqnU.  mbjtcLum,  quod 
Christus  ut  homo  sit  Deus  1.  e.  quod  non  solura  dettate  sua  sit  Deus 
essentialiter,  sed  quod  etiam  humanitate  sua  sit  Deus  persoiiQliter,  quia 
sei.  human itas  est  in  Uyov  assumta  et  cum  divina  natura  personaliter 
unita."    (L.  c.  §  167.) 

Fechtiub  :  ..Christus  secundum  camera  est  Filius  Dei  naturali», 
non  adoptivus,  quia  non  existit  extra  De  uni,  sicut  adoptans  alias  existit 
extra  aooptatum."  (Syll.  dlsp.  23.  p.  178.  sq.)  Addit  Rollius: 
„Adoptlvum  Alluna  Christum  non  dici  posse  secundum  humanam  na- 
tura™, Inde  patet,  quia  natura  humana  personae  ™b  /óyov,  postqnam  in 
assumpta  est,  non  est  extranea,  sed  intra  eam  subsistlt.   Ad  ad- 


optlonem  vero  requlrltur,  ut  adoptans  et  adoptatus  non  solum  quoad 
essentlam,  sed  et  quoad  exlstentlam  differant,  aliusque  sit,  qui  adoptat, 
et  allus,  qui  adoptatur.  In  Chrlsto  antem  non  est_aliusjitque  alius, 
llcet  in  eo  sit  allud  atqne  allud."    (Ib.  p.  177Tsq\)' 

Grrii ARDrs  :  ,,Cum  secundum  humanam  naturam  (Christus)  dlcl- 
tur  Filius  Dei  naturali*,  naturale  ponitur  prò  eo,  quod  abjpsa  natjvj- 
tate Jnest  et  estj  perinde  ac  8l  dleas  :  Christus  secundum  h.  n.  est  Filma 


Digitized  by  Google 


42 


PART.  ni.    CAP.  IT.    SECTIO  I. 


Dei  NaliifMW  jft  jg*n  natinjfn^  ;  non  enim  post  nativi  tat<  fnit  in  Del 
Filium  adoptatus,  sicut  nos,  qui  natura  sumus  filli  Irae,  Eph.  2,  3.,  et 
postea  vltrffotrtav  accipimus,  Joh.  1,  12.,  sed  ipse  natw  est  Dei  Filius, 
non  factus."    (Exeges.  1.  IV.  §  172.) 

ANTITHESI8. 

Qukn STKDTIC8  :  „AntUhe$Ìs:  1.  ffi'cfc  Uraelitani  et  Elivandi 
Toletani  episcopi  tu  m ,  qui  statuerunt,  Chrlslum  secunSum  huraanlta- 
tera  suam  esse  a<k>iUivum  Del  Filium. . .  2.  Quorundam  scAolasticorum, 
ut  Durandi,  qui  in  3.  sent.  dist.  4.  q.  1.  exlstiraat,  ,Chrlstum  non  qul- 
dem  simpliciter,  sed  cuni  addito,  in  quantum  homo  est,  dici  posse  Fi- 
lium Dei  adoptivum1.  .  .  3.  D.  Ghutl  (ìalixti.  qui  candem  sententiam 
tuetur  in  programmate  in FestoNativitatis,  anno  1 648.  Hclmstadli  publice 
proposito,  in  quo  scribit:  ,Dico,  probabillorem  esse  sententiam  eorum, 
qui  docuerunt,  Chrlstum  secundum  carnem  non  esse  Filium  Del  natu- 
ralem,  sed  adoptivum;  imo  ausim  dicere,  veram.1 . .  4.  ^Sflti^iflML'iCi 
ex  quibus  Smalclus  de  vero  et  naturali  Filio  Dei  p.  19.  20.  .  .  asserii: 
,Eundem  adoptivum  Filium  Del  dici  posse,  quia  non  semper  talls  Fllius 
Dei  fuerlt,  qualis  postea  fuit,  cum  munus  suum  oblit,  et  qualis  nunc 
est,  postquam  in  coelis  regnat.' . .  6.  D.  Jaculii  Martini,  qui  in  Col  Ics.  II. 
Syntagm.  theol.  disp.  8.  has  propositiones  :  ,Christns  secundum  lui  ma- 
riani naturanti  est  Fillus  Del  naturalis  ;  Christus  secundum  humanita- 
tem  est  Deus  personallter*  etc.,  ut  novas  et  perlculosas  slmpllclUT  re- 
jiclt.  §  38.  sqq.  Quam  sententiam  etiara  Dn.  D.  Calovius  araplexus  est 
dispp.  in  Aug.  Couf.  art.  3.  Rostochit  habitis,  in  exegem.^Aug.  Conf. 
art.  3.  c.  4.  §  21.  et  in  system,  theol.  1.  c.  art.  3.  c.  3.  q.  8.  et  4.  Jam 
dictus  D.  Jacob.  Martini  th.  41.  ait:  ,8e  non  videre,  cur  Christus  ut 
homo  non  possit  dici  fltfH  Dei  creatus.  cum  aeque  creatus  sit  ut  cae- 
terl  homines'  etc."    (L.  c.  s.  2.  q.  8.  f.  216.  sq.) 

§  15. 

IUae  etiam  propositiones,  in  quibus  de  concreto  per- 
sonae*  enunciato!"  concretum*  alterius  aut  utriusque6  na- 
turae,  suo  modo  huc  referrid  possunt;  sed  tamen  a  per- 
sonalibus  illis  recte  distinguuntur.* 

a)  Dicitur  autem  concretimi  personae  vox  aut  nomen  ejusmodi, 
quod  personam,  utraque  natura  constante  ni,  formaliter  significat,  v.  g. 
Qiristus,  Messina,  Immanuel,  quae  nomina  in  casu  recto  suppositum, 
in  casu  obliquo  neutram  naturano  solam,  sed  potius  utramque  signi- 
ficant. 

b)  V.  g.  Christus  est  Deus  aut  Filius  Dei.  Christus  est  homo  aut 
filius  hominu. 

c)  V.  g.  "Christus  est  fteàvftp(oiro<;  aut  est  Deus  simul  et  homo. 

d)  Habent  enim  et  ipsae  aliquid  inusitati;  cum  subjecti  loco  stet 
individuum,  duas  naturas,  divinam  et  humanam,  aequaliter  comple- 
ctens,  adeoque  praedicatum  non  ita  sibi  vendicans,  prout  species  de  in- 
dividuo (cujus  totani  essentiam  sub  se  continet),  nee  ut  genus  de  spe- 
cie vel  individuo,  nee  ut  differenti»  specifica,  proprium  aut  accidens 
praedicatur  ;  sed  modo  peculiari. 

e)  Nerape,  quia  utraque  natura  in  formali  conceptu  Christi  et 
Messia©  continetur,  ideo  praedicationes,  quibus  concretum  naturae 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI. 


43 


uniu8,  aut  utriusque  de  tali  subjecto  enunciatili-,  formales  esse  judican- 
tur.  Sic  b.  Menzenu  in  Exeg.  Aug.  Confess.  Art.  III.  §  10.  monet, 
ejusmodi  a  propositwiuotts  personalibus  commode  et  utiliter 
t  ima  earum  definttio  perspicue  ostendat.    Conf.  eundem 


discerni,  proni  ipsa  earum  aetimtw  perspi 
T.  V.  Dispp.  Giess.  Disp.  IX.  p.  205.  et  206.  §  17.,  ubi  ait:  Quando 
dieitur:  Christus  est  Deus,  vel,  Cnristus  est  homo,  non  est  Ula  propositio,  si 
exquisite  loquaris,  personalis,  describem  ipsam  unionem,  sed  est  descriptio 
totius  personae  compositoi  ab  altera  naturantm. 

Gxrhardus:  „Ad  personale*  propositlones  vi  (Ieri  alicui  possent 
referendae  etiam  lllae,  in  quibus  tota  persona  ab  alte ru tra  vel  ab  utra- 
que  natura  descrlbitur.  .  .  Taraen  a  propositlonlbus  personalibus  pro- 
prie et  exquisite  sic  dlctls  commode  disami  possunt:  1.  Quia  hae  prò- 
posltlones  non  tam  personae  unitatera,  quam  naturarum  in  Christo  dua- 
litatem  praecise  et  foirirìnllter  exprimunt.  .  .  2.  Quia  hae  propositio- 
nes  potius  oppositae  sunt  negantibus  vel  divinam  in  Christo  naturam, 
ut  Ajlania.  Photinianis,  Judaejs,  vel  humanam  in  ipso  naturam,  ut  Jfciar- 
cianitis,  Valeptlniapis,  Manichaeis,  quam  unionis  personalis  my steri um 
evacuantibus!  3.  Quia  has  propositlones  omnes  et  singulas  :  Christus 
est  homo,  Christus  est  Deus,  Christus  est  Deus  et  homo,  Nestorius, 
personalis  unionis  hostis,  concesslt."    (L.  c.  §  166.) 


§  16. 

Ex  communicatione  naturarum  porro  fluit*  cmmimk 
catw  idiomatum.  per  quam  fìt,  ut  ea,  quae  duabus  naturis 
inter  se  comparati»  ad  unam  earum  per  se  et  formaliter 
pertinent,b  alteri  etiam  naturae  revera  competant.0 

Luthbrus  :  „Cum  nulla  mens  humana  haec  asseqni  aut  lntelligerei 
suo  ingenio  autsaplentia  possi  t,  debet  efs  cjertó  assentili  fide,  quod  ubi 
fecerit,  tum  demum  sentiéf  (ut  testantur  pil  et  harum  rerum  periti  ho- 
mines),  quod  is  articulus  (de  commun.  id.)  parlat  consolationera  in 
omnibus  tribulationibus  peccati  et  morti».  Iten)  concipiet  etiam, 
quantum  lucia  art V rat  Scripturae  Intelligcndae.  Et  omnia  In  historia 
passioni»  videbuntur  otiosa  et  frigida,  nisl  haec  teneantur."  (Brlef  an 
Franz  Gros.  Vld.  de  Wette  VI,  294.) 

a)  Nostro  modo  intelligendi.    Quoad  rem  enim  communicatio 
a  communicatione  naturarum  differre  non  videtur. 


b)  Alias  eq^uidem  vox  idiomatis  stridius  accipitur  prò  eo,  quod  di- 
citur  proprium  m  quarto  modo;  sed  hic  latius  prò  omni  eo,  quod  alte- 
rutri  naturae  per  se  et  formaliter,  sed  extra  primum  ejus  conceptum, 
competit.  Atque  ita  divinae  naturae  id  tornata  sunt,  esse  ojnnipotenteml 
aeternumt  immortalerà  etc.,  humanae  naturae,  nasci,  pati,  sitiretdormire, 


Mrisnerus:  „Vulgo  proprium  quadruplex  constituttur  :  1.  quod 
lnest  uòvif),  sed  non  rrqyrì,  2.  quod  inest  ry  xavrì,  sed  non  r£  /ióry, 
8.  quod  inest  J>  -ayrì  uni  r£  ftóvy,  sed  non  àiì,  4.  quod  inest  rtft  Travrì  unì 
iy  ftóvif»  kaì  nrì,  recensente  Porphyrio  c.  4.  Isng."    (Phll.  sobr.  I,  65.) 

J.  G.  Walchiub:  „Die  Peripatetici  beriihren  nur  vier  Arten  des 
Proprium,  welche  man  insgemein  durch  Exempel  in  folgenden  Vers 
einzuschliessen  pflegt:  (Homo)  est  medicus,  bipes,  canesceus»  risibilia- 
que. .  .   Die  vlerte  Art  wàre,  wenn  eine  gewisse  Eigenschaft  bei  alien 


-  k 


Digitized  by  Google 


44 


part.  m.    CAP.  n.    SECTIO  I. 


MI 


Individui*  einer  gewissen  Art,  nnd  zwar  theils  nur  alleiti,  theils  allezelt 
zu  flnden  sei,  z.  E.  dass  ein  Mensch  lachen  kònne."  (Philosoph.  Lexik. 
s.  t.  Proprlum,  p.  2082.) 

Quenstrdtius :  „Hoc  loco  in  latiori  si ^niri catu  accipluntur  pro- 
pria seu  idioma,tat  ita  ut  praeter  proprietates  stricte  sic  dictas  etiam 
astiQMìt  et  ptissm^s,  tv(j&£vaifl  *"  à^brèif&fTara  ambiti»  suo  comprehcn- 
dat,  quia  idiomata  per  ivcpytiac  et  àrrort/Jafiara  se  exserunt."  (L.  c. 
8.  1.  th.  58.  f.  134.)  u;-.-£u* 

c)  Vd  respcctu  concretorum,  vd  in  ordine  ad  naturano  ipsam  in 
abetracto  spectatam  ;  ut  ex  seqq.  constabit. 

■  .,  ì      iJ  /'•/-'•/'    GKRHARDU8:  „Communic4lio  flt  vel  «arò        $iv.  vel  «arò  owJliiurtv. 
j  ,  Communicatlo  icarà  iif-drStv  est  participatlo  essentialls,  qua  unum  in  al- 

l' "  terlus  essentiam  ac  detinitlonem  translt.  .  .  Communicatlo  «arò  awAv- 
otwt  quae  flt  secundum  consociatlonem  duarum  diversarum  naturarum, 
per  quam  alterum  anitorum  cura  altero  ita  connectitur,  ut,  essentia 
distincta  manente,  nihllo  mlnus  alterum  alterius  proprietatem,  vim  et 
efflcaciam  per  et  propter  comrounlonem  factam  sine  omni  confusione 
vere  acclpiat  et  induat.  Exemplum  est  in  lerro  ignito  et  corpore  ani- 
mato. Communicatlo  idiomatum,  quam  hoc  loco  statuimus,  ...  est 
communicatlo  vera  et  realis,  hypostatica  et  supernaturalis,  illi,  quae 
Knrn  nwAinaiv  vocatur,  proxime  accedens.  Breviter,  ut  unto  non  est 
essentialls,  nec  verbalis  tantum,  nec  per  «riyjiwtv,  vel  aAÀt»uan>,  vel  fiifiv, 
vel  Trapaoraoiv,  nec  est  n^tauKii^  vel  sacramentai  is,  ita  quoque  coro- 
municatio  talis  non  est."  (L.  c.  §  175.) 

N.  Hunnius:  „Quandoquldem  unto  animae  et  corporis  est  adeo 
arcta  istarum  naturarum  conjunctio,  ut  anima  suam  hypostasin  com- 
municet  corpori  et  utraque  in  unani  persouam  transeat,  ideo  ex  Illa 
consequitur  propriorum  communicatio,  quod  anima  corpori  largltur 
vitam  et /acuitale»  et  viclssim  a  corpore  sumit  quantitatem,  extensionem 
et  alia  :  sic  unto  naturarum  in  Christo  est  tam  arcta  illarura  comblnatio, 
ut  duae  naturae  flant  una  hypostasls,  divina  etiam  communicet  sua  idio- 
mata  humanae,  ut  omnes  thesauri  sapientiae  ac  scientiae  divinae  in 
Christo  habitare  dicantur  nuunrtKùg,  Col.  2,  9."    (Staonni'ir,  §  440.)  , 

Idem:  ,,Unio  animae  et  corporis  infert  comraunlcatlonem  ' pro- 
priorum ;  comraunicat  anima  corpori  suam  vitam,  quae,  ut  est  vera  ani- 
mae proprietà*,  sic  corpus  vere  illius  flt  particeps.  Slmiliter  faatltates 
naturale*  et  animale»  (suo  modo  etiam  rationales)  communicantur  cor- 
pori  ;  summa  :  omnia  idiomata  &tp)qrù(à}  et  quorum  est  aliqua  operatio, 
etsi  propria  maneant  animae,  attamen  corpori  quoque  flunt  communia; 
cessante  hac  communione  vitae,  cessat  unio  personalis  Inter  animam  et 
corpus;  slmiliter,  deflciente  communicatione  reliquorum  propriorum, 
deflcit  etiam  unio.  Ita  vicissim  :  anima  corpori  unita  reciplt  quasdam 
ejus  proprietatas,  extendltur  enlra  ad  sui  corporis  extcnsionem  et  sic, 
manens  in  se  non-quautoj  mutuatlciam  quantitatera  acquirit;  quamvis 
etiam  in  sua  natura  sltimpatlbllls,  nullls  lnjuriis  corporeis  exposita, 
flt  tamen  quodammodo  patibili*  per  conjunctionera  cura  corpore,  ut, 
quando  vulueratur  huraanum  corpus,  non  solum  corpus  vulneratum  sit, 
sed  totus  homo,  constans  anima  et  corpore.  Quamprimura  autem  ea 
propriorum  communicatlo  cessat,  simul  deslnit  naturarum  copulatarum 
unio  ;  ex  quo  sequitur,  unlonem  hypostaticara  non  esse  sine  propriorum 
communicatione."    (L.  c.  §  646.) 

§  17. 

Solent  autem  communicationis  idiomatum  tria  con- 
stitui  genera,  et  primum  quidem  appellatur,'  quo  Deus 
sibi  vendicat,  quae  aunt  hominis,  et  homo,  quae  sunt  Dei.b 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CHRISTI.  45 

a)  Etsi  enim  vulgo  per  praedicatione*  describatur,  ipea  tamen  for- 
ratio  non  in  ipsis  praedicat  ioni  bus,  sed  reali  (xnnmunicatiùne,  quae 

praedicationibus  fundamcntum  praebet,  constituenda  videtur. 

J.  A.  (j)8ia,ndkr :  „Tot  sunt  genera  communicationls  i<l  i  ornatura,  < 
quot  suppeTlilantur  fondamenta  communlcatlonum  et  proposltlonum  \ 
idiomatlcarurn  a  Scrlptura.    Atqui  tria  etc.    Ergo.    Major  prob.:\ 
quia  in  hoc  raysterio  sola  nobis.  Script  m  a  regula.  Minor  autcm  constai  i 
ex  locis  allegati».    Dicitur  enim  a.  Domimi»  gloriar  crucifixus;  ergo  j 
hamana  idiomata  attribuuntnr  divinae  naturae;  unde  primum  genus 
communicationls  resulta     DIcIFur  b.  omnTs  potcstas  In  coelo  et  in  terra 
Cbristo  data;  ergo  divina.  Idiomata  trlbuuntur  hum.  nat.  ;  unde  secun- 
dum  genus  resultat.    Dicitur  c.  Deus  proprio  sanguine  redemisse  . 
ecclesia  ni .  concurret  ergo  Deus  et  sangui»,  arieoque  stutueiur  opcratio  ' 
Dei-vlTllis;  unde  tertium  genus  oritur."    (Coli.  th.  IV,  78.) 

Gerita rdus  :  „Quaeritur:  An  rectius  <£uatiMir,  quam  tria,  commu- 
nicationls genera  slnt  statuenda?  Ita  quidam  existimant,  quorum  baec 
est  sententia,  quod  praedicatlones,  in  quibus  propria  humanae  naturae 
trlbuuntur  Filio  Dei,  distinguendae  sint  a  praedicationibus,  in  quibus 
alterutrius  naturae  idiomata  de  tota  Christi  persona  enunciantvr,  ut  hac 
ratlone  quatuor  communicationls  genera  seu  modi  praedicatlonum  sta- 
tuali! ni  .  Sic  ergo  propositlo  Illa  :  Christus  est  passus,  pertineret  ad 
aliam  classerò,  quam  altera:  Deus  est  passus.  .  .  Argumentis  prò 
quaternario  generum  communicationls  numero  stabllicndo  adductis  non 
cumino  nullura  robur  Inesse,  concedimus;  interim,  ne  ab  usitata  do- 
cendi  ratione  In  libro  symbolico,  Formula  sci.  Concordiae,  praescripta 
discedamus,  retìnebirnus  tria  communlcationis  genera."  (Exeg.  I.  IV. 
§  184.) 

b)  Eet  enim  communicatio  haec  mutua.  linde  alias  <ivr('<Wif  et 
r/MÌff«-r  àvTtòtHttt»;  appellar!  solet. 

Hollaziu8:  „Fnndamentum.  primi  generis  communicationls  i. no- 
matimi est  tum  unita»  personae  ^(nvd^ror,  tum  divinae  et  humanae 
naturarum  vera  et  reali» ~<t\ffèrentiq  '.u  (Èxam .  P.  III.  s.  1.  c.  3.  q.  41. 
p.  694".)* 

Idem  :  „Vocatur  hoc  primum  genus  a  Damasceno  lib.  III.  de  O.  F. 
c.  4.  àiLTiòiflfi.  alternatili  .  .  .,  a  'Theodoreto  appellatur  ò  utesi)  ij  «ai 
"  i  ~\  «cgo'uuao lywrt rur,  permutati!»  et  communicatio  nominum,  non  nude  ver- 
~m11s,  sed  roaUs  .  .  .,  a Cyrillo  nuncupatur  \±^mjQ_Knì  hU^i.itjcu,  appro- 
priano .  .  .,  a  Damasceno  à22fi{tftfi  °>ua  °-e  una  eademque  persona  ow- 
àfrif»  et  divina  et  h umana  idiomata  realiter  praedicantur,  wr  '  a/7<>  tamen 
xal  allo,  quia  particulae  dlstinctivae  ostendunt,  secundum  quam  natu- 
ram  unum  quodque  Idioma  de  persoua  praedicetur.  Sed  accurate 
distlnguendum  est  Inter  »//«>< \^iv  determinativa»)  et  ulstiuctivam,  et 
Inter  a>j.muaw  segregattoam.  et  «xclusivauL"    (L.  c.  q.  40.  p.  698.  sq.) 

S  18. 

Praedicationes  ad  primum  genus  communicationis 
idiomatum  pertinentes  illae  sunt,  quibus  de  concreto  na- 
turae divinae  idioma  kumanum,*  et  contra  de  concreto 
naturae  humanae  idioma  divinumb  denominative'1  enun- 
ciatur.d 

a)  Y.  g.  quando  ex  Ad.  3,  15.  dicitur:  Auctor  vitae  ed  interfechu, 
subjecti  loco  Btat  suppositum,  habens  divinam  naturam,  quae  a  se  vitam 


Digitized  by  Google 


46  part.  ni.  cap.  n.  sectio  h 

habet  et  vitam  dai  aliis  omnibus,  atque  inde  hic  denominatur;  praedi- 
catum  est  tù  ìnterfici,  qóod  formaliter  in  divinam  naturami  non  cadit 
(quae  per  se  impassibilis  est  et  immortalis),  per  ti  net  autem  ad  natu- 
rano humanani.  Sic  juxta  Rom.  8,  82.  de  Mio  Dei  proprio,  tanquam 
de  8ubjecto  a  divina  natura  denominato,  et  1  Cor.  2,  8.  de  Domino  gh- 
riae  praedicatur  r<5  enicifup.. 

Gekhakdus:  ,,Eujadamentura  hujus  (primi  generis)  communica- 
tionis  estvifliia»  persona^.  Cum  enim  post  factum  Incarnationem  una 
Christi  persona  in  duoDus  et  ex  duabus  naturis,  quaruro  utraque  suls 
proprietatlbus  quasi  vestita  est,  subsistat,  inde  utriusque  naturae,  tam 
divina©,  quam  humanae,  propria  de  una  Christi  persona  avvàin,»  prae- 
dicantur."    (L.  c.  §  186.) 

Idem:  „Quemadmodum  propositiones  personale*  sunt  reciprocae  : 
,Deus  est  homo,  homo  est  Deus',  ita  quoque  propositiones  in  hoc  primo 
genere  communicationis  idiomatum  sunt  reciprocae.  Cum  enim  de  Deo 
vere  praedicetur  homo,  ideo  de  eodem  etiam  vere  praedicantur  attri- 
buta  humana;  cum  hQJLjkQTnine  vere  praedicetur  Deus,  ideo  de 
eodem  etiam  vere  praedicantur  divina  attributo. "    (L.  c.) 

Idem  :  „Quaeritur,  qua  ratione  Filio  Dei  tribuatur  passio?  Resp.  : 
Non  zaHyTiKùr  snt  à/./niùrt.^,  quasi  in  ipsa  natura  divina  mutationcm  ac 
passionem  quandam  sustinuerit;  sed  1.  bnoararu^j  quatenus  caro 
assumteV  quae  dolores  et  cruciatus  sustinuit,  in^psam  >.6ym>  v-kòotooiv 
evecta,  jinam  cum  eo  constituit  personam.  .  .  2.  'Iiftojro^r^wc,  appro* 
priative. . .  3.  à2ìS£TU^JiX'  "'*àr,  objectlve  ac  relative.  Blasphemils, 
opprobrils  et  conviciis,  quae  In  ipsum  Fìlium  Dei  coniecta  sunt,  ejus 
aeterna  dlvlniias  praccipue  fuit  pctita  Jph.  1Q,  33.  Matth.  26,  63.  65. 
27,  40.  43.  .  .  4.  BgjSflmàf-  Christus  non  passus  est  coacte,  sed  vo- 
lùntarle;  ergo  6  /<i>.«  per  divinam  avytvfioKiay  in  passionem  consensit. 
-  ...  5.  Zi'ì  xwnriKtjr,  permissive.  Dlvinitas  potuisset  a  carne  repellere 
uno  nutu  omnes  passióne»;  sed  propter  salutem  generis  Immani  per- 
mittit,  eam  modis  tam  indignis  tractari,  quam  permissionem  Christus 
vocat  ,derelictionem*  Ps.  22,  1.  Matth.  27,  46.  Irenaeus  1.  8.  adv. 
haeres.  c.  21.  et  ex  eo  Theodor,  dial.  3.  :  "flcTrp  rp>  àvdponof,  Iva  ?r«. 
patrdy,  òvru  udì  tóyof,  iva  AosaoÙri,  <}<7i»;ja£ÓKT»f  ftè»  tov  Xòyov  tv  r$  •  » 
rreipà^e<rdni  unì  mavpoioéai  «oì  «n-oAi^a/cm';  quae  verba  adducens  Phillp- 
pus  Mei.  in  loc.  subjungit:  ,Hic  Irenaeus  usus  est  singularl  Consilio 
hac  insigni  descriptione  :  quiescente  Yerboi  i-  e.,  tunc  non  exserente 
suam  potentiam  in  repellenda  passione  et  morte.1  .  .  6._^«/>)>'/r/«òc, 
effective,  et  quidcm  dupliciter  ;  primo,  ratione  humanae  naturae  patTen- 
tis,  eam  mi  -ic  ut  andò  ;  . . .  deinde,  ratione  ipsius  passionis,  divina  sua  et 
infinita  virtute  reddens  easdem  corani  Deo  preciosas  ac  prò  totius 
mundi  peccatis  satlsfactorias."    (L.  c.  §  197.) 

Hollazius  :  ..Filius  Dei  vara,  realiter  et  proprie  passus,  cruciflxus 
et  mortuus  est.  .  .  A,mPPejM;t  nassloncs  sunt  suppositorum,  Quam 
ob  rem  quando  dico:  ,Deus  est  passus',  suojectum  passionis  ut  (pi od-  •'  + 
est_Deu§,  subjectum  ut  quo  est  h,  n..  in  ipsa  hypostasl  Filii  Dei  sub- 
sTstens.  .  .  Passio  sollus  caruls,  quantumvis  justissimae,  prò  se_non 
satisfacit,  prò  aliis  mlnus,  prò  toto  mundo  minime.  —  Dlcis:  Qufcun- 
qùe "realiter  patitur,  is  passionem  sentit;  atqul  Deus  passionem  non 
sensit  ;  ergo  Deus  realiter  non  est  passus.  Resp.  :  Quicunque  realiter 
et  vhyaice  patitur,  is  passionem  sentit,  concedo.  At  F.  D.,  licet  passus 
Bit  realiter,  non  tamen  est  passu8^w£Kwf,  sed  wrpoTartxwc  s.  personaliter 
et  appropriative."    (L.  c.  q.  44.  p.  698.  sq.) 

Gerhardus:  ..Calviniani  propositionem  illam:  .Deus  est  passus', 
ita  resolvunt,  ut  ultima  tandem  analysls  eo  redeat:  fiumana  tantum 
natura  est  passa',  .  .  .  unde  Cinglius  propositionem  illam  explicat  per 
óAAo«*»v.  .  .   Calvinus  eo  progreditur,  ut  scribat  llb.  2.  Institut.  c.  17. 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI. 


47 


s.  1.:  .Eguidem  fateor,  si  qu)s_sjjpp]jcltcr^tper _se ^  Chris  t  uni  appaile  re 
vellet  judicio  j)ejj  non  fore  merito  locurn,  quia  nrm^£e.perjetur  infisuaine 
dlgTWas^  quae  "possTrTTé'um  '  promcSSii/  .  ".'  Uuic  Nestoriauae  divul- 
sioni" opponimim  :  l.^Uùfcyrum  Scripturae  darUatem.  Scriptura  niis- 
piam  dicit:  Sola  caro  est  passa:  seti:  Deus  est  pausila  caxay;  prineeps 
vitae  est  interfeetus  etc.  2.  Personat  u.Ji{Lq((;m  .  .  .  C'hristus  in  medio 
passionis  aetu  >e  Filium  Dei  esse  publlce  professus  est,  ne  quis  dubita- 
ret,  ipsura  Dei  Hliiuu  esse  passimi,  Matth.  26,  G3.  27,  54.  Omnia 

.  ,  }  opera,  omnes  passlones  non  tribuuntur  naturis,  gfifl  pprsppnc  Quodsl 

cJt  er8°  °Pera  dlvelluntur,  etiam  persona  separabitur.   3.  ^ppropriationis 

j  >/"  tjritatem..  .  .  passio  et  mors  .  .  .  propter  intimam  et  inenabilem  natu- 
v  rarura  communionem  et  propriorum  carnis  appropriatlonem  non  rainus 

ad  Filium  Dei  pertinent,  ac  si  ea  in  ipsa  natura  divina  snstlnuisset  ; 
sicut  vere  et  proprie  dicitur  homo  vulneratus,  etiamsi  corpus  ejus 
solum  sit  vulneratum. . .  4.  SliUQspjS^ìsLcajionis  aneto rUqtSJOì-  Aristo- 
teles  1.  de  anim.  c.  3.  :  ,Composltae  substantiae  insunt  omnes  actiones 
et  passlones,  sed  propter  naturas,  ex  quibus  est  composita.4  .  .  Non 
proprie  dicitur,  quod  raanus  percutlat,  sed  homo  per  manum,  neque 
proprie  dicitur,  quod  calor  calefaciat,  sed  Ignis  per  calorem.  .  r 
*J  .  'Ji^y*  -         Ai-rpoy  prrcium  ac.  dignitatet^  .  .  .  Ps.  4i),  8.  .  .    6.  Ezemplorum  pa- 

'  ritatemr    SI  ' 


vere  et  absque  tropo  ,Deus  est  homo',  utique  etiam  vere 
et  absque  tropo  Scriptura  asserlt,  Filium  Dei  esse  natum  ex  Maria  vir- 
glne.  .  .  7.  Trovi  absurdjtatem.  .  .  Si  sola  humanitas  est  passa,  con- 
sequens  est,  personaui  prò  nobis  non  esse  passam,  quia  sola  humanitas 
non  est  persona.  Si  persona  prò  nobls  non  est  passa,  neque  Fjllus  Dei 
prò  nobis  paaaus  est,  Filius  Dei  enlm  est  persona.  Cousequens  »  f  u 
Scrlpturae  repugnat  AfiL  .20, Jìfl.  Rom.  8,  32.  1  Joh.  1,  7."  (L.  c.  ly  , 
§  195.)  «T»;  "1* <  rj. 

Lutbkrus  :  „Ob  nun  hie  die  alte  Wettermacherin,  Frau  Vernunft, 
der  Allòosis  Grossmutter,  sagen  wiirde  :  Ja,  die  Uottheit  kann  nicht 
leiden  noch  sterben,  sollst  du  antworten  :  Das  ist  wahr  ;  aber  dennoch, 
well  Gottheit  und  Menschheit  in  Chrlsto  Etne  Person  ist,  so  gibt  die 
Schrift  um  solcher  persònlicher  Eiolgkeit  wlllen  auch  der  Gottheit 
ai  Ics,  was  der  Menschheit  wlderfahrt,  und  wiederum.  Denti  das  musst 
du  je  sagen,  die  Pjusoa.  (zeige  Cbjrlstum)  leidet,  stirbt;  nun  ist  die 
Person  wahrhaftlger  Gott;  darum  ist's  recht  geredet:  Golt£&  Sohn 
leidet;  denn  obwobJ  das  eine  St'iick  (dami  ich  so  rede)T  als  die  Gott- 
heit, nicht  leidet,  so  leidet  dennoch  die  Person,  welche  Gott  ist,  am 
arnioni  Stiicke,  als  an  der  Menschheit.  Gleich  als  man  sprichtt  Des 
Kònigs  Sohn  ist  wund,  so  doch  alleiti  selu  Bein  w  und  ist;  Salomon  ist 
weise,  so  doch  alleiu  seine  Seele  weise  ist.  Absaloin  Ist  schòn,  so  doch 
allein  seln  Leib  schòn  ist.  Petrus  ist  grau,  so  doch  alleln  sebi  Haupt 
gran  ist.  Denn  well  Leib  und  Seel  Eine  Person  ist,  wird's  der  ganzen 
Person  recht  und  wohl  zugeeiguet,  alles  was  dem  Leibe  oder  Seele,  ja 
dem  geringsten  Glied  des  Leibes  widerfjihret.  Dies  ist  die  Weise  zu 
reden  in  aller  Welt,  nicht  allein  in  der  Schrift,  und  ist  dazu  auch  die 
Wahrheit;  denn  in  der  Wahrheit  ist  Gott  der  Sohn  fùr  uns  gekreuzigt, 
das  ist,  die  Person,  die  Gott  ist  ;  denn  sie  ist,  aie,  sage  ich,  difi  BbMOII 
ist  gekreuzigt  nach  der^ Menschheit.  Also  soli  man  der  ganzen  Person 
zueignen,  was  tieni  ahdern  Theil  der  Person  wlderfiihret,  um  dess- 
willen,-  dass  beide  Eine  Person  ist.  So  reden  auch  alle  alte  Lehrcr, 
auch  alle  neue  Tbeologen,  alle  Sprache  und  die  ganze  Schrift.  Aber 
die  verfluchte  Allòosis  kehret  solches  stracks  um  und  wlll  wechseln 
und  den  Stiìcken  zueignen,  das  der  ganzen  Person  in  der  Schrift  zu- 
geeiguet wird,  niacht  elgene  Tropos,  die  Schrift  zu  verkehren  und  die 
Person  Chrlstl  zu  zertrennen.  .  .  Als  wiiren  die  Apostcl  toll  und 
tbòrlcht  gewesen,  dass  sle  nicht  h&tten  mògen  reden  von  der  Gottheit, 
sie  mussten  sle  denn  Menschheit  nennen,  und  wiederum.  Hiittc  Jo- 
hannes wollen  Allòosin  ansehen,  er  natte  auch  woid  sageti  kònnen  : 
Das  Fleisch  Ist  Wort  worden,  da  er  sprach:  Das  Wort  Ist  Flelsch  wor- 


Digitized  by  Google 


48 


PART.  III.    CAP.  H.     SECTIO  I. 


den. .  .  8ie  schreien  uber  uns,  dass  wir  dio  y.wct^a^urenjn  Eln  Wesen 
jfiengei\  ;  daa  ist  nlcht  wahr.  WIr  sagen  nlcht,  daas  Uottnelt  sei 
t  Menschheit  oder  gottllche  N~atur  sei  menschliche  Natur,  welches  ware 
' die  Naturen  in  Eln  Wesen  gcmenget.  Sondern  wir  mengen  die  zwo 
unterschicdlichen  Naturen  In  elne  einlge  Persor\.  und  sagen:  Gott  ist 
;  Mensch  und  Mensch  ist  Gott.  Wir  schreien  aber  wleder  ùber  sie,  dass 
sic  die  Person  Christl  s£Xti£jLiie.n,  als  waren's  zwo  Personen  ;  denn  wo 
die  AUòosis  soli  bestehen,  wie  ale  Zwingel  fuhret,  so  wird  Christus 
zwo  Personen  mussen  sein,  eine  gòttliche  und  eine  menschliche,  well 
er  die  Spr'ùche  voto  Leiden  allein  auf  die  menschliche  Natur  zcucht 
und  aller  Dinge  von  der  Gottheit  wendet;  dcnn  wo  -die  _W_ejrk?L  AeF" 
theilet  und  gespndcrt  werden.  da  muss  aucli  die  Person  zurtrenuct  wer- 
den, weil  alle  Werke  oder  Leiden  ulcht  den  Naturen,  koudorn  den  Per- 
gSìrén  nrgrclErnot  werdeu,;  demi  die  Persou  is>t's,  die  alle»  thut  und 
lèi  del,  elns  ìiuuft  dlescr  Natur,  das>  andere  nach  jencr  Natur;  wie  da» 
alles  die  Gelehrten  wohl  wissen.  Darum  halten  wir  unsern  Herrn 
Chrtatum  ateo  fiir  Gott  and  Mensch  in  Einer  Person,  non  confondendo 
qaUiraa.  nqc  dlvld^ndn  ppr<tm|flm-  dass  wir  die  Natur  nlcht  mengen 
una  die  Person  auch  nlcht  trennen."  (Bekenntniss  vom  Abendmahl 
Christl.  A.  1628.  XX,  1181—1184.)  {\  ...  r.L  -i 

H.  Mi  ellerus:  ,, Proprie  loquendo  Christus  non  est  persona  £oj»- 
posila.  Dna  rum  enlm  naturarum  composltio  proprie  dieta  facit  unam 
ex  (luabus  composltam  natii ram,  quali»  est  composltio  homlnls  ex 
anima  et  corpore,  et  qualem  in  Cbristo  unam  ex  dettate  et  humanitate 
composltam  natnram  imple  adserebant  Monophysitae.  At  in  mera 
unione  uon  flt  una  natura,  sed  mancnt  distinctae  naturae,  ut  si  annulo 
aureo  smaragdum  infcras,  flt  isthic  proprie  loquendo  non  composltio, 
•sed  unto.  Deus  unire  sibi  potest  nat urani  aliarli,  at  cum  ea compimtio- 
netn  stride  dictam  uon  Ingredltur.  Nec  talls  est  uulo  personali*,  qua- 
lis  est  ea,  quae  cernitur  In  crcaturls;  ex  iis  enlm  ag^regatis  consti tuitur 
totum  quoddam  collectlvum,  quod  allquo  modo  majus  est  quallbct  una 
earum  rerum,  quae  totum  lllud  constltuunt.  At  in  mysterio  incarna- 
tionis,  etiamsi  facta  slt  vera  semperque  duratura  unto  hypostatica  et 
duae  distinctae  naturae  in  una  persona  inveniantur,  non  licet  tamen 
dicere,  deitatem  partem  esse_hiijus \  personae  compositae.  Deità*  enlm 
nulllus  rei  pars  esse  potest,  quia  nlhlT  Ipsa  majus  est,  nec  mole,  nec 
vlrtute,  nec  d  igni  tate,  nec  ulla  alia  perfectione;  totum  autem  majus 
est  parte  et  pars  minor  est  suo  toto,  et  omnia  pars  potest  excedi  et 
totum  parte  est  perfectius ;  contra  rationem  autem  Infiniti  est,  posse 
excedi  et  admittere  aliquid  perfectius  se  ipso.  ,Assumtione  human!- 
tatis  non  augetur  aut  perflcitur  Deus,  qutaon  est,  quo  crescat  divina 
perfectlo»,  inquit  Augustlnus  lib.  6.  de  trln.  c.  8.  SI  quls  tamen  ad 
eflandum  allqao  modo  et  tuendum  ineffabile  lllud  pietatis  mystertura, 
quo  Verbum  caro  factum  est,  cum  orthodoxa  antiqultate  late  et  vulga- 
riter  loquendo  dlcere  vellt,  Christum  esse  peraonam  om'Otrov  et  unionem 
duarum  naturarum  esse  hruqt^tia&givitaiii',  quia  unita  Verbo  est  nova 
creatura,  nempe  huroana,  manente  etiam  altera  natura,  non  morose 
refragamur,  modo  dextrum  sui  ipsius  agat,  ubi  opus  est,  Interpretem." 
(Theol.  scholast.  Rostochll  1669.  p.  280.  sq.) 

b)  Ita  quando  Joh.  6,  62.  dicitur:  FMw  hominis  ascendet  eo,  ubi 
erat,  nostrates  hanc  eliciunt  propositionem  :  Fi! in.-*  hominw  jam  olim, 
ante  ascensum  humanae  naturae  in  coelum,  erat  incoelo;  ubi  subjectum 
est  concretimi  naturae  huinanae,  praedicatum  autem  non  Competit  ei 
secundum  humanara  naturam  formaliter,  sed  pertinet  forraahter  ad 
divinimi  naturam. 

c)  Non  abetracHve  aut  ut  praedicatum  sit  nomen  ipeius  formae 
denominantis  et  attributum,  qualitatem,  actionem  aut  passione  ni  in 


DE  PERSONA  CHRISTI 


49 


casu  recto  8Ìgni6cet.  Neque  enim  v.  g.  dicimus:  Filius  Mariae  est 
omnìpotentia,  Dominus  gloriae  est  crucifixìo,  Filius  Dei  est  passio, 
more  etc.,  sed,  ut  praedicatum  sit  nomen  adjectivum  aut  participium 
(sive  expressum,  sive  in  verbo  latens),  ubi  in  casu  recto  suppositum 
significatur,  attributum,  qualitas,  actio  aut  passio  etc.  in  obliquo  con- 
notatur;  v.  g.  filius  Mariae  est  omnipotens,  i.  e.  est  suppositum  ha- 
bens  oranipotentiam,  Doininus  gloriae  est  crucifixus,  i.  e.  est  persona, 
cui  accidit  crucifigi  etc. 

Gerhardus  :  „Qu.  3.  :  An  usurpandae  slut  in  hoc  genere  praedica- 
tiones  abatractivae  :  dtdtas  est  passa,  divlnltas  est  mortila?  Quidam 
eas  usurparl  posse  arbltrautur,  ita  tamen,  ut  addatur  :  3ylUis  passa  est 
carpe.  Wirtenbera.  in  exara.  c.  6.  p.  510.:  ,cx_.quo  apparcL  'dìvlnatft 
FiITT  naturam  revera  uati.'  Jac.  Andreas  in  disp.  resp.  Puchenio 
th.  248.  299.  301.,  Brentius  c.  Bulling.  f.  11.,  Selnecc.  in  Widerlegung 
der  Auflagen  p.  192.  repudiat  phrasin  Theodoreti  :  ,in  quantum  Deus, 
non  fuit  obnoxius  passioni.'  Quidam  ettaro  sic  loquuntur:  Christus 
quoad  utrainque  naturam  est  passus,  licet  non  indlvina  natura  vel  se- 
cunrinm  eanj  §etj  pracstqt  jib  hisce  propositionibus  abstractlyis  aba- 
ti ne re.  .  .  Metuendum,  ne  propter  usum  narum  proprosltlonum 
Th  e  opasch  ita  rum  error,  qui  docuerunt,  divlnitatcm  in  Christo  doluisse 
et  passam  esse,  cum  caro  ejus  flgeretur  In  cruce,  uostris  ecclesiis  affri- 
cetur."    (L.  c.  §  198.) 

d)  Et  sunt  hae  praedicationes  realea;  licet,  fatentibus  nostratibus, 
zar  àkko,  non  formaliter,  secundum  eam  naturam,  quam  subjectum  in 
casu  obliquo  denotat,  sed  secundum  alteravi  naturam,  a  qua  subjectum 
non  denominatur,  intelligenda  sit  praedicatio.  Quamobrem  etiam 
crebro  adduntur  particulae  diax/nrixaì,  sive  òtà,  tv,  xarà  etc.,  indicantes, 
ad  quam  naturam  praedicatum  formaliter  pertineat;  vid.  lioin.  9,  5., 
ubi  de  eo,  qui  est  Vetta  super  omnia,  adeoque  de  concreto  divinae  na- 
turae,  enuntiatur  rò  naaei,ex  patribius  (quod  est  idioma  naturae  hunia- 
nae),  additur  autem  it'{tnnStnpnt(iù^,  secundum  carnem,  ut  intelligas, 
praedicatum  competere  subjecto  non  secundum  eam  naturam,  a  qua 
subjectum  hic  denominatur,  sed  secundum  naturam  alteram,  qua  carne 
et  sanguine  constat. 

.  »  i~  Rkuscbius:  ,, Particulae  diacritica^,  quae  in  logica  vocantur  >->du- 
plicatiyae  in  lato  significata,  in  hoc  primo  genere  comraunicationis  idio- 
matura  sumuntur  IjmUqtiy&f  ut  alteram  Chrlsti  naturam,  cui  praedica- 
tum competit  formaliter,  determinent,  eoque  illam  naturam,  cui  prae- 
dicatum competit  formaliter,  ab  ea  natura,  cui  competit  idiomatica  seu 
per  communicatlonem  idiornatum,  distinguant.  Quo  respectu  etiam 
istae  particulae  in  hoc  primo  genere  acci  pi  dlcuntur  specificative,  deter- 
minative seu  diacritici-,  i.  e.  explicari  debent  per  ,respectu',  ,ex  parte' 
etc.  Possunt  qnidem  illae  particulae  explicari  quoque  reduplicative 
in  strido  signiflcatu  seu  per  quia;  sed  eo  sensu  non  pertinent  ad  pri- 
j.j;,  mum  genus  communicatlonis  idiornatum."  (Annotatt.  in  Bateri  com- 
—    pend.  p.  530.) 

Gerhardus:  ,,Qu.  3.:  An  particulae  distinctlvae  ad  subjectum, 
an  vero  ad  praedicatum  refercndae?  Resp. .  Scriptura  eas  refert  ad 
iua£dicatum.  Christus  passus  est  jjg^  1  Pet.  4,  1.,  mortlflcatus  «rapai 
1  Pet.  3, 18.,  quod  ipsum  in  reliquis  exemplls  omnibus  observari  potest. 
Calviniani,  ut  suam  àlhìiuotv  statuminare  possint,  ad  subjectum  eas  re- 
ferre  malunt,  sed  nondum  propterea  obtinent,  quod  quaerunt;  allud 
enim  est  dicere  :  Christus  sssundum  camera  est  passus,  aliud  vero  :  sola 
Christi  caro  est  passa."    (L.  c.  §  191.) 

Baieri  Comp.  ed.  Walther.  IU.  4 


50  PART.  IQ.    CAP.  II.    SECTIO  I. 

Idem.-  „De  hisce  distinctivis  particulis  notanduni,  .  .  .  quod  ra- 
tionc  usua  et  Nestorianac  unius  personae  tftim/afynj*  et  Eutychiauae 
duarum  naturarmi]  confusioni  opponantur.  Quia  cnim  de  uno  et  eodem 
Christo  divina  et  humana  praedicantur,  ideo  con  tra  Nestorium  asseri- 
tur  persona*  unita»  ;  quia  per  particulas  distinctivas  ostenditur,  secun- 
dum  quatn  naturam  utraque  de  Chrlsto  praedicentur,  ideo  contra 
Eutvchen  asseritur  naturarum  dualità*;  qupdquc  non  seni  per  acUi.et 

^ceTi«6d)aDtur'  8ed  ex  allu  Scrlptu   '"lòfeir*ffit  tBSBSryp  ^ 

ANTITHESIS. 

QuKNSTKDTius:  „Antithesis  :  1.  4ntiQuorum  haereticorum,  Samo- 
gatejii,  ijabcllii.  Nestorji.  EutycMs,  qui  vel  idiomatum  communicatft£ 
nem  penitus  negarunt,  vel  eomndem  essentialem  confusionem  intro- 
duxerpnt.  Inprimis  hic  notandun  flQatfflBftBi  discriroen  inducere 
satagebat  inter  propositlones  :  ,Christus  est  p&sjgus  et  ujortuuji',  quam  . 
concessit,  et:  .Deus  est  paasus  et  njortuus',  quam  negavit.  .  .  Uti 
JSutychfs  deitatem  passioni  subjiclebat,  slc~Xestorius  Deum  a  passione 
excludebat.  .  .  2.  CsUlinioiìoamì  qui  1.)  statuunt,  idiomatum  com- 
munieationera  esse  quidem  realem  respectu  personae  a  dettate  vel  hu- 
mauitate  denominatae,  sed  respectu  naturarum  eam  verbalem  tantum 
esse,  b.  e.  esse  sjolura i  coijuniioicat_tpnejB_yocuro  et  locutionum^  non 
proprietà  Uihl  .  .  2.)  Dcnominationes  solum  verbalcs  dicuut ,  cum  de 
Deo  humana,  aut  de  homine  divina  efferuntur.  Ipsasque  propositlones 
illas  tropicas  et  improprias  esse  contendunt,  quac  ad  primum  genus 
communicationis  idiomatum  pertinent.  Sic  admon.  Ncogtad.  p.  70.  : 
,Pjca£tlicaUo  humanorum  de  l)eo  et  divinorum  de  homine,  quantum  ad 
naturas,  tantum  verbali»  est.'  .  .  Imo  nostrani  sententiam  ut  Euty- 
cbianara  rcprobant,  cum  Ffflùm  Dei  vere  propricgiif  paAfrl»»  a.^Mfcfin«w. 
Brcmenses  contra  Hunnium  p.  70.  :  ,Eutychianum  est',  inquiunt,  ,cum 
dicitur  a  Lutheranis,  non  sola  humanitas,  sed  ipse  Filius  Dei  prò  nobis 
passus  est.'  3.  Papintannn,  inprimis  Jesuitarum,  qui  omnem  realem 
idiomatum  communicationem  negant.  Sic  enim  Bellarmìnus  lib.  8.  de 
Christo,  c.  U.  §.  Ex  unione:  ,Communicatio  idiomatum,  ex  unione  hy- 
postatica  secuta,  non  est  realis  resoectu  ipsarum  naturarum,  ut  volunt 
Lutherani,  nec  est  plaiic.jverbjalisj  ut  volunt  Beza  et  Petrus  Martyr  ;  sed 
est  realis  rj;aj|m'tu_h.vpostaseQs.utrlusque  naturae,  non  autem  respectu 
duarum  naturarùTnT»    (L.  c.  s.  2.  q.  Ó.  f.  222.  sqq.) 

§  19. 

Illae  vero  praedicationes,  in  quibus  vel  subjectum  est 
cpneretum  ejus  naturae,  ad  quam  praedicatum  formaliter 
pertinet,*  vel  subjectum  est  concretum  personae,  et  prae- 
dicatum est  idioma  alterutrius  naturae,b  differunt  quidem 
ab  illis,  quae  proprie  ad  hoc  genus  communicationis  idio- 
matum pertinent,0  possunt  tamen  suo  modo  huc  referri. d 

a)  V.  g.  FUiu*  Dei  est  immensità,  est  aeterntts  etc.    Filili*  nomini* 
est  passus,  est  mortutis  etc. 

b)  E.  g.  Christus  est  splendor  gloriae  Palris,  Christu*  est  noftlfl  ex 
pairibns. 

c)  Solent  enim  praedicationes  per  communicationem  contradistingui 
praedicationibus  formalibus,  in  quibus  praedicatum  est  de  ratione  ior- 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI.  51 

mali  subjecti,  aut  convento  subjecto  secundum  id,  quod  perillud  signi- 
ficatur,  vel  secundum  aliquam  partem  in  ejus  significati!  comprehen- 
aam.  Unde  etiam  b.  Huttems  LL.  CC.  de  Christo  cap.  III.  p.  m.  157., 
cum  dìxisset,  alios  primum  genus  communicationis  idiomaiwn  sic  deseri- 
bere:  Primum  genus  est,  quo  unius  naturae  proprietà*  in  Christo  praedica- 
turjfe  altera  in  concreto,  alios  vero  palilo  aliter  in  hit  ne  modum:  Primum 
genus  est,  quando  id,  quod  uni  naturae  proprium  est,  non  soli  ex  jiaturae, 
euius  propruim  est,  sepxsim,  sed  toti  persorvae,  quae  Deus  simxd  et  homo  est, 
trthuitur,  et  rjtrmm  per  distinHimm  particidam  oxtyidiUtr,  secundum  qunm 
naturam  id  personae  competati  post  paulo  suam  Inixputiv  prolaturus:  Qui 
priorem  iliam  definitionem  tenent,  ait,  magi»  proprie  naturam  communica- 
tionis  idiomatum  observasse  et  ad  eas  locutiones  Scripturae  rexpesisse  v'tden- 
tur,  quae  ostendunt,  Àór<»  sive  Filium  Dei  humanam  naturam  una  cum  ejtts 
idùmuUibus  ita  sibi  appropriasse,  tUjam  unius  naturae  idiomata  praedicentur 
4e_aMera  in  concreto.  Et  praeced.  p.  T55.,  ubi  itidem  de  propositionibus 
illis,  quando  de  tota  persona  Christi  tdriusque  naturae  idiomata  enuntian- 
tur,  agit,  quarum  causa  quidam  qiutrtum  genus  communicationis  idio- 
matura  constituerint,  suam  sententiam  his  verbis  exponit  :  Oum  propo- 
sitiones  hae,  iuquit,  non  per  communicationem  aliquam  unius  naturae  idio- 
mata de  altera  natura,  vel  in  concreto,  vel  in  abstracto  enuntient,  sed  de_  tota 
persojut  praedicent  id,  quod  respectu  unius  juiturae  toti  personae  tribuitur; 
vleoqiu-  in  his  propositionibus  projnrie  loquendo  non  videtur  esse  communi- 
catio  idimnatum.  Haec  Huttei*us  11.  ce.  Cui  accedit  b.  Schtrzcrus 
System.  Th.  L.  Vili.  p.  196.  Quanquara  enim  Dn.  D.  Olearius 
§  12.  13.  Disp.  de  propositione  primi  et  tertii  generis  idiomatica  ex 
1  Petr.  4,  l-  b.  Scherzerum  a  nobis  et  b.  Huttero  discedere  putet,  eo 
quod  is  etiam  in  jrropositionibus  illis,  ubi  de  tota  persona  (nov^ériu)  alteru- 
trius  naturae  proprietates  praedicantur,  communicationem  idiomatum  involti 
moneat,  propter  Sìtbjectum  ab  idraque  natura  denominatum  et  commnnica- 
tam  ÙTzàirraao,  addita  hac  ratione:  JVwì  enim  illa  e**et  communirata,  sub- 
jeetum  nec  ab  utraque  natura  denomituiri,  nec  praedieatum  divinum  toti 
personae  a  natura  divina  ethumana  denominatae  tribui  posset;  simul  tamen 
observari  poterat,  b.  Scherzertim  cura  b.  Huttero  agnoscere  et  expresse 
fateri,  quod  ad  communicationem  idiomatum  stride  loipiendo  requiratur, 
ut  unius  naturae  idiomata  de  altera  natura  vel  in  concreto,  vel  in  abstracto 
eommunieent;  sic  enim  ipse  loquitur  c.  Agnoscit  ergo  discrimen  inter 
propositiones,  in  quibus  communicatio  idiomatum  stride  loquendo  et 
expresse  locum  habet,  et  propositiones,  in  quibus  communicatio  idio- 
matum aliquo  modo  involvitur,  aeque  uti  in  nostra  thesi  notavimus 
dinerentiam  Inter  propositiones,  quae  ad  primum  genus  communicatio- 
nis idiomatum  proprie  pertinent,  et  quae  suo  modo  huc  possunt  referri. 
Scilieet,  uti  logici  distinguunt  inter  ea,  quae  directe,  et  quae  reductive 
sunt  in  praedicamentis,  ita  alias  et  h.  L,  ubi  de  formis  praedicationum 
agitur,  non  abs  re  discernitur  inter  ea,  quae  ad  certum  genus  proprie 
et  directe  pertinent,  et  quae  aliqnid  ejusmodi  involvunt.  Quod  autem 
propositioues  illae,  ubi  de  tota  persona  nraedicatur  idioma  alterius  na- 
turae, ad  primum  genus  recte  et  prae  aids  reducantur,  statini  apparebit 
ex  not.  seq.  et  rationibus  tribus  additisi  tantum  abest,  ut  videri  possi- 
mus,  illas  hic  penitus  exclusisse. 


Digitized  by  Google 


52 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  I. 


d)  Priori*  quidem  generis  proposi tiones  huc  referuntur,  quatenus 
subjecti  loco  stat  nomen  personae,  quae  revera  est  <r'Wer»<;,  seu  prae- 
ter  hanc,  a  qua  denominatur,  etiara  altera  natura  constans;  licet,  ut 
talis,  non  distincte  ex  prima  tur.  Praecipue  vero  potieriorU  classis  pro- 
positiones  huc  reducuntur,  in  quibus  1)  quod  duarura  naturarura  attri- 
Duta  de  concreto  personae  Christi  possunt  praedicari,  hoc  inde  est, 
quod  subjectum  nec  est  merus  homo,  nec  tantum  Deus,  adeoque  pro- 
venit  modus  ille  praedicandi  ex  unione  personali.  Et  2)  si  habitudi- 
nem  praedicati  ad  utramque  in  subjecto  ejusque  signiiìcatu  compre- 
hensara  naturam  peuitius  consideres,  apparebit,  praedicatura  tantum 
ratione  unius  in  subjecto  comprehensae  naturae  esse  formalem,  non 
ratione  alterius.  Unde  etiam  3)  in  propositionibus  illis  usus  particu- 
larum  discretivarum  locum  habet;  v.  g.  Christus  est  natii*  ex  patribu* 
seeundum  carnem,  Rom.  9,  5.  Confer.  b.  Mu*.  Ausfùhrl.  Krklarung 
Q.  LUI.  p.  528.  529. 

§  20. 

Secundum  genus*  communicationis  idioraatum  est, 
quo  perfectiones  vere  divinaeb  et  hinc  resultans  auctori- 
tas  et  potestas,c  honor  et  gloria  summa,d  humanae  Christi 
naturae*  in  abstracto  communicantur/ 

R.  Tkllkkus  :  ..Abstractum  est  aliud  mente  et  cogltallQ&e  {logia 
sic  dietimi),  aliud  re  IpsaJr^Mpr)  ;  et  illud  quidem  est  ejusmodi  mo- 
dus cogitandi,  quo  mens  nostra  rem,  quae  in  subjecto  inest  atque  ln- 
'  haeret,  ab  eo  dlscernlt;  hoc  autem  est  separatio,  qua  nimirum  re»  a 
subjecto  abest.  Priori  modo  hanc  vocera  tbeologi  hoc  loco  usurpant,' 
neutlquatn  vero  posteriori  ratione.  Humana  enlm  Christi  natura  nun- 
quam  subjecto  sejuncta  est,  neque  unquam  est  extra  iizóamatv  divinae 
in  Christo  naturae,  quamvis  nostra  cogitatione  seorsim  in  se  ipsa  con- 
sideravi queat  ac  debeat.  Itaque  non  licet  ita  loqui  :  h umana  natura, 
a  subjecto  separata,  per  se  est  ubique  praesens,  omnia  valens,  omnia 
sciens  (id  enim  esset  abstractum  reale).  Sed  hoc  est,  quod  proflte- 
mur  :  humftnajChrlstl  natura,  quae  et  quatenus  in  Christo  inest  ;  inest 
anti>m  sftmper  et  ubiqu^TId  quod  est  abstractum  logicuaì) .  .  .  Non 
prorsus  nos  abstinere  debemus  ab  usu  uominis  .abstractum',  nimirum 
cum  obviara  eundum  slt  erroribus  Calvinl  sectatofum,  praesertim  vero 
Crypto-Calvinianorum,  quippe  qui  divinarura  proprietatum  perfectlo- 
numque  communicationem  veram  ac  realem  humanae  in  Christo  na- 
turae denegant,  et  ea  quidem  mente,  ut  hanc  ex  eo  consecutlonem  eftl- 
ciant,  corpus  sanguinemque  Christi  in  sanctissimo  epulo  non  vere  et  re 
ipsa  adesse. ««    (Vld.  Uollaz.  I.  c.  not.  ad  q.  60.  p.  722.  sq.) 

a)  Ita  cum  theologis  modernis  secundo  loco  collocamus  hoc  genus 
communicationis  idiomatum,  quod  alias  majestatis  communicationem  ap- 
pellanti licet  olim  tertium  locum  fere  obtinuerit.  Est  autem  declaratio 
primi  generis;  et  huc  redit,  quod  quemadmodura  ex  parte  naturarum, 
etsi  divina  humanae,  et  huniana  divinae  personaliter  uniatur,  hoc  ta- 
men  intercedit  discrimen,  quod  divina  natura  humanam  intime  pene- 
trat  et  perficit,  humana  vero  non  vicissim  penetrat  ac  perficit  divinara, 
sed  ab  hac  penetratur  et  perficitur,  ita  in  communicatione  idiomatum 
hoc  ex  parte  naturarum  intercedat  discrimen,  quod  divina  natura, 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHKISTI.  53 

hu  immani  poi  io  trans,  eandem  etiam  abttradive  conceptam  perfectionum 
suarum  divinarum  suo  modo  participem  facit,  non  autem  vieisgim  hu- 
mana  natura,  quae  nec  permeat  aut  perfìcit  divinata  naturam,  hanc 
abetractive  conceptam  suarum  proprietatum  participem  aeque  facere 
posai  t,  aut  faciat.  linde,  quod  utraque  natura  in  concreto  sibi  ven- 
di*-a  t  idiomata  alterius  naturae,  hoc  ad  primum  genus  porti  net  ;  quod 
autem  etiam  divina  natura  suas  divinas  proprietates  ipsi  humanac  na- 
turae in  se  spectatae  (intra  unionem  personalem  tamen)  largitur,  id 
ad  secundum  genus  communicationis  idiomatum  refertur. 

°  .  o  ;  ..w  /  o  .rCtuf" 

Gkrhardus:  ,,Q.  2.  An  ftrraaióootc  Illa  <quu  /.óync  propriam  suam  a 
glorlam  et  majestatem  assumptac  carni  communicat),  rectlu.s  secundo, 
vel  tertio  loco  Inter  genera  communicationis  ponatur?   Formula  Con- 
cordlae  ponit  Loco  tertio,  quia  hoc  genus  ut  maxime  controversum  ^ 
copiosius  erat  pertractandum  et  explicandum  ;  sed  si  naturae  ordincm 
respicere  relimus,  secundo  loco  ponendum  erit,  quia  natura  humana  in 
operibus  offici!  non  solum  secùndum  esscntiales  suas  proprietates,  sed  f 
etiam  juxta  gloriara  divinam  per  hypostaticam  unionem  sibi  communi-  t 
catam  aglt  ...  ;  unde  quidam  ex  nostris  libri  symbollcl  auctoritatem 
secutl  tertlo  loco,  quidam  vero  naturae  ordini  et  docendi  perspicuitati 
insistendo  secundo  loco  illud  ponunt;  quae  diversitas,  cum  non  con- 
cernat  rem  ipsara,  nemlnem  turbare  debet."    (L.  c.  §  185.) 

Hollazius:  ,,Graeci  vocant  hoc  (secundum)  genus  CI.  1.  3t?.- 
:<wz:.i,  meliorationem,  ob  dona  Anita  collata,  quibus  natura  Christi 
humana  ad  trlplex  obeundum  officium  perflcitur;  2.  mioftii/iw  (ir}ófap>t  ^fV*?} 
magnum  augmcntum,  ideo,  quod  communlcata  omnipotcntia,  omnl- 

scientia  etc.  nullum  datur  augtnentum  majus;  8.  virepi'iltMJtr,  exaltatio-  s  f^^v^Ti   

nem,  quoniam  per  communlcatam  majestatem  divinam  caro  Christi  in 
celsissimum  statura  evectaest;  4.  ittraòoaiy,  collationem,  sci.  lntinltae 
roajestatts;  5.  óótaotv.  gloriflcationem,  siquidem  caro  Christi  ea  gloria 
cumulata  est,  quanThabet  Filius  Dei  ab  aeterno,  Joan.  17,  5.;  G.  (ttró- 
ìgfeyjftOM  àfioLi  particlpationem  divlnac  dignitatis,  quia  ex  donis  divi- 
nls,  quibus  exornata  est  caro  assumpta,  lllius  dignitas  divina  relucet; 
7.  iitru xtiv  ànac  Avvàiuuct  participatlonem  divlnae  potentiae,  e  qua  re- 
sultat  gloria  stimma;  8.  àfDan\  àitodiucii ,  tfto-objmi',  deltlcationem, 
quam  Damascenus  llb.  III.  de  O.  F.  c.  12.  expllcat,  quod  veteres  no- 
mine deificati  ni*  nequaquaro  intellexerint  transmutatlonein,  Qonfusio- 
nem,  conversionem.  aboliti  ui  uà  a  aut  exaequatlonem  naturarum,  sed, 
quod  primo  oeconomiara  hypostaticac  uniouis  co  vocabulo  notare  vo- 
luerint:  a.  quia  propter  hypostaticam  illam  unionem  de  homine  Christo 
praedlcatur,  quod  sit  tìeus;  b.  quia  veteres  vocabulo  hoc  ,deiflcatio' 
-f  Z!tLl.X?£L,iatv  naturarum  indicanint.  Latini  appellarunt  communicatÌQuen^ 
mqjrsiatis  propterea,  quod  divina  et  infinita  dona  suntlpsa  aeterni  Del 
majestas  et  gloria.  Occasio  hujus  denominationis  sumta  est  a  Graecls, 
qui  dona  divina  Christo  in  tempore  data  vocarunt  àjiùunrn^  .dignitates, 
et  ni' yó/<«rqf..  exccUentias.  In  »acris  Uteri*  coraraunicatio  majestatls 
appellatur  uuc(\q.  i.  e.,  donatio  Spiritila  S.  praeter  mensjiram,  Ps.  45,  8. 
Joan.  3,  34.  Act.  10,  38."    (L.  c.  q.  47.  p.  6!>9.  sq.) 

Gkrhardus:  „In  hoc  communicationis  genere  rjciprocatio  non 
hahHjocum,  ut  in  primo;  ratio  haec  est,  quia  natura  divina  est  slm- 
pllcitcr  ava/?joiuTifi  *»ì  ìnurt'iìY/.nroct  ideo  per  unionem  nec  portici  nec 
in  imi  i  nec  cvehi  nec  deprimi  potuit,  Malach .  3»  6,  ;  humana  autem  na-  . 
tura,  quia  humllls  est  et  ìuhw,  ideo  per  unionem  potuit  exaltari,  evehi 
ac  pertlcl."    (L.  c.  §  201.  n.  5.) 

b)  Et  omne*  quidem  perfectiones  divinae  communicatae  sunt  hu- 
nianae  naturae,  quatenus  ex  parte  Dei  simpliciter  unum  sunt;  neque 
adeo  fieri  potest,  ut  uno  communicato  non  communicentur  rcliqua; 


Digitized  by  Google 


I 


54  PART.  III.    CAP.  n.     SECTIO  I. 

non  tamen  ideo  omne*  eodem  modo  praedicari  possunt  de  humana  na- 
tura; ut  mox  dicemus.  Interim  huc  pertinet,  quod  Col.  2,  9.  dicitur: 
jràw  rò  TtÀTjfHoua  ri,*;  ftsÓTyr»;,  omnem  plenitiulinem  deitatis,  adeoque  to- 
tum  complexum  divinorum  attributorum,  habitare  in  Oh  risto  <r«>//amàic, 
corporaliter,  tanquam  in  nomine,  et  per  unionis  gratiam.  Conf.  Matth. 
11,  27.,  ubi  ChrÌ8tus  ipse  ait:  Omnia  mihi  tradita  mnt  a  Patre.  Quae 
autem  Scriptum  Qiri*tum  in  tempore  artevim'  affirmat%  ea  non  dicit  *ecun- 
dum  divijiitatem  qcccdÌiHìC  (nemndiim  guani  omnia  abaeterno _jxmidef)t  sèjf 
qund  pertona  Chi'irti^  rat  ione  et  rexpectu  hnmanae  natitrae,  ea  in  temporj_ 
acttpertit  juxLa  coni m u n issima m  m axhn o  tot iìi*  t celeri ae_  QffliQjnxaejwnseMii 
apprcbatam^regidaui»  guani  repetit  SulIDklDet:!.  p.  776.  Tradi- 

derunt  autem  eam  olita  AUianoxim  Serm.  II.  con  tra  Ariano»,  explicans 
dictum  Pauli  Pliil.  2,  7.,  p.  m.  146.  149.  et  Serm.  IV.  tractans  dieta 
Matth.  28,  IX.  et  J»h.  17,  5.,  et  ex  Àthanasio  Theodoreiw,  Dial.  II. 
e.  XXIX.  p.  m.  130. 131.,  alias  etiam  in  Ps.  109.  (110.)  Tom.  I.  p.  176., 
et  in  Ep.  ad  Phil.  cap.  II.  Tom.  IL  p.  90.  ;  praeterea  Gregorio*  iVya- 
eemus  Orat.  II.  de  Resurrect.  p.  157.  et  Leo  Jl^-Ep.  LXXXIII.  ad 
Episc.  Palaest.  e.  VII.  p.  443. 


N.  Hunnius:  ,,Nujius  homo  non  potest  justitiae  Dei  sati «tacere,  I 
diabplutu  vincere,  infernum  destruere,  coelum  aperire  et  Deo  nos  re-\ 
conciliare;  itaque,  ut  ó  pateretur,  Dominus  gioriae  cruciflgerctur 
1  Cor.  2,  8.,  princeps  vitae  interflceretur  Act.  3,  15.,  necessarium  fult, 
naturano  divinam  venire  in  comiuunioncm  patibii  itati»,  quae  ent  pro- 
prietà» humana;  rursus,  ut  non  nudus  homo  pateretur  et  tantum  pon- 
dus  passioni  adderetur,  necessarium  fult,  carnein  participem  Iteri  omnl- 
potentiae  divinae,  ut  sic  potentissimo  actu  et  efficacissima  passione  per 
mortein  diabolus  destrueretur,  nos  livore  ejus  sanaremur,  morte  dclicta 
expiarentur  et  resurreetione  justitia  redderetur;  quae  eflecta  omnia, 
ex  actlontbuB  et  passionibus  divini»  humanisque  mixta,  certissime 
testantur  communionem  et  concursum  miituum  proprietatum  divlna- 
rum  humanarumque"    (L.  c.  §  652.)  *^  — " 

Qt'ENSTKDXii's :  „Recte  dicitur:  Omnia  attribuia  divina  esse  na- 
turae  bumanae  cpuimunicata»  item,  quavdam,  nulla.  Omnia  communi- 
cata  suut  quoad  iuhabitationem  et  posnemiionem  ;  quatda.ii}  saltem  quoad 
ijnmediatam  praediràtionem  et  enuntlatToiiem  (ut  <>f/<ryr*iw  sive  quae 
habent  actum  primum  etsecuhdum,  ut  oiuuipotcjitia,  ojnulsdentia  etc.; 
.non  vero  àint^trit,  ut  aeternitas,  inllnltas  etc).  Xulfa  suut  commu- 
nicata  quoad  e  subjccto  in  subiectum  transfuslpnem."  (L.  c.  s.  2.  q.  10. 
f.  228.)  •    ^  -<  lK  jt.7  . 

Rkuschius:  ,, Quiescenza  l>ei  attributa  de  h.  Chr.  n.,  mediantibus 
operativi»,  praedicari  possunt,  non  vero  immediate;  dicere  cuìm  non 
possum:  H.  Chr.  n.  est  a  se,  independens,  necessario  existit,  est 
'.«wù      aeterna,  simplex  etc;  dlcere  autem  possum  mediate:  H.  Chr.  n.  habet 
òmniscicntiam  vel  omnisapientiam  etc,  quae  est  a  se  etc"  (Annotatt. 
(     etc  p.  588.  sq.) 

Quknhtedtii's :  „Exclpiutit  Calviniani:  Aut  omnia  idiomata  dei- 
tatis sunt  communlcata,  atU  nulla  ;  non  omnia,  ceu  aeternitas,  infinita», 
immensità»,  spiritualità»  etc.  :  ergo  nulla.  Consequentiam  maioris 
inde  probant:  Quia  essentla  divina  est  àfdpwrof,  ac  proinde  etiam  idio- 
mata divina,  quae  ab  illa  non  differunt,  divisionem  non  admittunt. 
.*>lie!tp.:  1.  negando  dj^yuncjiimj  nam  commuulcatio  idiomatum  non  est 
/■*   pby.fica  quaedam  transfusio,  sed  libera  n'<S»Kiac  divinae  dispensatilo.  2. 

Idiomata  divina,  ut  saepius  dictum,  alla  sunt  ivtjiyi/riKÌi,  alia  àvfvtpyurq;  •  ••• 
illa  actum  secundum  admittunt  sive  per  ivrpyquara  et  operationes  ad 
extra  progrediuntur,  ut  sunt  bollita»,  sapientia,  omuipotentia,  miseri- 


ci 


Digitized  by  LjOOQIc 


DE  PERSONA  CHRISTI.  55 

cordia;  à»e vt^t/ra  sunt,  quae  intra  essentiara  divinam  quieta  manent 
et  per  opcrationes  exterlus  In  creaturls  se  non  exgexunt,  ut  sunt  aeter- 
nii:i-,  immensità»,  simpikitas  etc.  Illa  ita  sunt  communicata,  ut 
etiam  de  ClirTstl  carne  „«:0wc  seu  immediate  praedicentur;  haec  vero 
de  carne  Christi  non  immediate,  sed  medlantibu»  attributi»  hepytjTtKol^ 
praedicantur  ;  adeoque  < minia  communicata  sunt  quoad  c<?mmwiem 
posi£83ÌQtiem  et  inhabitationem,  non  vero  omnia,  sed  quqgdqm  saltem, 
qiwaJimmetlùitam  pracdicationem.  Uti  anima  corporl  vi|am  et  fa_u> 
tatern  senticudi  eie.  communicat,  nec  tamènTmmaterialitatem  aut  im- 
mortali tatem  ;  et  uti  ferrum  igne  tcnuissimo  ac  levissimo  ignitur,  nec 
tamen  ab  illls  attributi»  levitati»  et  tenuttatis  denominatur:  ita  caro 
Cbristi  aeterna  et  iutlnita  sapìentia  et  poteutia  perflcltur,  nec  tamen 
inde  Ò£inu£  aeterna  et  intinita  dicitur.  Licet  in  subjecto  uno  sint,  ordo 
tamen  est  in  Kun^vla  et  modus  praedieandi  diversus.  3.  Hvpostasis  ■ 
communicatur,  quae  tamen  ab  impertibili  illa  Del  esseutia  rèìpsa  non 
differì."    (L.  c.  q.  10.  f.  235.  sq.) 

E.  Hunnius:  „(Objicitur:)  At  uno  idiomate  -oi  Myov  non  commu- 
nicato  humanitati  nulla  prorsus  communicata  dicentur,  cum  deitas  sit 
àfiifttarm;  seu  impertibilis  ;  ac  vero  inflnitns,  acternitas,  spiritualità» 
non  sunt  carni  tributa;  ergo  nec  idiomata  reliqua.  (Resp.  :)  Uic  lui  tifi 
respondeo,  nos  in  hoc  mysterio.  nlhiL.ultra  praescriptiiàoL-divinl  verbi 
vel  affi rmare,  vel  def e n  dere .  Quia  lgltur  manifesta  habemus  testimonia, 
C  bri  s"f  o  Tìóm  ì  n  I  co  in  i  n  u  ììTca  tarn  omnipotentiam,  inflnitam  sapientiam, 
virtutem  viviflcandi  et  praesentiam  usque  ad  consummationein  saeculi, 
propterea  credimus.  Rursum  quia  ScriDtura  nusauani  dicit,  humani- 
tatem  Christi  esse  ab  aeterno,  esse  factam  influitimi  etc,  ideo  hoc  etiam 
non  asserirmi».  Praeterea  non  sequitur,  si  acternitas  non  possit  prae- 
d icari  de  humanitate  ('liristi,  ut  propterea  nec  caeterae  proprietates, 
velut  omnipotentia,  omniscientia  etc,  de  ea  praedicentur.  Nondum 
enlm  probarn  nt  adversarii,  quae  de  uno  idiomate  dicuntur,  ea  protinus 
de  reliquis  etiam  statuenda.  Quanquam  enim  omnia  Dei  attributa  et 
proprietates  intra  ipsius  cssentiam  -Duplicissime  et  piane  àiuuptrof 
unum  sunt,  attamen  quando  considerantur  respectu  naturae  assumtae 
vel  prout  in  creaturls  operantur,  ibi  distincte  de  illis  disseritur,  ut  non 
promiscue  quidvis  de  quibusvi»  dicatur  vel  enuntietur.  Si  dicimus, 
Deum  bonitate  sua  (quae  est  idioma  Dei)  nos  salvare  ;  non  dicimus, 
ipsum  salvare  aut  justiticare  nos  sua  inimitate  aut  aeternitate.  Sic 
dicimus,  Deum_s.ua  just»  ila,  riamnare  irnploa  ;  num  ergo  juxta  Zwinglia- 
norum  dialccticani  dicemus,  Deum  sua  bonitate,  misericordia  et  cari- 
tate  (quae  itidem  sunt  idiomata)  damnare?  Hoc  vero  longe  fucrit  ab- 
surdlssimum,  siquidem,  licet  reprobi  justitiam  Dei  experiuutur  ac 
sentimi!,  tamen  a  sensu  caritatis  bonitatisque  Dei  peuitus  sunt  exclusi 
et  project!.  Praeterea,  ut  maxime  natura  Christi  humana  intìnita  aut 
ab  aeterno  non  sit,  attamen  potestà»  sive  majestas  ipsi  communicata 
est  intinita  et  aeterna,  quemadmodum  Danielis  7.  Alio  hominis  aeter- 
nam  potestatem  et,  ut  Christus  ipse  explicat,  omnem  potestatem  in 
coelo  et  in  terra  esse  traditali)  legtmus.  Qua  ratione  infinita»  et  aeter- 
nlta»  non  quldem  immediate,  sed  mediantibu»  canteri»  t  vq>}  r/riKoir  Uhò- 
(mat  communicata  sunt  assumtae  naturae.  Ad  haec  tametsi  acternitas 
ratione  pnhtipii  de  humana  natura  enuntiari  non  possit,  tamen  aeter- 
nitas  ratione  Jlnis  ex  unione  personali  communicata  est  Christo  homiul." 
(Libelli  IV.  etc.  p.  5«.  sqq.) 

Ebaktus:  „Omne»  proprietates  divinae  naturae  sunt  in  natura  as- 
sumta  ratione  _iro___j<  rravròr  r<u>  ir/;//>fj«ar*»f  rr^  dròrt/rot  Filli  Dei, 
licet  non  omnes  ratione  rr/c  fwpjWnf."    (Enchlrid.  p.  118.) 

Chkmnitiu»:  ,,Quod  dicitur,  carnem  Christi  non  factam  esse  ex 
unione  aelernam,  infinitam,  immensam  et  spiritualem  essentlam,  Ideo 
non  totam  plenitudinem  deitatis  pcrsonaliter  communicatam  assumtae 
humanac  naturae,  facile  solvltur.  Neque  enlm  ex  reliquorum  etiam 
attributorum  personali  communicatione  huraanitas  Christi  in  se  ipsa 


Digitized  by  Google 


56 


PART.  ni.     CAP.  II.     SECTIO  I. 


.  < 


aut  secundum  se,  essentialiter  aut  per  essentlam,  proprietatc  aut  con- 
ditione  aliqua  naturae  facta  est  omnipotens,  omnlscia,  vivifica;  sed  quia 
assumta  humanltas  attributa  illa  divinitatis  //>}oi>personaliter  sibi  unita 
habet  ita,  ut  in  illa  et  per  il  laro  operationes  suas  exserant,  sicut  de  ferro 
ignito  dictutn  est,  ideo  dicitur  communionem  cutn  illis  habere."  (De 
duabus  naturi»  in  Christo.  c.  28.  f.  122.) 

ANTITHESES. 

Quenstedtius  :  „Antithesis  :  1 .  fontyicìorutn,  qui,  realem  hanc 
divinoruni  idioroatum  communicationem  carni  Christi  esse  facta  ni, 
negant.  Sic  Bellarminus  lib.  3.  de  Christo  c.  8.  communicationem  sub- 
sistmtiae  et  attributorum  deitatis  sibi  invicem  opponit  et  priorem  unioni 
concedit,  postcrlorem  ncgat.  .  .  2.  Calrinianorum,  qui  hoc  secundum 
genus  commun.  idiom.  prorsus  negant;  propositiones  illas:  Caro 
Christi  viviflcat,  filius  hominls  est  omnlpotcns  etc,  per  h'/'Xnujctv 
Zwiuglii  itacxponunt:  Filius  Dei,  qui  carnem  assumpsit,  viviflcat;  Fi- 
lius Dei,  qui  idem  filius  nomini-  est,  omnipotens  est.  . .  Comminiscun- 
tur  autem  novam  quandam  communicationem  secundum  analogiam  et 
slmllltudinem,  qua  >-óyoc  in  humanam  naturam  similem.  non  aequalem 
divlnae  saplentiae  saplentiam  et  potentiam  efflciat  seu  effundat.  .  .  8. 
,',>l,  Novatvrum,  unum  tantum  communicationis  idiomatum  genus  agno- 
scentmm,  illud  sci.,  in  quo  proprietatcs  uni  naturae  conveniente»  tri- 
buuntur  persona©  in  concreto  ;  item:  humanam  naturam  Christi  a  nullo 
attributo  divino  posse  denominar!  intrlnsece.  Ita  D.  Georg.  Qal\xtu§ 
in  disput.  de  praeclpuis  christianae  religionis  capp.  anno  Hill.  Helm- 
stadil  habltls,  quas  filius,  D.  F.  WHCalixtus  anno  1658.  iterum  edidlt, 
dlsp.  III.  th.  23.  ait:  ,Quod  ab  Eutyehianismo  alleni  non  sint,  qulcun- 
que  divina  attributa,  quac  rcipsa  idem  suut  cum  cssentia  divina,  huma- 
nitati  attribuant4  etc.  Intcrea  cum  Calviniani^  dona  summa,  sed  Unita, 
largitur  humanae  naturae  Christi. "    (L.  c.  f.  229.  sq.) 

Gkrhardus:  ,,Kealem  divinorum  idiomatum  communicationem 
carni  Christi  factam  negant  tum  pontifìcii  tum  Calviniani,  vulpecularum 
Simsonianarum  instar  caudis  invicem  hic  devinoti,  licet  in  alils  doctri- 
nae  partlbus  capltibus  invicem  dlssldeant."    (L.  c.  §  242.) 

,     /  I,r  i  ìi  viti»  rius  :  ,,Dlesem  genus  oiajest.  solite  nun  eigentlich  sowohl 

logisch  als  sachllch  ein  genus  m-i tuj-riKÒv  entsprechen,  d.  h.  Beschran- 
kung  der  yiittlichen  Natur  durch  die  irdisch-menschliche  Natur  und 
Scinswelse.  Aber  dies  lcujrncn  die  DI),  wegen  der  Uuvcriinderiichkeit 
der  gòttlichen  Natur.  Allein  dass  hierin  die  alte  Dugmatik  wedcr  der 
Consequcuz  des  Grundgcdankens  noch  dem  christlichcn  Bcwusstsein 
geniige,  wird  in  der  Lehre  von  der  exlu.  offenbar.",  (Compcnd.  p.  164.) 

Ratinisi rs:  ,,Wenn  die  comraunicatlo  idiomatum  in  dem  Wechsel- 
verhUltnlsse  besteht,  nach  welchcm  sich  die  belden  Naturen  in  Christo 
ihre  Eigenschaften  gcgenseitig  mittheilen  (an-uWf),  so  zcrfallt  der  Lo- 
gik  nach  die»  WechselverhSltniss  in  zwei  Seiten  :  erstlich  theilt  die  gott- 
llche  Natur  ihre  Eigenschaften  der  menschlichen  mit  (genus  tt!-xr/ua-inòv), 
zwcitens  theilt  die  menschliche  Natur  ihre  Eigenschaften  der  gijttlichen 
mit  (genus  m-nvuriKov).  Allein  die  alte  Dogmatik  erkennt  dies  zwcite 
genus  gar  nicht  an.  Dies  ist,  wie  Thomasius  geltend  gemacht  hat, 
eine  offenbare  Einseitigkeit  der  alten  Dogmatik.  Wenn  die  personllche 
Einheit  zur  Anerkcnnuug  nòthigt,  dass  die  menschliche  Natur  Theil 
hat  an  der  gòttlichen,  so  nòthigt  diesclbe  auch  zur  Anerkennunp,  dass 
die  gòttllche  Natur  Theil  hat  an  der  menschlichen.  Die  gottliche  Natur 
in  Christo,  tcelche  unendlich  ist,  hat  sich  in  der  menschlichen  Natur  die 
Schranke  der  Endlichkeit  auferlegt."    (Die  luth.  Dogm.  1868.  Ili,  339.) 

Speciatim  omnitcientiam  Christo  secundum  humanam  naturam  commu- 
ntcatam  esse,  constat  ex  Joh.  3,  34.,  ubi  dicitur,  Christuni,  quern  Deus, 
ut  hominem  ad  homines,  mmt  verba  Dei  loqui,  addita  ratione,  quod 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CIIRISTI. 


57 


• 

Deus  huic  gpiritum  sapientiae  non  ad  mensuram  dederit,  quod  idem  est, 
ac  sapientiam  immensani  seu  infinitam  ei  secundum  humanam  natu- 
ram,  in  qua  locutus  est,  esse  datam.    Conf.  Joh.  2,  2£.  25. 

E.  Hunnics:  ,,Cura  creverit  sapientia  (Lue.  2.),  quomodo  omni- 
scientia  (quae  incrementi  expers  est)  Christo,  qua  homo  est,  tributa  di- 
cltur?  —  Verisslmum  est,  quod  Lucas  scribit,  puerum  Jesum  sapientia 
crevisse,  non  simulate  profecto,  «ed  in  rei  verltate  et,  ut  Lucas  scribit, 
coram  Deo  et  homiqibus  ;  unde  Christus  alibi  profltetur,  horam  novis- 
simi dlei  slbl  in  eo  exinanitionis  statu  abscondltam  ignotamque  fuisse. 
Quamvis  enim  jam  inde  a  sua  conceptione  unctus  sit  spiritu  scientiae, 
sapientiae  et  cognitionis  sine  mensura,  adeo  ut  nunquain  non  in  ilio  om- 
nes  thesauri  sapientiae  et  scientiae  essent  reconditi  :  taincn  quia  sapien- 
tia a  l'i  non  erat  naturali*  proprietà*  humanitatis  nec  ei  tamquam  subjecto 
inerat,  Aeri  utique  potuit,  ut,  tametsi  humana  natura  Christl  semper 
maneret  unita  cura  /<S)«  omniscio,  non  absque  ejusdem  K*u\%n>ia  vera,  ta- 
men  >ó\nf  hanc  suam  propriam  sapientiam,  quae  ipsius  est  Idioma,  non 
semper  in  humanitate  exerceret,  sed  ejusdem  usum  slve  usurpationem 
respectu  humanitatis  quasi  retraheret  sive,  ut  apostoli  verbo  utar,  ex- 
Inaniret."    (Llbell.  IV.  p.  70.) 

Idem:  ,, Sed  quia  omniscientiae  communicationem  in  ipso  concep- 
tionis  puncto  facta m  asseris:  quomodo  in  statu  exinanitionis  quaedam 
dicetur  ignorasse,  siquidem  et  communlcatio  omniscieutiae  Iguoran- 
tiara  secludit  et  ignorantia  vicissim  elidit  omniscientlara?  —  Humani- 
Uis  omniscium  >ó>.»v  sibi  reali  mowm  habuit  unitum  acfu  primo,  licet 
actu  secundo  Christus  qua  homo  tum  non  sciret  aut  nosset  omnia  .  .  . 
Quemadmodum  etiam  philosophus  quispiam  habitu  scientiae  in  sanino 
quoque  informatus  est  et  eruditionem  cognltionemquc  suam  dormiens 
etiam  retinet  actu  primo,  uteunque  nihll  actu  secundo  contcmpletur 
aut  ratlocinctur.  Sic  ergo  in  Christo  homine  erant  omnes  thesauri  sa- 
pientiae et  scientiae,  sed  latebant  quasi  absconditi,  ut  apostolus  inqult." 
(L.  c.  p.  72.  sq.) 

Quenstedtius  :  „Licet  omnisclentla  in  deitatc  sit  actus  purlsslmus, 
in  humanitate  tamen  Christl  agnoscunt  orthodoxi  theologi  actum  pri- 
roum  et  secundum.  Proinde  Calvinistarum  et  Jesuitarum  argutatio 
est  vana:  Si  Christo  juxta  carnem  in  unione  hypostatlea  vere  data  est 
majestas  omnisapientiae  divinae,  ergo  Ulani  statini  et  semper  exserult 
et  omnia  actu  secundo  scivit."    (L.  c.  q.  12.  f.  248.) 

Idem  :  „Etiam  tunc,  cum  cresceret  sapientia  habituali  homo  Chri- 
stus Jesus,  erat  t////x>ì unoc,  plenus  sapientia.  Lue.  2,  40.  et  52.  Alla 
itaque  fuit  sapientia  in  Christo  secundum  humanam  naturam,  qua  ple- 
nus fuit  statini  a  primo  conccptionls  momento,  se.  divina  et  infinita, 
per  et  propter  unionem  hypostaticam,  et  alia,  in  qua  crescere  potuit, 
quaeque  augmentum  admislt,  nempe  humana  et  finita.  Patrum  quldem 
sententia  haec  fuit  de  profectu  Christl,  quod  videi,  a  primo  hic  concep- 
tionls  puncto  sapientiam  divinam  per  aetatis  tamen  incrementa,  ob 
Aoi-'/jw  ftop+ijv  sponte  susceptam,  paulatim  hominibus  inanlfestaverit.  .  . 
Sic  etiam  quidam  recentlorum  orthodoxorutu  statuunt,  Christum  juxta 
carnem  profecisse  quoque  sclentla  divina  et  infinita,  sci.  ratione  usur- 
pationls."    (L.  c.  s.  2.  q.  11.  f.  256.) 

Kkomayeiu's  :  „Respondemus  :  Christum  sapientia  crevisse  non 
infinita,  per  unionem  personalem  communicata,  veruni  habituali  et  ex- 
perimentali.  Praeter  dona  enim  infinita  in  Christo,  secundum  h.  n. 
spedato,  etiam  finita  fuerunt."    (Theol.  poslt.-pol.  I,  245.) 

ANTITHESIS. 

Quenstkdtius  :  „Antithesis  :  1.  Ajjnoitarum  ve  te  rum,  ubi  obser- 
vandum,  Agnoctas  fuisse  olim  et  Arianos  et  Nestorianos,  et  aliquos 
etiam  Eutychlanos.  .  .    Tribuerunt  autem  Agnoctàe  veteres  Christo 


Digitized  by  Google 


58 


PART.  III.    CAP.  II.    SECTIO  I. 


homi  ni  Ijpipran  tinnì  pcrji£ljjjun_ainguarum  rerum ,  inprlmls  diel  novis- 
simi, sine  respectu  aut  discrimine  status  extnanitionis  et  exaltationis. 
.  .  Sive  docebant,  (  hristum  secundum  humanam  naluram  in  gloria 
sua  non  scire  omnia.  Vid.  Nicephorum  iib.  18.  Hist.  Eccles.  c.  60. 
Damnati  sunt  in  synodo  Constantinopol.  VI.  act.  11.  Caetemm  baere- 
siographorum  vel  etiam  aliorum  scriptorum  ecclesiast.  sacculi  2.  et  3. 
nemo  Agnoetarum  disertam  mentionera  facit.  .  .  2.  ^qlvinianorum. 
qui  1.)  ncgant,  humanae  Christi  naturac  communicatam  esse  omnl- 
sclentlam  roS  Xóyw  eaudemque  esse  vere  omnisciam.  .  .  2.)  Conten- 
dimi, solam  scientiam  et  sapieutiam  quanda'm  supernaturalem  Ch risto 
secundum  humanam  naturam  convenire,  quam  omnium  angelorum  et 
nominimi  sapientia  superiorem  et  incomprehensibllem  quidem  dicunt, 
at  creatam  solum.  . .  3.)  Asserunt,  Christum  ratione  humanae  naturae 
etiam  in  stati i  exaltationis  quaedam  ignorare.  .  .  Pqntififiyrymf  qui 
1.)  gcneraliter  ncgant  comraunicationem  divinorum  idiomatum,  unde 
recte  colligitur,  eos  etiam  negare,  communicatam  esse  naturac  assum- 
ptae  divinam  omniscientiam.  .  .  2.)  in  specie  Becanus.  .  .  4.  Socinia- 
norum,  qui  ncgant,  Christum  inde  a  nativitate  sua  perfectam  scientiam 
nììTTuTsse,  quodque  ejusmodi  scientla  In  lnfantem  non  cadat."  (L.  c. 
f .  240.  sq.) 

Omnipotentiam  quoque  eidera  communicatam  probat  locus  Joh.  5,  10., 
ubi  via  fariendi  omnia,  quae  Pater  feeit,  Fìlio  in  tempore  data  dicitur. 
Et  seq.  v.  et  98.  peculiariter  jxdentia  vioificandi  homines,  partim 
spiritualiter,  partim  corporaliter  mortuos,  ei  tribuitur.  Modena  quoque 
gpectat,  quod  Matth.  ~<¥,  18.  dicitur,  datnm  esse  Christo  Kà#a*  ì;nu<tiav 
in  coelo  et  in  terra;  quod  quam  vis  formaliter  denotat  minimum  jws, 
auctoritatem  et  jtntedatem  omnem  agendi,  qua  alia  superior  non  datur, 
quemadmodum  tamen  potestatem  eam  Christus  exercere  non  potest 
secundum  humanam  naturam,  nisi  omnipotcntia  eidem  sit  data  atque 
in  ea  et  per  eam  sese  exserat,  ita  hanc  quoque  humanae  Christi  natu- 
rae communicatam  esse,  recte  intelligitur  ;  quanquain  et  alias  invaia 
ipsam  òó»*:u>  aut  vini  effectivam  denotare  soleat. 

E.  HUMNIUSi  „Humanltas  Christi,  slcut  non  in  xc  ipsa  subsistiL, 
sed  In  persona  Verbi,  sic  Illa  quoque  idiomata  non  in  aemetipsa,  velut 
In  subjecto,  habet,  sed  in  persona  Verbi,  In  cujus  unitatcm  assumpta 
est,  reallter  ea  slbl  communicata  obtinet.  Quod  adeo  veruni  est,  ut, 
nisl  >ój«f  suani  humanitatem  intra  complexum  quasi  unitatemque  suae 
fanoréatus  assumpsissct,  nunquam  profecto  omnipotentiae  caeterorum- 
quc  idiomatum,  quae  hypostasin  lllam  Verbi  non  egrediuntur,  consors 
sive  particeps  il  la  tlcri  Wq-tuisavt  :  et  si  eam  de.sereret  >  nrjiut  suam 
fiypostasin  UH  subtrnhpr^^nmnna  gurùpìf~aùlih\  iwpfflflftffl  Qfntirm  s~]p>- 


seseslue  unltae  deitatis  respectu."    (Libelli  IV.  etc.  p.  47.) 

Idhm  :  „Quomodo  vero  infinita  Illa  majestas  Inhabltat  ù?.<kùc  In  hu- 
maultate,  cum  dnitum  non  ?tf  rjWLr?    (Resp.  :)   Non  ignoro, 

quosdam  hoc,  quod  Aristoteli  est  ax ionia  physicura,  prò  gemma,  nesclo 
qua,  in  hujus  negotil  disceptatione  vendltare.  Sed  miseri  UH  homines 
non  expendunt,  eodem  hoc  axiomate,  si  in  hoc  negttio  valere  debeat, 
unionem  Ipsam  enervar!.  Si  cnim  humana  natura  Christi  non  potuit 
particeps  Aeri  omnipotentiae  caetcrarumque  proprietatum  Verbi  propter 
lllarum  intinitatem,  certe  propter  eandem  causam  ncque  ipslus  /.óyov 
potuit  esse  capax;  siquldem  ><^<*/  non  minus,  quam  sua  majestas,  est 
inflnltus.  -Proinde,  etsl  in  natura  Inter  fluitimi  et  influitum  nulla  prò- 
portio  sit,  In  hoc  tamen  sublimi  mystcrio,  quod  universum  naturam 
transscendit  ac  supergreditur,  tanta  est  facta  Inter  tlnltum  et  influitum, 
non  Mirimi  proportio,  sed  ineffabllls  unto,  ut  Anita  Immani  tati-  natura 


Ulani  non  habet  "  per 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI. 


59 


vere  particeps  evaderet  inflnltae  hypostaaeoa  Verbi  atquc  sSraal  ioflai- 
tissimae  hujus  majestatis  divinae.  Ad  haec  illud  axioma,  quod  isti  ho- 
mine.s  ceu  Gordium  nodum  obtcnduut,  D.  apostolus  jara  prldem  ex  hoc 
mysterio  seclusit,  cum  scriblt,  in  Christo  inhabitarc  omuem  plenjtudi- 
ne'm  deitatjs  corporaliter.  h.  e.,  tanquam  in  proprio  ipsius  còrpore, 
ostendens  se.,  iutìuitam  deitatis  plenitudinem  in  tlnita  humanit&te  su  ramo 
praeseutiae  et  noivuviai;  gradu  habitare  posse.  —  Excipiuut  autem  ad- 
versarii,  hunc  locum  apostoli  sic  accipiendum,  ut  nihil  aliud  hinc  con- 
clndendura  sit,  quam,  Christum  plenum  perfectumque  Deum  esse. 
(Resp.  :)  His  verbis  aeternam  quidem  deitatera  necessario  praesupponi 
atque  per  ineffabilem  consequentiam  lilnc  demonstrari,  certuni  est. 
Quia  autem  inhabitationis  flt  mentio,  absurdissimum  fuerit,  dicere, 
plenitudinem  deitatis  in  deitate  Christi  habitare."    (L.  c.  p.  60.  sq.) 

Idem  :  „At  si  admittatur  proprietatum  communicatio,  nonne  caro 
txaequabilur  deitati?  .  .  .  (Resp.:)  Quanquam  ?.ó)«c  suae  humanitati 
propriam  suara  majestatem  communicavlt,  tamen  haec  ipsauna  eadem- 
que  majestas  non  acquali  modo  sese  liabet  ad  utramque  naturam,  sed 
longe  sublimiore  modo  divinitati  tribuitur,  quam  humanitati. .  .  A<*>of 
«ssendo,  humaua  uatura  habeudo;  ?ó;nc  aiata,  h.  Ch.  n.  ijoi-aig;  '/óyoc 
per  naturam,  humana  vero  natura  per  gratiam;  /ójor  se  ipso,  humana 
autem  natura  non  in  seipsa  (sicut  nec  subsistit  in  seipsa),  sed  in  per- 
sona rov  >ójof,  in  cujus  mtvuvtav  assumitur,  est  omnipotens.*'  (L.  c. 
p.  52.  53.  54.) 

Idem:  ,,Sunt,  qui  sic  ratiocinentur :  Propria,  si  alteri  rei  com- 
munia  evadant,  non  esse  amplius  propria;  si  igitur  omnipotcntia 
communis  evadit  humanitati,  quomodo  propria  manebit  deitatis? 
(Resp.:)  Si  omnipotentia  sic  communlcaretur  naturae  assumtae,  ut 
hujus  idioma  evaderet,  ita  ut  Christi  humanitas  non  minus,  quam  divi- 
Dita»,  ex  se  suacque  propriae  naturae  conditione  omnipotens  esset, 
dubium  nullum  est,  quin  solius  deitatis  proprietas  esse  desineret,  siqui- 
dem  etlam  humauitatis  facta  esset  proprietas.  Jam  vere  omnipoten- 
tiam  proprietatem  esse  dicimus  soiius  divinitatis,  et  quidem  in  quarto 
modo,  perpetuo  et  imnratabilitcr,  nec  unquam  fieri  humanac  naturae 
idioma.  Alias  enim  caro  Christi  ex  proprletate  suae  propriae  naturae 
esset  omnipotens,  etiam  slne  deitatis  respectu,  nec  oranipotentlam 
accepisset  aliunde  (nempe  ex  unione  cum  >«><•>),  eamque  in  semetipsa 
velut  in  stibjecto,  eique  ex  natura  subjectl  per  sese  attribuatur,  .  .  . 
attaraen  quod  omnipotentia  illa,  humanitati  communicata  realiter, 
idioma  humauitatis  facta  sit,  ut  jam  ex  sese  suaque  virtute  propria 
omnipotens  sit,  id  aperte  intlciaraur."   (L.  c.  p.  48.  sq.) 

ANTITHESES. 

QUENSTKDTit  s  :  ,,AntUhei<Ì9  :  1.  Calrinianorum,  qui  ad  unum 
oranes  negant,  omnipotentiam  divinam  humanne  RlfOlCe  vere  et  realiter 
communicutam  esse.  .  .  Confessi»)  Palatina  p.  205.  asserit:  ,Non  hu- 
mauaiu  nutunim  Filli  Del  D.  N.  J.  C,  sed  hominem  Christum  juxta 
divinam  suam  naturam  omnipoteutem  esse.'  Tribuere  autem  solent  Cal- 
viniani humanac  naturae  Christi  tantum  potentiam  seu  virtutem  crea- 
tam,  quae  minor  sit  omnipotentia  et  major  tamen  robore  et  virtute  om- 
nium angelorum  et  hominura.  .  .  2.  ^'yntirkiorum.  Christo  borami  com- 
municatam  esse  omnipotentiam  divinam,  itidem  negantiura.  Ita  Bellar- 
minus  lib.  III.  de  Christo  c.  16.:  ,Potentia',  inquii,  , collata  Christi 
humanitati  non  est  absolute  omnipotentia."1   (L.  c.  q.  11.  f.  240.  sq.) 

Idem:  ,,Vls  viviflcandl  haec,  ut  divina  est,  ita  etiam  ad  triplicem 
vivificatiouera  se  ponigli:  una  ad  regnum  potentlae  pertinet  et  est 
vitae,  quae  per  uuionem  anlmae  et  corporls  tit,  largitlo,  de  qua  Act. 
17,  28.,  ad  quam  corporali*  resurrectio  pertinet,  tam  particularis,  quam 
universalls,  Joh.  5,  28.  29.  ;  altera  ad  regnuin  gratiae  spcctat  et  est 
datio  vitae  spirituali»  seu  gratiae,  de  qua  Joh.  5,  21.  agitur;  tertia  vero 


Digitized  by  Google 


60 


PART.  III.     CAP.  II.     8ECTIO  I. 


ad  glorine  regnum  pertlnet,  qua  resuscitato»  transfert  in  vitam  aeter* 
nani,  1  Cor.  15,  22.  Vis  haec  vivincandi  divina  tribù  il  ur  carni  C liristi 
1.  non  in  abstracto  in  se  et  per  se,  2.  non  formaliter  et  subjective  per 
effusionem  vitae  vivificanti»  in  carnem,  sed  3.  unione,  quia  virtus  ista 
viviticatrix  vi  unioni»  personali»  vere  et  realiter  carni  Christi  comma- 
nicata  est,  et  4.  quia  divina  natura  in  carne,  cum  Illa  et  per  Ulani  opera- 
tionem  vivincandi  exserit,  tanquara  per  orgauon  tixwrrw  operan»  et  effl- 
clens  vitam,  slcut  ferrum  lgnitum  ratione  unioni»  et  habet  vim  urendi 
et  etiam  urit."    (L.  c.  s.  2.  q.  18.  I.  258.) 

Idbm:  „AntUhtsis:  ...  2.  Calvi 'nianorym.  ut  Theod.  Bezae;  In 
coli.  Mompelg.  p.  238.  ritti  vivificandi  ita  dlcit  propriam  esse  deitatls, 
ut  neque  carni  Christi,  ncque  ulli  crcaturac  communicari  possit,  nisi 
in  dpjtjifnm  or>nvt-rtatur.  .  .  3.  Jcsuitarum.  qui,  ut  in  genere  negant, 
assuinptae  humanitati  per  unloncin  personalem  realiter  communicata 
esse  divina  ldiomata,  ita  in  specie  inneiantur  datam  Christo  nomini 
potestatem  davunrovp-{  tK^Vf  C<-*>t'>"/~<kvv»  fcnffttptcrudfv^  nptrtifòv  e  t  c .  Bellar- 
minus  lib.  III.  de  Christo  c.  16.  alt:  .Christu»,  ut  homo,  remittebat 
peccata  ut  instrumentum  dlvinitatls,  quod  non  requirit  iutlnitam  vir- 
tutem.'"    (L.  c.  q.  13.  f.  259.) 

Zwinglius:  „Cum  Christus  alt:  caro  mea  vere  est  cibus,  caro 
proprie  est  humanae  in  ilio  naturae  ;  attamen  per  commutationem  hoc 
loco  prò  divina  ponltur  natura.11  (Exegesis  eucharistlae  negotU. 
Opp.  I,  l.  f.  350.  sq.) 

Imo  vero  et  omnipraesentiam  humanae  Christi  nnturae  communicatam 
credinius,  juxta  illud,  quod  Christus  ipse  Matth.  28,  20.  dìcit:  Ecce  ego 
(cui  data  est  omnis  potestà»  in  rodo  et  in  terra,  v.  18.,  quique  nunc  muri 
ministros  ad  doeendum  et  bapt'wnidum,  v.  19.)  min  (secundum  eandem 
naturam,  secundum  quam  mihi  data  est  oinnis  potestas)  vobiscum  (ubi- 
cunque  iu  hoc  m lindo  futuri  estis)  omnibus  diebus.  Oredimus  vero,  hoc 
Scriplurae  tcAinumio  declarari,  quod  Christus  secundum  iUam  suam  assum- 
tam  naturam,  et  cum  ea,  praesens  esse  possit,  et  ^uidem  praeseus  sii,  ubi- 
dunque  velit;  praesertim  vero  sentimu*,  eum  ecclesiae  suae  in  terris,  ut  medi- 
atorem,  caput,  regem  et  summum  sacerdotem  praesentem  esse;  quae  sunt 
verba  Solidae  Deci.  F.  C.  artic.  Vili.  p.  783.,  conf.  n.  IV.,  ac  mani- 
feste describunt  omnipraesentiam  Ulani,  non  ut  aWWam,  prò  nuda 
indistante  propinquitute  ad  omnes  creaturas,  absque  efficaci  operatione, 
sed  tanquam  modificntam,  seu  cum  efficaci  operatione  conjunctam,  et 
prò  exigentia  dominii  Hlius  universalis,  quod  Christus  secundum  ut  ram- 
ati e  naturam  exercet;  prout  etiam  theologi  electorales  Saxonici  in  sua 
Decis.  Solida  ejusque  Apologia  declararunt.  Conf.  b.  Mutaci  Ausfuhrl. 
Erkliirung,  Q.  Lvl.  sqq.  p.  542.  sqq. 

Quenstkdtius:  ,,Non  venlt  hic  in  controverslam  praescntla  hu- 
mana  corporl»  Christi  ex  proprietatc  corporis,  sive  y!fiu,'*«r  sivc  glorifi- 
cati, resultans.  Concedimns,  corpus  Christi  actu  naturae  per  circum- 
$cription£p\  exteriorem  fuisse  in  loco  physico  a  prima  inde  conceptione 
usque  ad  resurrectionem,  nempe  tam  diu,  quaindiu  fuit  corpu^layWv. 
Concedimus  quoque,  quod  post  resurrectionem  et  ascensioni  m  in  coelos 
illud  Ipsum,  ut  est  gloriflcatum  corpus,  actu  naturae  non  slt  ubique, 
sed  determinate  in  rruv  suo  codesti,  non  quidem  circumscrlptlve,  sed 
definitive,  sicut  In  suo  ordine  et  gradii  alia  corpora  gloriosa  definitive  in 
mi  suo  sunt.  Sed  hic  unice  quaerltur:  an  humana  natura  Christi  jam 
ad  dextram  majestatis  divinae  evecta  in  hoc  Ipso  glorioso  exaltationls 
ad  dextram  Dei  Fatrls  statu  omnibus  in  universum  creaturis  (tmniprae- 
senter  praeslt.   Adeoque  non  quaerltur,  an  praesentia  haec  divina  com- 


Digitized  by  Google 


DK  PERSONA  CHRISTI. 


61 


petat  Christo,  qua  homo  est,  ex  naturae  humanae  proprletate;  hoc 
namque  et  nos  negamus  ;  sed  an  el  tribuenda  slt  per  et  propter  unionem 
personalem,  prout  haec  cum  exaltatione  humanltatls  ad  dextram  Del 
Patris  Indlstracte  copulata  est.  Ita  ergo  prlores  praesentlae  modi  po- 
nendi,  ut  non  negetur  infinita  in  assumpta  carne  praesentia.  .  .  Dist. 
ergo  Inter  ££àut  e^Xi>'f"v',  quoad  isjnvu!  quidem  obtinuit  humana  Christi 
natura  majestatem  omnlpraesentiae  per  et  propter  unionem  personalem 
etiam  injpso  exinanitlonls  statu.  Quantum  vero  ad  ^noty  ac  plenarlum 
ejus  usum,  concerncntem  praesentiam  ffptrqtfnnia  incessantis,  ad  ni  issa 
demum  natura  humana  est  post  exaltatlonem  per  sessionem  ad  dextram 
Dei."    (L.  c.  q.  U.  f.  267.) 

E.  Hunmius:  „Ergo  censes,  ~/6yo»  nullibi  esse  extra  assumptam 
humanitatem?  — _Zwingllant  quidem  scribunt,  ?.6)ov  extra  suam  carnem 
esse  in  tetris;  imo  sentiunt,  '/.óytm  uno  tantummodo  in  loco  esse  in  Im- 
muni tato,  ubi  nlmirum  ea  est  proprietate  essentiae;  praeter  illuni  uni- 
cum locum  vero  in  Innumeris  aliis  esse  extra  illuni.  Sed  haec  opinio 
mysterium  ineffabile  ìllud  unionls  hypostaticae  penitus  evacuat,  jinio- 
iit-iti  soivit,  et.  natii  ras,  extra  loci  considerationem  ààtaaràTug  unitasi  per 
eTpfopfer  locorum  spatia  ab  invicem  rìlstrn|)jf  ac  divelllt.  Quod  hoc 
argumcnto  quam  solidissime  demonstratur  :  Sj  enjm  ?<5jr>£  alibi  dlcatur 
esse  extra  .suam  carnem,  tum  hoc  necessario  concedatur  oportet,  quod 
7à}qc  totus  tòta  sua  hypostasl  sit  extra  eam  (partem  enìm  extra  parte  in 
non  habct),  ut  aliqua*  sui  parte  sit  in  ea,  partim  vero  extra  eam.  At  si 
tptus  >ó}<x;  bypostasl  sua  tota  extra  carnem  constituatur,  quomodo  non 
incarnatfo  mi  /  ójwet  un  io  persoualb  netcabitur.  si  persona  Verbi  tam 
vocatur  tota  esse  extra  cameni,  /piani  extra  Petrum,  aut  alium  quemvis 
hominem?  prolude  ^apàamaic,  potlus  quaedam  fuerit,  quam  hypostatica 
unio  8eu  incarnati..?  Quln  et  hoc  sequetur,  ut  uno  duntaxat  loco  unlo 
Illa  sit  terminata.  Nam  quia  unio  pcrsonalis  inhabitatione  plenitudinis 
deitatis  tov  ?.6-)ov  in  humana  natura  deflnitur,  certe,  si  uno  duntaxat  loco 
ilio  (ubi  natura  Christi  humana  est  naturaliter)  in  Illa  habitat,  in  cae- 
teris  autcm  locis  innumeris  extra  eam  est,  palam  flt,  in  caeteris  locis 
omnibus  unionem  esse  solutam  et  proinde  dlvinissimam  Ulani  unionem 
unlus  tantum  istius  loci  spatio  terminatam  esse.  Sequeretur  hoc  quo- 
que, ut  progrediente  humana  natura  ex  uno  loco  in  alterimi  ipsa  quoque 
unio  secundum  Illa  loca  diversa  subinde  mutaretur  ;  nam  ubi  non  inha- 
bitat in  carne,  ibi  neque  illi  unitus  est,  slquidera  unio  non  deflni- 
tur existentia  roi'  '/óyw  extra  humanitatem  (slcut  Zwinglianl  s.óyov  in 
omnibus  reliquis  infiniti»  locis,  quibus  huraanltas  non  est  proprietate 
suae  essentiae,  extra  carnem  esse  dicunt),  sed  deflnitur  hypostatica 
inhabitatione  in  carne."    (Libelli  IV.  de  persona  etc.  p.  81.  sq.) 

Gesnkrus  :  aSupra  et  extra  omnes  creaturas  n ih:  1  est,  quam  solus 
•Deus.  Haec  autem  humanitas  est  supra  et  extra  omnes  creaturas. 
Ergo  necesse  est,  eam  esse,  ubi  Deus  est.  Hoc  infallibili  consequentia 
confici  tur.  Naturaliter  autcm  non  potest  esse  Deus;  quia  vero  supra 
et  extra  omnes  creaturas  ad  ipsum  usque  essentlalem  Deurn  pertlngit 
eique  adhaeret,  ideo  oportet  illam  human  ani  naturam  ad  minimum  .  .  . 
in  omnibus  etiam  locis  praesto  adesse,  ubi  Deus  est.  Hoc  argumento 
imprimi*  urgentur  illae  voces  Graecae  ecclesiae,  quod  unio  facta  sit 
ó^w/«'oTcjf,  àtiuioróruf,  àAtaffiràaTus."  (Orthodox.  confess.  de  persona  et 
Officio  Salvatori*.  1595.  p.  176.) 

Dannhauxrus  :  „Ut  tergeminum  Christi  regnum,  ita  tripUz  prae- 
tentia.  I.  Omnipraesentia  in  regno  potentiae  ;  non  physica,  localis, 
diffusa,  espansa,  sectills,  monstrosa,  sed  divinatili*  ipsaimpletiq  coell 
etJterjrMi  qua  Del  omnlpraesentiam  supra  delineavimus.  Uanc  Christo 
secundum  humanara  naturam  vindicat  S.  S.  In  classico  oraculo  Eplics. 


*)  Cum  in  tpaliU  imaginariU  atra  murutum  nuli»  sit  divina  operatici,  ibi  >| nottue  nulla 
praesentiajuxU  Scriptum*;  «tyhini  ntatucmla  est;  contradictioni  sese  implicai ,  qui  beum  in 
Bpatils  imaglnarii»,  quat  atoolutt  nihil  lutti,  prae»entero  esse  voluit.    U>annh.  ) 


Digitized  by  Google 


62 


PART.  III.    CAP.  II.     SECTIO  I, 


impleret  autem  secundum  humanitatem.  ut  secundum  quam  ascenditi 
Id  quod  vox  .ut1  Tt'/mrj  satis  innuit;  finge  enim,  de  dettate  hoc  dici, 
t ni is  prodibit  bine  abortus :  Christ ti s  humana  sua  natura  ascendit  in 
coelos  hoc  fine,  ut  deiute  omnia  impleat;  tanquam  ascensione  ideo 
opus  habuisset,  ut  ea  natura,  qua  jam  ante  ascensionem  omnia  imples- 
set,  omnia  impleret!  Ubi  per  rà  -rravra.  omnes  creaturas  intelligi  patet 
ex  absoluta  Paull  locutione  Bine  restrtetione  :  ex  rùv  ■xhvtuv  partitione 
v.  11.,  expllcatione  Ephes.  1,  22.  23.:  iràvraivjzàni.  Est  autem  haec 
TTavTT/.t/(>otrjic  1.  non  obsignatriz  peregrination fe,  "quia*  haec  illieo  post  re- 
surrectlonem  contlglt;  quadraginta  dies  non  fuerunt  ltiuerarii,  sed 
slngularls  oihoiofiiac.  2.  Non  consummgtrix  raticiniorum»  quia  haec  non 
sunt  TTÓvra  .  .  .,  nec  per  ascensionem  omnia  vaticinia  implevit,  restat 
enim  adhuc  complementuinrcditus  ad  judicium.  Non  3.  ^onatrte^ras.- 
cifù,  e  qua  dona  ecclesia*»  ;  nam  nec  rà  -àim  sunt  dona  Sp.  Sancti,  nec 
rà  Taira  donis  Spiritus  impleutur.  Non  4.  successiva,  omnium  mundi 
partium  perambulatrix;  nam  haec  etiam  angelis,  imo  satanae  Job.  1,  7> 
competit.  .  .  Deuiquc  6.  non  effectiya  solurn^  quia  est  impletio  exinanì- 
tlonl  superiori  opposita;  sed  verbo,  impletlo  divina  Jer.  23,  24.  de- 
scripta,  quae  est  ipsissima  Qiunjpnni.s^nt"1  supra^  definita,  Undfl  argu- 
mentum  ò/vrm':  Natura  ìinpletrix  omnium  est  omùlpraesens ;  natura 
Christi  humana  est  impietrii  omnium  ;  ergo  oranipraesens.  Eandem 
omnipraesentlam  urget  consequentia  e  sessione  ad  deztram.  .  .  Omne 
voi-  dextrae  divinae  est  m»S  omnipraesentiae  ;  -©£>  humanac  naturae  in 
thronum  divinimi  collocatae  est  irei  dextrae  divinae;  ergo  xov  humanue 
naturae  est  omuipraesens.  .  .  Eandem  omnipraesentlam,  ut  idioma 
Officiale  in  actione  constitutura,  requirit  ratio  ojfficii  secundum  utram- 
que  naturam  admlnistratì,  cum  n-gii  .  .  .,  tum  mediatori]  .  .  .,  denique 
olflcii.  judiciaxii.  .  .  II.  Praesentia  gratiosa  in  vano  gratiae,,  cousequen- 
ter  soltttujua,  quam  Christo  etiam  nomini  competere  patet  ex  potentia, 
voluntatc,  facto,  fotest  caruem  suam  nobls  praesentem  sistere,  quia 
omnipotens  ;  vult.  quìa  id  promisit ...  ;  denique  gratiosam  praesentiam 
etiam  ac{u  praestitit  cooperatione  Marc.  10,  20.  et  apparitionibus  in 
historia  sacra  annotatis  Àct.  7,  5(J.  9,  27.  Apoc.  1,  13.  .  .  HI.  Prae- 
sentia gloriosa,  descripta  1.  ex.pjarte  nostri  per  , esse  cum  Christo»,  id- 
que  sine  aversionc  facici  divinae  semper  (1  Thess.  4,  17.),  dum  in  hac 
vita  a  Domino  peregrinamur  (2  Cor.  6,  7.)  .  .  .;  per  esse  in  manu  Del 
(Sap.  3,  1.)  .  .  .  2.  Ex  parte  Christi  per  habitare  cum  sanctis  et  super 
illos;  per  esse  nobiscum  (Apoc.  7,Ì7.  21,  3.)  .  .  .;  per  denique  esse 
omnia  in  omnibus  (1  Cor.  15,  28.)."  (Hodosoph.  Phaenom.  Vili, 
p.  395—404.) 

8ciikkzkku8:  „Cum  praesentia  divina  partlallter  fulinoraoiav,  tota- 
liter  praeter  indistantiam  slinul  operationem  denotet,  Christus  dominio 
quidem  se  evacuavit,  àótnaraoiav  vero  retinult.  Fuudamentum  est,  quia 
alias  unio  personali»  fuisset  dissoluta.  —  Urgent:  Christus  abdicavit 
se  xoi'/ort  et  retinuit  eius  Rnpxc».  Resp.:  SH  ita.  At  vero  xpéjott  non 
nisl  a  praesentia  totali  sire  modificata  rospectu  solius  dominii  abesse 
potest;  non  autem  a  praesentia  parliali,  quae  in  sola  propinquitate  sub- 
stantiali  consistit.  Quid?  quod  in  praesentia  illa  partiali  distiuctio 
Inter  r/"/<7<1  et  kt^ow  (quae  ad  sola  at  tributa  ivt{,jt)TtKn  pertlnet)  nequa- 
quam  locum  inveniat.  Et  quid  est  abdicare  se  usu  propluqultatis  sub- 
stautialis,  et  retinere  possessionetn  propiuquitatis,  nec  tamen  esse  pro- 
pinquum?!  Arguo:  t)>uleunuucj>Q&«def_ct  retlnet  propjnqultatero,  ille 
oronino  est  proplnquus."    (System,  th.  Loc.  VTIT.  p.  224.  287.) 

"Luthkrus  :  „WclI  unser  Glaube  hiilt,  dass  Christus  Gott  und 
Mensch  ist  und  die  zwo  Naturen  Etne  Person  ist,  als  dass  diesclbige 
Pcrson  nicht  mag  zertrennet  werden,  so  kann  er  freilich  nach  der  leib~ 
chen,  begreiflichen  Weise  sich  erzeigeu,  an  welchem  Ort  er  will;  wie  er 
nach  der  Auferstchung  thiit  und  am  "ungateli  Tage  thun  wird.  Aber 
iiber  dlese  Weise  kann  er  auch  der  andern  unbrgreiflichen  Weise  brau- 
cheu,  wie  wir  aus  dem  Evangelio  bewiesen  haben  am  Qrabe  und  ver- 


Digitized  by  Google 


■  •  *    /*  / 

•  * 

DE  PERSONA  CIIRISTI.  63 

schlossener  Th'ùr.  Nun  er  aber  ein  solcher  Mcnsch  ist,  der  iibernatur- 
llch  mi t  Gott  Eine  Person  ist  und  ausser  diesem  Menschen  kein  Gott 
Ist,  so  muss  folgen,  dass  er  auch  nach  der  dritten  iibernattirlichen  Weise 
sei  und  sein  roòge  allenthalben,  wo  Gott  ist,  und  al_les_durch  und_ 
durch  voli  Christus  sei,  qugb  .nacA  der  Menschheit  nicht  nach 
der  ersten  lciblicben  begreiflichen  Weise,  sondern  nach  der  ubernatur- 
lichen  gòttllchen  Weise."*)  (Bekenntnls*  vom  Abendmahl.  An.  1528. 
XX,  111)0.) 

Hcttkrus:  „De  D.  Martino  Chemnitio,  incomparabili  theologo, 
res  expedita  est.  Et  quamplurimum  fallitur  Hospinianus,  qui  ex  sen- 
tenza Helrastadicnsium,  afne fa/f  m  (abslt  autem  somnium  de  absoluta 
illa  crassa,  pbysica.  et  locali  up(quifatc)  omnipraesentiam  ipsum  "ne- 
gasse vel  certe  iraprobàsse,  affirmat.  .  .  Et  ne  hoc  loco  prolixiores 
sìmus,  unum  ex  multis  produccmus  locum,  et  quidem  petitum  ex 
epistola  D.  Chemnitii  in  Hassiam  scripta,  .  .  .  ubi  inter  reiiqua  sic 
habet  :  ,Wenn  aber  jemand  weiter  fragcn  wollte  von  andern  Creaturen, 
ausser  der  Kirche  Gottes,  da  wissen  wir  ingemeln,  dass  Christo  auch 
nach  seiner  angenommenen  menschlichcn  Natur  alita  nntcr  die  Fiisse 
gethan,  alles  seiner  Gewalt  untergcben,  dass  ihm  alles  gegenwartig  sei 
und  er  oeoenvca'rtia  Uber  alles  regiert.  Wann  man  aber  disputiren 
wollte  von  Holz,  Stein  oder  von  andem  unsaubern  Orten  und  Hiindeln, 
so  ist's  der  sicherste  Weg,  dass  solche  Fragen  eingestellt  und  solche 
Disputationes  abgeschafft  werden,  weil  sic  nicht  bauen,  sondern  zu 
Weitliluftigkelt  und  iirgerlichen  Gedanken  Ursach  geben  und  wir  das 
Gebeimniss  der  persònlichen  Vereinigung  in  Christo  in  diesem  Le  ben 
nicht  genugsam  oder  vollkommlich  verstehen  ;  alleiti,  dass  mr  ingsmin 
den  Grund  behalten,  dqsskeine  CreaturL  (Mastelle  oder  Zeit  die  beiden 
ypturen  in  der  PersojìjOhriisU  $pn  eina rider  absondere  oder  hinter  sich 
lasse, 'sotuTern  iì]TaklÀ.alben^  woer  séil  Jfeselbe  perxonlich  yder  nach  Art 
dermrsVtnìichen  Vereinigung  in  una  bei  sicKliahe.  Wann  man  in  und 
bel  solcher  Eìnfalt  bleTBet,  achte  ich,  sei  es  àm  sichersten  und  eipfaltig- 
sten  und  auch  der  Kirche  erbaulich.'  Habes,  Hospiniane,  mentem  et 
confessionem  b.  Chemnitii  satis  luculentam,  quem  si  generafein  ubiqui- 
tatera  Christl  secunduin  assumtam  humanitatcra  apud  omnes  creaturas 
negasse,  porro  dixeris  :  nae  omnem  mlhi  pudorem  et  couscientiam  per- 
didisse  vldeberis."    (Conc.  concors.  p.  1212.  sqq.) 

Huelsrmannus:  „Ubiquitas,  si  quae  ex  immensitate  Dei  dependet, 
non  est  comuiunicata  carni  <  'liristi,  sed  omnipraesentia,  quae  etiam  in 
Deo  voluntaria  est,  ex  suppositione  rerum  creatarum."  (Extcns.  Bre- 
viari!: Ed.  3.  p.  94.) 

Brentics:  „Finxerunt  novum  et  proditriosum  ubiquitatis  vocabu- 
lum,  ut  eo  facilius  rudibus  et  rerum  nesciis  imponant,  et  persuadeant, 
nos  etiam  novum  et  prodigiosum  dogma  exeogitasse,  corpus  Christi 
tanquam  alutam  in  omnia  loca  geometrice  se  extendere  et  diffondere." 
(De  personali  unione  duarum  natur.  in  Christo.  Witeb.  1578.  praef.) 

Kromayrrus:  „Absurda  nobis  objiciunt;  secuturum  inde,  Chri- 
stum  esse  in  omnibus  cloacis,  cantharis,  patibulis  etc.  Sed  responde- 
mus  k*t'  tarava  :  ita  nec  Deus  ipse  creaturis  omnibus  erit  praesens, 
quia  verendum,  ne  sit  in  omnibus  cloacis,  patibulis,  cantharis.  Deinde 
intt-r  rò  inegse  et  adesse  omnibus  creaturis  distinguendum.  Christus 
outius  adest  omnibus  creaturis,  etiam  illis,  qui  constituti  sunt  in  locis 
sordidls,"  qui  elcvantur  in  patibulum,  qui  luborant  in  narnmis  et  flumini- 
bus,  quaro  quod  insti.  Si  tamen  phrasls  bjejiaejidlretincatur,  absque 
omni  avuuiìci  cum  creaturis  intelligatur."    (Theol.  poslt.-pol.  I,  247.) 


•)  SciiKiizRKt-a:     I  t  aiti».  Fcurbornhifl  (Knvetyp.  Sect.  I.  fo).  9.)  manifeste, 
ri,  ubi  .omnia'  dlcunlur  .piena  e*»c  Christi',  loqui  de  atatu 
1.4.'*   (8y»t.  th.  loc.  8.  p.  238.) 


Digitized  by  Google 


64  PART.  IH.    CAP.  II.     SECTIO  I. 

HuKLSRMANNUfl  :  ,,Quemadmodum  essentla  Dei  non  lnquinatur 
sordibus  niatcrialibus,  etiamsi  in  inferno,  in  cloaca,  in  lupanari 
rettissime  dicatur  esse  praesens,  vi  dictorum  generalium  Jer.  23,  22.  23. 
Ps.  189,  7.  8.  etc.  Act.  17,  27.  28.,  ita,  si  extarent  ejusmodi  testimonia, 
quae  praesentiam  carnts  Christi  extimara  Um  late  extenderent,  quam 
late  extendltur  praesentla  essentiac  divinae,  nlhil  metucndam  e  rat 
ab  inquinatone  seti  contami natione  a  praesentia  rerum  foedarum  non 
magls,  quam  timendus  erat  ullus  cruciatus,  ullave  ustulatio  corporls 
Christi,  si  liberet  illud  praesens  sistere  In  medita  flammis  infernalibus." 
(Vindiclae  8.  S.  Art.  20.  p/75.)  cf.  Lutherus  de  servo  arbitrio.  XVIII,  . 
201)5.  sq.  Vid.  supra  Voi.  II.  p.  23. 

Kromayerus:  „Contra  omnipraesentiam  opponunt:  1.  /iscensio- 
ngm  in  coelum.  Sed  respondemus,  Christum  per  ascensionem  suam 
non  omnem  praesentiam,  sed  vLslbUqm  duntaxat  ^onvcrsaiionejn  nobls 
subtraxisse,  prout  in  coelum  jamjam  ascensurus  promittit,  se  nobiscum 
futurum  usque  ad  consummationem  saecull. . .  Ideoabltus  llle  adPatrem 
per  non-vlslonem  exponitur  Joh.  16, 10.  Nec  per  coelum,  in  quod  Chri- 
stus  ascendit,  intelligitur  coelum  istud  empyreum,  quod  vocant,  locorum 
intervallis  a  nobls  remotlssimum,  supra  coelum  stelllferum  positum, 
sed  rov  beatorum.  quod  ubi  est,  nostrum  inquirere  non  est.  De  angelis 
certe,  parvulis  in  terra  ministrantibus,  dicitur  Matth.  18,  10.,  quod 
faciem  Patris  coelestis  semper  vldeant.  2.  Sessionem  ad  dextram 
Ealtù  opponunt.  Veruni  cum  Luthero  statim  hoc  argumentum  inver- 
timus:  Imo  quia  Christus  secundum  hum.  nat.  consedlt  ad  dextram 
Patris,  ideo  praesens  est  nobis  in  terris.  Per  sessionem  enim  ad  dex- 
tram Dei  non  situatiti  vel  collocatio  Christi  ad  certuni  locum,  sed  tfitius 
huius  universi  omnipotens  et  ònmipraesens  gubernatio  intelligitur. 
Syllogismum  nostrum,  quera  sacramentarli  tantopere  exagitant  :  ,D_extra 
Djel  est  ubique.  Christus  secundum  hum.  nat.  sedet  ad  dextram  Dei. 
Ergo  Christus  secundum  h.  n.  est  ubique',  quod  concernlt,  est  crypti- 

Ss  vel  oratio  argumejitosa,  in  qua  loco  praemlssae  majoris  ipsius  prò- 
tlo  ponitur.  Sic  autem  integer  haberet  :  ,QuI  sedet  ad  dextram  Dei, 
ilio  est  ubique,  quia  dextra  est  ubique.  Christus  secundum  h.  n.  sedet 
ad  dextram  Dei.  Ergo.'  3.  litdilum  ad  iudicium  obvertunt.  Sed  respon- 
demus,  Christum  rediturura  ad  judlcium,  qu'oad  praesentiam  v|s\bjjem. 
rVidehlt  eum  omnis  oculus  et  qui  pupugerunt  eum*,  Apoc.  1,  7.  Unde 
reditus  iste  per  tzi^ytmv  vel  apparitionem  exponitur  Tit.  2,  13.  4.  Hu- 
XBSM<iVLJChrì?ti  naturgm  Jinitsm.  suisque  dimensionibus  circumsctiptam 
objiciunt.  SecTresponderous,  hoc  argumentum  cum  larvis  pugnare, 
quia  hu rnanam  Christi  naturam  Qullateuus  influì tara,  sed  flnitam,  in- 
terim tamen  propter  unionem  personalem  cum  >-<ijv  et  sessionem  ad 
dextram  Dei  omnipraesentem  statuimus.  Crassam  istam,  diffusam  et 
exjjansajii  praesentiam,  quam  nobls  afflngunt  Calviniani,  toto  pectore 
execramur;  interim  hum.  Christi  nat.  praesentia  divina  praesentem 
esse  creaturis  omnibus,  ductumScripturae  secutl,  credimus.  Praesentia 
ista  divina  Es.  40,  J0.  17.  describitur,  quod  omnes  creaturae  instar 
puncti  eidem  sunt  objectae  et  expositae.  .  .  6.  Locum  Matth .  2G,  1 1 .  : 
,ile  non  semper  habetis',  obtendunt.  Sed  respondemus  distinguendo 
Inter. rem  cfmòd  uni  reti  Llcet  Christus  neget,  eo  modo^  quo  se.  bene^ 
flclls  affici  pqssit,  ut  tura  temporis  factum  fuerat,  se  ln'posterum  prae^ 
sentem  futuruni  apostolls;  praesentiam  tamen  ipsara  non  negat,  sed 
potius  promittit  Matth.  20,  v.  ult»;  7.  Qitod  omne  corpus  sit  in.  loco., 
ex  philosophicis  contendunt.  Sed  responJemus  distinguendo  Inter 
phrases,  esse  iQjyvbilfi,  et  esse  in  loop.  Locabfte  quidem  concedimus 
omne  corpus  physicum,  sed  non  actu  in  loco,  quia  corpus  extimum, 
quodeunque  tandem  slt,  non  est  in  loco,  cum  non  circumfundatur  alio 
corpore,  nisi  progrcssum  statucre  velimus  in  lnflnitum.  Locus  autem 
est  ncpiixoxTo^  T/p«f  hKtvtrrav  t/iùw,  id  est,  terminus  continentis  Immo- 
bilis  primo.  Sfcorpus  Christi  actu  primo  semper  est  locablle,  palpabile, 
visibile,  sed  non  semper  est  actu  secundo  in  loco,  palpatur,  videtur  ;  ut 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CHRISTI. 


65 


post  ascenslonem  in  coelum  nec  locorum,  nec  temporum  intervalUs 
subjectura  est,  quemadmodum  iti  diebas  carnis,  cura  loco  circumscrl- 
bebatur,  localiter  erat  in  utero  bcatae  virginia,  in  praesepio,  in  cruce, 
sepulchro  etc,  mensurabatur  temporum  articulis,  ut  cura  Christus  esset 
octo i  dierura,  duodecim  annorum,  triginta  annorum. . .  9.  Quod  sit  contra 
vcritatem  humanar  naturge.  simili  praesentcm  esse  in  pluribus  iocis.  Sed 
respondemu  a  negando  :  Contra  uaturam  quUIcinm/tfthominis.  sed  non  yprij 
horalnis  hoc  est.  Alil  distinguunt  inter  hominem  £<7.w  i.  e_.  uuduin  et 
'  i^^^-L-.t'j  exaltatuin;  quod  quidera  non  sit  nudi  hominis,  esse  prae- 
sentcm in  plurìbus  Iocis,  hominem  antera  exaltatuin,  cura  Deo  persona- 
liter  unitura  et  ad  dextram  Dei  sedentem,  bene  slinul  pluribus  In  Iocis 
esse  posse.  .  .  11.  Objiclunt,  dnrlrinnm  de  ubi</uita{e  ìu/ram  essa,  theo- 
logiara  Suevicara.  a  Micologia  Wiirtenbergicis,  inprimis  Jacobo  Schmi- 
dclino  (nt.Iacobura  Andreae,fllium  fabri vocant)  fabricatam.  Sed  respon- 
demus  negando  et  provocando  ad  scripta  Luther!  varia,  in  quibus  raa- 
jestas  omnipraesentiae,  carni  Christi  commuulcata,  stabilitur.  Videatur 
pupilla  statuura  Evangcllcorum,  Aug.  se.  Conf.,  in  cujus  appendice  loca 
ex  Luthcro  quaraplurltna  congesti  reperiuntur."  (Th.  posit.-pol.  I, 
248.  sqq.) 

ANT1THE8B8. 

Quexstedtius  :  „Anthxthesis  :  1.  Calvininnorum.  qui  majestatem 
omnipraesentiae  carni  Christi  non  tantum  derogane,  sed  etiara  variis 
horrendis  criminationibus  hoc  dogma  insectantur.  Sic  in  Canftss.  Hel- 
vejicg,  quae  est  omnium  communissiraa,  negatur,  Christum  secundum 
hujDi  uat.  ajihuc  adesse  in  raundo  et  ubique  esse. . .  In  Orthodoxl  Con- 
sensus  praefatione  appellatur  ,ubiquitarium  omnipraesentiae  corporis 
Christi  monstxuui'-  Beta  P.  I.  resp.  ad  act.  p.  154.  vocat  ,chlmaericam 
et  futilera  omnipraesentiam'.  Qsuxatua  in  Kesp.  ad  Laconicura  p.  1523. 
appcllat  ,Helenam  ubiqultariara'  etc.  2.  &»itijkioiym,  easdem  cura 
Calvinianis  tibias  inflantium.  .  .  3.  Jfnvatnpim.  e  a  urie  in  carnis  Christi 
omnipraesentiara  reprobantium  et  odioso  .ubiquitatis*  nomine  traducen- 
tium.  Vid.  D.  Georg..  Calixtus  in  der  Wideriegung  D.  Welleri  n.  125.  sq., 
Drciem»  in  der  Eròrteruug  q.  1.  de  persona  Christi.  Asserit  quoque 
D.  G.  Calixtus  in  Judicio  de  controversila  cum  Reformatis  ac  alibi  cum 
Tannerò  etc,  ,esse  hanc  doctrinain  novam  et  a  Jacobo  Fabro  Stapulensi, 
Doctore  Parisiensi,  horalne  novitatis  amante,  exeogitatam,  quippe  qui 
primus  omnipraesentiae  carnis  Christi  mentionem  faciat  in  Corament. 
in  ep.  2.  ad  Cor.  ad  c.  12.  et  ad  cap.  10.  Job.  Fabrum  secutos  postea 
esse  Lutherura,  Brentiura,  Jacobum  Andreae  etc.'"  (L.  c.  s.  2.  q.  14. 
fol.  267.  sq.)  e 

c)  Vid.,  quae  modo  diximus  de  è^»ua(a  Christo  secundum  humanam 
naturam  communicuta  ex.  Matth.  28,  18.  Quo  etiam  referri  potest, 
quod  omnia  mbjecta  dicuntur  sub  pedes  ipsiu*  1  Cor.  15,  27.  28.  Ephe». 
1,  22.  Speciatim  bue  pertinet  potestà»  remittendi  peccata,  vere  divina 
ili»,  sed  tamen  Christo,  qua  hominì,  communicata  juxta  Matth.  9,  6., 
potata*  exereendi  judieii,  data  Christo,  ori  ulòs  à/ftpdxuu  lari,  quatenu* 
filili*  homini*,  seu  secundum  eam  naturam,  qua  filius  hominis  est, 
Joh.  5,  22.  27. 

d)  Ita  ut  omnes  honorare  debeant  Filium,  sicut  (xo>9òi<r)  honorant 
Patron;  sive,  ut  piane  tali  bollore,  qualis  Deo  Patri  exhTbetùr,  propter 
divinao  uaturae  et  perfectionum  sumraam  excellentiam,  nou  autem 
alio  dissimili  aut  inferiori»  gradua  cultu  prosequi  Christum,  qua  homi- 
nem, teneantur,  Joh.  5,  82.  Unde  objectum  cultus  divini  quod,  sive 
adaequatum,  dicitur  ipsum  suppositum,  Christus;  objectum  quo,  sive 
xnadaequatum,  dicitur  natura  non  solum  divina,  sed  etiam  humana. 

BaieriCorap.  ed.  Walther    III  5 


66 


PART.  III.    CAP.  II.     SECTIO  I. 


E.  Hunnics:  ,,Juxta  humanltatcm,  ut  apostolua  disertis  rerbla 
asseverai ,  ,datum  est  fili  nomcn,  quod  est  supra  ornnc  nomen,  ut  In 
nomine  Jesu  omne  gcnu  flectatur  coelestiura,  tcrrcstrlum  et  inferorum 
et  omnia  lingua  ei  confitenti!  r'.  Pilli.  2.  Quod  nomen  il  lì,  ut  magno 
conscnsu  patrcs  aftlrmant  et  contextus  apostolici  textus  evi  nei  t,  iuxta 
OmCIB  ili  '?witlf"lL  Quod  in  primis  etlam  ostendlt  Graeca  vox,  ab  apo- 
stolo lille  posila  et  usurpata,  ixn!>irnrn»  donavlt  vcl  ex  gratla  dedit.  Det- 
tati enim  Christi  nomen  adorabile  lllud  ex  gratia  dari  aut  d'onarl  haud 
quaquam  potuit,  cum  natura  sit  adorabilis."    (L.  c.  p.  147.) 

SciiERZEKt'S:  ,,ln  Christo  homine  non  est  à22és.  *<*'.  À^?^»  «ed  tan- 
tum fiÀ.'/.o  kciì  tùj.a.  Ergo  gloria,  human  itati  Christi  concessa,  non  est 
concessa  alteri  cuidam  personae  a  Deo.  Quare  cultu»  ille,  soli  Trinltati 
adscriptus,  piinmiiitjitj»m  Christi  non  excludit,  sed  includlt.  Nara  ,in 
quem  credimus,  illum  religiose  adorarmi»',  Rom.  10.  14.  At  in  Christum 
hominem  credimus  Job..  3,  16.  Ergo.  Pater  enim  ,<ledit  Filio  pptesta- 
tcjnjudicium  faciendi,  u_L9jnncs  bojiorent  Filimi^  m^c.  wjcut.  houo- 
5<      ,?  rant  Patrem4,  Job.  5,  22.  27.  Dedit  autem  potestatem  judicandi  Cbristo 

secundum  humanitatem.    Ergo  etiam  gloriam  cultus  cjusdem,  quo  ipse 
(  Pater  adoratur.    Ejusdem,  iuquam,  quoad  rem,  non  quoad  modum  ha- 

beiuli.  Deus  enim  unti'  aìrò  et+foet,  huinanitas  mar'  à'/'/.n  et  xàpin  *ive 
per  unionis  gratiam  adoratur,  Phil.  2, 9—11.  Quia  caro  Christl  est  caro 
tov  Uyov,  non  nudi  homlui8.,,    (System,  th.  Loc.  II.  p.  81.)  / 

QuENSTEDTius:  „Hujus  religiosi  cultus  obje.ctum,  prout  in  secun- 
dam  personam  divinitatis  fertur  eique  exbibetur,  est  1.  non  sola  divina 
natura  in  Christo,  sed  2.  tota  persona  secundum  utramque  naturam, 
ita  3.  ut  terminetur  ldc  cultus  etiam  in  assumta  natura  Christi,  non 
quldcm  4.  propter  habitualcm  excellentìam,  aut  per  accldens  tantum, 
slcut  purpura  regls  externa  quadam  osculatione  honortirl  solet,  sed 
5.  quia  in  persona  rob  'Aiymi  suhsistit  et  essentlam  ro'v  >óym<  cum  omni- 
bus suls  proprietatibus  possidet  et  in  ea,  cum  ea  ac  per  eam  tanquam 
per  orgauum  tbxpQomv  et  personaliter  sibl  unltum  lóyoc  omnia  divina 
operatur  et  exercet."    (L.  c.  s.  2.  q.  15.  fot.  287.) 

[DEM!  „Alìudcst,  esse  objcctum  adorationis  adacquatum,  i  t  allud, 
esse  quasi  partem  objectl  et  per  consequens  adorandurn,  quatenus  in 
objccto  personaliter  subslstit.  Caro  Christi  non  est  adorauda  seorsim 
aut  ut  persona  quaedam  separata,  sed  ut  natura  v-oc-òan,  subsistena 
In  persona  Filli  Del,  particeps  facta  divlnac  majestatis  per  unionem 
persouaiem;  quod  resp.  ad  locum  Gal.  4,  8.:  ,Cum  ignoraretls  Deum, 
serviebatis  cis,  qui  non  sunt  natura  Dei.4  Ubi  de  adorationis  objccto 
sermo  est,  non  de  eo,  quod  est  veluti  pars  illius  objectl.  Quando  nos 
Christum  secundum  hura.  nat.  adoramus,  certo  non  cum  adoramus, 
qui  natura  Deus  est,  sed  naturam,  quae  cum  Deo  personaliter  unita  est, 
summo  adorationis  cultu  diguamur."    (L.  c.  f.  29G.) 

Idem:  ,,Objiciunt:  Deus  ipse  alt  Es.  48,  8.,  , gloriam  meam'  i.  e. 
adorntiouem  religiosam  , alteri  nondabo';  caro  autem  Christi  Deus  non 
est.  Resp.  :  Quando  a.6)  o<  gloriam  adorationis  per  unionem  personalem 
communicat  naturae  humanae,  non  dat  iliam  alteri,  sed  propriae  suae 
humanitati  h.  e.  per  unionem  sibl  appropriatae  et  in  unitatem  personae 
assumtae  sine  ulla  multiplicatione,  cxaequatlone  et  sul  diminutlone." 
(L.  c.  f.  297.) 

Idem  :  ,, Calviniani  urgent  locum  Jcr.  17,  5.,  ubi  ex  ore  Del  ,male- 
dictus  est,  qui  cameni  ponit  braehium  suum  et  flduciam  habet  in  ho- 
mine'. Ast  resp.  distinguendo  Inter  ft?òv  hvòpuxov  ex  communi  et  pro- 
miscua hominum  turba  et  cujus  extra  persouam  rov  Myw  sua  est  sub- 
slsteutia,  et  hominem  Christum  Jesura,  drài  ti,>uT<n;  in  cujus  nomen 
baptizamur  et  in  quem  credere  tenemur.  Non  de  hoc,  sed  de  ilio  accl- 
plenda  sunt  adducta  verba  prophetae  ;  ubi  maledictus  dicitur,  non  qui 
cameni  deiflcatam  aive  cum        personaliter  unltam  et  ad  consortium 


Digitized  by  Google 


DB  PERSONA  CURISTI 


67 


8.  8.  TrlnltatlH  evectam  religiose  collt,  sed  qui  mero  homlni  idololatrlce 
conlldit  ac  Dei  auxilium  non  dcsirterat.  Committunt  Insupcr  elen>- 
cimili  compositionis  et  divisioni*  ;  verba  prophetae  Integra  sic  habent  : 
,Malediclus,  qui  confUlit  in  homlne  et  ponit  curuem  brachium  su  uni,  et 
corde  suo  recedit  a  Domino.'  Ast  qui  Christum  hominem  adorat,  a 
Domino  non  recedit.4*    (L.  c.  f.  290.) 

ANTITHESIS. 
QUEN8TKDTIU8  :  „AntUhi'BÌ*  :  1.  Q^Iriniminr^m  asserenti  nm  :  ,D1- 

cerc,  quod  caro  Christi  sit  adoranda,  esse  horrcndae  idoloiatriae  crimen.* 
Ita  Theod.  B*  za  Voi.  9.  opp.  apol.  3.  ad  Selnecc.  p.  473.  .  .  Plurimi 
Calvinianorum  distìnguunt  Inter  cultum  mere  et  absolute  divinimi, 
mere  humanum,  et  deuique  mediatori nm;  illum  soli  divinae  naturae 
reservant,  mere  humaumn  carni  Christi  trihucre  non  audent,  itaque 
mediatorio  Christum  àràv<&in»*wt  seu  ut  mediatorem,  secuudum  utram- 
quc  naturam  eolendum  esse  tradunt.  Ita  Danacus.  .  .  Attamen  in 
quo  consistat  ille  cultus  mediatori  us,  Calviniani  Ipsi  interse  non  con- 
veninnt,  linguamque  sacpius,  mentem  vero  nunquam  mutant.  In 
quaestione  vero:  An  Chrislii*  qua  inediator  sit  adoraudus  vel  adorabi- 
li*? negati \  am  propugnat  GMK'j^u^Voctiits  iuprimi*.  .  .  2.  PoiitiQ- 
ft;,irttml  qui,  Inter  Xnrittmv  et  vxetrfav/.tìnv  cTTstiugucntcs,  soli  Deo  Xn- 
rprinv,  angeli*  et  hominibns  fimdrinv,  hnmanitatl  vero  Christi  et  b.  Vir- 
ginl  yrnii'ov/'inc  cultum  tribunnt.  .  .  3.  Sticiniaiiunna  rivo  Ncophotl- 
nianoriiin.  Pjjotinus  quidem,  eorinn  antcsi^nanu*,  Sirinirnsls  eccle- 
siac  in  Il  muraria  episcopus,  qui  circa  aunuin  Christi  370.  blasphemlas 
guna  cvoinuit,  etsi  statucrit,  Christum  rem  creatam  prorsus  esse,  el 
nihilominu*  rcllirlosam  adoration»  ni  tribù!  non  tantum  posse,  sed  etiam 
deberc  coutendit,  quod  ipsum  de  hoc  hnercsiarcha  non  tantum,  sed 
etiain  de  patruo  suo  Laello  Soclnus.  lp*e  refert  disp.  de  adorat.  Christi 
p.  21».  Circa  anuum  vero  15<»i».  Fianciscus  Doridi*  in  solidum  negavit, 
Christum  adorar!  dcl>cre,  (|uem  secutus  est  ChrUtianua  Frnnckrn.  .  . 
S'icinn*  in  explìcat.  c.  <>.  Matth.  tom.  I.  opp.  p.  GÌ.  Inqult:  ,Verl*slmum 
est,  ipsum  (Christum  sci.)  et  quidem  seinper  et  perpetuo  invocarl  posse, 
et  prò  chrisiiano  ininiinc  is  est  habcndiis,  qui  hoc  non  agnosclt  et  con- 
fltetur.*  Eadem  fere  habet  Catech.  Racov.  p.  177.  Ast  varia*  hic  ad- 
hibeiit  Sociniaui  limi  tallone*.  Et  1.)  distingiiunt  Inter  Christum 
glorlttcalmu  et  nondum  glori tleat uni,  asserente*,  Christo  ante  gloriflca- 
•  tionem  suam  hanccc  suinmain  adoratiouis  diguitatem  competere  haud 
potuissc,  in  gloritlcatione  vero  Patrcm  coelestem  eaudem  l'ilio  suo 
gratitleatum  esse.  .  .  2.)  Distinguunt  inter  adorationein  et  invocatlo- 
uem,  coutcndcntes  adorationein  ("liristi  maudatain  quidem  esse,  sed 
nou  invocationem. . .  3.)  Distimniunt  inter  has  dna*  quaestione*  :  An 
Christns  Invocali  queat  et  an  invocarl  delicata  slve  an  ad  invocandum 
Christum  obligatl  simus.  Est  hoc  Siiclni  comincntum,  sci.  posse  qui- 
dem Christum  invocarl,  non  autem  necessariuin  id  esse,  ut  luvocetur. 
.  .  4.)  Fuudaineutuin  hujus  dignitali*  adorabili*  in  Christo  constituuut 
nou  ipsius  diviuitatem,  nou  pcrsonalcm  utriu>que  naturae  uuionem  et 
majestati*  divinae  comuiuuicatiouem,  quoad  humauam  nal urani,  sed 
potestatein  quandain,  quatti  |>eu*  Pater  l'ilio  suo  gratificati!*  sit 
propter  inculpatatn  guani  obedientiam.  .  .  5.)  Statini  ni  Socinlnnl, 
Christum  in  illis  solimi  rebus  invocandum  esse,  quae  ad  ecclesiara 
christiauam  spectant.  Et  lioc  ipso  inter  invocationem  Dei  et  invoca- 
tionem Christi  discrimen  faciuut.  .  .  4.  ^rmiiiimipfflm,  qui  Socinia- 
noruiii  hac  in  re  hypotheses  setinuntur,  el  1.)  quidem  coucedunt, 
Christum,  qua  inediator  est,  adoraudum  et  religiose  coleiidum  esse. 
Vid.  confess.  c.  Hi.  et  apolog.  conf.  c.  50.  Attamen  dhtiiictioncm 
islam  pontificio  -  Calviniano  •  Sociuianam  Inter  cultum  suinme  dtvl- 
num  et  iuferìorem,  at  divinum  quoque,  approbaut."  (L.  c.  q.  15. 
f.  287— UO.) 


68 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  I. 


e)  Ita  ut  non  solum  concreto,  aut  personae  ab  humana  natura 
.  denominatae,  et  quoad  divinano  forte  spectandae,  veruni  ipsi  humanae 
naturae,  non  t union  quatenus  praeci*e  et  extra  vnionem  hy postati cam,  sed 
vi  unioni*,  et  quatenus  intra  unionera  Ulani  spectatur,  competant. 

Dannhauerus:  „In  abstracto  dici  potest:  Caro  est  vivifica,  hu- 
•  man  a  natura  est  omnlpotens  ;  non  in  abstracto  separationis,  sed  praje- 
clslonis.  .Diligenter  nota',  ait  D.  Mcntzerus  in  Elench.  Sadecl.p.  m. 
p.  325.  339.  sq.  Opp.  T.  I.  p.  1218.,  ,quando  hic  nominatur  natura  hu- 
mana, vel  caro,  tura  in  hoc  argumcnto  non  fntelligi  humanltatero  slve 
carnein  eió*wuct  seorslm,  et  per  se  subsistcntem  et  ex  natura  sui,  sed 
quatenus  Illa  est  unita  personallter  ipsi  Filio  Dei,  et  bine  analysis  ejus- 
modl  proposltionuin  formanda:  Caro  Christi  est  vivifica,  hoc  est,  Chri- 
stus,  qui  sccundum  deitatera  ipsa  vita  est,  est  viviflcus  secundum  car- 
nein, nempe  quatenus  personal itt;r  hahiil  illaip  imitali,  Humanitas 
Christi  est  adoranda,  hoc  est,  Christus  non  tantum  secundum  deitatera 
suam,  sicut  ante  incarnationem,  verum  etiam  secundum  carnem  per- 
sonallter unitam  adoratur.'  Cf.  lì.  Gcrh.  Exeges.  p.  1458.  et  seqq., 
it.  p.  1359.  §  261.  Atque  hinc  partici] lue  «arò,  secundum,  et  similes  in 
hoc  communicationls  genere  non  perinde,  ut  in  primo,  determinant  na- 
turae proprietatem,  sed  vel  obiectum  Cui,  vel  causam  linde  designant." 
(Hodos.  Phaen.  VIII.  p.  3307sqÌr   ~  J 

f  )  Communicatio  autem  illa  non  facta  est  1)  per  essentialem  aut  natu- 
ralem  efusionem  proprietatum  divinae  naturae  in  naturavi  humanam,  quasi 
humanitas  diritti  eas  per  se  et  a  divina  essentia  separata*  habeat,  aut 
2)  quasi  per  illam  communicationem  humana  natura  in  Christo  naturale* 
sua*  proprietate*  prorsu*  deposuerit,  vel  3)  in  divinavi  naturam  conversa, 
aut  4)  divinae  naturae,  communicatis  illis  sui*  proprietatibus  in  se  ipsa,  et 
per  se,  exaequata  sit,  aut  5)  quod  utriusque  naturae  eaedem  aut  certe  aequa- 
le*,  naturale*  et  e**entiale*  proprietate*  et  operatione*  *int.  Vocabula  autera 
et  phrases  illae  (reali*  communicatio,  realiter  communicarx)  adhibentur  in 
oppositinne  ad  communicatioìiem  mere  verbalem;  vid.  Sol.  Deci.  F.  C. 
p.  777.  778. 


§  21. 

Pertinent  itaque  ad  hoc  genus  communicationis  idio- 
matum  praedicationes  illae,  in  quibus  perfectiones  vere 
divinae,  illae  quidem,  quae  in  formali  conceptu  suo  ope- 
rationem  aliquam  respiciunt,'  non  autem  aliquid,  quod 
ventati  humanae  naturae  prorsus  repugnat,  involvunt; 
et  sic  etiam  potestas  et  gloria  divinab  denominative0  atque 
immediate  de  Christo  secundum  humanam  naturam d 
praedicantur  ;  reliquae  vero  perfectiones  divinae,  quae 
ex  se  et  formaliter  non  respiciunt  operationem,  involvunt 
autem  aliquid  humanae  naturae  repugnans,*  non  quidem 
immediate,  sed  tamen  mediante  alio  prioris  generis  attri- 
buto/ de  Christo  secundum  humanam  naturam  denomi- 
native8 enuntiantur. 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  C1IRISTI. 


69 


a)  Dicuntur  attributa  tve/^rtxd,  et  talia  sunt  v.  g.  omniscientiaf 
omnipotentia,  omnipràesentia.  Illa  enim  nctus  sciendi  seu  intelligendi, 
tata  actus  operandi  extra  se  aut  in  alio,  haec  (modificata  inquam  prae- 
sentia)  dominium  in  creaturas  pracsentes  exercendum  spectat. 

b)  Haec  enim  resultant  ex  perfectionibus  illis  divini*;  et  qui 
bum m  particeps  est  et  esse  dicitur,  non  potest  non  etiara  particeps  esse 
et  dici  auctoritatis  etgloriae  divinae,  inde  resultantis. 

c)  Non  abstractive,  ut  praedicatum  sit  ipsum  idioma  in  se  specta- 
tum,  seu  forma  denominans.  Neque  enim  dicimus:  Christus  secun- 
dum  humanam  naturam  est  omnipotentia;  aut,  est  omniscientia. 
Conf.,  quae  ad  §  18.  not.  c.  diximus. 

d)  Ut  v.  g.  dicam:  Cfiristus,  qua  homo,  est  omnipotens.  De  illis 
autem  propositionibus,  quarum  subjectum  est  ipsum  abstractum  hu- 
manae  naturae,  quas  peculiariter  abstractivas  vocant,  quaeri  solent  v.  g. 
fiumana  Christi  natura  est  omnipotens;  fiumana  Christi  natura  est  omni- 
praesens.  Sane  fundamcntum  talium  propositionum  in  Scripturis  con- 
tinetur  ac  videri  inprimis  potest  Joh.  G,  51.  sqq.,  ubi  fere  in  terminis 
habetur  haec  propositio:  Caro  Oiristi  est  panis  vivus,  aut  caro  Christi 
vere  est  cibus,  habens  virtutem  conferendi  vitam;  quod  idem  est,  ac  si 
dìcatur:  fiumana  Christi  nattira  (cui  vox  camis  respondet)  est  vivifica. 
De  sobrio  autem  et  tempestivo  usu  propositionum  abstractivarum  vid. 
Theologi  Smalcaldiae  congregati  anno  1578.  apud  Hutterum  Conc. 
Conc.  cap.  XXI.  p.  m.  680.,  ubi  monent  1)  se  neminem  cogcre,  ut 
phrasibus  hisce  utatur,  modo  fìrmum  maneat,  Christum  secundum 
naturam  humanam  divinae  majestatis  esse  factum  participem.  2)  Coram 
indocta  plebe  se  phrasibus  illis  non  uti,  neque  alibi  usuros,  ni  si  ubi  neces- 
sitas  postulaverit. 

Reusciuus:  ,,Indocti  ac  rudiores  hlscc  propositionibus  abstracti- 
vis  facile  bunc  tribuunt  sensum,  ut  solam  intelligant  humanam  uni  u- 
ram,  exclusa  hypostaal  mi  7.6yovy  atquc  tum  slbl  in  humana  Christi  na- 
tura repraeseniant  idiomnta  divina  ab  iis  perfectionibus  divinis,  quas 
habet  divina  Christi  natura,  piane  diversa.  Qui  sensus  harum  pro- 
positionum est  heterodoxus  et  falsus,  quum  mutationpm  naturae  hu- 
manae  in  divinala  inferat,  ex  qua  praeter  Denm  aliud  ens  intìnitum, 
eéque  plura  entia  infinita,  orirentur.  Hinc  cautiores  suadent,  ut  ab 
hisce  propositionibus  Inter  plcbem  abstineamus  atque  iisdem  modo 
Inter  erudito»  utamur."    (Annotatt.  in  Balerl  Comp.  p.  602.  sq.) 

e)  Quales  sunt:  simplicitas,  aeternitas,  immensitas;  quarum  illa 
negationem  compositionis,  ista  negationem  initii,  haec  negationem  men- 
surabilitatis  importat,  quae  cum  veritate  naturae  humanae  stare  non 
possunt,  quip|>e  quae  per  essentiam  est  compositum  quid,  habet  initium 
existeudi,  est  mensurabilis  loco.  Neque  vero  necesse  est,  talia  attri- 
buta, aeque  ac  ea,  quae  prioris  generis  erant,  immediate  praedicari. 
Nam  et  in  naturalibus,  v.  g.  quod  ferro  communicatur  ignis,  ideoque 
recte  dicitur:  Hoc  ferrum  est  calrdum,  urens,  candet  aut  lucet,  non 
tamen  ideo  aeque  dicere  licet:  Hoc  ferrum  est  leve;  quamvis  levitas 
ignis  una  cum  calore  et  luce  ignis  sit  ferro  communicata. 

f)  Nempe  quamvis  dicere  non  possi  in  :  Christus  secundum  Imma* 
nam  naturam  est  aetemus,  recte  tamen  possimi  dicere:  Christus  secun- 


Digitized  by  Google 


70 


PART.  HI.     CAP.  II.    SECTIO  I. 


dura  humanam  naturam  est  omnipotens  omnipotentia  aeterna  et  ira- 
mensa  etc.  Conf.  b.  Scherz.  System.  L.  II.  p.  200.,  ubi  docet,  ea  tan- 
tum idiomata  esse  immediate  communicata  huraanae  naturae  Christi, 
quae  ad  fiìiem  unioni*  (ex  usu  in  officio  aestimandum)  sunt  necessaria  et 
originem  uc  veritaiem  humanae  naturae  noti  evertnnt;  unde  v.  g.  aeternitas 
non  sit  (immediate)  communicata  (seu  ita,  ut  immediate  de  Christo 
eecuudum  humanam  naturam  praedicari  possit),  quia  humanitatù  origi- 
nem tollit;  etc. 

g)  Non  quidera  in  casu  recto  (neque  enira  dicere  possum:  Chri- 
stus  secundum  humanam  naturam  est  omnipotens,  et  sic  aeternus,  im- 
mensus),  sed  in  casu  obliquo,  ita  ut  attributa  illa  à^vèprr^a  attributis 
è»Ef>p)7tzoìs  apponantur,  juxta  notam  /.  praec. 

Cf.,  quae  addita  sunt  ad  not.  b.  §  20. 

§  22. 

Tertium  genus*  communicationis  idiomatum  consistit 
in  eo,  quod  operationesh  ad  officium  Christi  pertinentes 
non  sunt  unius  et  solius  cujusdam  naturae,  sed  utrique 
communes,  quatenus  utraque  ad  illas,  quod  suum  est,c  con- 
ferà1 et  sic  utraque  agit  cum  comniunicatione  alteri  us.* 

a)  Ab  aliis  secundo  loco  ponitur  et  dicitur  *<u\>»j:oji<t  aut  xniv„^>,t^nt^t 
communicatio  aut  communio  operationum.  Quando  autera  communicatio 
idiomatum  dicitur,  certum  est,  vocem  idiomatum  latius  accipi,  ita  ut 
opera  officii,  quae  aliquid  divinae  naturae  proprium  et  aliquid,  quod 
humanae  naturae  proprium  est,  complectuntur,  sub  ipsis  coniprchen- 
dantur.  ,• 

b)  Dicuntur  communiter  nzure/.lajjaTa  seu  opera  ex  duabus, 
utriusque  scilicet  naturae,  actionibus  ad  unum  finem  coordinatis  con- 
flata.  Item  operationes  'Ve«w}/<{*<i!,  seu  Deivirile*,  quod  Christus  secun- 
dum utramque  naturam,  qua  #fù?  et  qua  àvr4pt  operatur,  ita  ut  unum 
suppositum  seu  persona  Christi  sit  principium  quod  talis  operis,  princi- 
pia quibu*  autem  sint  duae  naturae,  divina  et  humana,  quae  in  opere 
iato  distincte,  non  tamen  divise  agant. 

c)  Adcoque  quatenus  utraque  natura  suismet  viribus  ac  proprie- 
tatibus,  quoad  illara  communis  operis  partem,  relinquitur.  Alias  enim 
etiam  humana  natura  per  majestatem  sibi  communicatam  eadem  agit, 
quae  agii  divina  natura;  sed  hoc  ad  secundum  genus  communicationis 
idiomatum,  seti  ad  communicationem  majestatis  pertinet. 

Kromaykri'8  :  ,,Proptcr  offlcium  ctiam  requirebatur  persona  (n'-v- 
tffror,  cum  nudus  Deus  nec  pati  nec  mori,  nudus  homo  sutheicnter  pati 
et  mori  non  poterant.  Requirebatur  itaque  divina  1 1 u in ariTtàs  e t ti u m ana 
divinila».  Pertinent  bue  omnes  propositiones,  in  quibus  de  oflicio 
Christi  prophetico,  sacerdotali  aut  regio  nsjitur.  Ks.  40,  19..  Gal.  3,  13. 
1  Cor.  15,25.  Quacdam  propositiones  biblicae,  praesertim  quae  -^ùu^ 
sunt  hujus  generis,  in  pluribus  generibus  communicationis  idiomatum 
considerar!  possunt. . .    Propositio  Johaunis  I.  ep.  c.  1.  v.  7.  :  ,Sanguis 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI 


71 


Jesu  Christi  Filli  Dei  mundat  nos  ab  orani  peccato',  in  tribus  gcneribus 
considerar!  potest.  Si  formatur  ita:  Jesus Christus,  Del  Filius,  emun- 
dat  nos  a  peccatls,  est  in  secundo  (Jfrti'y)  genere,  quia  praedicatur 
àT:or{~/jo;ia  de  persona.  Si  sic:  Filius  Dei  fundit  sanguinem,  est  in 
primo,  quia  praedicatur  ISio/ta  i.  e.  proprietas  humanae  naturae  de  per- 
sona. Si  vero  sic  :  Sanguis  Jesu  Christi  (pars  humanae  uaturae)  habet 
vim  emnndandi,  est  in  tertìo  (scarni) ,  quia  praedicatur  (rigmta  divi- 
num  de  parte  humanae  naturae."    (Theoi.  pos.-pol.  I,  238.  sq.) 

N.  Hi  NXit  s:  „Est  certuni,  si  actioucs  divinae  per  naturara  hnma- 
nam  flunt,  ita  ut  sint  titavApinnì,  h.  e.  dlvino-humanac  et  humano- 
divinae,  etiam  naturas  cominunicarc  suas  operatloncs  invicem;  sic  erat 
humana  vox:  ,Juvenis,  libi  dico,  surge',  Lue.  7,  14.,  sed  erat  quoque 
divina  vox,  quia  vox  omniputens  mortuos,  ad  vitam  revocans;  quis  vero 
hic  non  agnoscerct  vocem  humanara  vehiculum  actionis  divinae,  ideirco 
operationum  coujunctionem  et  communicationem  vcl  manibus  pal- 
paret?"    'Atàmuif'ic.  §  653.) 

Iuk.m  :  , .Communio  operationum  est  consequens  ner  se  communica- 
tionis  idiomatum  iijjDMi^-  Etenim  si  communicantur  proprietates 
agentes,  necesse  est,  illas  operari,  prout  sunt,  nempe  non  in  solo  sub- 
jecto  primo  et  naturali,  sed  in  eo  per  illud  etiam,  quod  idiomata  per 
communicationem  possidet.  Ita  non  anima  homlnis  vldet  facultate 
optica  absque  oculo,  sed  vi.sivam  potentiam  oculo  communicatam  exer-, 
cet  atque  exserit  per  oculum  et  in  oculo  ;  nec  potest  liane  suam  faculta- 
tem  usurpare,  quam  unicc  per  oculum,  qui,  ut  potentiae,  sic  et  opera- 
tionis  factus  fuit  partlceps.  Quando  autem  cessat  anima  suas  opera- 
tiones  communicare  corpori,  rumpitur  unionis  hypostaticae  vinculum." 
(L.  c.  §  G47.) 

d)  Ita  e.  g.  ad  opus  satisfactionis  aut  redemtionis,  in  quo  includitur 
partirà  tolcratio  acerbissiinae  passionis  et  niort is,  partivi  additio  infiniti 
valori»  (ut  sit  passio  uon  nuda,  sed  satisfaetoria),  prius  ad  naturam 
humanam,  foderivi  ad  divinam  naturam  per  se  pertinet.  Similiter  ad 
opus  illud  miraculosum,  quo  Christus  ad  probandum  suum,  velut 
Messiae,  officium  homini  coeco  nato  visum  restituit,  Joh.  9,  6.  sqq., 
humana  quidem  Christi  natura,  quod  suum  est,  contulit,  quoad  actum 
exspuendi  in  terram,  faciendi  lutum  ex  sputo,  et  illinendo  lutimi  super  oeu- 
Im  coeei,  dicendo  denique  et:  vade,  lava  in  piscina  SHoae;  divina  vero 
natura,  quod  suum  est,  contulit  influendo  videliect  virtute  infinita  ad 
effectum  illuin  supernaturaleni  producendum. 

Fechtius:  „Duo  extrema  cavenda  sunt:  primo,  naturarum  con- 
XhsìQj  ne  nimiruin  operatioues  unius  naturae  alteri,  quasi  ei  propriae 
sint,  adscribantur  aut  oriantur  ex  conimixtionc  utrlusquc  naturae; 
secundo,  aclionum  separatili,  ne  putentur  actlones  utriusque  naturae 
separati  ni  a  naturis  fluere,  quemadmodum  e.  g.  duo  rivuli  separatim 
fluunt  ad  unum  fontem  vel  lacum  constituendum  sinc  ulla  communione; 
sed  potius  utriusque  uaturae  proprietates  intime  sibi  invicem  commu- 
nicare credendac  sunt,  ut  nulla  sit  particula  passioni*  humanae,  quin 
sit  diviuitatis  qua*i  anima  irabuta,  nec  ulìa  divinitatis  actio,  quin  im- 
buta  humano  sanguine,  ad  eum  modum,  quo  gladius  ignitus  et  secat  et 
urit,  igne  et  ferro  suum  quodlibét  conferente,  et  tauicn  ita  actione 
communi  agunt,  ut  nec  ferrum  extra  ignem  ita  penctranter  secaret,  nec 
igni»  extra  ferrum  ita  penetrantcr  ureret."  (Compend.  th.  thet.  c.  17. 
§  51.  p.  4(i'J.) 

Olkakius:  ,,Irenaeus,  dum  lib.  3.  c.  21.  dicit,  Christum  cruciflxum 
et  mortuum  esse  Ì5JU'.rw»r»i"  tqì'  ^19^  cpnyuiracentc  Verbo,  nequaquam 
excludit  ?6ynv  ab  opere  redemtionls,  scu  solìim  Tnfert  potentiae  re~ 
tractionem  et  inhibitionem  exercitii  per  camera,  sine  qua  impossibile 


Digitized  by  Google 


72 


PAKT.  III.     CAP.  II.     SECTIO  I 


fulsset,  Chrlstum  pati  et  mori.  Interim  tamcn  sola  humanitas  non  po- 
tuisset  inflnitum  Mrrpov  in  hac  passione  praestare,  si  Myof  excluderetur.'* 
(Vid.  Carpzovii  Isag.  in  libb.  symbol,  p.  1515.) 

Luthkkus:  ,,Das  heisster  (Zwingli)  Allìiosin,  wenn  etwas  von  der 
Gottheit  Christi  gesagt  wird,  das  doch  der  Menschheit  zustehet,  oder 
wicderum,  als  Lue.  24,  26.:  ,Musste  uicht  Christus  Iciden,  und  also  zu 
seiner  Ehre  gehen?'  Hle  gaukelt  er,  dass  Christus  fùr  die  menschliche 
Natur  genommen  werde.  Hiite  dlch,  biite  dich,  sago  ich,  vor  der 
Alloosl,  sic  ìst  des  Teufels  Larven;  denn  sie  rlchtet  zuletzt  einen  sol- 
chen  Christum  zu,  nach  dem  ich  nicht  genie  wollte  ein  Christ  seta, 
nainlich  dass  Christus  hinfort  niclit  mehr  sei  noch  thue  mlt  seinem 
Leiden  und  Lcben,  denn  ein  ander  schlechter  Heilige.  Denn  wenn  ich 
das  glaubc,  dass  allcin  die  mcnscbUcbcNatur  fùr  mieli  geJittca  h.at,  so 
ist  mir  Christus  ein  sehlcchier  Heiland,  so  bedarf  er  wohl  selbst  eines 
Heilandes.  Summa:  es  ist  unsiiglich,  was  der  Teufel  mit  der  Alloosl 
sucht.  .  .  Insonderheit  Ist  der  Zwingel  hinfort  nicht  werth,  dass 
man  ilun  mehr  antworten  solle,  er  widerrufe  denn  selne  liisterllche 
Alloosin.  Demi  wie  manspricht:  Kine  offentliche  Liigen  ist  keiner  Ant- 
wort  werth  ;  also  ist  auch  der  als  ein  offentlicher  Ketzer  zu  meiden,  der 
einen  òffeiitlichen  Artikel  des  Glauhens  leugnet.  Nun  leugnet  der 
Zwingel  nicht  allcin  diesen  hochsten  nòthigsten  Artikel  (dass  Gottes 
Sohn  fùr  uns  gestorl>en  sei),  sondern  liistert  dasselbe  dazu  und  spricht: 
Es  sei  die  allergreulichstc  Ketzerci,  so  je  gewesen  ist.  Dahin  fùhret 
ihn  sein  Diinkel  und  die  verdammtc  Allòosis,  dass  er  die  Pcrson  Christi 
zertrennet,  uui\  liisst  uns  keinen  audern  Christus  blciben,  denn  einen 
lautern  Menschen,  der  fiir  uus  gestorben  und  uns  erlòset  habe.  Wel- 
ches  christliche  Herz  kann  doch  solches  hòren  oder  lelden?  Ist  doch 
damlt  der  ganze  christliche  Glaube  uud  aller  Welt  Seligkeit  allerdings 
weggenommen  und  verdammt.  Denn  wor  alleili  durch  Menschheit  cr- 
loset  ist,  der  ist  freilich  noch  nicht  crloset,  -.vini  anch  nimmermehr  er- 
loset.rt"  (Grosses  Bekcnntniss.  XX,  USO.  120ti.  sq.) 

LUTHKBUS:  ,,Ach,  Herr  Gott,  von  solchem  scligen,  tròstlichen 
Artikel  solite  man  ungezankt,  ungezweifelt,  im  rechten  Glauben  immer 
frolliteli  sein,  singen,  loben  und  danken  Gott  dem  Valer  fiir  solehe  un- 
aussprechlichc  Barmherzlgkeit,  dass  er  uns  selncn  lieben  Sohn  hat 
lassi- n  uns  gleich  Meliseli  und  Bruder  werden.  So  richtet  der  leidige 
Satan  durch  stolze,  ehrsùehtige.  verzweifelte  Lente  solchen  Unlust  an, 
dass  uns  die  liebe  und  selige  Freude  muss  verhindert  und  verderbet 
werden.  Das  sei  Gott  gcklagt!  Demi  wirChristen  mussen  das  wissen: 
Wo  Oott  nicht  intt  in  der  Wage  ist  und  das  (iewichte  (/ibt,  so  sinken  urir 
mit  unsrer  Schiissel  zu  Grttnde.  Das  meine  icli  also:  Wo  es  nicht  solite 
helssen  :  (jjjlt  ist  fùr"  uns  gestorben,  sondern  allcin  ein  Mrnsch,  so  sind 
wir  verloren.  Aber  wenn  Gottes  Tod  und  Gotfj/estorbén  in  der  Wage- 
schiissel  liegt,  so  sinket  er  unter  und  wlr  faniren  enipor  als  cine  leichte 
ledige  Schiissel.  Aber  er  kann  wohl  auch  wieder  emporfahren  oder 
aus  seincr  Schiissel  springen.  Er  koniite  aber  nicht  in  die  Schiissel 
sitzen,  er  iiiiisstc  uns  gleich  ein  Mcnsch  werden,  dass  es  heissen  kònnte  : 
Gott  gestorben,  Gottes  Marter,  Gottes  Blut,  Gottes  Tod.  Denn  Gott 
in  scitici*  Natur  kann  nicht  sterben,  aber  min  Gott  und  Meliseli  ver- 
elniget  ist  in  cine  Persoli,  so  heissets  recht:  Gottes  Tod,  wenn  der 
Mensch  stirbt,  der  mit  Gott  ein  Ding  oder  elne  Person  ist.  .  .  Ich  halle 
wohl  auch  vor  mir  Nestorianos  gehabt,  die  selir  steif  wider  mich  foch- 
ten,  dass  die  Gottheit  Christi  nicht  konnte  leiden,  und  zum  Wahrzelchen 
schrieb  aucli  Zwinglius  wider  mich  uber  diesen  Spruch:  Verbum  caro 
factum  est  Job.  1,  14.,  und  wollt  schlecht  nicht,  dass  Verbum  sollt 
factum  heissen,  sonderu  wollte  haben  :  Verbum  caro  factaest;  Ursache  : 
Gott  kònne  nicht«  werden.  Ich  aber  zu  der  Zclt  selbst  nicht  wusste, 
dass  solches  Nestori!  Diinkel  ware."  (Von  Conciliis  u.  Kirchen. 
XVI,  2728.  sq.  2730.) 


Digitized  by  Google 


DE  PERSONA  CHRISTI.  73 

Idem  :  „Das  dicnet  nun  dazu,  wle  nun  oft  gesagt  ist,  dass  wlr 
kònnen  wldcr  dcn  Teufel  bestehen  und  ihn  im  Todeskarapf  und  andern 
NòtUcn  uberwinden,  wenn  er  uns  schrecket  mit  der  Sùnde  und  Hòlle. 
Denn  wo  er  mir  das  angewonne,  dass  ich  C'hristum  als  cinen  lautern 
Menschcn  fiir  mieli  gekreuziget  und  gcstorben  ausahc,  so  wiire  Ich  ver- 
lorcn  ;  wenn  ich  aber  den  Schatz  und  das  Gewicht  daran  hiinge,  dass 
Christus  beide,  wahrhaftigcr  Gott  und  Mensch,  fur  mieli  ge-storben 
ist  u.  s.  w.,  das  wiegt  und  sclint^^eJ^ub^i.uJjLej^ntlt-,  Tod,  Hofle  und- 
alle  Jammor^linTl  TTtyrzlckr  Denn  wenn  ich  das  welss,  dass  der,  so 
wanrnàftlger  Itòlt  ist,  furmich  hat  gelitten  und  gestorben  ist,  und  wie- 
derum,  dersclbige  wahrhaftige  Mensch  von  Todten  auferstanden,  gen 
Himmcl  gefahren  u.  s.  w.,  so  kann  ich  gewisslich  schliesscn,  dass  meine 
Su  in  !  und  Tod  durch  ihn  getilgct  und  uberwuuden  ist,  und  nun  bei  Gott 
kein  Zorn  und  Ungnadc  iiber  mich  ist,  weil  ich  in  dicser  Person  Niente, 
denn  eitel  Gnaden-Zeichen  und  Werk,  sehe  und  hòre.  Siehe,  also  lerne 
diesen  Artikel  fassen,  dass  man  dieso  Person  Christi  flUtt  behalte  und 
beider  Natureu  Werk  in  einander  schllesse,  obwohl  dieNaturen  un  ter- 
seli ieden  sind.  Denn  nach  der  gòtti  ichen  Natur  ist  er  nicht  von  einem 
Menschen  geboren,  noch  etwas  von  der  Jungfrau  genommen.  Und  ist 
wahr,  dass  Gott  ist  der  Schòpfer,  der  Mensch  aber  eine  Creatur  oder 
Geschòpf  ;  hicr  aber  sind  sie  zusammen  kommen  in  Kine  Person  und 
helsst  nun  Gott  und  Mensch  Ein  Christus;  dass  Maria  hat  einen  Sohn 
geboren  und  die  Juden  solche  Person  gekrcuzigt,  welcher  ist  Gott  und 
Mensch.  Sonst,  wo  er  lauter  Mensch  wiire,  als  andere  Hcilige,  ver- 
mòchte  er  mit  aller  seiner  Heiligkeit,  Blut  und  Sterben  nicht  Elne 
Sunde  von  uns  zu  nehmen  oder  ein  Tròpfleln  des  hòllischen  Feuers  zu 
loschen.  Das  ist  unsere  Kunst.  Lehre  und  Trost  au*  der  Se  hrlftt  so 
wir  von  Chnsto  haben,  wlewohl  esvorder  VfvJl  ujul  spltzigtn  Vermini! 
tur  Iautc_rThorheit  angesehen  wlrd.  Aber  lass  andere  klng  sein  in  ihres 
Gottes,  des  Teufcls,  Namen  und  das  Herzeleid  haben  mit  ilirer  unzeiti- 
gen  Grammatica  und  Rhetorica,  so  sie  (tamil  wollen  die  Schrift  raeistcrn 
und  sic  zerrcissen  oder  je  nichtig  maclien.  Ks  sind  arme  Grammatici, 
die  da  woilen  aus  ihrer  Kunst  von  diesen  hohen  Sachen  reden  und  ur- 
thcilen.  Es  gchòrcn  andere  Lcute  dazu,  denn  dicse  Vocabuiisten  undl 
Grammatisten,  niimlich,  die  etlichemal  sich  mit  der  Sund  und  Tod  ge- 
rauft  und  gefresseu  oder  mit  doni  Teufel  gebissen  und  gekUmpft  haben. "I 
(Ad  Joh.  14,  1C.  Vili,  170.  sq.) 

e)  Praeivit  nostri»  IjCo  M.  in  Kp.  X.  his  verbis:  Agii  utre 
/orma  (i.  e.  utraque  natura  in  persona  Christi)  nun  coni  m  unirai  ione, 
alteriti*,  quod  sibi  propritim  est,  verbo  scUicet  oprante,  quoti  verbi,  est,  et 
carne  ezequente,  quoti  carni»  est. 

Gkrharoi'S:  ,,Qui  disputali t.  humanam  Christi  naturam  in  operi- 
bus  offlcii  et  redeniptionis  agerc  tantum,  quae  sunt  humana,  sicut  di- 
vina agit,  quae  sunt  divina:  committunt  i Ili  fallachun  compositionis  et 
.divUlouis,  dum  insutlicientctn  detlnitionem  TTujus  generis  proponunt. 
Verissimum  quidem  est,  in  operibus  offlcii  utram<iuc  Christi  naturam 
agere,  quod  cuiautijiroprium  est,  st;d  eo  non  absolvltur  integra  detìnltlo, 
verum  addendum  ctiam'iTTuH,  quod  canon  coucUliChalcedoqeusis  addlt: 
.(^»t  cummuiiicatinnc  altrrius'.  .  .  Nisi  haec  ?riunt>-ji)  addatur,  nulla  in 
hoc  genere  essèTToTtunaTìnn  7otvuw'm.  Quare  in  hoc  genere  tria  accurate 
sunt  notanda,  ut  Ktuvuvin  in  co  sit  illustrior.  Primo,  quod  utrlusque 
naturae  operationes  in  uno  apotclesmatc  et  ad  unum  apotelesraa  con- 
currant.  Sbattuto,  quod  una  natura  in  officio  mediationis  ac  redemtio- 
nis  aljquid  agente,  altera  non  sit  otiosa  et  nihil  agat,  multo  mintis  sit 
separata,  sed  agenti  alteri  personaliter  unita  maneat.  Sic  patlente  hu- 
manitate  non  est  otiosa  divinila»,  sed  adest  personaliter  naturae  pa- 
rtenti eamque  corroborat  et  sustentat,  ut  possit  immensum  illud  onus 
pcccatorum  totlus  mundi  et  irae  dlviuae  peccatis  illis  debitac  sustlnere, 


• ...» 


Digitized  by  Google 


74  PART.  III.    CAP.  II.     SECTIO  I. 

et  efflcit  passiones  Illa»  salutare»  ac  coram  toto  mundo  pretiosas.  Ter- 
tio,  quoti  humana  natura  in  operibus  officii  agit  non  tantum,  quae  albi 
propria  sunt,  per  essentiales  suas  proprietates,  sed  etiam  quae  vere 
divina,  per  coramunicatam  «ibi  majestatem  et  virtutem."  (L.  c.  §  283.) 

ANTITHESIS. 

Quenstkdtius:  „Antitheais  :  Q^^aj^im,  qui  1.)  negant, 
KotroTmi/(Ju>  seu  communicationem  iirrcTEiL^'^'Tn'e  actionum  ofBcil 
ad  non  uri nv  'lAiufiàrui  referri  pos.se.  .  .  2.)  Docent,  utramque  naturam 
suum  a£erc^>er.se>  solam  et  ab.squc  communi  catione  altcrius,  atque  sic 
huntanam  Christl  naturam  in  operibus  ofllcli  humaua  tantum  agere  ex 
naturalibus  sui»  proprietatlbus,  a  divini»  vero  actionibua  prorsus  ex- 
cludendam  esse.  3.)  Statuunt,  carnem  Christl  ad  miracula  concurrisso 
ut  nudum  tantum  et  àepyo»  instrumentum.  .  .  Carnem  Christi  non  plus 
con  Udisse  ad  miracula  facienda,  quam  fimbria  vestis  ad  sanandam 
haemorrhoousam."    (L.  c.  s.  2.  q.  1G.  f.  300.) 

§  23. 

Pertinent  igitur  huc  propositiones  illae,  quartini  pras- 
dicatum  est  operatio  ad  officium  Christi  pertinens  ;  sub- 
jecium  autem  est  nomen  concretimi,  sive  ab  utraque,* 
sire  ab  una  natura b  personam  Christi0  denominans ;  imo 
et  istae,  in  quibus  de  persona  Christi  ipsum  nomen  officii 
in  concreto11  praedicatur. 

Casp.  Lokscherus:  ,,In  genere  primo  pracdleatum  aemper  est 
itlìuipa  altcrius  naturae;  ...  in  secundo  genere  praedìcatum  semper  est 
'uhtJija  diyinae  naturaej  ...  in  tertio  autem  genere  praedicatum  semper 
à-ort/.xmara  divina^"    (Theol.  thetica.  1701.  p.  104.) 

a)  Talis  est  illa:  ChriMu*  mortuu*  est  prò  peccati*  no*tri*,  1  Cor. 
15,  8.,  ubi  wibjectum,  CliriMu*,  est  nomen  personae  ab  utraque  natura 
denominatae  praedicatum,  tù  mori  prò  peccati*  ìwdris,  est  opus  officii 
mediatori],  quoti  complectitur  partim  tù  mori,  quod  est  idioma  huma- 
nae  naturae,  partim  additionem  infiniti  valoris,  ut  mors  illa  haberet 
rntionem  Àor/.,  o  prò  peccati*.  Cui  respondent  illae:  Christu*  Je*u*  dedit 
*e  ipsum  (seilioct  in  mortevi)  prò  peccati*  nostris,  Gal.  1,  4-  Christu* 
dedit  se  ipsum  prò  nobis  oblationem  et  victimam  in  odorem  bonae  fragrantiae, 
Eplxe*.  5,2. 

J.  Wandaunus:  „In  passionibua  subject um  quod  est  ipsa  divina 
persona,  subjectum  quo  natura  humana:  .Chrlstus  morte  fuit  affectus 
cameni  Pet.  3,  18.;  in  action ibus  principium  quod  tota  persona,  prin- 
cipium  quo  divina  natura:  , Chrlstus  viviflcatus  Spiritu*,  ibid."  (Tjto- 
rvrruatc  sanor.  verb.  Havnlae  1703.  p.  102.) 

b)  Huc  pertinent  istae:  Filili*  Dei  (quod  est  nomen  concretum 
divinae  naturae)  dissolvit  opera  diaboli  (emendo  homines  e  potestate 
ejus  per  meritum  obedientiae  suac  et  còlligendo  eoa  ad  regnum  gratino  ; 
ubi  proinde  includuntur  aetiones  et  passiones  bumanae  naturae  et 
siimi  1  vis  illa  infinita,  destruendo  regno  satanae  sufficiens,  quae  se  una 
tunc  exseruit)  1  Joh.  S,  8,  Semen  midieri*  (Messias,  ab  humana  natura 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  II. 


75 


■denominatila)  conterei  caput  serpenti»  (antiqui  illius,  sive  diaboli,  cujus 
regnum  et  potentiam  destruet)  Gen.  3,  Ito,  Filiti*  nomini*  venit  salvare 
-anima*  Lucae  9,  56. 

Gkrhardus:  ..Calviniani  propositionem  lllam  :  ,Peus  est  passus', 
ita  resolvunt,  ut  ultima  tandem  analysis  eo  redeat:  Humana  tantum 
natura  est  passa  (Steinius  in  vindic.  conc.  irenicae  f .  45.  negat,  Calvi- 
nianos  a  passioni»  et  mortis  Komn'lp  excludcre  /Ayov  i  cóffrawv;  sed  tam- 
diu  illud  verum  mancblt,  quamdiu  dcfendunt  hoc  suum  uxioma:  Prq- 
pria  non  Possunt._alte.ri  subjccto,  tam&sl  unito»  reali  ut  couuaunìcarf; 
ac  contra  ìpsos  propria  eorum  verba  testantur),  unde  Cingi  iu»  propo- 
sitionem  illam  explicat  per  cMtriuotv.  .  .  Calvinus  eo  progreditur,  ut 
scribat  lib.  2.  instit.  c.  17.  s.  1.  :  ,Equidem  fateor,  si  quls  simpliciter  et 
per  se  Chrlstum  opponere  vellet  judicio  Dei,  non  fore  merito  locum, 
quia  non  reperietur  ln_  nominj^dignitas,  quae  possit  Dcum  promererl.' 
Tilenus  in  notis  ad  ITb.  BéTlarm.  de  Christo  p.  13.  sic  àvalvtt:  ,Christus, 
in  quo  est  deitas,  conjunctam  habens  bumanitatem,  patitur.4  Herborn. 
in  rudim.  lib.  2.  p.  10ÒT:  .Humana  natura  Christi  tantum  mortua  est, 
non  deitas,  non  tota  persona.'  "    (L.  C.  §  195.) 

c)  Notanter  dicitur,  peraonam  Christi  stare  subjecti  loco,  sive  ab 
utraque,  sive  ab  una  natura  denominetur.  Nani  quod  de  humana 
natura  in  abstracto,  praeter  ea,  quae  ipsi  propria  sunt,  illa  quoque, 
quae  vere  divina  sunt,  recte  praedicatur,  id  ad  secundum  genus  com- 
municationis  pertinere  diximus. 

d)  V.  g.  ClirUtus  est  noster  mediator,  salvator,  rex.  Perinde  enim 
est,  quantum  ad  praesena  attinet,  sive  dicas,  Christum  secundum 
utramque  naturam  operarì  ex  officio,  sive,  ei  competere  functionem, 
•cujus  vi  certo  modo  operetur. 

Gksnerus:  ,, Nomina  ouicil  :  mediator,  redemtoretc,  suntjxrpwrKà, 
quibus  operationes  et  actiones,  earumque  cffectus  et  applicatio  ad  sin- 
gulos  homlnes  signiHcatur."    (Orthod.  conf.  p.  302.) 


Sectio  II. 

DE  STATIBUS  EXINANITI0NI8  ET  EXALTATIONIS. 

§  L 

Quamvis  unionem  personalem  indivulso  nexu  secuta 
sit  communjcatio  idiomatum.  adeoque  et  cpmmunicatio 
majestatis.*  tamen  majestas  illa  non  eodeni  semper  modo 
se  exseruit,  sed  factum  est,  ut  Christus  primum  exinani- 
tus,  deinde  ej&ltatus  mei* 

a)  Vid.  supra  Seet.  I.  §  16.  et  20.  Unde  patet,  quod  sicut  divina 
natura  humanae  naturae  inseparabiliter  unita  fuit,  ita  per  eandem 
unionem  perpetuo  durantem  majestas  divina,  in  actu  primo  spectata, 
humanae  naturae  semper  communicata  mànserit. 


Digitized  by  Google 


/ 


76  PART.  HI.     CAP.  II.     SECTIO  II. 

b)  Vid.  Phil.  2t  6.  sfj<j. ,  praecipue  v.  7.,  ubi  expresse  dicilur  de 
Christo:  lauròv  ìxivwm,  se  ipsum  inameni  reddidit  (inanivit,  exinanivit), 
et  v.  9.  :  ó  Aeù?  anròv  ùrs/t'^'iuac,  Deus  illuni  valde  exaltavit,  aut  in 
Bumraam  sublimitatem  extulit.       .  , 

Gerhakdits  :  „ExiuattiUfl  Christi  accipitur  in  scnsu  1.  eccle- / 
siastico,  2.  biblico,  ffcr^/fl^icg.  c»  secupduin  stylum  eccIeslae""7t--~ 
Soctyruin  sumitur,  prò  clementi  inclinatione,  qua  ó  >.ó}<>c  se  incllnavlt  a3 
miserendum  nostri  et  ad  succurrendum  nobis,  ac  de  coelo  descendens 
hutnanain  naturam  assumere  est  dlgnatus.  Haec  exinanitio  impropris, 
et  in  scnsu  ecclesiastico  sic  dieta  vocatur  .Inimlliatio  incarnationis'. 
Item  JLUiiiì»  Q"a  Filius  Dei  se  huniiliasse  dicltur  Jnelinatioiie  misera- 
tlonìs\  Joh. 1^14.  3.  13.  1  Tim.  3,  16.  HebJl,-  16.  Explicandum  li  oc 
»  ròr  He"  i  -iXùcu  ex  incorporali  majestate  ad  vilitatem  corporls.  .  . 
In  sensu  sive  secimd^JU.-aIJÌujouj^ojiljoJj  Phil  2.  exinanitiojw^ 

pHurprt 


prie  acc 

TTTV.  § 


acciplf  ur  prò  ipsa  Jesu  Christi  sive  Myw  laiiftfflftM  *"'«^"."  (Exeg. 
"293.  sq.) 


§2.  • 

Pertinet  itaque  exinanitio  Christi  ad  kumanaw  ejus 
naturam,*  atque  in  eo  consisti!,  quod  Christus  majestatis 
divinae,b  quam  in  unione  personali  humana  natura  com- 
municatam  accepit,  ujy  plenario*  aliquamdiu  se  qMicarit 
et  tanquam  rilis  homo*  sustinuit,  quae  longe  infra  divi- 
narci majestatem  fuerunt.* 

a)  Nana  quod  Filiw  ì)ei  oMmmit  naturam  humanam,  per  hoc  di- 
vina natura  proprie  loquendo  exinanita  non  fuit,  neque  majestate  sua 
ipsa  se  exuit  aut  inferior  facta  est,  quippe  prorsus  jminutabilis  et  per- 
fectionibus  suis  incessunter  utens. 

F.OAM.LI-A  CoNCOUinA,!-;  :  ,,Rejicimus  ctiam  damnamusque,  quod 
dictuin  Christi  (Mattn.  28,  18.):  ,Mihi  data  est  omuis  potestas  in  coelo 
et  in  terra',  horribill  et  blasphema  Interpretationc  a  quibusdara  depra- 
vatur  In  hanc  sententiatn  :  quod  Christo  secundum  divinavi  gjiam  natu- 
ram In  resurrectione  et  ascensione  ad  coelos  itenun  ri-ffóutu  i\l?rAt 
ompis  potestas  in  coelo  et  In  terra,  perinde  quasi,  dum  in  statu  humilia- 
tionis  erat,  éam  pote.siatèm  etìam  secHìidnm  divimtatem  deposuisset  et 
ezui#se(.  Hac  eniin  doctriua  non  modo  verba  testamenti  Cnrfstì  falsa 
explfcationc  pcrvertuntur,  veruni  etiam  dudum  damnatae  Arianae 
haeresi  ria  de  novo  ftcrnitiir,  ut  tandem  aeteraa  Christi  divinità*  nege- 
tur  et  Christus  totus,  quantus  est,  una  cura  salute  nostra  amittatur, 
nisi  huic  impiae  doctrinae  ex  solidi*  verbi  Del  et  fldel  nostrae  catholicae 
fundamentis  constanter  coutradicatur .'*    i  Ajl^.YLLL  Kpit.  p.  550.) 

Eadkm  :  Quantum  ad  divinam  in  Christo  naturam  attinct,  cum 
.in  Ipso  jpjlla  sjy^.  ut  Jacobus  testatur  (Jac.  1,  17.),  ,tj:an§niujatio',  di- 
vinile Christi  naturae  per  luc,arnatÌQuem  niliil  (quoad  essentlam  et  pro- 
prietates  ejus)  vel  accessit  vel  (Jecessil,  et  per  eam  in  se  vel  per  se 
nrnue  dimintaa  n*gu*  eat-"    (Art.  Vili.  Declar.  p.  684.) 

Lutiikrus:  ,,AUes,  was  von  Christi  Niedrigung  und  Erhohung  ist 
gesagt,  soli  dem  Menschcii  zugelegt  werden,  denn  gòttliche  Natur  mag 
el  noch  crlu'ilict  werdeu.  .  .    <"TT3w'oìil  die  zwo  Naturen 


weder  genledriget  nodi  erhohet  werdeu.  .  . 
nnterschieden  sind,  so  ist's  doch  Eine  Persoti,  dass  alles,  was  Christus 
thut  oder  leidet,  hat  gewlsslich  Gott  gethan  und  gelitten,  wiewohl  doch 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANITIONE  ET  EXALT  ATI  ONE .  77 

nur  EIner  Natur  dasselbe  begegnet  lst.  Als  im  Gleichniss  :  wenn  ich 
sage  von  einem  verwundeten  Belo  eInes  Menschen,  sprcche  Ich  :  Der 
Mensch  lst  wund,  so  doch  seine  Seele  oder  der  ganze  Mensch  nlcht  wund 
ist,  sondern  ein  Stuck  seines  Lcibes  ;  darà  ni,  dass  Leib  nnd  Seele  Ein 
Ding  ist.  Wie  ich  nun  von  Leib  und  Seele  reden  muss  unterschlcdlich, 
also  auch  von  Christo."    (Kirchenpostille.  XII,  210.) 

Cuemmitius:  „ExinaniMo  non  fuit  ^jjaWiJLia»  u  rivallo.  CMMflfc 
amissjjo.  (jcaPoliatio.  deDQSltjo  aut  pjyjt.in  nttriKntnrnm  Hivinitutis  in 
witìiTQjlmna  'oiovj  quasi  Illa  tunc  vel  poi}  habucrifc  vel  ifl,  Ma  non 
yturpQrik;  ut  divinitati  ea  reddenda  vel  rcstituenda  fuerlt;  cllcìt  enlm 
imminente  passione  in  summa  cxinanitione  :  .Omnia,  quaecuuquc  Pater 
babct,  nica  sunt' Job.  KL.ct  Johf  5.  :  , Pater  meus  usjuc  modo  oncratur 
eTj]|^ opcrojò '  Red  dicitur  se  exinanivlsse,  quia  majcslalenTsuam *dT- 
vinam  pèr  assumptam  carnem  tempore  humiliationis  aou.senjner  ex- 
scruit.  In  cxaltatione  igitur  post  depositati»  exinanitioneni  dat  n  m  (ult 
Christo,  ut  In  carne,  cu  ni  carnp  et  uexj^rneuj  assumptam  piena  usur- 
patione  luceret  ac  se  exsereret  divinitatis  majestas.  Non  ergo  divinae 
naturar-  in  se  reddita,  sed  lymwiiae  co  modo  data  fuit  Illa  gloria  et 
exaltatio."  (De  duabus  natuns~Tn  Christo  etc.  libellus.  Francof.  et 
Witteb.  1658.  c.  XXII.  fol.  108.  sq.) 

Quknstkdtius :  tt.fofrfrpti/m  exinanitionis  est  vel  oj^od,  velano. 
Subjectum  guode.it  persona  rov  ?,ó)  <>v,  non  qua  àeapmc  et  iucarnanTm, 
sed  Quà'fvijnmnc  et  mearnaf a  ;  Hfcftur  enim  expresse  Phll.  2,  5.  ,Qhristus^ 
Jesus*,  quae  nomina  sunti  personac  avvàintv  sive  compositac  ex  utraque 
natura. . .  Ncc  aliud  subjectum  admittunt  praedicata,  quae  h.  1.  Christo 
tribuuntur,  sci.  fuisse  in  «forma  Dei1,  assumsisse  ,formam  servi,  exina- 
nitum,  passum,  mortuum,  exaltatum'  esse  etc.  Rat  quiih;ni  Ycrhi  hh 
carnatio  humilhitiQ.  sed  non  exinauitio.  Per  exinqnitionejj}  autem 
cum  anlecessoribus  nostrìs  intelligimus  ,e.Yacuatiouem  divinae  gjpri&g, 
aasnmt.ionpm  j^rviHs  fqrmae  et  obedientiam  ad  mortcm_crugis'  juxta 
rT<  flnitionem  apostofiram  fthil.  2.*  7T"bo<i.  :  incarnatio  autem  facta  est 
slne  tail  cvjtcuatlotie,  ac  proinde  incarnatio  nou  est  exinauitio.  Humj- 
tjatiq  autem  est,  quando,  ,qul  summa  gloria  et  majestate  constTtutus 
est,  in  gratiam  hominum  abjcctorum  IMustria  opera  pe.rag.US  qualis  hu- 
miliatio  certe  est,  quod  /ó>oc  ad  redimeiidum  genus  humanum  carnem 
assumslt,  quod  Athanasius  Orat.  c.  Sabellianos  vocat  rei  Xàym  hrlóoccv, 
,inclinationein  Verbi  ex  incorporali  roajestatc  ad  finitatem  ipsius'. 
Sic  et  Deus  Pater  humiliatur,  quando  descendissc  dicitur  ad  confun- 
dendas  Tinguas  hominum  Gen.  11,  7.,  quando  descendit,  ut  liberct  po- 
pulum  suura  Ex.  3,  8.  Et  Spiritili  S.  humiliatur,  quando,  a  Patre  et 
Fili"  missus,  in  hominum  corda  vetiit,  preces  causatur  et  efficit  allaque 
coelestis  gratiae  opera  peragit.    Interim  nec  PateTj  nec _  A^"C",  nec 

Errant  ergo  gravTler  v.  g.  Calviniani.  i>onJ^.* 
non  discernendo  ra7rtivuttiyt  humiliatio- 


frp.  S  cvinaniri  dtcnntnr.  En 
nem,  a  ah  m<t>/.  exinanitìonc, 


BBg£  exinaniFioric,  quarum  illa  omnibus  deitatis  personis,  ~~~f~~ 
haec  nonnisi  Christo  et  quidem  in  solo  exinanitionis  statu,  a  nativitate  ' 
usque  ad  resurrectionis  tempus  versanti,  competlt.'  Vid.  Consilia  th. 
Wltteberg.  P.  I.  p.  536.  n.  6.    Jjluhfe.rlntn  (jj^  rat  natura  fiumana,  utpote  -4-~  , 
quae  sola  deteriorationls  capai  est.   Nec  enim  nisì  secundum  Imma-  ' 
nam  naturam'Christus  in  forma  Dei  fuit  et  habuit  V*lan  ru  ()<£  et  po- 
tuìsset,  si  voluisset,  se  aequalem  Deo  gerere;  nonnisi  secundum  car- 
nem  potuit  pati,  mori,  deteriorari,  meliorari  ctcxaltari.  Divina  natura 
est  n-nxir^,  impassibili^,  inalterabili»  et  immutabilis,  nec  ulllus  deterio-— J— 
rationls  aut   meliorationis,   exinanitionis  vel  exaltationis  capax."  ' 
(Th.  dld.-pol.  P.  III.  c.  3.  inembr.  3.  s.  1.  th.  2.  3.  fol.  475.  sq.) 

II.  Kkomayerus:  ,,Sunt,  qui  statuunt  ex  Reformatis,  ut  nominar! 
volunt,  Cbrlstum  etiam  secundum  diviuarojta^rajn^xiuaiUium  fuisse. 
Quae  sententia  cum  ScripturDfeT  oTtTfodoxae  anTTquitati  contraveniat, 
rejiclmus,  sequentlbus  nlxl  fundamentis:  1.  Quia  secundum 


Digitized  by  Google 


78 


PART.  III.    CAP.  H.     SECTIO  II. 


quam  naturam  Christus  servus  factus  est  et  mortem  crucis  sustinuit, 
secundum  illam  fult  cxinanitus  et  postmodum  exaltatus..  Sed  sccun- 
dum  h.  n.  servus  factus  est  et  mortem  crucis  sustinuit.  Major  ex 
cap.  2.  ep.  ad  FhlT.  v.  7.  probatur.  Minor  ex  èÓTn~propatulo  est,  quod 
rex  regnm  et  dominus  domlnantlum  àiradfft  mi  ótfómrof  1  Tim.  6, 15. 16. 
servire,  pati  ac  mori  non  possit.  Unde  veteres  dixerunt  :  .Altisslmus 
non  potest  exaltari;  item  :  Non  Altisslmus,  sed  caro  Altissimi  exaltatur; 
Item:  Tfon  assumcntis,  sed  assumU/est 'provcctio.  2.  Quìa  divina 
natura  scmctipsam  evacuare  non  potest  usu  regiminis,  quod  Ipsl  per 
naturam  competit.  Unde  Joh.  5,  17.  inquit:  , Pater  meus  huc  usque 
,  r//  operatur,  ego  operor.»  Jam  si  Christus  cum  Patre  ac  Sp.  S.  in  die- 
bus  caruis  secundum  div.  n.  hoc  universum  gubernavit,  exinanitio  ipsi 
secundum  hanc  ipsam  naturam  minime  competit.  3.  Quia  irrtoHuiftc 
dicitur  xiil'JUiZ.  Phll.  2,  1).:  ,Deus  ix"i»on™,  I.  e.,  ex  gratia  ipsi  Chrìsto 
dedituomch  super  omne  nomen.4  Jam  vero  ut  Deus  per  gratiam  nihil 
accipere  potest.  Christus  ut  Deus  dat  omnia,  ut  liomo  urcjpit  omnia. 
Quod  si  vero  Christus  secundum  div.  nat.  non  fult  exaltatus,  ergo  nec 
j  secundum  eandem  fuit  exinanitus.   4.  Quia  in  Deum  nulla  mutatio 

' cadit,  Ps.  102,28.  Mal.  3,  6.,  Imo  ne  i^w^rjj.  ìirroaKiar.^ia  i.  e.  ne  umbra 
i    ,}  -       quidem  mutationis,  ut  Jacobus  loquitur  ep.  suae  c.  1,  v.  17.    5.  Quia 

P  .  i  ...  .'■   scntentia  haec  tanquam  Arianismum  sapiens  ab  antiquitate  cana  et  sana 

fuit  rejecta.  Sic  enlm  Leo  M.  ep.  23.  (ut  circa  tlncui  citatur  a  Form. 
Conc):  ,Dicant  adversarll  veritatls,  quaudo  omnipotens  Pater  vel  se- 
cundum quam  naturam  Filium  suum  super  omnia  evexerit  vel  cui  sub- 
stantiae  cuncta  subjecerit?  Deitatl  euim  ut  creatori  semper  subjecta 
fuerunt.  Huic  si  addita  potcstas,  si  exaitata  sublimità*,  minor  erat 
provehente  nec  habebat  dìvilias  cjus  naturae,  cujus  indiguit  largitate; 
sed  talia  sentlcntem  In  societatem  suam  Arius  rapit.4  Ville  ibidem  loca 
plura.  Antithesis  :  Exinanitio  et  exaltatio  Christo  secundum  utramque 
naturam  competit.  'Y.nòiKiimr  :  Pro  adstruenda  hac  scntentia  proferunt 
Reformati:  1.  Speciem  istam  exinanitionis,  qua  F.  1).  adhuc  ànn/iKo^  ex 
coeli  fastigio  se  dcmlslt  in  has  terras  et  humanam  nat.  assumsit.  Sed 
respondemus  distinguendo  Inter  exinanitiouem  proprie  dieta  mr  de  qua 
quaestio  est,  et  eatnchrcstieam..  Quando  F.  D.  humanam  nat.  assumsit, 
non  fuit  exinanitio  proprie  dieta  (quia  per  incarnationem  F.  1).  glorlam 
divìnam  non  descruit  nec  usu  regi  mini*  hujus  universi  semet  evacuavit), 
sed  catachrestica,  commiserationis  sci.  erga  genus  humanum  inclinatio. 
2.  Quod  Christus  passus  fuerit  //ri'jrii>vTo£  thv  ì.6)ov  i.  e.  quiescente 
Verbo.  Sedresp.:  illam  Verbi  quictem  secundum, quid  intelligendam 
esse,  nini,  quoad  depulsionem  injuri:irum  ab  humana  natura,  non  quoad° 
abstlncntiam  ab  hujus  universi  regimine.  Alias  cum  caro  subjlceretur  . 
hostiuin  iujuriis,  divina  nat.  triuinphavit  miraculls,  solcm  obtenebrando, 
terram  concuticndo,  pctras  scindendo.  8.  Quod  honiinum  respectu 
divina  rnb  /<>;  m<  gloria  fuerit  obscurata.  Sed  resp7:  TlTtmon  de  gldriae 
divinac  manifestationc  vel  obseuratione  respectu  hoininum,  sed  de  vera 
divinar  majestatis,  quantum  ad  usum,  ejoicuationc  agi-  Etiam  ut 
nomen  Dei  ànà^Kov  sanctiflcetur,  Christus  orare  jubet  Matth.  6,  9.,  llcet 
in  se  sanctum  sit  et  inancat,  se.  apud  uos,  in  cordibus  nostris.  Quare 
licet  et  ipsius  Patris  gloria  non  ab  omnibus  agnoscatur,  propterea 
tamen  exinaniri  non  dicitur.  4.  Quod  F.  1).  servi  fot  munì  assumserit. 
Sed  resp.  :  per  servi  formam  non  ipsam  humanam  nat.,  sed  conditio- 
ncni  humanne  naturae  intelligi.  Nec  aiiqua  ignominia  propterea  in  Dei 
Filium  redundavit  aut  minor  factus  est  reliquis  personis  deitatis,  quod 
humanam  nat.  assumserit,  quia  unio  facta  est  àr^/nrof  mi  nmy.riTwf 
1.  e.  absque  ulta  conversione  ac  confusione  naturaruin.  5.  Quia 
Christus  Joh.  17,  5.  gloritieari  petit  ea  gloria,  quam  habuit  ante  jacta 
mundi  fundamenta;  ergo  illam  ad  tempus  non  habuit.  Sedresp.:  Id 
fieri  propter  identitatem  personae.  Imprìniis  autem  attendeuda  sunt 
verba  in  objectione  omissa  :  «Glorifica  me,  Pater,  apud  te  ipsum.4  Ergo 
non  intelllgitur  saltem  manifestatio  gloriac  respectu  hominum.  Tria 
iuprlmis  ex  hoc  aureo  dicto  eliciuntur:  1.)  caruisse  Christum,  se.  sc- 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANITIONE  ET  EXALTATIONE. 


79 


emuli] m  hum.  nat.,  gloria  Ista,  qua  glorificar:  petit;  2.)  gloriam  istam 
esse  infinitum,  quanf~Filius  habuit  ante  jacta  muadi_(u)ji  la  menta; 
3.)  glorlflcationem  illam  fieri  upud-Djjlim,  non  saltem  corani  hominibus, 
ut  Calviniani  respectu  divinae,  Tu^ui^itises  respectu  naturae  hum. 
volunt.   Tandem  cum  prò  se  adducunt  simile  Istud  patribus  usitatum  — • 

de  sole  tecto  nublbus,  tenendum,  id  potlus  fieri  propter  humanam  na- 
turarli, per  quam,  ve  luti  deusisslniam  nubem,  radil  communicatae  divi- 
nae majestatls  penetrare  in  statu  «twtwfwc  non  potucrunt,  sole  interim 
de  sua  luce  nildl  perdente."    (Theol.  poslt.-pol.  I,  25G— 258.) 

E.  Hunnius:  „Obtendunt  ad  versarli,  hunc  locum  ad  Philipp/ de  \'J  •  '  . 
Chrlsto  secundum  deitatem  exponcndum  esse.  —  Quominus  locum 
illuni  dlrecte  ad  'tMyw  jiixta  deitatem  referainus,  et  analogia  (Idei  obstat, 
et  textus  ipse  cara  exposltlonem  refellit.  Non  enhn  scriblt  in  hoc  loco 
praesente  Paulus,  quod  FUlusJJei  sive  ?.óyjtr  humanam  naturam  assura- 
pserit,  sed  quod  Jcs,^  Chris  tus,  (qui  sci.  jamjam  Deus  et  homo  erat) 
seryj  forpiam  assuninserlt. Nec  potest  •  atlìnnari,  quod  huinanitas  j  . 
Chrlsti  sit  illa  ipsa  forma  servi,  de  qua  Paulus  loquitur.  Nam  fnrmam 
servi  post  resunectloncm i  deposvit.  Ilnmanitatem^viiiQ^tetùiuìi.'  Si 
vero  simpliciter  unum  Ufemque  essent  forma  servi  et  assumta  natura 
humana,  tuin  Christus  aut  deposita  forma  servili  simul  quoque  h  umani- 
tatern  exuisset  aut  retenta  huuianitate  foriuaiu  servi  relineret  et  adhuc 
in  gloria  sua  ad  di-xtrajij  LKj  semjs  esset;  quod  ad  versa  quasi  fronte 
pugnat  cum  man  i  f  e  sTisve  r  Ut  >  PetrT  Act.  2.,  dicentl*:  Jesum  crucitlxum 
dextra  Del  exaltatum  Dominutn  et  Christum  factum  esse.  Practcrea 
nec  verbnm  Graecum  *V»'«<Tr,  "quo  is  Ipse  status  exinanltionis  expriml- 
tur,  admittit,  cum  statum  ad  deitatis  natunim  aecominodari,  quae 
rntioue  sul  Ipsius  invariabilis  existens  se  ip»am  evacuare  nequit,  sed 
cum  l'atre  et  Sp.  S.  coelum  et  terroni  co  eliam  tempore  /«;,or  guber- 
navit,  «piando  respectu  humanitatis  se  evacuarat;  sicut  Joh.  5.  Christus 
alt:  , Pater  incus  opcratur  usque  modo,  et  ego  operor.*'  (Libelli  IV. 
de  persona  Chrlsti  etc.  p.  61.  sq.) 

Baldcinus:  ,,Paulus  loquitur  non  de  qAyv,  sed  de  J_cgu  Chrlsto, 
quod  nomen  est  Filil  Dei  incarnati;  de  eo,  qui  est  informa  Del,  ?.A)oc 
autem  est  Iosa  Dei  forimi;  de  eo,  qui  servi  forinam  deposuit,  humanam 
vero  naturam,  quam  iu  incarnatone  adsurasit,  nunquam  deponit;  de 
eo,  qui  se  ipsum  exinanivit  seu  juxta  empitagli  Graecae  vocis  evacuavlt, 
quod  de  >ó)V  dici  nequit;  de  eo,  qui  Patri  obediens  factus  est  usque  ad 
mortem  crucis,  id  quod  Christus  deitatis  respectu  non  fecit;  de  eo 
delibine,  qui  exaltatus  fuit,  quod  Iterimi  >ò-  ..,  non  competit;  de  quibus 
omnibus  fusius  suo  loco  eglmus.  Hic  observetur  tantum  sc.op.us,,  apo- 
stoli uostri,  cui  propositum  nou  est,  ducere,  quoinodo  Filuis  Pei  car- 
acul assumserit,  sed  (|Uomodo  Jesus  Christus  in  sua  humanitate  formam 
servi  assumserit  et  hoc  ipso  exemplum  humililatis  siii>  rcliqucrit;  quod 
adeo  veruni  est,  ut  Calvinus  ipse  scribat  super  hunc  locum:  ,Paulus 
hlc  nou  docet,  quid  fuerlt  Christus,  sed  qualiter  se  gcsserlt.*"  (Dlsp. 
de  cap.  2.  ep.  ad  Phil.  Witteb.  1G17.  B.  b.) 

DaNKBAUKRUS:  „Qucm  exinanivit?  'Ktitòi,  non  rat Ione  deitatis, 
sic  enim  ,Kilius  ùu<»uid  opcratur*  (Joh.  5,  19.),  ,fllius  hominis  est  In 
coelo'  (3,  13.),  sed  ratione  humanitatis,  quae  sola  exinanltionis  est 
capax."  (Hodosoph.  Phaeuom.  Vili.  L.  p.  351.  sq.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  E  S. 

Grrhardus:  ,,1.  Jesuitae  doctrinam  de  exinnnitlone  et  cxaltatlone 
Chrlsti  inultis  nio«lis  perverTùut:  1.)  exlnaultlonem  et  formae  servills 
assumtioucm  absolute  et  immediate  ile  opere  incamatiouis  exponunt. 
Cornei,  a  Lapid.  In  comm.  Phil.  2.  Saluuron  Ibid.  .  .  2.  CuUiniani 
l.)  Christum  secundum  utramque  naturam  exlnauitum  et  exaltatum 
esse  statuuut.    Bcza  P.  I.  resp.  ad  Coli.  p.  «JG.    Solmlus  In  exeg. 


Digitized  by  Google 


PART.  in.     CAP.  II.    SECTIO  II. 


p.  246.  Anhald.  In  apol.  Germ.  contra  Elector.  p.  417.  et  a.  .  .  8.)  ex- 
inani tionemeTTormae  servili»  assumtionem  de  incarnatione  simpliciter 
deflniunt."    (L.  c.  §  313.  sqq.) 

Thomasius  :  ,,AIs  Annahme  der  raenschllchen  Natur  ist  die  Incar- 
nation  zugleich  Selbstbeschrtinkung  Gu^^des  Sohnes."  (Christi  Person 
und  Werk.  Zweite  Àuflage.  II.  §  40\  p!  144.)  „In  ihr  (der  Erniedri- 
gung) wird  die  gòttliche  That  des  Anfangs  zur  gottmenschlichen  That 
seines  ganzen  Lebens.  Der  Unterschied  zwischcn  ilir  und  zwischen  der 
in  der  Menschtcerdung  schon  enthallcnen  Selbstbcschrìinkung  besteht 
also  darin,  dass  die  Erniedrigung  nicbt  wie  jene  den  Myof  àan,,Ki>c,  son- 
dern  den  >6j»c  tvaapno(  d.  h.  den  ganzen  einheitlichen  Gottmenschcn 
zum  Subjecte  hat,  sodann,  dass  sie  als  die  gottmcnschliche  Fortsetzung 
jener  Selbstbeschriinkung  durch  den  Weg  der  Niedrigkeit  und  der  Lei- 
den, durcb  den  Kreuzesweg  hindurcb,  also  immer  tiefer  in  die  einmal 
elngeschlagene  Kichtung  eingeht.  .  .  Es  (das  irdi.scbe  Lcben  des  Er- 
lòsers)  ist  Offenbarung  der  immanenten  gòttlichen  Eigenschaften,  der 
absoluten  Macht,  Wahrbeit,  Heiligkeit  und  Liebc.  Denn  so  wenig  sich 
der  Solin  dieser  gòttlichen  Westnsbestimmthciten,  die  als  solche  von 
dem  Wescn  Gottcs  unzertrcnnlich  sind,  mlt  der  Incarnation  bcgeben 
hat,  so  wcnig  htilt  er  als  der  Menscbgewordene  ibren  Gebrauch  zuriìck. 
.  .  .  Nichts  desto  wenlger  ist  die  Erniedrlgiuig  zugleich  KniduMcnwg, 
fortgesetzte  EjUiiuaserung  der  gòttlichen.  Seiu&  tuutJWirkuugj&weise, 
deren  er  sich  mit  der  Plcischwerdung  begeben  hat.  und  eben  damit  der 
sogcnanntcn  relativen  gòttlichen  Ejtjen*ch(iflt  n}  in  denen  die  immanenten 
nacli  ausscn  hin  "sich  manifestiren  und  zur  Erscbeinuug  kommen  :  der 
AUmacht,  Alltcistejihfit,  Allpegemcart.  Axtf  den  Besitz  dieser  Eigen~ 
schaftenleislet  er  Verzicht.^ ,  Er  war  keln  allmtfchtìger  Mensch.  Selbst 
die  Wunder,  die  er  vollbrachte,  bewelsen  dagegen  nichts;  denn  das 
sind  die  Werke,  die  ihm  der  Vater  gibt;  er  thut  sie  nicht  aus  eigenem 
Vennògen,  sonderu  in  der  Kraft,  auf  das  Geheiss  dessen,  der  ihn  ge- 
sandt  hat.  .  .  Nicht  anders  verhiilt  es  sich  mit  seinem  Wissen.  .  .  Das 
Wissen  des  Erlòsers  abcr,  auch  das  um  Gottcs  Rath  und  Willen,  ent-. 
wickelt  sich  auf  successive  Wcise,  es  reift  mit  den  wachsendeu  Gcistes-  — 
kriiften  unter  naturlichen  Vcrraittlungcn  und  Bedingungen,  und  hat 
auch  in  dem  gereiftcn  Manne  seine  Grenzen.  .  .  Der  Mittler  war  kein 
allwissender  Mensch. — Was  endlich  die  Gegenxcari  betrifft,  so  zers  tòrte 
offenbar  die  Annahme,  er  habe  wiihrend  dieses  Stadiums  ausserhalb 
der  Beschrtfnkung  des  Kaumcs  existirt,  die  Wahrheit  seines  ganzen  ge- 
schichtlichen  Lebens.  .  .  Hiernach  ist  uns  also  die  Erniedrigung  nicht 
eine  blosse  Verhulluug,  sonderu  eine  wirkliche  dcr  bezeich- 

neten  gòttlichen  Kigcnschaftcn,  und  zwar  nicht  blosinres  Gebrauches, 
-  sondern  ihres  Bjjùizzs.  .  .  Wir  sagen  also  einfach  :  der  Erlòser  war 
wiihrcnd  seines  irtllschcn  Lcbensstand.es  weder  aUniachtig,  noch  all- 
wissend,  noch  allgegenwartig.  Das  aber  sagen  wir  von  der  ganzen  un- 
getheilteii^Pergonjlesselben,  von  dem  nicnschgewordcnen  Solute.  Guitta. 
Nlchis  kann  uns  ferner  liegen,  als  dlc^Vorstellung:  sclner  MrmcKKe.il 
nacli  habe  er  zwar  jener  gòttlichen  Eigenschaften,  gleichviel  ob  ihres 
Besitzes  oder  Gebrauches,  sich  begeben,  seiner  Gottheit  nach  aber  sie  be- 
sessen  und  gebraucht."  (L.  c.  §  43.  p.  236 — 240.)  „Von  der  Btttgfh— g 
der  spateren  lutherischcn  Dogmatikcr  .  .  .  unterschcidet  sich  unsere 
Lehre  von  der  Erniedrigung  in  folgenden  Puucten  :  Erstlich  durch  ihren 
Begriff;  denn  wiihrend  uns  die  Erniedrigung  nur  die  zeitgeschichtlich 
gottmenschliche  Fortsetzung  der  mlt  der  Incarnation  zusammenfallen- 
den  Selbstbcschrìinkung  des  Logos  Ist,  beruht  sie  ihnen  auf  elnem  be- 
sondern  Act  des  Menschpetoonfrn*!»,  den  sie  noch  von  der  Incarnation  . 
unterscheiden.  .  .  Ziceitens  :  wiihrend  sie  als  das  Subject  der  Erniedri- 
gung den  menschgewordencn  Sohn  Gottcs,  und  zwar  als  das  subjectum 
quod  die  ganze  Person,  als  das  subjectum  quo  die  mcnschiiche  Natur 
desselben  bezeichnen,  so  fàllt  uns  diese  Distinction  ganz  weg.  Wir 
sagen  einfach,  das  Subject  ist  Christus.    Drittens  :  wiihrend  sie  Chri- 


Digitized  by  G 


DE  EXINANITIONE  ET  EXALTATIONE.  81 


seiner  Menschhelt  uach  nur  auf  den  Oebrauch  der  ihr  mitgethell- 
teo  gottlichen  Eigenschaften  vcrzlchteu  lassen,  statuirei!  wir  eine  Ent- 
Susserung  auch  des  Besitzes  — ,  eine  Differenz,  die  slch  jedoch  darch 
unsere  Unterscheidung  zwischen  immanenten  UDd  relativen  Eigen- 
schaften gewissermassen  wìeder  ausglcicht.,-7  Uva  so  bcdeutender  ist 
die  vierte  Differenz  :  denn  jene  beschriinkcn  die  Entdnaserung  des  Ge- 
brauchs  der  gottlichen  Eigenschaften  auf  die  Menachheit  Chrìstì,  lassen 
ihn  aber  dabei  seiner  gottlichen  Natur  nach  alìmtìchtig  und  allgegémotlr- 
tig  !! timori  und  Erde  regieren  ;  wir  bczichen  die  Selbstbeschrdnkung 
weii  auf  die  ganze  Persou,  auch  auf  die  gottiishe.  Belle  derselben.** 
(L.  c.  p.  253.  sq.) 

Luthakdtiuh  :  ,,Indem  der  Sohn  Gottes  irdisch-menschliche  Natur 
annahin,  bewahrte  er  zwar  seinc  gottlicJie  Nalut  und  die  unvcr&usser- 
liche  Wesensherrlichkelt  derselben,  begab  sich  aber  ini  Stundc  der  Er-  f±L.fJL~U*. 
nledrigung  fùr  sein  VerhiUtniss  zur  Welt  seiner  goti  lichen  Existenz-  "* 
welse  und  ihrer  entsprechenden  Machtbethiitigung,  uni  erst  mit  der 
Erhòhung  in  dieselbe,  aber  min  als  Menschgewordener,  zuriickzutre- 
ten."    (Kompend.  der  Dogm.  Dritte  Aufl.  p.  155.) 

Piulippi  :  „Wir  haben  schliesalich  noch  diejenige  Form  der  modera 
gliiubigen  und  zugleich  speculativen  Christologie  zu  betrachten,  welche 
als  die  in  der  Neuzeit  am  weitesten  verbreitete  bezeichnet  wcrden  kann. 
Wir  melnen  die  Lehre  von  der  Selbstentausseruug  des  Logos.  (Vergi. 
Dorner,  Ueber  die  richtige  Fassung  des  dogmat.  Begriffs  der  Unver- 
iiiiderlichkeit  Gottes  u.  s.  \v.  Dieser  Artlkel  gibt  eine  Charakteristik  und 
Kritik  der  verseli iedenen  Fornien  der  Renose  des  Logos,  in  welchen 
dieselbe  bei  Sartoria*,  KTmig,  Gaupp,  Delilzsch,  v.  Hofmann,  Ebrard, 
Liebner,  Thomaaius,  Geaa  auftritt.  Sie  findet  ridi  ausserdem  bei  Lange, 
Schmieder,  Steinmeyer,  G.  L.  Hahn,  Kahnis  u.  A.  m.). . .  Wenn  aber  die 
Selbstentiiusserung  nur  auf  die  relativen  Eigenschaften  beschriinkt  wird, 
so  ist  dies  schon  deshalb  ciue  unhaltbare  Sistirung  des  kenotischen 
Dogma's  zu  nennen,  weil  mit  dem  Aufgcben  der  Alhciaaenheit  zugleich 
das  gottliehe  Selbstbewusstsein,  welches'doch  gewiss  als  immanente 
Eigenscliaft  zu  betrachten  ist,  aufgegeben  ist.  Die  Renose  des  Logos 
findet  ihre  conaequente  Vollendung  nur  in  der  Annahme,  dass  der  Sohn 
Gottes  bei  seiner  Menschwerdung  sich  sitmmtlicher  gottlichen  Eigen- 
schaften, eben  sowohl  der  immanenten,  als  der  relativen  entkleidet 
hube.  In  dieser  Vollendung  vertritt  sie  (Usa.  .  .  Wir  habcn  hier  cine  , 
vòllige  Umsetzuiig  und  Y^^ydlui^  der  Gotthcit  in  die  Menschheit.**  <■'<  '-^t'^f  •  » 
(Rirchl.  Glaubeuslehre.  Zweite  Aufl.  IV.  Erate  Hiilfte,  p.  886.  sqq.) 

b)  Hanc  enira  inteliigimus  per  y>pw  tuò  Htnhì  geu  formam  Dei,  "j — 
in  qua  Chrisiu*  fui**e  dieitur  1.  c.  v.  6.  et  additur:  Non  duxii  rapinata 
esse,  id  est,  certo  sibi  persuasimi  habuit,  hoc  a  se  minime  alienimi,  nec 
raptuni,  sed  sibi  recte  competei!»,  ut  sit  aefjuali»  Deo;  et  tamen  se 
ipeum  inanivit. 

QUKX8TKDT1U8  :  ,,Mo/>^f)  mv  tìnti  non  ttoiotu^  «ni  icvptuc,  formaliter 
et  praecise  ipsam  diciuam  e.asrnt\qt^_et  majestatem  rov  ?.6ym>  immediate 
notat,  sed  consiguiticat  et  connotili.  Notat  autem  proprie  divinnm  eon- 
vJL*  di{iunt  m  aj  uri  a  savi  slvc  gloriam  et  majestatis  divinae  usum  univcrsalem, 
I  quae  couslstere  nTTn  possunt  absquc  vera  deitate,  sed  eandem  in  eadem 
hypostasi  supponunt.  Paucls:  uoj&g j»i  ■  «W-  dcj&lgqaj, .statura  divinunv- y~~ 
gloriosuin  cum  rnn"Qtatl<u^  ""^otìae  divinae,  non  vero" au/tój?  T  '  fìnmc- 
laté  érquidditative,  ipsam  divinam  essentiam  et  naturam.   Nani  (Wjé  l 

vero  ' 


fì^ci  et  w't>oti  /">■  suut  opposlta.  ut  ipsi  fatentur  adversariì  ;  jam  vero 
forma"sèrvi  non  est  Ipsu  mini,  natura;  ergo  nec  opposita  delformitas 
est  divina  essentia."    (L.  c.  ih.  4.  f.  47<i.  sq.) 

Scherzerls:  „Per  ,formam  Dei'  non  natura  divina,  per  ,formam 
terni1  non  natura  humana  intelligi  potest.  Alias  in  exinanitione  naturam 

Conni   ed.  Walther.  III.  6 


Digitized  by  Google 


82  PART.  UI.     CAP.  II.    SECTIO  II. 

divinam,  in  exaltatione  vero  naturam  humanam  deposuisset,  adeoqne 
in  neutro  slatu  tfranfy/wjroc  csset,  quod  absurdum.  Male  igitur  exina- 
nitio  per  incarnationera  deflnitur  ;  quo  paeto  exaltatio  per  excarnatlo- 
nem  esset  describeuda."    (Syst.  L.  Vili.  p.  221.) 

Balduim  s:  ,,Quanquam  patrum  aliqui  formam  Dei  et  servi  de 
ipsa  natura  divina  f.t  humana  exponunt,  non  tamen  id  praevaricari  potest 
ventati.  SècurinVenim  et  liberta»  aliquanto  locuti  sunt,  cum  nondum 
essent,  qui  majestatem  roi>  Uyov  assumtae  carni  communicatam  esse, 
negareut."    (Dlsp.  de  cap.  2.  ep.  ad  PhU.*  Witteb.  1617.  B.  2.  b.) 

c)  Adeoque  non  ita,  ut  usus  quidem  majestatis  perpetuità  et  plenw 
esset,  occulte  autem  sive  latenter  fieret,  neque,  quasi  nulla  unquam  ma- 
jestatis  divinae  »})ecimina,  durante  statu  exinauitionis,  Christus  edide- 
rit;  sed,  quod  majestate  il  la  rariua  et  quasi  extraordinarie  usus  sit,  non 
autem  ordinarie  et  incessanter.  Quo  pertinet,  quod  dicitur  Lue.  2, 52., 
Christum  crevisse,  sicut  aetate  et  statura,  ita  et  mpientia. 

y.  .  '">  ..' 

Qi  ENSTKDTit'S:  „Ohjectum  exinanitionis,  seu  quo  se  exinan^vit 
Christus,  non  est  essentia  aut  majestas  divina  carni  communicata.  Si 
enim  communicatam  divinam  majestatem  assumtae  carni  subtraxisset, 
ipsam   unionem  personalem  rescidisset  aut  dissolvisset  ;   ast  sem- 
per  a  primo  conceptiouis  momento  FUius  Dei  fuit  et  mansit  et 
inhabitantem  totam  plenitudinem  deltatis  sccundum  carnem  perpetuo 
àxtjptnruc  retinuit  et  possedlt.    Sed  id,  quo  se  abdicavit,  injgtntrt  fuit 
(ioptìl  rnv  8roi  i.  e.  status  divinus  gloriosus  seu  deifonnUas  h.  e.  divinae 
majestatis  plenarius,  universalis  et  non  interruptus  sive  indesinens 
usus;  non,  quod  n unquam  ea  uteretur,  sed  quod  non  semper  et  tura 
solum,  quotles  ex  officii  ratione  expedirct.    Phil.  2,  6.  7.  .  .   In  specie 
objectum  exinanitionis  seu  id,  quo  se  abdicavit  homo  Christus  Jesus, 
.   est  usus  plenarius  el  universali»  :  1)  ^itujc  gloria?,  eum  enim  a  Patre 
fbgatToh.  17,  5.    2)  Qmm»  vjmlrntiae  per  paupertatem,  Matth.  8,  20. 
2  Cor.  8,  9.    3)  Qvinij>nfen(iiìe  per  inlinnitates  libere  assumta»,  ita  ut 
in  agone  confortatone  angelica  opus  haberet,  Lue.  22,  42.  43.  Passus 
quoque  est,  se  compreheudi,  ligari,  illudi,  cruciflgi,  ibid.  v.  53.  54  .  63. 
23,  33.  35.  87.    4)  Qmnisapientiaje  per  ignorantìam.    Es.  7,  15.  16.: 
,Donec  sciat  reprobare  mal  uni  et  eligere  bonum';  ergo  non  sciy.it  ut 
homo  a  primo  conceptlonis  puncto  et  statini  in  infantia  discernere  ina- 
limi a  bono.    Idem  liquet  ex  graduali  profectu  sive  proflcientia  saplen- 
tiae  Lue.  2,  52.   Profectu»  autem  aetatis  et  profectus  sapientiae  non 
divinae,  sed  bumanae  naturae  est.    5)  Omniscientisp,  quod  probamus 
ab  iguoratione  sterili»  flcus'Matth.  21,  19.  Marc.  11,  13.,  extremi  judicii 
Matth.  24,  86.  et  Marc.  13,  32.,  loci  sepulchralis  Lazari:joh.  11,  34..     .  ,' 
6)  Omnipraesentiqe ;  neque  enim  unlversaliter  in  diebus  carni»  usur-., 
pavuTomnipraesentiae  majestatem  apud  creaturas,  sed  tum  demum 
coepit  ornnes  creatura»  In  toto  mundo  oninipraesenter  et  omnipotenter 
gubernare,  quando  fuit  ad  dextram  Dei  Patri»  exaltatus  Ps.  110,  1. 
Ephes.  1,  20.    7)  Denique  cultus  adorationi»  reliyionae,  utpote  cujus 
plenario  usu  status  exaltationis  detlnitur  Phil.  2,9.  10.  11.  cf.  Hebr. 
2,  7."  (L.  c.  th.  4.  5.  fol.  476.  480.) 

Hollazius  :  ,,ExÌnanltioCbristl  non  est  nuda  Kpvj^t£»cn  occultali© 
majestatis  divinae.  Nam  exinanitio  1.)  non  cadit  inChristum  exaltatum, 
in  quem  tamen  cadit  majestatis  occultatio;  expectamu*  enim  rrriòaveiav 
unì  àirvuàXvftv,  apparitionem  et  revelationem,  Jesu  Chrlsti  1  Cor.  1,7. 
2.)  Quia  Christus  vere  exinanitus  est  coram  Deo,  angelis  et  hominibus  ; 
sed  si  Christus  tantum  occultasset  ai vx^ftara  slbi  communicata,  obscurus 
quidem  fuisset  coram  hominibus,  sed  gloriosus  coram  Deo.  At  petiit 
gloriticari  corani  Deo  Joh.  17,  5.  3.)  Occultatio  donorum  non  est  vera 
exinanitio,  sicut  sol  nubibus  tectus  non  est  vere  obtenebratus;  quam- 


Digitized  by  Google 


UE  EXINANITIONE  ET  EX  A  Lì"  AT 1  UNE . 


83 


vis  non  difflteamur,  quod  Christus  r^v  tri/aiv  seu  possesslonem  commu- 
nlcatae  majestatis  occultavcrit  nec  ubique  exseruerit.4'  (Exara.  th. 
P.  III.  s.  1.  c.  3.  membr.  3.  q.  112.  p.  765.) 

Gkrharous:  ,,K/>ri/''f  illa  referri  poti  -t  tu  ni  ad  majestatis  eommu- 
nicationem,  tum  ad  communlcatae  majestatis  usurpati 'onem.  Respectu 
priori  reete  ita  vocari  potest,  quia  majestas  div.  in  assurata  carne  fuit 
abscondita,  non  autem  ab  ea  penitus  separata  Col.  2,  3.  Posteriori  vero 
respeetu  non  fuit  tantum  Kpvpr,  sed  vera  et  realis  tivtmf,  ut  ostendit  as- 
sumtio  formae  servills,  quam  in  exaltatlone  Chrlstus  postmodum  depo- 
sult."    (L.  c.  §  316.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  I  S. 

QUKXSTEDTius  :  „Antithe8is  :  theologorum  Tubingensium  D.  L.,  •  «W/Jf 
Osiandri,  D.  Melch.  Nicolai  et  l).  Theod.  Tliummil,  qui  statuerunt, 
,Cbristura  secuudum  h.  n.  in  ipso  statu  exinanitionis,  quin  et  in  ipsa 
morte  coelum  et  terram  potenter  et  omnipraesenter  gubernasse,  adeo- 
que  seinper  et  incessantcr  majestatem  omnipraesentiae  et  omnipoten- 
tlae,  vi  unioni»  personali»  ipsl  vere  communicatam,  plenarie,  occulto  ? 
tamen  usurpasse*.  .  .  Docuerunt  porro,  quod,  ,sicut  antegrcssa  exina- 
nitio  fuerit  in  officio  sacerdotali  retractio  et  occultatio,  in  officio  vero 
regio  sola  occultatio  ipsius  \pi/ciur  divinae  majestatis:  ita  subsecuta 
exaltatio  fuerit  quoad  offlcium  sacerdotale  vera  et  realis  cxaltatio; 
quoad  offlcium  regium  vero  sola  rcvelatio  nntegressac  omnipraesentis, 
omnipotentis,  omnisapientis,  incessanti»  dominationis  Christl,  qua  homo 
est'.  .  .  Asseverarunt  . . .,  .quoti  Chrlstus  ut  homo  redivivus  et  ad  dex- 
tnim  Dei  exaltatus  non  pervenerit  demum  in  plenariam  divinae  maje- 
statis usurpationem  in  regimine  mundi,  sed  acceperit  tantum  novum 
regiminis  modum,  nempe  majestatice  gloriosum  et  manifestum*. .  .  In- 
culcarunt  deinde,  ,Christum  ctiam  tum  ascendisse  in  coelum,  cum  as- 
sillimi s  est  In  Deum'.1'  (L.  c.  s.  2.  q.  I.  f.  560.)  ,, Agitata  est  haec 
quaestio  . . .  inter  theologos  Tubingenses  ...  et  Marpurgenses  D.  Balth. 
Menzeruin  et  D.  Just.  Feurbornlum  anno  1619.  sqq."  (L.  c.  f.  557.) 

d)  Haec  est  illa  forma  servi,  quam  Christus  assumesse  dicitur  1.  c. 
quodque  ei  tribuitur  v/xoùofia  xa\  ayìt^a  r<ò»  àvftfxóizaiv,  similitudo  et  spe- 
cie* hòminum,  nempe  quoad  exteruum  statum. 

e)  Quo  pertinet  humiliatio  illa  usque  ad  mortem,  et  mortem  quidem 
crucis,  1.  c. 

§  3. 

Speciatim  hic  spectari  debent*  Christi  concepito*  et 
nativitas*  educatiod  et  visibilis  conversatio  inter  homines,e 
denique  passio,*  ìnors*  et  sepultura.* 

a)  Tanquam  intra  statum  exinanitionis  ejusque  argomenta,  licet 
etiam  in  se,  velut  parte»  curriculi  vitae  Christi  in  terris,  considerari 
mereantur. 

Gerhardus:  ,,8tatus  exinanitionis  incipit  in  primo  incarnationis 
momento  et  durat  usque  ad  tempus  sepnlturae  inclusive,  quod  totum 
vitae  Christi  in  his  terris  curriculum  apostolus  Hebr.  5,  7.  vocat  ,dies 
carni»',  quibus  per  Hebraismum  signiflcatur  itimi  tempus,  quo  Christus 
Inter  bomines  passibili»  fuit  versatu»  2  Cor.  5,  16.,  quo  fuit  inflrmitatl- 
bus  carnis,  absque  tamen  omnl  peccato,  obnoxlus."    (L.  c.  §  804.) 


Digitized  by  Google 


84 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  II. 


Gbsnrrvs:  „Quando  coepit  haec  evacuatio?  —  Slfttlni.ab  ipsa  in- 
camatione  Fi  1  il  Dei.  Nani  simulac  in  .forma  Del4  extltit,  h.  e.,  divinile 
majesiatTs  usum  file  homo  Jesus  Christus  accepit,  in  eo  ipso  suam  hu- 
militatem  ostendlt,  quod  usurpatone  tantae  gloriae  se  sponte  abdicavit, 
eaque  gloria,  quae  ipsi  ex  unione  revera  contlgerat,  Uberrima  voluntate 
abstlnult."  (Orthod.  confess.  de  persona  et  officio  Salvatori»  nostri. 
1595.  p.  254.  sq.) 

E.  Hunnius:  ,,Comprehenditur  sub  cxinanitionc  Chrlsti  totum 
illud  tempus,  quod  inter  primum  ortum  conceptionis  et  nativltatls 

,  /  ipsius  et  iuter  resurrectionem  Intervento,  excepti*  special  ibn*  actionibus. 
t       '  divini»  et  miraculis,  per  quae  majestatis  illius  divinile  per  unionem  àc- 

ceptae  radi!  quidam  sub  illa  forma  servili  emlcabant.    Num  miracula(  • 
per  Christum  facta  deitatl  Ipsius  soli,  an  vero  deitatl  et  huraanitati  V  f 
slmili  tribuenda  putas?  —  Deitatl  quldem  prlnclpallter  et  tanquam  ' 
primo  principio  miraculorum.    Vlrtus  enTm  cdén"oT~miracula  sollus  '  * 
deltatTs  est  !droma,~sTclrr'scriptum  estrJJtTu  facis  mirabilia  soltu.*  I  ?  S/"* 
Quia  autem  >ój.»r  personaliter  in  assumpta  carne  habitat  universa  pie-  V  i 
nitudine  sua  deitatis,  Ideo  hanc  suam  edcndorum  miraculorum  poten- 
tiara  exserit  per  huraanitatem,  qulppe  quod  eam  in  potentiae  suac  mm* 
viav  assumpserit.  .  .  Ncque  enim  eorum  bja^jih^emia,  toleranda  est  in 
ecclesia  Dei,  qui  dicunt  et  scrlbunt,  sanctfssnnamllomlui  naturati!  hu- 
mauam  ad  miracula  plus  non  contulisse,  nisi  humanam  suara  vocem  et 
externura  ministerium,  quod  etlam  prophetis  et  apostolls  commune 
fult.   Quantum  enim  discrlmen  slt  Inter  Chrlsti  et  discipulorum  mira- 
cula, luculenter  nobis  evangelica  narrat  historia;  dum  Christum  quidera 
In  tniraculis  suam  propriam  gloriam  majestatemque  declarasse  conflr- 
mat,  apostolus  vero  non  suo  proprio  nomine  et  virtute  prodigla  fecisse 

"    memorat,  sed  in  nomine  Jesu  Nazareni."    (Libelli  IV.  de  persona 
Chrlsti  etc.  1590.  p.  64—66.) 

b)  Quam  supra  quidem  Seet.  I.  $  5.  et  seqq.  expendimus;  jam 
autem  considerainus  non  in  se  praecise,  mi  quatenus  ad  statura  exina- 
nitionis  pertinet,  aeu,  quatenus  caro  Christi,  licet  non  ex  virili  semine, 
tamen  in  utero  feminae  et  ex  massa  sanguinea  ejus  formata  fuit;  qua 
ratione  certuni  est,  infirmitaie*  aliquas  concurrere,  quae  poterant  locum 
non  habere,  ut  taraen  Filius  Dei  verus  homo  fieret. 

Gkrhakdus:  ,,Neque  cuiquam  mirum  nel  dublum  vldeatur,  quod 
ad  exinanUiojuis  atatum.referaraus  non  solura  passionem,  crucitlxionera, 
mortem  ac  sepulturam  Chrlsti,  sed  etlam  ipsius  ameeptionem  ac  nativi- 
tatem.  quia  distinguendum  inter  incarnationem  et  IncarnAlTonìs  mndum. 
PotuTsset  Pel  Filius  immediata  creatiune  hmnamim  naturàm  formare, 
eandeinque  in  personae  unitatem  assumendo  homo  fieri,  si  vel  maxime 
non  fuisset  In  utero  matrls  conceptus,  quae  fult,  ut  sic  loquar,  natività* 
interna,  in  utero  matrls  per  novera  menses  gestatus  et  ex  utero  In 
lucem  editus,  quae  fult  natività*  extema.  Constai  enim,  Adamura 
verum  fuisse  hominem,  qui  tamen  nec  in  utero  nec  ex  utero  natus.  Sed 
jpropter  nos  et  nostram  salutem1  non  solimi  homo  fieri,  sed  etiam  ex 
nostra  carne  humanam  naturam  assumere  et  intirmitatibus,  quae  in 
conceptione  ac  nativitate  infantulis  accidere  consueverunt,  sponte 
seipsum  subjlccre  voluit,  ut  imraundam  nostram  conceptionem  et  nati- 
vitatem  sanctiflcaret  ac  ipsis  Infantlbus  utero  adhuc  couclusis  salutem 
impetraret."    (L.  c.  §  304.) 

Qitknstedtius  :  „Deus  nequaquam  vice*  patria  aupplevit  aut  susti- 
nuit  in  generatlone  temporali  Chrlsti,  nec  id  praestltlt  et  adjeclt,  quod 
pater  terrenus  in  procreatione  fillomi»  praestare  aut  adjlcere  solet; 
nec  Filius  Dei  vocntur  objtonceptionem  e  Sqnrtn  .  ,  Ideo  hoc  oplnlo- 
nis  monstrum  Invexit  Socinus  et  pròplignavit  Smalclus,  non  abnuenti- 
bus  caeterls  de  hac  secta,  ne  admittere  cogantur  Chrlsti,  Salvatoris 


Digitized  by  GQOgle 


.    .....     ■    •//.■!.*'-'/»•••  ..•••-/ry-**'5»- 

DE  BSINAK1TI0NK  ET  EXALTATIONE.  85 

nostri,  deitateni  consubstantialem  et  generationem  aeternam  ex  essentia 

Dei  Patri».  .  .  Opponimi!»  sequentia  argumenta:  1.  Dicitur  Christus 

respectu  humanitatis  et  temporariae  natlvltatis  ànàrup,  uti  idem  àfifjrup 

dicitur  respectu  deitatis  et  generationis  Heb.  7,  8.   2.  Generatio  proprie 

dieta  nonni»!  ex  generanti»  substantia  derlvatur.  .  .  At  Christl  bumani- 

tas  ex  Dei  substantia  non  processit.  .  .  Filius  quidem  Mariae  virginia 

Christus  dicitur,  non  autem  Spirltu»  SanctI.  .  .  Ob  conceptionem  divi-  .  , . 

nani  Christbm  esse  Filium  Del,  ex  particula  ùiàJUM  I'"e.JJ35.  ohtlnarg  7 

voiunt.  .  .  Resp.  :  .  .  .  ,Vlrtus  altissimi'  b.  1.  non  est'Sp.  8.  vel  virtus  '       '  J  -; 

Sp.  S.,  sed  Ipse  F.  D.,  qui  Ai  vafuc  Orov  vocatur  lr  91  •  •  Volt  K'J-ì*  ' 

dlcere  coelestis  legatus  :  Arì>  mi,  propferea  e  ti  ani  sanctum  illud,  quod   \X  \\      ,<•.,...«.  ^  •»  • 

ex  te,  Maria,  nascetur,  vocabitur  et  vere  erit  F.  D.,  quia  substantialis 

Del  virtus,  «  /<^<>cvper  mirabllem  obumbratlonem  baje_fii.ex.ie.  carnem 

assumet."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  fTSfO—Slì.J' 

ANTITHESES. 

Quknstedtius  :  AntMhut*  :  1.  Sprinianorupi  :  sic  enim  Socinus  in 
Antiwieko  f.  221.:  ,Sp.  S.  supen'eniet,  perinile  est',  inquit,  ,ac  si  dl- 
xlsset  :  quod  Yirl  QPP™  in  homi™»  gign,i;nd»  ">ri  »olet,  hlc  vlrtuM.s  divinar 
ocera  iiut.  '  Addit  ibidem  :  ,A  De*  in  virglnls  uterum  substantlam  ali- 
quaui  creatam  iminissam  esse,  ut  Christus  non  matrem  tantum,  sed  et 
CfliXUlJQ iiatuLCxiL '  In  1.  Quod  regn.  Toh  "f.  36.  scribit:  ,Modum  con- 
ceptlonis.  .  .  causam  esse,  ut  ipse  homo  Jesus  Nazarenus,  qui  Christus 
est,  D.  F.  appelletur.'  2.  ^inninianorum  :  sic  enim  eorum  antesigna- 
na» novissimus  Steph.  Curcellaeus  in  Rei.  christ.  instìtut.  L  6.  c.  3. 
th.  5.  asserit:  ,quod  Sp.  S.  in  hac  gencratione  Id,  quod  ex  parte  viri 
deerat,  suppleverlt,  rreandn  LflUBCdUte  In  utero  virginis  substantlam, 
ex  qua,  cum  ejus  sanguine  conjuncta,  corpus  Jesu  formatimi  fuerit.'  " 
(L.  c.  f.  570.  »q.) 

Hopmannus:  „Demnach  besagt  die  Stelle  (Luk.  1,  85.),  dass  das 
Kind,  welches  durch  Machtwirkung  Oottes  In  Maria  selnes  Lebens  An- 
fang  gewinnt,  um  deus  willen  Oottes  _ff"A/i  hejpst.  Wlr  stelleu  die  giltige  * 
Erklarung  iiber  den  Suin,  In  weìcKcm  Jesus  Gottes  Sohn  genanut  wird,  • 
den  Dogmatikern  entgegen,  welchc  leugnen,  dass  cr  um  seiner  EmpfUng- 
nte  au*  dem  heiligen  (teist  icUIen  so  heisse,  und  welche  vlelmehr  elne 
doppelte  generatio  unterscheiden,  elne  geiicj&jLio.  aelenia,  pir  <]uam 
habet,  quod  est  F.  I).,  und  elne  gyjie  calia  teiupoialLs  per  quatu  habet, 
quod  est  homo  aut  Fillus  hominis."  (Schrlftbewels.  Ed.  prlm.  I, 
1U.)    Cf.  supra  antlthesls  P.  I.  c.  1.  §  39. 

c)  In  qua  praecipue  consideratili»,  quod  fructm  ventri*  Mariae,  per 
consueto»  menses  gestatus,  ita  demum  in  lucem  editus  est,  velut 
juxta  cotntnunem  hominum  sortemi.  Illud  autem,  quod  quidam 
putant,  Mariani  datino  utero  peperisse  filium,  incertum  est,  magis  autem 
certa  et  manifesta  natalium  tenuità»  et  nascenti»  contemtuè  atque  egestas. 
Lue.  £,  7. 

Qi'knstedtius:  ,,Fuit  partii»  Mariae  virginis  naturalis  et  ab  aliis 
partuum  naturalium  accidentibus  minime  dlversu»,  adeoque  Mariae 
parturientl  usu  venerunt  ea,  quae  alias  in  partu  ilerl  et  partimi  comitari 
solent.»    (L.  c.  s.  2.  q.  4.  f.  57<>.) 

LtTTHKKDS :  ,,Es  dispiitiren  auch  etllche,  wle  dlese  Geburt  gesche- 
hen  sei,  als  sei  sic  de»  Kindes  genesen  im  Gebet,  In  grosser  Freude, 
ehe  sle  es  innen  worden  ist,  oline  alien  Schmerzen.  Welcher  Andacht 
ich  niclit  verwerfe;  vielleicht  um  der  Einfaltigen  willen  also  erfunden. 
Aber  wlr  sollcn  bei  dem  Evangelio  bleiben,  das  da  saget,  »ie  habe  ihn 
geboren,  und  bei  dem  Artikel  de»  Glauben»,  da  wlrsageu:  der  geboren 
ist  von  Maria,  der  Jungfraueii.    Es  ist  kelne  Trugcrel  hier,  sondern, 


Digitized  by  Google 


86 


PART.  HI.    CAP.  II.    SBCTIO  II. 


Su  mie,  oline  SchandjU  olmo  Schmcyzeii_uu/1.  ohpt>  "^r^dinmi;  geborej) 
KaTTwie  sic  aueh  oline  Siinde  eiiiplan^en  ìiat,  1  Mos^^f^Der  Fluch 
lievi  Ist  nicht  iiber  sie  gangen.  der  da  lautct:  ,In  Schmerzen  sollst  du 
delne  Kinder  gebhren*  ;  >òn^tlaLÌlìX  geschehen  allermassen,  wle  einem 
gebarendcn  Weibe  geschìenet." (Postili,  eccles.  Ed.  Hai.  Tom.  XI, 
169.  sq/)  ~ 

ANTITHESES. 

Quexbtedtius  :  „Antithesis  :  1.  Plurimorum  veterum  ecclesia? 
doctnrum,  ut  f^yr'm  Grcgorlt  Nyss.,  Aygjustlui,  Bernhard!,  aliorumque, 
qui  ex  trao  rd  Ina  ria  m  I  racula  1  n  nativitate  Christi  quaerunt.  .  .  2.  Ponti- 
ftciorum,  statuentium  Idem."    (L.  c.  f.  575.  sq.) 

Idem:  ,,Qui  per  partum  vircinltatcm  Mariae  diUtlXUCtaui esse  con- 
tendunt,  merito  suo  intcr  Ijnyjjj^jjo^  referuntur."    (L.  c.  i.  676.)  ^ 

Sciikkzkrus:  „An  virginità*  Mariae  asserta  id  postulet,  ut  Domi- 
mi» clauao  utero  exlerlt,  euriose  quaerltur.  Sufficit  produsse  salva 
virghi  ita  te.  .  .  Calviniani  aperto  utero  produsse  Ideo  docenti  quod 
clan  so  (oSnegatam  idiomatum  communicatioiium)  prodire  non  potuerit. 
At  nos  comnumicationem  idiomatum  adeoque  possihilem  etiam  clauso 
utero  transitum  asscrimus."  (System,  th.  p.  1 711 . 181.)  ,, Post  partum 
(Mariani)  virginem  mansisse,  negat  cum  Antidicomarianitis  Helvidius." 
(L.  c.  cf.  Lutheri  Sehrift  vom  Schcm  Hamphoras.  '1543  :  ,,So  wollte 
HelvkHus,  der  Narr,  auch  Marie n  mehr  Soline  nach  Chrlsto  geben,  aus 
diesen  Worten  des  Evangelisten:  ,Und  Joseph  erkannte  seine  Braut 
Maria  nicht,  bj^sie  Ihren  enten  Solai  gebar';  solchi's  wollte  er  ver- 
etehen,  als  batte  sie  nach  dem  ersten  Solili  mehr  Soline  gehabt,  der 
grobe  Narr.  Dem  hat  St.  Hleronymus  fein  geantwortet."  Tom.  Hai. 
XX,  2<»17.) 

Idem:  „Partlcula  ,donee'  Matth.  1,  25.  est  |flflnj|n  et  excluslva,  ut 
saepe.  Slcut  Igltur  non  sequltur:  Christus  sedet  a  dextris,  donec  po- 
siti sint  inimici  ad  scabellum  pedum  ejus,  Ps.  110,  2.;  ergo  postea  am- 
pli us  non  sessurus  est,  —  ita  non  sequi  tur:  Joseph  non  cognovit  eam, 
donec  peperit;  ergo  postea  eam  cognovit.  —  Hieronymus  hauc  dat 
instantiam:  .Helvldlus  non  egit  poenitentiam  usque  ad  mortem  ;  ergone 
poenitentiam  post  mortem  egit?'  Cf.  2  Sam.  6,  23.:  .Michal,  tìliae 
Saulis,  non  est  natus  filius  usque  in  diem  mortis  suae.'  Deut.  34,  6.  : 
,Sepulchrum  Mosis  nemo  coguovit  usque  ad  huuc  diem.'  Es.  46,  4.  : 
,Ego  sum,  donec  consenescatis.'  Ergone  Michal  post  mortem  peperit, 
8epulclirum  Mosis  hodie  cognitum  est,  et  Deus,  postquam  homines 
consenuerint,  non  ampllus  existit?  Nequaquam.  Filius  autera  ,prlrno- 
genitus'  dicitur  Christus  Lue.  2,  7.  negative  je^pectu  ab  ante  seu  quod 
ante  euro  nemo  slt  natus;  non  autem  positive  respectu  post"  seu  quòd 
post  illum  aliquis  sit  natus."    (L.  c.  p.  17'.».) 

d)  In  domo  fabri  Matth.  1S,  5ó.  atque  ita,  ut  ohìvoxim  esset  intem- 
pesti vae  animadversioni  matris,  Lue.  2,  Jf8.         •   •  '  • 

e)  Stibjectu*  enim  fuit  magidratui;  aliis  par  aut  inferior  habitus; 
explendae  fami*  ac  titis  causa  ed it  ac  bibit;  lassus  dormivit,  molestias 
lahorum  atque  itinerum,  pericuìa,  tentatimi*,  triditiam,  egedatem,  con- 
tumelia* etc.  pertulit. 

f)  Inprimi.-  confluxus  ille  ajjìictionum,  quas  Christus  biduo  ante 
mortem  exantlavit;  quo  praecipue  referenda  est  detertio  il  la,  cujus 
mentio  fit  Matth.  27,  %H.  Scilicet  desertus  est  Christus  non  quidem, 
quasi  vel  vinculum  unionis  personalis  ruptum,  vel  ipse  a  facie  Dei 
penitus  rejectus  fuisset,  nunquaui  recipiendus  in  gratiam,  neque  quod 
revera  et  proprie  loquendo  desperaverit;  «ed  quod  in  maxinio  concursu 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANITIONE  ET  EXALTATIONE. 


87 


malorum,  propter  peccata  horainum  sibi  imputata,  sic  senserit  irara 
Dei,  aut  Deum  a  se,  omnium  peccatorum  personam  sustinente,  alie- 
num,  ut  nullum  sentiret  intra  se  ex  plenitudine  inhabitantis  divini- 
tatis  solatiura.  Qua  ratione  etiam  intelligendum  est,  quo<l  alias  dici- 
tur,  Christum  dolore*  infernales  sustinuisse. 

Dorschrus:  „Loquitur  Christus  (Matth.  27,  4G.)  de  eo  gradu  di- 
vinae exinanitionis,  qua  sub  universa  mole  peccatorum  generis  Immani 
et  in  torculari  trac  divinae  positus,  agjìQse^ns%  se  esse  teruv*  e^atitjwlem 
£iLÌumJMi  omni  coelesti' majestate  plenum,  non  tamen  ejus  vim  atque 
efflcaciam  et  illam  divini  roboris  cohabitantis  jucunditateiu  sibi  sentire 
visus  est,  quam  alias  sensit,  sed  Deum  Patrem  velut  aversum  a  sese  et 
lndesinentem  atque  rigorosurn  peccatorum  vindicem  expertus  est.  De 
ea  enim  derellctione  guj^ad  rj'm  loquitur,  in  quam  geuus  humanum  In- 
cldisset  suo  inerito,  nisi  divina  interveuisset  misericordia.  Ea  vero 
non  est  sola  ad  externas  poenas  projectio,  sed  etiam  intemnrum, 
spiritualium  et  supcruaturalium  animae  poenarum  iuflictio.  Diximus 
,quoad  rem';  nani  adjunctum  temporis  quod  attinet,  quod  apud  homl- 
nes  aeternum  fuisset,  ipsa  majestate  et  excellentia  pcrsonae  compensa- 
tum  est."    (Theol.  Zachar.  P.  I.  c.  8.  §  168.) 

Winckelmannus  :  ,,Haec  est  ipsa  poena  infernalis,  a  Deo  dere? 
llctunj  et  clamantem  ad  tempus  uon  exaudlri,  id  quod  antithesis  osten- 
dit  Ps.  22^2^7."  (Disputatt.  th.  in  academ.  Giessena  bablt.  T.  I, 
p.  509.) 

Qurnstrdtius  :  ,,Sustlnuit  Salvator  noster  vere  dolores  et  crucia- 
tus  infernales,  sed  non  desperavit.  .  .  Si  dcsperasset  Salvator,  nos  redi- 
mere non  potulsset.  .  .  Bene  Maldouatus  in  cap.  27.  Mattli.  :  , Christum 
de  salute  sua  despcrasse,  non  soluti i  impium,  sed  horrendum  etiam 
auditu  est  et  ipso  Christi  morientis  facto  refutatur:  in  manus,  inquit, 
tuas  commendo  spiritUm  meum.'"    (L.  c.  s.  1.  th.  51.  f.  514.) 

ANTITHESIS. 

Quenstbotius:  „4ntithesis  :  l.  rontifieiorìtm,  qui  statuunt,  1.) 
animam  Christi  in  parte  sul  superiore  lì.  e.  in  intellectu  et  voluntate 
mansisse  «rody,  a  sensu  irae  divinae  et  a  peccatorum,  quae  portanda  et 
expianda  erant,  onere  llberam  .  .  .  fulsse  et  non  nisi  ex  sensitlvae  po- 
tentiae  doloribus  per  ava Kàdnnv  passlones  sibi  appropriasse.  Ita 
Thomas  Aquinas,  Bellarminus,  Fevardentius  etc.  2.)  Contendunt, 
novam  et  iuauditam  impletalem  esse  (verba  sunt  Bellannini),  statuere, 
quod  Christus  in  passione  sua  dolores  infernales  sustinuerit.  .  .  2.  Socf- 
nianorum,  qui  etiam  ue^ant,  Christum  doloribus  infernalibus  fuisse  ob- 
noxium.  .  .  3.  Xoratozmi},  qui  absurdum  esse  dicunt,  Christum  sustl- 
nulsse  poenas  dainnatorum.  . .  4.  4nntaia;<orurn  .  .  .  Curcellaeus  diserte 
negat.  Christum  dolores  infernales  sensiste.  .  .  5.  Cajviniaiwrum,  ut 
Calvini  1.  2.  Institut.  c.  1«.  §  12.  et  Marlorati  in  Matth.,  Christum 
desperasse,  blaspheme  asserentlum.  6.  M.  Fiorii  Ulyrici,  qui  statuit, 
animam  Christi  post  mortem  In  inferno  sustinuisse  dolores,  in  Com.  ad 
loc.  Act.  2,  24.  et  in  Clavi  S.  S.  P.  I.  .  ->cc  .infemus'."  (L.  c.  s.  2.  q.  6. 
f.  588.  sq.) 

g)  Hauc  enim  Christus  revera  subiit,  ut  anima  a  corpore,  rupto 
naturali  vinculo,  separaretur  adcoque  corpus  vita  privaretur,  licet  non 
putrefierit.    Ad.  2,U.  cap.  13,  35.  37. 

Qi  ENSTRDrirs  :  ,,Quicunque  habet  animam  et  corpus  unita  In  una 
iirotnncu,  il  le  est  vems  homo;  Christus  tempore  mortis  habuit  animam 
et  corpus,  unita  In  una  i ■rnnrnau  ;  ergo  Christus  in  tempore  mortis 
verus  homo  fuit."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  599.) 


88 


PART.  III.     CAP.  II.     HECTIO  II. 


Dannhaukkcs :  „,Unus  est  raediator  Dei  et  homi num,  homo  . 
Christus  Jesus.'   Jam  mediator  est  Deus  et  homo  ;  Chrlstus  iu  morte 
vel  maxime  fuit  mediator;  ergo  Christus  in  morte  fuit  Deus  et  homo." 
(Hodos.  Phaenom.  VIII.  p.  317.) 

Quknstedti i  s:  ,,Philosophus,  siquidem  ex  communi  hominum 
statu  de  Chrlsto  mortuo  judicare  velit,  ailter  statuere  vlx  potest,  nlsi 
quod  intra  triduum  mortis  homo  non  fuerit;  nani  ibi  omnis  homo  est 
animai,  est  rationalis,  est  risibili*  etc.  ;  homo  vero  mortuus  ncqui  voce 
homo  dicitur.  Sic  ili i .  Veruni  hic  in  Christo  aliquid  singulare  est, 
quod  ad  philosophiam  non  pertinct,  nec  ex  naturae  principiis  dependet, 
videi,  humanae  naturae  in  persona  mi  >óym<  subsistentia,  personali» 
duarum  naturarum  unio  et  refuxùityoic,  status  mortis  Dominicac  et 
modus  existentiae  parti  uni  essentialium  assumtae  carnis  in  ipsa  morte 
etc.  Haec  enim  omnia  singularia  sunt,  naturam  superant  et  a  stngulari 
dispensatione  Dei  pendent,  adeoque  non  ex  natura,  sed  ex  divina  reve- 
iatione  cognosci  possunt.  .  .  Gerhardua  Harmon.  evangel.  c.  202.  .  . 
iutcr  alia  sic  loquitur  :  ,Hoc  mystcrium  omnera  angelorum  et  hominum 
captum  excedit,  nullus  enim  flnitus  intellcctus  comprehendcre  potest, 
quomodo  corpus  Chrlsti  vere  fuerit  mortuum,  ac  nihilominus  in  media 
morte  manserit  Verbi,  omnia  vivificanti*,  proprium  templum  persona- 
llter  illi  unitum,  .Ioti.  2,  19.  Col.  2,  9.  Si  negatur  animae  a  corpore  in 
Chrlsti  morte  facta  solutio,  negatur  veritas  mortis;  si  negatur  vel 
animae  vel  corporls  cum  >ójy  in  morte  manens  indivulsa  conjunctlo, 
negatur  veritas  uuionis  personalis.  Sic  igitur  asserenda  est  dissolutio 
unionis  essentialis  corpori  et  animae  Chrlsti  invicem  intercedens,  ut 
,n».'»mi'  simul  asseratur  perpetua  duratio^  personalis  />>)w  et  animae,  iteraque 
ìóyv  et  corpori  Chrlsti  in  ipsa  morte  nexu  indlvulso  permanens.,u 
(L.  C.  f.  595.  sq.) 

ANTITHE8ES. 

Quenstkdtius :  1tAntitht  aia  :  1.  Scholaaticorum,  qui  primi  curiosae 
hujus  quaestionis  motores  sunt.  .  .  Lombardus  nostrae  adstipulatur 
scntentiae.  .  .  Etiam  Hugo  de  S.  Victore  statuii,  Christum  in  morte 
manslsse  hominem.  .  .  Durandua  Lombardi  sententiam  expresse  rejicit 
bis  verbis:  ,Dicendum,  quod  Christus  in  ilio  triduo  non  fuit  homo,  et 
contrari ii in  asserere,  est  error  coutratìdem.'  Alexander  de.  Alea: 
,Materiallter  loquendo  Christus  in  trkTuò  est  homo,  . . .  formalitcr  vero 
non  est  homo*.  .  .*)  Thomaa  Aquinas  negat,  Christum  in  triduo  morti» 
fuisse  hominem,  .  .  .  ,eum  in  triduo  mortis  fuisse  hominem,  asserere, 
haereticum  est'. . .  Gabriel  Jìiel . .  .  ponit  liane  conciusionem  :  ,Christus 
in  mortis  triduo  non  fuit  verus  homo'  ;  item  :  .Triduo  mortis  persona 
Verbi  uon  substitit  in  natura  humana,  et  ideo  non  fuit  verus  homo.' 

2.  Quorundam  ><  >t  valium  IheoloyotuiUr  ut  D.  B.  Meianeri,  qui  in  Quaest. 
Vexat.  2.  n.  19.  sq.  liane  thesin  propugnat:  , Christum  tempore  mortis 
et  sepulturae  non  mansisse  aut  fuisse  veruna  et  univoee  dictum  homi- 
nem.* Ast  magnus  ille  theologus,  a  D.  Hoe,  D.  Menzero,  D.  Gerhardo, 
aliisque  nostratibus  thcologis  admonitus,  non  perexit  istam  suam 
opinionem  tueri  ;  .  .  .  item  D.  Joach.  butlcemanni.  .  .  D.  Grawerus 
Praelect.  in  A.  C.  art.  8.  de  hac  quaest.  in  utramque  partem  disputat. 

3.  Sucinianorum,  qui  contenduut,  Christum  in  triduo  mortis  piane  esse 
desiisse."    (L.  c.  f.  59<5.  sq.) 

Iukm  :  „Antitheaia  theologorum  Wurtenbergenaium,  ut  D.  Thummii, 
qui  In  ni-m-unAp.'.tll.  negat,  ani  mani  Christi  triduo  mortis  a  corpore 
mortuo  localiter  fuisse  scparatain.  .  .  D.  I*.  Oaiandri,  qui  in  Appendice 
disput.  de  omnipraes.  th.  43.  scribit,  quod  , anima  Christi  in  suo  corpore 
(triduo  mortis)  personalitcr  fuerit*  ;  et  in  Defens.  p.  4(>0.  sq.  asserit, 
,mortuum  Chrlsti  corpus  cum  latrone  fuisse  in  paradiso.'"  (L.  c. 
q.  8.  f.  007.) 


•)  Cf.  dictum  II.  Kromayrri  aupra  |».  33. 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANITIONE  ET  EXALTATIONE. 


89 


h)  Qua  veritas  mortis  probata  et  corpus  exanimatum  quieti  datum 
fuit.  Atque  ita,  si  raorara  io  sepulcro  addas  usque  ad  reJturrectUmem, 
clauditur  status  exinanitionis. 


Exaltationis  status  est,  quo  Christus  secundum  hu- 
manam  naturarti,*  depositis  infirmitatibusb  carnis,  piena- 
rium  divinae  majestatis  usumc  suscepit  et  exseruit. 

a)  Opponitur  enim  statui  exinanitionis,  et  iu  divinam  naturam 


unte  in  ipsa  humanae  naturae  in  hypostasin  Filii  Dei  assumtio  dieta 
fuit  aliquibus  exaltatio,  id  ad  praesens  non  pertinet,  ubi  exaltationem 
post  statum  exinanitionis  secutara  spectamus. 

Grkharovs  :  „Quemadmodum  de  exinanitionc  diximus,  quod  ac- 
cipiatur  in  sensu  tura  ecclesiastico,  t uni  biblico,  ita  vi  oppositionis  de 
exaltatlone  idem  omnino  statuendum.  Sxqltatio  in  sensu  eeclesiattico 
accepta  est  humanae  naturae  In  ipsam  /óyt>v  iróararrty  evcctlo,  quae 
voc&rl  potezt  exaltcìtio  incarnatiunis.  Sicut  erat  quaedam  bumiliatio, 
quando  Fllius  Dei  ex  arcana  majestatis  suae  sede  prodiens  in  carnem 
nostrani  seae  demlsit,  sic  exaltatio  vocari  potest,  quod  assumta  natura 
humana  in  ipsam  Uyw  hypostasin  per  unionem  personalem  est  evecta, 
quodque  in  unione  ac  per  unionem  divinorum  idioraatum  divinae  maje- 
statis et  gloriae  vere  ac  realiter  particeps  est  facta,  unde  in  medio  ex- 
inanltionis  statu,  antequara  plenariam  durainii  in  coelo  ac  terra  usur- 
pationem  acciperet,  vocatur  rex  et  doininus  Lue.  2,  11.  Matth.  21,  5. 
Johan.  18, 37.  Pxaltatio  iiLscmu  bill ice. accepta  resplclt  proprie  dictam 
exinanitiunera  Philip.  2,  5.  descriptam,  quae  vocari  potest  exaltatio 
glòriflcationis,  exaltatio  ad  Del  dextram.44  (L.  c.  §  30ti.) 

Qt  KNSTKDTHT.s  :  , ,Consistlt  exaltatio  non  In  naturae  humanae  de- 
positione  (hanc  enim  a  servili  forma  dffferre,  supra  monuimus),  nec  in 
occultac  gubernationls  universalis  cum  aperta  et  manifesta  pennuta- 
tione  (quoti  Dnn.  Tublngenses  videntur  voluisse),  sed  In  formae  ser- 
vilis,  adeoque  omnium  intlrmitatum  libere  susceptarum  depositione  et 
in  pieuariae  ac  manifestae  usurpationis  majestatis  divinae  in  humana  et  >~ 
per  humanam  naturam  coìTatione.  Keque  enim  data  est  Christo  in 
exaltatione  nova  potentia,  virtus  aut  majestas,  quam  antea  non  habuit, 
sed  collata  tantum  ei  fuit  piena  facultas  adininistrandi  ejus  regni,  quod 
per  ipsam  unionem  acceperat.44  (L.  c.  s.  1.  th.  70.  f.  527.) 

Idem:  „Dicit  D.  Joh.  Fr.  Koenigius  in  Th.  pos.  §  354.,  terminum 
ad  quem  esse  glorlam  et  mnj""tnti:m  rvn  finitami  tum  \rjfi]\Uam  .  .  Ad 
evTfandatn  autem  ambigli itatem  et  majoris  perspicui tatis  gratta  accipl- 
mus  lue  exaltationem  spedatiti»,  quatenus  Illa  prò  termino  ad  quem 
habet  «utoe»_glqjiam  ac  majestatem  iu/tnrtOBL.'ìuoad  plenariam  usur- 
pationem,  de  qua  Christus  Joh.  17,  5.  loquitur.'»   (L.  c.  th.  61).  f.  527.) 


Gekharous:  „4ntithesis  :  l.  Jesuitas  ...  2.)  sessionem  ad  Del 
dextram,  in  qua  Christi  exaltatio  praecipue  consistit,  ,datam  esse4  dl- 
cunt  ,humanitati  non  in  se,  sed  in  supposito,  neque  enim  factum  esse, 
ut  humanitas  in  se  sedeat  ad  dextram  Dei,  sed  ut  slt  humanitas  llllus 
'  per$vnaet  quae  sedet  ad  dextram  Del.4  Bellarm.  1.  8.  de  Christo  c.  15. 
3.)  Exaltationem  et  sessionem  ad  Del  dextram  exponuut  .definita  qua- 


§  4. 


ANTITHESIS. 


Digitized  by  Google 


90 


PART.  UI.     CAP.  II.     SECTIO  II. 


dam  pqtentia  et  dominio  absentls4,  slcut  rex  Hispaniae  per  vicario* 
suos  in  novis  insulis  dominctur,  ac,  ne  quid  desit  irapietati,  disputat 
Be-llarminus  d.  L,  .sedere  a  dextris  apud  antiquo»  miniis  lionoritlcum 
fuisse,  quam  sedere  a  sinistrisi  .  .  2.  Calvùdaai  1.)  Christum  secun- 
dum  utramque  naturam  exinanitum  et  cxaltatum  esse  statuunt.  .  . 
2.)  Exaltatiouem  defluiunt  per  donorura  iìnitorura  duutaxat  communi- 
cationem.  Sohnius  Tom.  I.  opp.  Disp.  7.  th.  55.  :  .  Kxaltatio  . . .  genere 
seu  specie  non  differt  a  glorlflcatione  beatorum  angelorum  et  hominum, 
8ed  quantitate,  h.  e.,  multltudlne  et  magnitudine/ (L.  c.  §  313 — 316.) 

b)  Ita  Rom.  0,  9.  mortem  Chrixto,  post  finitimi  statura  exinanitio- 
nis,  ultra  domi  nari  neg^atur.  Quae  autem  morti»,  eadera  et  caeterarum 
infirrnitatura,  cum  quibus  humana  natura  Christi  antea  conflictabatur, 
ratio  est;  ut  etiam  bis  Christum  amplili*  obnoxium  esse  aut  premi 
posse  negetur. 

c)  Adeoque  jam  non  tantum  ut  Deus,  verum  etiam  ut  homo  omnia 
novit,  omnia  potest,  omnibus  creatori*  praesen*  est,  et  omnia,  quae  in  codi*, 
in  terris  et  gub  terra  mnt,  sub  pedibus  et  in  manu  ma  kabei,  docente 
Form.  Cono,  artic.  Vili.  §  IL  Unde  etiam  non  obscure  constat,  furi- 
damentum  adaequatum  omnipraesentiae  Cbristi  secundum  naturam  hu- 
manam,  aditali*  scilicet  et  modificatac^seìi  prò  majestatico  Christi  secun- 
dum utramque  naturam  in  res  omues  dominio,  q^uod  praesentissime 
exercet,  acceptae)  in  ipsa  ejus  exaltatione  constitui.  Conf.  Ausfùhrl. 
Erklarung  p.  541.  sqq. 

§  5. 

Ad  initium  status  exaltationis  referendus  est  descensus 
ad  iriferos,*  unab  cum  resurrectione  vera0  et  gloriosa d  ex 
mortuis.6  Secuta  est  adscenmo  in  coelos.  Complemen- 
tum  denique  dedit  sessio  ad  dextram  Patris. 1 

■ 

a)  Quo  Christus  non  quidein  luctam  aliquam  difficilem  aut.  cruen- 
tam  dubiamve  cum  satana  subii t ,  verum  i Ili  jam  superato  j>er  passionem 
ac  mortem  victoris  ac  triumpliatoris  instar  apparuit  et  secundum  animarti 
et  corpus  praesens  diabolo  et  inferis  omnibus  se  tanquam  Dominum 
summa  nmjestate  pollentera  exhibuit.  Qua  ratione  1  Petr.  8,  /<V.  19.  20. 
de  Cbristo  dicitur,  quod  mortificato*  carne,  trivificatus  autem  *piritu,  seu 
divina  virtute,  vi  hujusdem  virtutis  etiam  abierit  aut  revera  se  contu- 
lerit  ad  inferos,  ibique  sjnritibu*,  qui  erant  in  carcere  (de  quibus  adde 
2.  Epi*t.  2,  4.  et  Mae  v.  ti.),  praedicaverit,  sive  corani  et  ipso  opere 
ostenderit,  se  esse  illuni,  qui  jam  contriverit  caput  serpentis  ac  dissol- 
verà opera  diaboli  etc. 

Huklsemannus  :  ,,Quod  ad  veritatem  essendi  et  differentiam  spe- 
cificare art  ini  li  tiujus  (de  descensu)  attinet,  salvo  aliorum  judiclo,  pu- 
tamus,  testimonia  iila,  ex  quibus  veritas  etdeflnitio  hujus  articuli  ita 
potest  evinci,  ut  fldem  divinam  generet,  esse'  haec  duo:  1  Pet.  3,  lS.jiq. 
jfiph.  4.9.  Rationes  hae  sunt  :  quia  haec  soraTcstimonia  vacant  ATTafle- 
gorTa  si  ve  connexlonc  cum  dictis  allegoricis,  vacant  verbi <  et  nominibus 
metaphoricls,  cum  contra'Os.  13,  14.  Col.  2,  15.  Ps.  69,  15.  16.  86,  18. 
manifestali!  contineaut  allegoriam."   (Prael.  F.  C.  p.  348.) 


Digitized  by  Google 


DE  EXJNANITIONK  ET  EXALTATIOXE. 


91 


Y/ 


QuENSTEDTius  :  ,, Descensus  Christi  ad  loferos  accipltur  vel  Im- 
proprie vel  proprie.  ImMOdirk  sumitur  vel  metaphoriee,  prout  notat 
exquisttissimos  illos  et  vereiiìTemales  dolores  et  crùcTaFus,  quos  tem- 
pore passionis  Christus  in  sanctissima  anima  sua  sensit  ac  sustinuit, 
Ps.  16,  10.;  vel  metonymic*  de  virtute  et  efficacia  passioni»  et  mortls 
Chrlsti,  cf.  Zachar.  9,  1U  Neutra  autem  signlflcatio  est  hujus  loci." 
(L.  c.  s.  1.  th.  77.  f.  682.) 

Idem:   ..Descensus  siiblrctum  ouod  est  Christus  tfedv£pw|roc.  .  . 
Suhjectum  quo_  est  natura  non  divina,  aed  humana.  atque  ea  qulflcm 
tota,  non  anima  tantum,  1  Pet.  3,  18.  .  .    Torini  mi  K^q&.uuem  est  <>v'/.nKÌì.  f" 
career  infernalis  seu  receptaculum  et  -<w  damnatorum  spiiituum,  *"/*"J>Zt 
1  Pet.  3,  19.  .  .    Forma  est  ipsa  vera  atque  realis  et  secundum  modum 
corporis  glorificati  ad  im  dainnatorum  facta  abitio.  .  .    Temporia  arti- 
culttn  est  juxta  catenam  actuum  Pctrinam  1.  c.  momentum  Illud,  quod 
lntercesslt  Inter  luo-ni^mv  et  àvàammv  Christi  stricjjc^iiictam.    Et  pro- 
babiliter  vèleres  statuunt,  descensum  ITunc  factum  esse  in  magno  ilio 
terrae  motu,  qui  sommo  mane  ante  solis  exortum  die  paschatos  evenlt.  - 
.  .  .    Fuit  hic  descensus  motus  verus  et  realtà,  non  tanwn  locali*  et  h 
ngtjitralLt,  sed  supernaturalis,  nec  tàcce  ssjeusj.  quia  tri  unico  rTrocractus. 
neque^TTvpostasis  carnis  divina,  quae  ubtque  est,  motu  praegressivo 
...    .        Indlget,  sed  praesentiae  demonstratione  vel  operatione  se  adesse  docet, 
-  atque  eatenus  etiam  hic  in  inferno  Christus  praesto  fuit."    (L.  c. 

•  .*.»  ,  • — ,M    th.  80— 84.  87.  f.  534.  sq.  540.) 

-        I ,      .  •  '  -        Idem:  „£on. desccndit  Christus  ad  Inferos  post  morte m  ac  sepul- 

,  ,..V.   .    tnramguam.  ut  alburni  M  Djtferetur.  QMnljj  ^«-^jg/Hg    ì  '•/,/.! 

esse  prouuutiaverat  :  iwv  /r-u»r  allguod,  sajjimaer  qui  cantivum  tenebat 
2t  j.y  J  J  -  V ^  'genus  humanum,  utpote  carni  tic!  et  ssiYSfl  ied  soli  Domino  Deo  per- 
•   j  '..•./      solvendum  craf."    (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f TÌJ22?)  *"  "" 

■     Hollazius  :  ,, Corpus  Christi  eo  temporis  puncto,  quo  htc  descensus 
contlgit,  non  jacutt  In  sepulcro."    (Exara.  P.  III.  s.  1.  c.  8.  q.  141.  .       1  . 
p.779.) 

Idem  :  ,,Non  juvat  Calvinianos,  quod  ^XVjf  prò  sepulchro  In  Seri- 
ptura  sumatur,  neque  enim  hoc  tlt  ubique  :  "ergo  a  partici» t;i ri  sophtsti- 
cantur."    (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f.  «20.) 

Idkm  :  ,, Finis  et  effectus  descensus  indicatur  simul  verbo  ìmiUSSI'^ 
Hoc  ipsum  vero  mpvrrtn  explicatur  ex. loco  Col.  2,  15.,  ubi  de  Christo 
yictore  dicitur,  quod  .exspoliatos  prlucipatus  et  potestates  traduxerit 
tv  trapfaoì?**  Ex  qulbus  patet,  per  «foivj  va  h.  1.  innui  actutn  slngularera 
theatricum,  adeoque  praedicavit  Christus  diabolis  et  auimabus  damnatls 
non  tam  verbaliler,  quam  rm/ft<»rr  non  tam  dicii.t1  quam  fn^tu,  signi*, 
triumphh,  non  more  hujus,  sed  Futuri  saecult,  non  sono  corporati,  sed 
mono  spirituali  et  spirltibus  conveniente,  non  ad  eorum  liberatlonem 
et  salutem  (ut  (|uidam  pnpi.-tae  volunt  ;  ex  i|}ferijpj;nim  nulla  redemtio; 
orane  solatium  damnatis  Scriptura  deuegat  Lue.  Ili,  25.  sq.),  sed  ad 
.  ,  àt    -  eorum  CQnfustonem  ct.refutatlonem.    Verbum  ergo  róforifr»'  reddendum 

,  '     *   j.  est  non  eum  Vulgart  \kt  ,prarcUcavU,1  ita  ut  cohaerere  et  convenire 

\  f  J'  "'  •*  -  )  putetur  cum  voce  ritìyyeJueé^  c.  4,  G.  .  .  Illustri  quadam  paté fac tiene  et 
manifestatone  gloriosae  vtctoriae  sese  exhibitum  declaravit."  (L.  c. 
th.  8«.  f.  538.) 

S'     -  • ,  ■     i     ScHERZEurs:  „Quando  Petrus  L  Ep.  4,  6.  mortuts  praedicatum   •  • 
T*Me  evangelium  dicit,  non  de  descensu  t;hrlstk  agit,  nec  altos  per  . 
-,  mortuos,  quam  eos  solum,  quiiiltm,  antequam  morerentnr,  evangelium 
dierant, ìritéfligit."    (System,  p".  245.) 

ANTITHESES. 

Qitenstedtil'8  :  ,,  Antithrsis  :  1.  Antiquorum  harretieorum,  ut  1.) 
ire  io  ni*,  somuiantis,  Christum  ideo  descendisse,  ut  animus  omnium, 
étiam  exTreme  impiorum  ~ab  infexis  llberaret;  contra  autem  jnstorum 
antmas  non  liberasse.  .  .  2.)  Eorum,  qui  cum  OngwUfact  &iUastU 


Digitized  by  Google 


92 


PAKT.  III.     CAP.  II.     SECTIO  II. 


faclebant,  et  statuebant,  non  tantum  nomine»  damnatos,  sed  etiam 
diabolo»  ipsos  beneficio  descensus  diritti  ad  Infero»  aliquando  salvoa 
futuro»  (nlm.  post  mille  a  die  resurrectionis  anno»).  2.  Quorundan^ 
patrum. . .  Qlgjae^Alezandr.  1.  6.  Stroin.  asserit,  .Chnstum  descendisse 
ad  infero»  una  cum"  apostoli»,  ut  evangcliam  praedicaret  mentibus 
damnati»  et  spem  saluti»  adferret  credentTbu».'  HiernnymM  statuit, 
Christum  qejgundum  aiiiinaiu  tantum  de»ccndi»»e  In'Tnfeniura.  .  .  Idem 
.  *7./%  (  l  y,  docuit  Epwhajjtius  ■  .' Et  STicenhoru*  Cuillstus.  .  .  3.  Seholasticorwn.  et 

po,nt\Jl'-i"rmn.  <iui  contendunt.  Christum  secundum  animnm  tantum,  non 
,   vero  corpore  slmul,  descendisse  ad  Infero».    Ita  Loinbardu»,  Thomaj, 
.  »./ Durandu»,  Bellarmjnus;  r'^p-nf.itna  &  Lapide  in  1  rei.  3,  18.  sq.,  ubi 
.  JL".<^iinquitT  ,Probat  apostoli!»,  Christum  mortitlcatum  carne,  vivlticatum 
j^jr*/  '\S^\  tamen  fuisse  spiritu  ex  eo,  quod  spiritu  i.  e.  quoad  a  ni  mani  venerit  in 

-J-"*-"""  carcerem  inferni.*  .  .  ,Christo  mortuo*,  ait  Catechesi*  Tfomaìia,  ,ejus 

anima  ad  infero»  descendit,  ibique  tamdiu  mau»it,  quamdiu  ejus  corpus 
in  sepulcliro4.  .  .  Job.  Duns  Scotu»  docuit,  ,de»cen»um  Christl  ad  in- 
fero» ex  Scriptum  probarl  neutiquam  posse'.  Eum  »equitur  Jcsuita 
Foreru»  et  al.  4.  Calvinianoruja.  qui  desccnsum  Chri»ti  ad  infero»  pro- 
prie ita  dictum  prorsus  negant  et  vel  mortem  cum  Zwinglio  in  exposi- 
tionc  fldei  christ.  f.  512.,  vel  sepulturam  cum  Bucero,  Beza,  Placatore, 
Wittakero,  vel  effectum  et  fructum  passioni»  et  morti»  Chrlsti,  scil.  de- 
structioucm  regni  satanici  cum  Bullingcro,  vel  »olum  metaphoricum 
desccnsum,  scil.  cruciatus  animae  Christi  tempore  passioni»,  cum  Cal- 
vino 1.  2.  Institut.  c.  16.  §  10.  et  al.,  vel  denique  totum  humiliationis 
statum  cum  Solitilo  Intclllgunt.  Vel  t'hrlstum  tantum  secundum  am- 
mani descendisse  in  infernum,  aflirmant,  ut  Auhaltini.  .  .  5.  Snciniann- 
rra,  1U|  descensum  de  statu  morti*  interprctantur.  .  .  6.  yy^aeitì.  nnl 
descensum  Christi  ad  infero»  de  morte  Christi  exponit  P.  2.  Postillae 
p.  44.  7.  Sovatarum.  qui  descensum  Christi  proprie  dictum  cum  Cal- 
viniani in  dubium  vocant  et  prò  articulo  miei  non  agnoscunt.  Ita 
D.  Dreierus."    (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f.  filli,  sq.) 

Calovius:  „E  nostri»  etiam  minu»  commode  interpretati  »unt 
hunc  articulum,  qui  de  cruclatibu»  post  mortein  accepere,  ut  potè 
D.  Epinus,  Pastor  Hamburg.,  a.  1553.  et  I).  Dracwnte»  In  P».  lfi.,  ut  et 
M.  Flacius  in  Clav.  Script,  voc.  .inferni'."  (System.  T.  VII.  p.  fi8f>.  »q.) 

Lutiiari>tii:8:  „Descensu»  ad  infero».  .  .  Schriftlehre.  Jesu 
T_odeszustaiul  Matth.  12,  40.:  ìi>  rìj  nn^Vi'i  ri/c  }ijc,  Ap.-G.  2,  24.  f.  wìivig 
ruv  ii«i»ir«i  (Ps.  18,  5.).  Rom.  10,  7.:  ìladrs.  Eph.  4,  9.  rù  narùrena 
pipq  ri/c  )<yr  (so  Meyer  und  Hòlemann,  Blbelstud.  II,  89.  ff.  gegen  Har- 
le»s,  Hofmann  u.  A.).  Aber  nuch  Luk.  23,  43.:  radica.  Vgl.  die  - 
Zeichen,  die  seinen  Tod  begleiteten:  Joli.  19,  34.  f.  Matth.  27,  53.  f.— 
Hievon  zu  unterscheiden  ist  1  Pet.  3,  19.  nach  Augustln,  Gerhard  (  ?), 
Hofmann  zu  verstehen  von  der  noachischen  Predigt;  nach  der  gewòhn- 
lichen  und  von  den  neueren  Auslegern  gercchtfi'rtigteu  Erklaruug  von 
clner  Prcdigt  Christi  iin  Hadcs,  aber  in  verschiedener  Fassung." 
(Compcnd.  Ed.  3.  p.  187.  sq.) 

Kahnisius:  „I)le  Thatsachc,  da»»  Jesus  Christus  in  den  Hades 
hinabgefahren  ist,  ruht  auf  Luk.  23,  43.  AG.  2,  27.  31.  1  Pet.  3,  19. 
AlU  in  alle  diese  Stelleu  sagen  nur,  das»  Christus  a.)  aia  Ge|»t  (1  Pet. 
3,  19.),  b.)  nach  dem  Tode,  ror  der  Auferstetiung,  c.)  zu  don  Todten 
und  zwar  sowohl  In  den  Strufaufenthalt  (1  Pet.  3,  19.)  als  in  das  Paro- 
die» (Luk.  23,  43.)  gestiegen  sei,  um  d.)  das  EMaui'lium/iu  verkiindi- 
gen."    (Die  luth.  Dogiu.    Zwcite  Ausg.  II,  8h) 

Hoxmannus:  „Keine  lshr?  von  Jesu  IPillen/ahrt.  Der  Todes- 
zustand  ist  fiir  Jesus  nur  Uebergang  gevvéseh  in  cine  auch  hinslchtllch 
selner  Natur  unbedingte  Gemeinschaft  mtt  Gott  dem  Vater.  .  .  Man 
meinte  dort  (1  Pet.  8,  19.)  zu  lesen,  Jesus  habe,  sei  es  nun  wahrend 
scine»  Todeszustandes  oder  nach  der  Wie<lervereiuigung  vou  Seeie  und 
Leib,  den  Verstorbencn  gepredigt.  Die  Stelle  besagt  aber  nichts  der 
Art.    (Schriftbewels.    Der  2.  Hiilfte  l.  Abth.  p.  335.  f.) 


Digitized  by  LjOOQIc 


b)  Tempus  enim  descensua  ad  inferos,  etsi  non  satis  clare  constet,  id^\- 
non  tamen  audemus  momento  resurrectionis  e  morte  ad  vitam  ante-  - 
ponere,  juxta  ea,  quae  modo  vidimus  ex  1  Petr.  8, 18. 19.,  ubi  Christus  ir  w  *jr  "* 

non  solum  HavarmHti^  veruni  etiam  Cw»jr/in},y£}?>  adeoque,  postquam  ■  ' 
recepii  vitam  ex  morte,  abiisse  ad  inferos  dicitur. 


Caloviits:  ,,Antecedit  quidem  C«oto*V'c"  (descensum  Cbristi  ad 
Inferos)  ,,1  Pet.  3,  18.,  quia  nonni*!  viviflcatus  in  spiritu  rrnf,rv&eìc  seu 
profectus  est;  sed  llle  proprie  non  est  quidam  gradus  exaltationis,  sed 
liberatio  a  morte;  ideoque  ad  mbjectum  exaltationis  proprie  refertur, 
quod  est  non  homo  mortuus,  sed  redivivus."    (Theo!,  posit.  p.  870.) 

c)  Rususeitatus  autem  est  non  solum  a  Patte,  rerum  etiam  a  se 
ipso,  juxta  id,  quod  dixit  Joh.  10,  17.  18.,  se  habere  l;i>u<ri«>,  potesta- 
tera  cum  potentia  effèctriee  conjunctam,  rursns  sumendi  animam,  seu 
vitam,  quam  libere  amiserit;  cujus  vi  etiam  animam  a  se  positam  ipse 
iterum  sit  mmturu&. 

Quknstedtius  :  t.$Hf)ie.cium_Quod  est  Christus  deiivdyuznr.  pastor 
ovium  magnus,  Hebr.  13,  20.,  Jesus  Nazareuus",  Act.  2," 2*4.  .  .  Subjectum 
$uu  remotum  est  natura  Ruffiana,  proxirnura  corpus,  quod  per  mórtem 
ceciderat.  Nota:  Sicut  non  secundum  divinam  naturam,  qulppe  quae 
in  se  considerata  passionis  omnis  expers  est,  sed  secundum  humanam 
naturam  cruci  aftixus  et  in  mortem  traditus  fuit:  Ita  quoque  non  secun- 
dum divinam,  sed  tantum  humanam  naturam  a  Deo  s  u  sci  tatù  s  est. 
Non  tamen  propterea  divina  natura  ab  hoc  actu  prorsus  excluditnr; 
Illa  enim  naturae  humanae  communicavit  potentiam  resurgendi  et 
resurrectionem  ipsius  nobis  fecit  salutarem,  h.  e.,  ut  esset  mortis, 
peccati  et  inferni  victrix  et  nostrum  justitleatrix,  Rom.  4,  26."  (1.  c. 
s.  I.  th.  93.  sq.  f.  641.) 

Hollazius:  ,,Resurrexit  Christus  virtute  divina  omnibus  tribns         VA  /_/_ ,  % 
personis  divlnitatis  communi.  .  .  Spcciatim  Peo  Pafn,  utJojilLdlyJUiita- 
tb^^rJl?ull^tX^U8CJtatio  Christi  ad  consolai  ionem  consctentiarum,  ut  /;«*  ; 

scjauius,  l'atri  abunde  satCsfaHum eundeiuque  nobls reconeilìatum  èsse,  y  >  >  /  . 
ceteroqui  fidejussorem  nostrum  e  scpulcro  non  dimisisset."    (Exam.  \  , 
P.  III.  s.  ìTc.  3.  q7143.  p.  780.) 

E.  Hitnnius:  „Quaero,  num  Christus  propria  sua  virtute  resur-  7  ' 
rexerit? — Quidni?  Dicit  enim  Judaeis  :  ,Dcstruite  templum  hoc  (loqul- 
tur,  Joanne  interprete,  de  tempio  corporis  sui),  et  in  triduo  reaeditlcabo 
illud.'  Kepetit  id  Christus  Joh.  10.  :  ,Ego  potestatem  habeo  ponendi  -  jj  ■  ■  V t-' 
vitam  meam  et  potestatem  habeo  resumendi  eam.'  Ergone  humanam 
naturam  judicas  semetipsam  e  mortili*  excitasse?  —  Quia  Christo  in 
sepulchro  existente  profundissimus  adhuc  durabat  exinanitionls  status, 
nolim  dicere,  corpus  Christi  seipsum  suscitasse,  sed  /ó;"»'  excitasse 
corpus  suum  ea  virtute  ac  potentia,  quae  corpori  Christi  quidem  iva  I  iter 
conimunicata,  in  morte  autem  et  sepulchro  (ratione  usui  a)  evacuata 
fuerat.  Interim  non  dubitamus  afflrmare,  animam  quoque  Salvatoris 
ut  vivitleam  ad  corporis  sui  vivlflcationem  suo  modo  ex  vi  unionis 
ipsius  cura  /<i)w  concurrisse,  ita  ut  in  resurrectlonq  denuo -Bubeundo 
c2!I?"5.JLuy.m  efflcaciter  id  vivificarci;  tametsi  yrlucipatus  fllius  re- 
sùscTtatiohis  penes  /«>w  maneat.  Àfque  hi*  sane  respectibus  merito 
Christus  propria  virtute  dicitur  resurrexisse,  praesertim  quia  Wyof,  pro- 
prium  suum  corpus  suscitans,  alia  persona  non  està  corpore  separata.4* 
(Libelli  IV.  de  persona  Christi  etc.  p.  98.  sq.) 

SciiBRZRRiTs:  „Judaeis  qnaerentibus,  quale  mj/uim-  sive  miraculura 
(Joh.  2,  18.)  ederet,  respondit,  se  erecturum  templum  corporis  sui 
tribus  diebus,  Joh.  2,  19.  sq.  At  si  seipsum  non  resuscitavi^  nullum 
in  erectione  templi  corporis  sui  morte  destructi  miraculum  edidit  ipse, 
sed  solus  Deus,  qui  ipsura  excitavit."    (Syst.  p.  248.) 


Digitized  by  Google 


94 


PART.  III.    CAP.  II.     SECTIO  II. 


ANTITHESIS. 

Qubnstkdtius  :  nAntithesis  :  1.  fìocinianQrym.  qui  ànorópuc  nepant, 
Chrlstum  sua  virtute  et  morte  resurrexisse.  .  .  Catech.  Racov.  c.  12.  de 
offlc.  Christi  regio  q.  4.:  .Falluntur  vehementer  qui  ajunt,  Chrlstum 
seipsum  a  mortuis  excitasse'.  .  .  2.  Calviniqnoru&t  qui  negant,  Chri- 
8tum  ut  hominem  sive  secundum  h.'n.  scse  resuscitasse.  .  .  Zachar. 
Ursinus  in  Institut  catech.  de  resurr.  Christi  p.  819  scribit:  .Christus 
resurrexit  sua  propria  vi  atque  potentta,  non  quldcm  carni»,  sed  delta- 
tls  8uae.<  "    (L.  c.  s.  2.  q.  10.  f .  625.  sq.) 

d)  Accepit  enira  corpus  idem  illud  quidem,  quod  autea  habuit, 
sed  glorificatum,  juxta  Phil.  J,  21.    Nani  aùt;ia  rìts  per  Ebrais- 

mum  denotat  corpus  gloriosum,  et  tale  quidem,  cujus  affectiones  pro- 
lixius  describuntur  1  Cor.  1-5,  40.  txjq.  Onde  etiam  e  sepulchro  clauso 
potenter  exivit;  vid.  Matth.  2S,  2.  etti.,  ubi  recensetur,  angel um  Do- 
mini reviovùm  lapùhm  tiepulcJiraiem,  non  ad  recludendum  exitum,  sed 
ad  monstrandum  aliis  locum,  a  Christo  resuscitato  jam  derelictum. 

Gkrhardus:  Finis  resurrectionis  Christi  duplex  est.  Finis  ni 
est  ff//<rf(ji  1.  liei  Patria.  .  .  2.  Ipsiys_  Cfixiatf,  ut  in  resurrectlone  ac  per 
resurrectionem  sese  ipso  facto  demonstraret  :  1.)  Verum  Dei  Filium, 
Rom.  1,  4.  .  .  2.)  Verum  hominem,  adeoque  i*f«n*p<j-o»-.  .  .  3.)  Pro- 
missum  Messiam,  qalppe  de  quo  et  vaticinila  et  typis  pronuntiatum 
fuerat,  ipsum  ...  ex  mortuis  resurrecturum.  .  .  4.  Mortis,  diaboli  et 
omnium  hostium  victorem,  quia  propria  virtute  ex  mortuis  resurgere 
plenissimam  victoriam  ex  morte  reportatam  arguit.  .  .  5.  Aeternum 
regem  et  sacerdotem  nostrum.  .  .  6.  Nostrum  medlatorem  et  salvato- 
'rem.  .  .  Finis  ù  nos  homines  concernit,  qui  complectitur  fructus  ex 
Christi  resurrectlone  ad  nos  promanantes.  Tales  stinti  1.  Fidcl 
nostrae  confinnatio.  .  .  2.  Nostra  justiflcatio,  Rom.  4.  2,5.  .  .  3.  Nostra 
renovatio,  Rom.  6,  4.  2  Cor.  6,  15.  Col.  3,1.  Ideo  vero  renovatlo 
nostra  Inter  fructus  Domiuicae  resurrectionis  refertur,  quia  renovati- 
onis  uostrac  non  tantum  figura  et  exemplum,  sed  etiam  £a.ysa  in  ea 
nobis  proponitur.  Eph.  2,  5.  .  .  4.  Spei  nostrae  de  conservaticene  ad 
sai utem  aeternam  obsignatio,  Rom  5.  lù.  . .  5.  Nostra  ad  vitam  beat&m 
resuscitatio."    (Disputati,  th.  p.  1440—1444.) 

Calovius:  „JVon  resuscitatum  dicit  apostolus  (Rom.  4,  25.)  Chri- 
stum  a  Deo,  ut  doctrinae  ejus  auctoritas  cjoiicUiarelur,  quae  per  miracula 
et  per  testltìcationem  de  coelis  satis  conciliari  ipsi  poterat,  modo  Judael 


adeo  indurati  non  fuissent;  sed  'l/à  ri/y  AiKntwn'  ùii<.>y,  propter  jit*(ilìcatÌo-  -~  -/-  l 
ne  in  no»trqm.  .  .  Non  eadera  omnino  rat  Ione  Christus  fllcltur  propter  j  /< 
justitlcationem  nostram  resuscitatus,  quemadmodum  propter  peccata 
nostra  in  mortem  a  Deo  tratfitus  est;  quum  hic  mors  Christi  causa  meri- 
■       ►».(»*.  torta  expiationis  peccatorum  nostroruntjjipse  in  mortem  tradì  tu  s  sit 

,  ,  .  f  it|  w   ~  z  \i7nostri  /oro,  ut  nos  merito  mortis  ejus  a  pt'ccato  ejusque  poena,  morte,  v/-  -~ 

'Hberemur,  de  re*tt9citatione  Christi  vero  id  non  adeo  asserì  possit,  quod  x',,lJ 'i 
/**  *■  nempe  Christus  sua  resurrectlone  nobis  justitinm  meruerlt,  cujus  etiam  /'.  .* 
irJlK,..  meritum  morte,  contmmmatum  fulssc,  exclamatio  ejus  in  cruce  :  .Trri?^_a-      '  " 

Tw^consummatum  est,  Joh.  19,  30.,  contlrmavit.    Ideo  diverslmode  ** 
de  morte  Christi  et  de  resurrectlone  ejus  loquitur  Scriptura.    Christum  ^a.//..^ 
enim  passum  et  mortuum  dicltet  propter  nos  et  prò  nobis,  resurrexisse    ■' /•  • 
autem  nw^jr^f  sed  tantum  uroi/tcr  nu.s.    Quanquam  ergo  quandoque 
theologi  re*uriXCtion?m  Christi  causam  merUgrtqm  nostrae  justiticationis 
dicunt,  vocem  meriti  tamen  intelliguut  tantum"  generaliter.  .  .  Quibus 
autem  respectibus  ad  justificationem  nostram  requisita  fuerit  Christi 
resuscitatio,  ita  explicat  b.  Gerhardtt*  :  nlmirum  1.  tSLtivnjijwuiiXiLSlSti^ 
Olii*  ac  conjìrmatÌQnÌsf  gnln  rpsiirrpct|9  riirjsM  t-st  syldims  testiiiwiiiuin. 
qùod  prò  nostrìsj>eccaHs~pTene  sit  satisfactum  et  justltia  perfecta  ad- 


'  st. 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANIT IONE  ET  EXALTATIONB.  95 

« 

ducta.  .  .  2.  Respeetu  appliaitionfa  SI  Christus  in  morte  manslsset, 
non  fuisset  mortis  victor  nec  potulsset  nobis  justitiam  tara  caro  pretio 
partali)  applicare,  Rom.  5,  10.  8,  35.  3.  Respucin  gr/unlj^  g  j\rcnt^ 
absohitioniq.  Ut  punivit  Deus  peccata  nostra  in  Christo,  quae  ipsi  ut 
sponsori  nostro  erant  imposita  atque  imputata:  ita  quoque  excitando 
eum  a  mortuis  ipso  facto  absolviLeum  a  nortris  peccati»  ipsi  imputati», 
ac  proinde  etiarnj]jfiil!n" ipso  absolvit  ;  quo  refert  dieta  1  Cor.  15,  17. 
2  Cor.  5,  21  "EplTTX  Col.  2,  T2".  T3.  Pilli.  3,  8—10.  1  Pet.  1,  3." 
(Bibl.  illustr.  ad  1.  c.  Rom.  4,  25.) 

Ql'enhtedtil'8  :  ,,Rom.  1,  4.  Si  Christus  non  propria  divina  vir- 
tute  ex  sepulchro  clauso,  sed  per  angeli  de  coelo  descendenti»  operam 
aperto  resurrexit,  tum  ex  illa  sua  resurrectione  non  potuit  declararl, 
efflenclterque  demonstrari  ipse  unigeuitus  Dei  Filimi."  (L-  e.  s.  2.  q.  11. 
f.  635.) 

ANTITHESES. 

QUKNSTEDTit'»:  „Antithesis  :  1.  Socinianorum,  qui  negant,  Chri- 
Btum  per  januas  clausas  ad  discipulos  fngressuni  esse.  .  .  2.  Calvin  io. 
oorjuu,  qui . . .  uno  ore  docent:  1.)  Chrlstum  tumjiemiim  resurrexlsse, 

uhi  lapis  a  sppnlrhrn  jniq  nVvoliitns  g y»pt.  :  2.)  COnteildunt,"  aut  dlscipu-      /  .  / 

lo»  pulsanti  Christo  fores  àperuisse,  aut  Chrlstum  sua  potentia  ingrea-  \  "**"  / 
Bum  sibAjiroxurasja;,  aut  fores  ujtro  se  i  11  i  pandi  ssa:,  aut  per  fenes^ani, 
aliave  via  Ingressum  esse,  aut  parietes  Ipst  pervio»  fujsse  etc.  Ita 
Zycinglius  P.  2.  resp.  ad  Luth.  confess.  f.  45(J.b.  Calvinus  Institut.  1.  2. 
c.  17.  §  11.  Petrus  MaxW  ■'  ,Forte  cessemnt  januae,  Torte  Christus  per 
feneRtras  aut  tectum  ingressus  est.»"    (L.  c.  s.  2.  q.  11.  f.  634.) 

**  ' '  ìmm:  „Calviniani  de  proprietatibus  glorificati  corporis  Christl 
nimls  tcnuiter  et  exiliter  phllosophantur.    I.  Invisibilitatrm  praccise 
....  (-..'-negant.     Theoph.  Mosanurf^.  .  astruere  conatur  hauc  tliesiu  :  «corpus 
i  a  ..  t  ■«  tr-Christi  non  posse  non  vfderl,  ubicunque  praesens  est*.  .  .  Negant 
1  >       etiam  illocaUlatem."    (L.  c.  p.  1435.) 

Idem:  ,,Antithesi*  :  1.  Phntinian±  (secuti  Apellem  haereticum,  de 
f  quo  Pbllfistr.)  negant,  Chrlstum  post  sul  glorllicatlonem  in  coelo  car- 

nem  et  sanguinem  habere.  .  .  2.  Calviniani  1 .)  sanguinem  Christi  in  ara 
cruci»  effusum  compiitruisse,  nec  In  resurrectione  reassumtum  fuisse 
asserunt.  Calvinus  in  cap.  26.  Matth.  .  .  2.)  Quidam  eorum  Christum, 
ut  secuudum  utramque  naturam  exinanitum,  ita  quoque  secundura 
utramque  naturam  resurrexlsse,  asserunt.  .  .  3.  PjjtUiJìcik  statuunt, 
partem  aliquam  sanguinis  non  fuisse  in  corpus  Christi  reassumtatu,  sed 
In  terra  relictam."    (L.  c.  p.  1425.  sqq.) 

Gekhakpus:  „Antithesis:  1.  Pontificii  statuunt.  causam  meritorl- 
am  Dominicae  resurrectionis  esse  antegressam  passionem,  per  qu'atn 
Christum  corporl»  sui  gloriam  et  nominis  exaltatloncm  sibi  promeritum  ^ 
fuisse  asserunt.  .   2.  Idem  probatur  quibusdam  CatfjjiùuÙA,  a  magiaro 
ruo  lib.  2.  Institut.  c.  17.  §  6.  hic  discedentibus.  .  .  Urgent  utrique 

partlculas  \3  ^i'  ac  óiò  Ps.JJ0^7.  J3àl.J2±$.    Respondeo:  Describitur—*    —  »  

hic  non  uuxitujn,  sed  ordo  et  cojjsey^uentla,  slcut  exponitur  Lue. 
24,  26.  :  , Nonne  oportebut  Chrlstum  pati  et  ne  Intrare  in  gloriam?',  ubi 
particula  wr«c  non  quldem  in  omnibus  exemplaribus  Graecls  habetur, 
interim  ex  v.  46.  optima  ratione  elicitur.  1  Pel.  1,  11.:  Tàc  ftrTÒ  mira 
iófac.  Partlculae  ergo  illae  non  tam  catuam  meritoriam  exprlmunt, 
quam  ratiocinationem  quandam  coutluent.  Graecuin  rò  <Wò  componitur 
ex  praeposltione  ^'à  et  articulo  ó,  ut  sit  sensus:  proinde,  quucirca." 
(Disputati,  th.  p.  1422.) 

e)  Vera  gutdem  et  reali*,  corpore  ex  terna  sursum  elevato;  vid. 
Actor.  1,  9.  Non  tanieti  nimt'um  scruianda  aut  juxta  modum  naturalem 


- 


Digitized  by  Google 


96  PART.  IH.     CAP.  H.     SECTIO  H. 


4v 


ita  definienda,  ut  negetur  corporis  in  coelum  elati  praesentia  in  terris. 
Non  solum  enim  in  coelum,  sed  et  wpra  omnes  coelo»  ascendi w  legitur 
Ephes.  10. 

, .,  ,.  :  Formula  Concordiak  :  „Ex  hac  unione  et  naturarum  communione 

~-,'V   '     humana  natura  habet  Ulani  <  zaltationem  pMtr&uraLCtianan  a  mortuls 
^  ju  . .    ,.yC.Ji  super  omnes  creatura»  in  coelo  et  in  terra,  quae  revera  nihll  aliud  est, 
^    ;  «  j  y      quam  quod  Christus  formam  servi  prorsus  deposuit,  humanam  vero 

— —  naturam  non  deposuit,  sud  in  omncm  aeternitatem  re  ti  net,  et  ad  plenam 

possessionem  ili  vinai  majestatis  u>nyj.'i!i»ì„  secundum  assumtMB 
humanam  naturam  cvcrtus  esl.  *  F.aui  viro  in  a]  <■  sta  te  in  statini  in  sua 
conccptione,  ejjain  in  uUTo  ""/tris  habjiU.  ut  aposxolus  loquitur 
(Fini.  2,  77),  ,st-  fpsum  l'xmaiuvitV  <  aiii(|ue,  ut  I).  Lutherus  docet,  in 
statu  suae  humiliationis  secreto  habuit,  neque  cani  scraper,  sed  quoties 
ipsi  visura  fuit,  usurpavit."    (Art.  Vili.  p.  «79.  sq.) 

.  ....  Gesnerus:  „Ubi  versabatur  Christus  quadraglutn  dlenim  spatio 
ante  ascensionem,  quando  cum  discipulis  non  erat? —  LU-tucic'ìstis  vitae. 
statu.  ut  ipse  dicit  Joh.  16.  et  17.,  se  raundum  descrere  et  ad  Patrem 
proflciscl,  hoc  est,  se  relieta  terrena  et  visibili  Imccotiversatione  ingredl 
coelestem  et  invisibilem  ;  ètT/uc.  22,  16.  :  ,Dico  enim  vobls",  quod  non 
>  amplius  bibiturus  sim  de  fmctu  vitis,  donec  regnum  veniat'  ;  quod  post 
resurrectionem  Due.  24.  repellt  :  ,Hi  sunt  sermone»,  quos  locutus  suro, 
,  ■»  cum  ajdjiuc  vobb/cum  ettseni.'  firaf  cum  discipulis  et  uoii,_eja.t.  Erat, 
prò  liberrimae  voluntatis  oìxnvnuui;  non  erat,  prò  coìulitionc  gloriosi 
corporis.  .  .  In  hac  igitur  codesti  conditioue  fuit,  sivc  discipulis  sese 
manifestaret,  sive  suum  aspectum  iisdem  subtraheret.  .  .  Aliud  est, 
transire  ad  Patrem  in  coelestem  et  invisibilem  conditionem,  et  aliud, 
ascendere  ad  coelum.  Ascensio  non  est  facta  absque  loci  mutntione. . . 
Transitus  autem  ad  Patrem  non  admittit  localem  motum,  cum  Pater  slt 
in  Filio  et  Filius  in  Patre,  Joh.  14,  10.  Et  plura  velie  de  hac  re  inqui- 
nare, ambitiosac  est  audaciae.  Ineognltum  est,  inquit  Thomas,  quibus 
in  locis  intermedio  tempore  corporaliter  fuerit,  cum  hoc  Scriptum  non 
tradat  et  in  omni  loco  sit  dominatio  ejus."  (Orthod.  confess.  de  per- 
sona etc.  p.  21)6.  sq.) 

Hollazius:  „Subiectttni  2nod_ascensionis  est  totus  deàv$puT»c. 
,Idem,  qui  descendit,  etiam  ascendit',  Ephes.  4,  10.  Atqui  totus  drav- 
^injrrt^  descendit  ;  qui  vivitìcatus,  descendit,  1  Pctr.  3,  22.  E.  —  Sub- 
iectum  quq  ascensionis  est  natura  fiumana^  quae  in  altum  est  sublata, 
Acl?  1,  9.,  quod  in  divinitatem,  quae  in  altum  ferri  neqult  (hoc  enim 
solorura  corporum  est),  non  quadrat.  —  TexMÌnusì  q(|  quen\  Christus  in 
ascensione  sua  pervenit,  est  tum  communis,  tum  proprius.  Cymmun^ 
est  se  de  a  e)  (i'/wiVi/i» m  bt  a(yrym.  ubi  Christus  beatis  se  ad  faciem  con- 
spicieudum  praebet.  Kvectus  est  Christus  in  paradixum,  in  quo  cum 
ipso  est  conversus  latro,  Lue.  23,  43.,  ubi  etiam  est  Jobus,  c.  19,  27., 
ubi  paratae  sunt  tldelibus  mansioues,  Joh.  14,  2.,  ubi  redemtor  glorlo- 
sissiraus  conspectu  suo  jucundissimo  sanctorum  animas  exhilarabit. 
Tenninus  ad  quem  propria»  est  coelum.  IVI  muj.-stjitiiura.ouod  est  super 
omnes  coelos,  Ephes.  4,  10.  ,Habemus  sacerdotem  prlncipem  magnum, 
qui  penetravit  coelos,  Hebr.  14,  4.;  penetravit  coelos  non  ratione  di- 
stanti ;n,  sed  subliraissimae  et  divinae  praescntiae.  Coelum  Dei  maje- 
statlcum  est  ipsa  dextra  Dei,  qua  coells  excelsior  factus  est  Christus, 
Hebr.  7,  26.,  de  qua  apostolus  Hebr.  8,  1.  Obs.  Per  cyelum  hic  non 
intelligitur  csicjum  naturar  arreum  vel  aeifif.re«»i,  quod  cogitare  implum 
est;  neque  ogeluin  grafia? t  quod  est  ecclesiu  milituns  in  his  terris,  cui 
Christus  visibilem  praesentiam  suam  usque  ad  dlem  estremi  judicll  _ 
subtraxlt.  Ergo  intelligitur  cytlum  a^riae.  vel  flni'*",  vel  ijjflnitóE-  i'  '  * 
Qua  gloriata  flnitam  Christus  in  -<>i<  beatorum  se  utique  couspiciendum 
praebet  angelis  et  beatis  ad  veri  corporis  glorificati  modum  ;  ita  tameu, 
ut  ipsi  etiam  comraunicata  sit  gloria  infinita  per  sesslonem  ad  dextram 


Digitized  by  Google 


DE  EXINANITIONE  ET  KXALTATIONE. 


97 


Dei.  Evectus  igitur  est  Christus  in  coclum  majestaticum,  ut  omnia 
Iropleret,  Eph.  4,  10.  —  Katione  modi  ascenslo  ('liristi  non  fuit  àtavi- u 
ofiòs  slve  disparitlo,  «ed  motuswrus.  renlis,  successive  nrogT^»fllv"llT 
Lue.  24,  51.,  et  visibili*  usquQ  ad  jjubes,  Act.  1,9.  At  elevatus  a  nube 
modo  invisibili  ad  dextram  Dui  exaltatus  est.  —  Visibili*  Christi  motus 
usque  ad  nubesjgcq/»  fuit,  non  secuudum  motum  corporis  naturali*, 
quod  natura  "Sua  deorsum  fertur,  sed  glorifie^fi  et  gypfipy^ujstyjbja 
dotibus  instructi.  Neque  per  indigentiam  naturae,  sed  per  liberarti 
oeconomiam  Cbristus  assumsit  motum  localem  et  visibilem,  qui,  ai 
voluisset,  in  puncto  tempori*  dlscipulls  suis  se  potuisset  subducere  et 
coelum  occupare.  At  placebat  Salvatori  sensira  ferri  sursum,  ut  dlscl- 
puli  de  vera  ascensione  ep  ^uculentius  et  QQnfldentiua  testure  qtyj-  Ex 
quo  colligirnus,  Chrlstum  ascendisse  quidem  usque  ad  nubes per  motum 
localem,  sed  non  localiter  aut  physlce."    (L.  c.  q.  148 — 163.  p.  784.  sqq.) 

Ql'knstkdtius:  ,, Coelum,  in  quod  Christus  asccndit,  non  est .  .  . 
status  gloriosuB  seu  injìnitQC  glucUftì  qui  ad  sequentem  articulum  de 
sessione  ad  do  x  tra  in  V>ei  pertinct,  seu  Jlnitae,  quia  In  boc  statu  fuit 
statim  a  resurrectioue,  J3£jjLjf£>  sedes  et  domicilium  beatorum.  .  .  Non 
uti  clam  e  monumento  prodi  Ir,  sic  ascendere  voluit,  sed  palam  oc 
aperte."    (L.  c.  ».  1.  th.  106.  108.  f.  547.  sq.) 

Idem:  ..Finis  et  efTectus  ascenslonis  fff  part*  Chrixti  est  gloriosa  flfi 
ts*tn  hn»||um  rhorp  trlumptyauo  et  r*fnl  yffilesfo  occu patio:  ex  parie 
nostri  elausi  pararlls,!  psératlo  et  permanentis  in  .coeTo  habitalionls 
comparatio.  .  .  Passione  e,|j  porte  su,a  coeTum  rmbis  pramemit,  asc£ii- 
slone  vero  sua  U^io^oTTsaneruit.'.'    (L.  c.  th.  lO'.t.  f.  :>{s.  sq.) 

Sciierzrkus  :  , ,  JCrrwes  :  Chrlstum  in  eo,  quo  passus  est,  corpore 
non  ascendisse,  Alanichaeorvm  et  Sucinianorum  fabula  est.  Christus 
ascenstirus  et  moto  locali  Indiguit  et  In  coelum  locale  atquc  creatura 
ascendit,  nobis<|ue  ascensione  humanitatis  suae  praesentlam  substanti* 
alem  penltus  subtraxit  juxta  C^almnlan^*.  .  .  Papista?,  inter  flnes  ascen- 
sioni* patru m  e  limbo  in  coelum  reductionem  referunt."  (System, 
p.  248.  sij.) 

Formula  Coxcordiae:  „Rejicimus  Igitur  atque  damnamus  corde 
et  ore  :  .  .  .  quod  Christus  propter  adscensum  svum  in  coelos  corpore  suo 
in  certo  quodnm  coeli  loco  ita  sit  comprehensus  et  circumscriptus,  ut 
suo  corpore  nobiscum  in  sacra  coena  (quac  juxta  Instltutionem  ('liristi 
In  terris  celebratur)  vere  et  substantiallier  pracsens  esse  neque  posslt 
neque  veiit,  sed  potlus  tam  longe  a  sacra  coena  absit,  quantum  altlssi-  - 
mum  coelum  a  terris  distat.  Sic  enim  quidam  sacramentarli  verba  Illa 
in  actls  apostoliche  (3,  21.)  :  .Oportct  Chrlstum  coelum  accipere',  de  in- 
dustria malitiose  (ad  confìrmandum  errorem  suum)  depravarunt,  et 
loco  sincerae  tran -hit  ionis  haec  verba  reposuerunt:  ,Oportet  Chrlstum 
,^,t  coclo  cqp>'  (Beza),  quae  verba  signi  Hcant  Christum  in  coelum  receptura, 
ut  coelo  circumscrlbatur  et  comprehendatur,  ut  nobiscum  in  terris  hu- 
roana  sua  natura  nullo  prorsus  modo  praesens  esse  possit  aut  velit." 
(Artlc.  VII.  p.  (J71.  672.)  ^ 

f  )  Quae  dextra  Dei  non  est  certm  aliquiè  locw,  sed  «Mg  omnipoten* 
Dei  virtmr  quae  coelum  et  terram  reptei,  juxta  Sol  ulani  Declarationem 
rorm.  Conc.  Artic.  Vili.,  adeoque  sedere  ad  dextram  Dei  dici  tur,  qui 
totum  ttrrarum  orbem,  inprimis  ecclesiam,  potenter  et  proviti*  guherna^ 
pgmàhliyn  /.n«*i7>Hft  sui»  dorninatur.  Conf.  Fs.  110, 1.  2.  Aclor.  2,  34.  85. 

Lutherus:  „Zum  ersten,  nehmen  wir  vor  den  Artikel,  dass  Chri- 
stus sltze  zur  rechten  Hand  Gottes,  welchen  die  Schwiirmer  halten,  er 
leide  nicht,  dass  Christi  Lelb  ini  Abeudmahl  auch  sein  kònnte.  Wcnn 
wir  sle  nun  hler  fragen,  was  sic  Gottes  rechte  Hand  helssen,  da  Christus 
sltzt  :  achte  ich,  sie  werden  uns  daher  schwarmen,  wie  man  den  Kin- 
dcrn  pflegt  furzubllden  einen  Gaukelhiramcl,  darin  ein  guldeucr  Stuhl 

U»teri  Comp.  ad,  Walther.  1U.  7 


Digitized  by  Google 


98  PART.  III.    CAI».  II.     SECTIO  II. 

stehe  unti  Christus  neben  dcm  Vater  sitze  In  elner  Chorkappe  und  gul- 
denen  Krone,  gleichwie  es  die  Malur  malcn.  Denn  wo  sie  nicht  solche 
kindische,  fleischliche  Gedanken  hiitten  von  dcr  rechten  Hand  Gottes, 
wiirden  sie  frcilich  sich  niclit  so  lassen  anfechtcn  den  Leib  Christi  im 
Abendmahl,  odcr  sich  ho  bliiucn  mit  dem  Spruch  Augustini  (welchem 
sic*  doch  -(invi  nichts  glauben  noch  keinera  andeni),  Christus  musa  an 
einem  Ort  leiblfch  sein,  aber  seine  Wahrheit  ist  allcnthalbcn  u.  s.  w.  Aus 
welchem  kindischen  Gedanken  muss  denn  welter  folgen,  dass  sie  auch 
Gott  selbcr  an  einem  Ort  ira  Himmel  auf  denselbigen  guldenen  Stuhl 
binden,  weil  ausscr  Christo  kein  Gott  ist,  und  wo  Christus  ist,  da  ist 
die  Gotthelt  ganz  und  gar,  wie  Paulus  sagt  Col.  2,  9.  :  Es  wohnet  in  ihm 
die  ganze  Gotthelt  leibhaftlg.  .  .  Die  Schrift  aber  lehrt  uns,  dass  Got- 
tes  rechte  Hand  nicht  sei  ein  sonderlicher  Ort,  da  ein  Leib  solle  oder 
mògc  sein,  als  auf  einem  giildenen  Stuhl;  sondern  sei  die  ajjjnj^htjge  V 
-  -  Gewalt  Gottes.  welche  zuglelch  njrgend  sein  kann,  unii  doch  an  alleo,  \  • 
Orten  sein  muss.  N'irgend  kann  sie  an  f Injgo n\  Ort.  «»hi  (apreghe  idi)  :  -*&£L 
denn  wo  sie  irgeud  an  etlichem  Ort  wiire,  musste  sie  daselbst  begretf- 
lich  und  beschlossen  sein  ;  wie  alle  dasjenigc,  so  an  einem  Ort  ist,  muss 
an  demselblgen  Ort  beschlossen  und  abgemesscn  sein,  also  dass  es  die- 
well  an  kelnem  andern  Ort  sein  kann.  Die  gottllchc  Gewalt  aber  mag 
und  kann  nicht  also  beschlossen  und  abgemessen  sein.  Denn  sic  ist 
unbegreiflich  und  unmiisslich,  ausser  und  ùber  alles,  das  da  ist  und  sein 
kann.  Wiederum,  muss  sie  an  alien  Ortcn  wesentlich  und  gegenwSrtig 
sein,  auch  In  dem  geringsten  Baumblatt.  Ursach  Ist  die:  denn  Gott 
Ists,  der  alle  Dlnge  schafft,  wirkt  und  crhalt,  durch  seine  allmachtige 
Gewalt  und  rechte  Hand,  wie  uuser  Glaube  bekeunet;  denn  er  schickt 
kelne  Amtleute  oder  Engel  aus,  wenn  er  etwas  schaffct  odcr  erhìilt, 
sondern  solchcs  alles  ist  seiner  gòttllchen  Gewalt  selbst  cigen  Werk. 
Soli  ers  aber  schaffen  und  crhalten,  so  muss  er  daselbst  sein,  und  seine 
Creatur  so  wohl  im  AUcrinwendigstcu  ajs  im  A 1 1  crauswtudigstcn  machen 
und  crhalten.  Darum  muss  er  ja  in  einer  jeglichen  Creatur  in  ih  re  ni 
Allerinwendigstcn,  Auswendigsten,  um  und  uni,  durch  und  durch,  unten 
und  oben^yoxn_uiid  bintcn  .selbst  da  scio,  dass  nicht  Gegenwartigers 
noch  Tnnerlichers  sein  kann  in  alien  Creaturen,  denn  Gott  selbst  mit 
seiner  Gewalt.  Denn  er  Iste,  der  die  Haut  machet;  er  ists,  dcr  auch 
die  Gebelne  machet;  er  ists,  der  die  Haare  auf  dem  Haupt  machet;  er 
ists  auch,  der  das  Mark  in  den  Gebeinen  macht;  er  Ists,  der  ein  jeglich 
Stiicklein  am  Haar  macht;  er  ists,  dcr  ein  jeglich  Stiickleln  am  Mark 
machet;  er  muss  ja  alles  machen,  beide,  Stucke  und  Ganzes :  so  muss  ; 
ja  seine  Hand  da  sein,  die  es  madie,  das  kann  nicht  fehlen."  (Dass 
diese  Worte  Christl:  Das  ist  mcin  Leib,  noch  feste  stehen.  Tom.  Hai. 
XX,  1000.  1002.  sq.)  Cf.  supra  KromaitSTMUff 
.    ,  Idkm:  „Was  kann  ,zu  raeiner  Rechten  sltzen1  (Ps.  HO,  1.)  anders 

helssen,  d^mi  Gott  g^eich  siUen?  Denn  er  sitzet  Ihm  nicht  zun  Hilup- 
ten  noch  zun  Fusscn,  wcdcr  holier  noch  niedriger,  sondern  zur  Rechten, 
Ihm  gleich,  dass  der  Himmel  eben  sowohl  sein  Stuhl  und  die  Erde  seine 
Fussbank  ist;  wie  er  spricht  Mattimi  am  letzten  v.  18.:  ,Mir  Ist  gege- 
ben  alle  Gewalt  Ira  Himmel  und  Erden.'"  (Ausleg.  der  letzten  Worte 
Davida.  1648.  Ili,  2825.)  . 

I       Gekhakdus  :  ,,De  Ipso  Deo,  nulli  loco  incluso,  a  nullo  loco  excluso, 
diri  tur,  quod  in  altis  habitet,  quod  slt  in  coelis,  quod  e  eoe  lo  respiciat 
%  super  lllios  hominum;  ncque  tamen  quisquam  inde  colligit  vel  colllgere 

Ipotest,  quod  tantum  in  certo  aliquo  coeli  loco  dominetur.  Altitudinem 
illam  Dei  et  dextrae  Dei  Spiritus  S.  non  loci  sublimitate,  sed  glorine  et 
»*qtf4tótf*  codesti  <  Inenarrabili  celsitudine  detlnit.  .  .  (Exciphiht  :)- 
Quoti  Stephanus  uno  tantum  in  loco  videat  Chrlstum  stantem  a  dextris 
Dei.  Act.  7,  5«.  Re*p.  :  Non  sequitur:  Christus  uno  In  loco  videtur 
sive  conspicitur  stans  a  dextris  Dei;  ergo  uno  tantum  In  loco  sedet  ad 
dextram  Del.  Agitur  entra  hic  de  peculiari  quadam  revelatlone  et  vi- 
sione, Stephano  manifestata,  quae  majestatem  Christi  ubique  potentls- 


Digitized  by  Google 


DE  KXINANITIONK  ET  KXALTATIONE. 


99 


siine  et  praesentisslme  regnanti*  non  labcfactat  nec  limitat,  sed  potius 
continuili..  Quod  si  enim  juxta  adversariorum  hypothesin  corpus  Chrl- 
stl  est  tantum  in  coelo,  et  coelum  est  proxime  supra  tlrmnmentum, 
quomodo  potuit  Christus  stans  a  dextris  Dei  a  Stephano  videri,  cum 
corpus  Cbristi  quantitatem  incomparabiliter  minorem  obtincat,  quam 
minutissimae  stellae  ?  Visibiliter  ergo  Cbristus  stans  a  dextris  Dei  in 
uno  loco  apparet,  interim  Inyislbilitcr  ubique  ad  dextram  Dei  sedet. 
Apparet  autem  stana,  id  est,  paratus  ad  fercndura  auxìlium  et  hostes 
punlendos."    (L.  c.  §  221.) 

E.  HtJNNius:  ^Persona  quidem,  quae  Deus  et  homo  est,  est  exai- 
tata et  non  altera  natura  scorsi m  absque  persona;  exaitata  autem  est 
ea  persona  uon  secundum  deitateiu,  sed  justn  asmtmptam  humanitatem. 
Primo  id  bine  apparet,  quia  deitas  Verbi  prorsus  immutabilìs  existens 
nec  humiliari,  nec  exaltari,  nec  in  meliorem,  nec  deteriorem  statum 
transferri  potcst. . .  In  exprimenda  Christi  exaltatione  apostoli  dicunt 
et  scribunt,  Chrlstum  Jafivm  esse  Domimi m,  Act.  2,  3«.  .  .  Annon 
autem  sufilceret  contlterl,  Christum  esse  exaltatum  ad  d.  1  >  ,  ut  maxime 
natura  bumana  non  exprimeretur?  (Resp.  :)  Etsi  in  erudlendls  slmpll- 
cibus,  qui  veritati  non  obsistunt,  licet  hac  quoque  pbrasi  uti,  attamen 
non  satis  constaret,  cujus  naturae  causa  hoc  ci  transcriberetur.  Jam 
vero  quia  adversariorum  insuper  Intemperies  accedit  et  impletas,  qua 
id,  quod  carni  Christi  tributum  est,  nefario  ausu,  quantum  in  se  est, 
raplunt  atque  hanc  phrasin,  qua  Christum  exaltatum  dicimus  ad  inflni- 
tae  potentiae  dextram,  vel  ad  deitatem  Arianorum  more  referunt  et  de 
restituitone  potentiae  exponunt,  vel  (ut  sunt  Vcrtumno  atque  Proteo 
mutabilioresj  de  Christo  juxta  utramque  naturam  exponunt  et  ad  offl- 
ciura  restringunt,  ita  tamen,  ut  natura  humana  tantum  agat  humana, 
atque  sic  toti  in  hoc  sunt,  ut  carnem  nostram  de  solio  divinae  majesta- 
tis  deturbent:  requirlt  ecclesiae  inevitabili*  necessita*,  ut  ad  detegen- 
dam  il  ioni  tu  hominum  fraudem  diluclde  monstretur,  hanc  exaltatlonem 
contigisse  Christo  juxta  suam  humanitatem."  (L.  c.  p.  108.  109.  sq. 
,116.  sq.) 

Quenstkdtius:  „Scdlt  Christus  ad  dextram  Dei  Patris  non 
aeteriw  nec  a  mundi  initio.   Ratio  est,  quia  haec  sessio  ipsi  non  compe- 
tlt  juxta  deitatem,  sed  humanitatem;  nec  a  momento  conceptionis,  f 
quia  haec  sessio  praecedentem  babet  exlnunitionem,  passioucm  et  mor- 
tem,  et  consistit  In  VKjtpvibùoti,  omnem  nivuotv  excludeute,  sed  in  ultimo 
ascenslonis  termino."    (L.  c.  a.  2.  q.  12.  f.  G38.) 

E.  Hunnius:  ,,Si  ab  unione  dependet  ea  majestas,  ad  quam  Chri- 
stus in  die  ascensionis  pcrveuit,  cur  Scriptum  eam  ut  praemtum  atque 
fntetum  passiouis  praedicat  Ps.  1 10.  :  ,De  torrente  in  via  bibet,  propterea 
exaltabit  caput',  et  Phil.  2.  :  ,Obedlens  fuit  Patri  usque  ad  mortem  cru- 
cis; propter  hoc  extulit  illum  Deus  in  summam  subliroitatem'  ?  Causa 
haec  est,  quia  propter  passionem  ipsa  quoque  incarnatio  facta  est. 
Propterea  enim  in  mundum  venit  unigeuitus  Dei  et  incamatus  est,  ut  - 
seipsum  passione  et  morte  sua  victimam  prò  peccatis  nostri*  sisteret. 
Quia  igitur  ob  passionem  ipsa  incarnatio  suscepta,  quae  alias  nunquam 
futura  fuissct:  mlrum  non  est,  passioni  ceu  fructum  eam  exaltationem 
asslgnari.  Nisi  enim  passurus  et  moriturus  fuisset  F.  D.,  tum  nec  as- 
sumpsisset  humanitatem  ncque  juxta  lllam  in  tempore  unqnam  potuisset 
exaltari."    (L.  c.  p.  123.) 

Kkomayrrus  :  „Dextra,  de  qua  in  Scripturis  agitur,  vel  habet  op- 
positam  sinistrali),  vel  nou  habet.  Quando  sinistram  habet  oppositam, 
lucuw  /K/«uraitore»Ldeuotat,  et  per  sinistram  vel  Iuqus  ittferiar,  ut  Mattb. 
20,  21.,  vel  ignominiosus.  intelligitur,  Matth.  25,  33.  Quando  non  habet 
sinistram,  potentinvx  deuotat,  a  brachio  dextro,  qui  robore  praepollet, 
mctaphora  su  in  pia,  .  .  .  quod  ex  Ps.  118.  verslculis  pluribus  et  alila 
Scripturae  locls  videri  potest.  Differì! nt  stylo  biblico  sedere  et  sedere 
add.D.    Sedere  idem  est,  ac  regnare  vel  judicarc,  prout  ipse  Deus 


100 


PART.  m.     CAP.  II.    SECTIO  III. 


sedere  dicltur  Ps.  9,  6.  Sedere  ad  dextram  est  regere  vel  judicare  com- 
mun irata  po totaf;,  cujusmodi  sessio  posterior  Christo  secundum  hum. 
nat.  competit.  Ut  Peus  enim  non  sedet  ad  d.  D.,  sed  est  ìjlsa.  distra 
J3ieJ.  Ubi  thronus  Dei  et  thronus  Christi  etiam  venit  distinguendus. 
Per  thronum  Dei  potestas  infinita,  per  thronum  Christi  potestas  Jlnita 
intelligitur.  Solus  Christus  ad  d.  D.  vel  Patris  sedet;  ad  dextram  vero 
Christi  etiam  elccti  collocabuntur,  prout  Filius  Dei  Àpoc.  3,  21.  di- 
stingui t .  Ut  itaque  judicantes  et  gubernantes  sedent,  pagnantes  stant  : 
ita  Christus  fortissimo  militi  Stephano  adversus  persecutores  opem 
latnrus  ipsumque  post  pugnara  coronaturus  state,  gubernans  hoc  uni- 
versum et  aliquando  judicaturus  orbem  terrarum  sedere  dicitur." 
CTh.  posit.-pol.  P.  II.  p.  115.  sq.) 

ANTITHE8IS. 

Quenstedtius  :  ,tAntithesit  :  1.  Scholatticorum  et  pontificiorum, 
quorum  alii  asserunt,  1.)  intelligi  per  dextram  Dei  beatitudinem  coeles- 
tem  et  aeternara  creatam;  ita  Beliarminus.  .  .  2.)  Contendunt,  datam 
esse  quidera  huraanitati  sessionem  ad  dextram  Dei,  ast  non  in  se,  sed 
in  supposito.  Ita  enlm  idem  Beliarminus  disputat:  ,Cum  cnira  rcx  in- 
duit  purpuram  et  sedet  in  solio  suo,  evchit  purpuram  ad  illud  solium, 
non  sic,  ut  purpura  dicatur  sedere  aut  regnare,  sed  ut  dleatur  vestis 
sedentis  et  reguantis  et  etiam  ut  dicatur  purpuratus  rex  sedere  aut 
regnare'  etc.  3.)  Statuunt  nonnulli,  sessionem  ad  dextram  Dei  inferre 
tantum  proximum  a  Deo  honorem. . .  4.)  Alii  contra  volunt,  sessionem 
ad  d.  D.  Inferre  majoritatem  et  eminentlam  quandam  Filli  supra  Patrem  ; 
ita  Maldonatus:  .  .  .  ,Quare  sedere  ad  dextram  est,  esse  quodammodo 
maiorem  quoad  offlcium  et  administrationem  ecclesiae;  quia  omue  ju- 
diciuni  fuit  illi  datum  a  Patrc.'  2.  Calvi nianorum ,  statuentium,  1.)  ses- 
sionem ad  dextram  inferre  certam  loci  in  coelo  occupationem  vel  in 
certo  qnodam  loco  positionem,  ad  quem  sit  alligatus  Christus,  donec 
redeat  ad  judicium. . .  2.)  Sessionem  ad  dextram  Dei  inferre  non  eun- 
dem,  sed  proximum  a  Deo  honorem,  adeoque  Christo  Uomini,  qua  no- 
mini, per  illam  sessionem  ad  d.  D.  non  aliam  collatam  gloriam,  virtutem 
et  potentiam,  quam  flnitam  et  creatam. . .  3.)  Chrlstum  ad  d.  D.  sedere 
secundum  utraroque  naturarne  adeoque  etiam  secundum  deitatem;  alii 
geminam  ac  duplicem  flugunt  sessionem  ad  d.  D.,  alteram  intinltam, 
quac  Christo  secundum  deitatem,  alteram  vero  flnitam,  quac  ipsi  secun- 
dum humanitatem  competat.  .  .  8.  Socinianorum,  assercntium,  1.)  in- 
ferre sessionem  ad  d.  D.  locum  honoratiorem  supra  Deum. . .  2.)  Sedere 
ad  d.  D.  P.  esse,  Deum  sibi  habere  a  dextris  vel  Deo  gaudere  propitio. . . 
4.  Armimiatwrum,  quorum  antesignanus  Episcopi  us  1.  4.  Institut.  th. 
f.  342.  .  .  Christo  homini  ad  d.  D.  P.  exaitato  .  .  .  flnitam  tantum  po- 
tentiam tribuit.  .  .  5.  Weigelianorum,  cum  Ariani*  et  Valentinianis 
8oraniantium,  sessionem  ad  d.  D.  uon  factam  esse  post  ascenslonem  in 
coelum,  sed  in  ipsa  incarnatione."    (L.  c.  f.  638.  sqq.) 


Sectio  ITT. 

DE  OFFICIO  CHRISTI. 
§  1. 

Certuni  est,  Filium  Dei  ngn  ex  necessitate  quadam 
neque^  frustra  assumsisse  naturam  humanam,  sed  alicujus 
'finis  gratia,  et  quidem,  ut  in  assumta  humana  natura,  et 
per  eam,  salvos  facetet*  hmnines  peccatores. b 


DB  OFFICIO  CHRISTI. 


«use 


101 


a)  Vid.  Matth.  1,  21.  et  25. ,  ubi  nomen  Jem,  Filii  Dei  incarnati, 
ab  actu  aut  officio  salvandi,  quo  fungatur,  desumtum  esse  dicitur. 
Salvare  autem  non  tantum  est  servare  et  liberare,  «ed  dare  salutem,  aut 
tacere  felicem.  Unde  constat,  Jesum  plus  esse,  quam  servatorem, 
ncque  abe  re  salvatoris  nomen  christianis  praeplacuisse.  Ac  notanter 
dicitur  de  ChrÌ8tO,  ntó^ttv  el$  rò  itavrekès  diivarat  roòs  TTpo^ep^upivou^  di' 
aùroù  ryi  &etf>,  salvo*  faeere  ad  plenum  (perfecte)  potest  eos,  qui  peripsum 
accedunt  ad  Deum,  Ebr.  7,  25.  Praeterea  vero  ipsum  nomen  Diritti, 
quod  unctum  denotai,  simul  indicai  respecium  aliquem  ad  ojRciiw, 
cujus  suscipiendi  et  exercendi  causa  Christus  homo  ungatur.  bcilicet 
prout  in  Vet.  Test,  atque  in  populo  Dei  vrovhetae.  sacerdote*  et  reqes 
ungi  atque  hac  ratione  ad  munus  quisque  su  uni  inaugurari  consueverunt, 
ita  Christum  tali  u  ra  officiorum  causa  un  e  timi  fuisse  docemur.  Et  Joh. 
4,  42.  junguntur  ista:  '0  autr^p  t»D  xìtapoo,  6  xpiirròs,  salvator  mundi, 
Christus,  scilicet  ideo  uuctus,  ut  salvaret. 

Kromayrrus:  ..Nomina  praeclpua,  qulbus  Salvator  noster  inaignl- 
tur,  sunt,,toitf  et,  Chri&lus,  quae  licet  permutatlm  usurpentur  vulgo  et 
saepius  conjungantur,  ita  tameu  differunt:  quod  illud  slt  pzoprium,  ' 
peculiari*  impositlonls,  quod  in  circumcislone  acceplt  et  quo  disti  netti  s 
fuit  ab  alils  individuisi  hoc  autem  a^pellativumt  quod  Messine  nomini  X 
respòndet."    (Th.  posit.-pol.  I,  83.)  '  .  . 

Idem  :  ,,'H  & iótiic  Xfùijjc  Tf^_àydpy7tórjjToc.  •  ■  Dictum  hoc  Graecorum 
pat  rum  aphorlsmi  loco  voluimus  ad'ducere,  ut  doceremus,  Christum  non 
secuudum  dlvinam,  sed  humanam  naturam  fuisse  inunctum;  divinam 
autem  naturam  potius  ungentem  fuisse,  quam  unctam.  Qui  enim  per 
naturam  habct  omnia,  il  1  i  dona  non  sunt  confcrcnda.  .  .  Cum  vero 
Es^ifi^JL  dicitur,  Deum  esse  unctum,  proposltlo  est  idiomatica  primi 
generis  communlcationls  idiomatum,  in  quo  propria  naturarum  commu- 
nicantur  personae  in  concreto;  Proprietas  haec  c.  1.  est  unctio  vel 
donorum  collatio,  quae  praedicatur  de  persona  h.  1.  a  divina  natura 
denominata,  prout  dico  :  ,Deus  fufldjt  proprium  sangulnem',  Act.  20.  28.  / 
.  .  .  Usua  hujus  aphorismi  polemicus  est  adversus  Reformatos,  noml- 
natim  Jotf.  Grablum,  theol.  Bremens.,  thesin  hanc,  quod  unctio  Chrlsto 
secundum  utraraque  naturam  competat,  acrlter  propugnautem."  (Th. 
posit.-pol.  I,  85.) 

Gkkharous:  ..Quidam  dupllcem  unctionUì  rationem  In  Christo 
statuunt.  Unam,  qua  /óyi>c  ipse  humanam  naturam  assumendo  eandem 
propri!  sul  Spirltus  plenitudine  unxit  Col.  2,  9.  ;  de  qua  acciplunt  vati* 
clnium  Dan.  9,  24.;  alteram,  qua  Deus  Pater  Christum  ut  hominem 
uuxit  oleo  lactitiae  prae  consortibus  suls;  de  qua  acciplunt  dieta  Ps. 
45,  8.  Es.  61,  1.  Sed  est  una  atque  eadem  unctio,  qua  Pater  Christum 
secundum  humanam  naturam  unxit  s .  S.  et  qua  Christus  carnem  suam 
oleo  deitatis  et  propri!  Spiritus  plenitudine  unxit,  slcut  una  eademque 
est  communicatio,  qua  Pater  dicitur  Filium  secundum  humanam  natu- 
ram collocasse  ad  dextram  suam  et  qua  Filius  assumtam  carnem  ad 
dextram  Dei  evexit.  Quamvis  non  Pater,  non  Spirltus  S.,  sed  solus 
Myat  carnem  iu  personae  unitatem  assumserit,  sicque  termlnus  assum- 
tlonls  non  sit  Patrls  vel  S.  S.,  sed  '/ù-.w  persona,  tamen  trlum  persona- 
rum  est  una  eademque  actio."    (Exeges.  loc.  IV.  §  14.) 

b)  Quod  autem  Christus  naturam  humanam  assumturus  fuisset, 
etiamsi  Adam  non  peccasset,  probari  non  potest. 

Gkriiarous:  „An  F.  D.  incarnatus  fuisset,  si  vel  maxime  homo 
non  peccasset?  .  .  .  Negantcm  quaestionis  partem  amplectuntur : 
1.  Plerique  omnes  ex  veteribus,  Athanaslus,  Nazianzenus,  Augustlnus 


Digitized  by  Google 


102  »  PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  III 


et  al.  2.  Quidam  ex  scholasticis,  Thum.,  Bonavcnt.  et  al.  3.  Multi  ex 
pontiflciis,  quamviH  dubitanter.  .  .  4.  Omnes  ex  DOS  tris.  Argumenta 
/  ducuntur:  1.  IO x. r (jj t " >  a c  d ic { 1 3 r  quae  1.)  tiuein  iucurnationis  et  ad- 
vcutus  ubique  statuunt  redemtioncm  humafii  generis  et  restitutionem 
lUiUs,_quod  erat  amissum.  .  .  2.)  Adam  una  ut  fontem  peccati  et  morti» 
ac  Chrlstum  ut  funtem  justltlae  sibi  iuvicem  opponunt  Boni.  5,  12. 
1  Cor.  15,  45.  47.  3.)  Typis,  parabolis  ac  similltudinibus.  Nisi  fuisset 
diluvium,  uon  fuisset  arca  aedilleuta,  Gen.  <;.  Nisi  Israelitae  ob  pecca- 
tum  a  serpentibus  ignei»  fulssent  itti,  serpens  aeneus  non  fuisset  sus- 
pcnsus,  Nura.  21.  Nisi  tempesta»  In  mari  oborta,  Jouas  non  fuisset  e 
navi  projectus,  Jon.  1.  Nisi  servi  regi»  rcjecti  fuissent,  fllius  nou  fuisset 
missus,  Matth.  21 .  Nisi  ovis  et  drachma  pcrii&sent,  lucerua  non  fuisset 
ad  quaereudum  accensa,  nec  pasior  ad  quaeremlam  ovem  errantem  ab- 
Usset,  Lue.  15.  2.  EsjQ^iùttfj* .  Kx  liac  hypothesi  peccati  foeditas, 
irae  dlvinae  atrocilas  Immensa  Dei  bollita*  magis  elucescunt  etc." 
(Exeges.  1.  IV.  §  142.  143.  144.) 

Brochmandus:  ,,Non  licet  ultra  id,  quod  scriptum  est,  sapere. 
Testatur  vero  Seriptura,  quod  Christus  uon  fuisset  carnem  humanam 
assumturus,  si  homo  non  peccasset."    (Syst.  P.  I.  f.  286.) 

Amiikosius:  ,,0  beata  culpa,  quae  talcimneruit  habere  redempto- 
jcjnj  "    (Cf.  Lutherus  ci!,  supra  P.  I,  2i»3.) 
ANTiTHKHia  vid.  supra  PJ1I.  p.  li». 

KkomaykkijS  :  ,,Saepius  quaeritur,  cur  Deus  hoc  vel  illud  faciat; 
cur  mundum  noli,  njriu^  creaverit?  cur  non  sfc»|jlra.P<isJ  lapsum  et  pro- 
mulgatum  -(,urt xi^TTinv,  sed  demani  post  quartini)  fere  completum 
aunorum  millenarium  promissum  redeuiplorcm  miserit?  . . .  Licet  autem 
a  posteriori  anobi»  rationes  afferautur,  et  quidem  ad  quaestionem  prl- 
mam,  quod,  etiamsi  mundus  prius  conditus  fuisset,  nihilomiuus  haec 
quaestio  movcri  potuisset;  ad  secundam,  quod  jugo  legum  ceremonia- 
lium  populum  suum  prius  exercere  Deus  voluerit,  ut  co  anxius  ad  pro- 
missum Messiam  anhelarent,  et  itamethodum  in  conversione  privatorum- 
observari  solitali),  ubi  contritio  antecedit  lidem,  et  lue  imitatus  fuerit, 
quia  secuudum  tritum  istud  : 

,Dulcia  non  sentii  ajji  n„o,a,gustavit  amaraj. 

 Licet,  inquam,  a  posteriori  rationes  ejusmodl  a  nobis  aflerantur 

probabile»,  tutius  tamen  In  voluntate  divina,  quae  tota  facti  ratio  est. 
acqulescamus,  Ps.  135,  7."    (Th.  posit.-pol.  Il,  64.)       ,         /  -  ;V 

%  2. 

Itaque  salvandorum»  hominum  causa  tria  praecipue 
munia  exequi  voluit  Christus  ÙFàvùp(ò7to$  :  1 .  ut  ostende- 
ret  hominibus  peccatoribus  viam  elabendi  e  statu  peccati 
et  consequendi  salutem,b  quod  vocatur  officium  propheti- 
cujn;  2.  ut  pretium  redemptionis  prò  genere  humano 
lapso  ipse  solveret  Deo  eumque  reconciliaret,c  quod  est 
officium  sacerdotale,  seu  mediatorium  stricte  sic  dictum  ; 
3.  ut  homines  sibi  adhaerentesd  gubernaret,  defenderet, 
denique  beatos  efficeret,  quod  officium  regium  vocari 
consuevit. 

Krom AYKKU8 :  ,,Per  munus  intelllgitur  jus  ac  debitum  sic  agendi, 
vulgo  funaio."    (Th.  posit.-pol.  II,  52«J.) 


DE  OFFICIO  CHRISTI. 


103 


Quenstkdtius:  „Doctrinam  de  persona  Christi  excipit  tractatio 
de  ejusdem  officio,  quod  f/iuirg^,  aomjftiL'  n^^aturim^  Est 
auteiu  hoc  ipsum  nihil  aliud,  quam  iunctio,  competcns^oti  j^sonae. 
■9(0  "àuùx<n\  orta  ex  actionibus  UtavApiKalc;  qua  Injjtraque,  cu  in  tifraque 
eT  per  utramque  naturara  Christus  omnia  perfecte  executus  est,  tam 
acgjUrendo,  quam  applicando,  et  clumimim  pvwmit.ur,  quae  ad  salutera  w.. 
nostrum  requiruntur."  (Th.  did.-pol.  P.  Ili,  c.  8.  membr.  2.  8.  1. 
th.  1.  f.  304.) 

a)  Qui  jam  obnoxii  erant  perditioui  ;  prout  Filius  nomini*  dicitur 
veniste  nwnat  rò  àmàutkòq,  salvare,  quod  perierat,  Matìh.  18,  11. 
Lue.  19,  10. 

b)  Qua  ratione  dicitur  unchis  ac  mitnu  ad  evangelaandum  pauperi- 
bus,  ut  praedicaret  captivi*  remismonem  et  coceis  vitum  etc,  Jaic.  4,  18. 

c)  Nirairum  eum  inimici  essemus,  reconciliandi  fuimus  Deo  (uti  jam 
reconciliati  suraus)  per  mortem  Fila  ejtts,  Rem.  ó,  10. 

Gkruardus:  ,,Offlcium  Chrlstl  consistlt  in  opere  mediationis  Inter 
Deum  et  homines,  quod  est  finis  incarnationis,  1  Tira.  2,  5.  ;  ideo  enim 
divinae  et  humanae  naturae  nnjo  in  Chrls^o  fac,m  estr  ut  médiatorisac 
demtoris  officio  Filius  Dei  JJLassumta  natura  funsxi  posset,  1  Job.  3,  8. 
atth.  ?u,  28.  Joli.  <J;  SA.  Offlelum  im^dTTrrlsTTvuTgo  frlStex  statuitur. 
propUeticuu),  sacerdotale  et  rejjium,  cujus  distributionis  suffictentia 

probatur:  1.  gtjfijtot £mPimt  fiWrf(»fltiflflfir  te* .su^tessw, 
in  quas  referrT  possimi  appeiialioncs,  quae  ratione  officll  Christo  trl- 
buuntur,  et  dieta  Scripturae,  quae  de  Christi  officio  loquuntur,  tot 
etiam  partes^  offlcii  Christi  recte  statuuntur.  Jam  vero  tres  sunt 
s  refe 


classe»,  in  quas  ref  erri  possunt  appcliationes,  quae  ratione  offici!  Christo 
tribuuntur.  Vel  enim  respectu  qfflcH  jiropheticl,  vel  sacerdotali*,  vel 
regiUpsl  tribuuntur.  2.  Ex  status  nostri  conditione.  Propter  ignqran- 
liam  mentis,  per  peccatimi  introductam,  indìgebamus  doctore  seu  pro- 
pheta;  propter  peccata  et;  peccatori! m  poenas  indigebamus  sacerdote, 

sfociente  prò  uobls,  et  corani  tribunali  Dei 


reconciliante  nosJDco,  satl 

intercedente  ;  propter  intlrmitatem  voluntatis  egebanjuj 
cente  ac  defendente.  3.  ^^(yr^cwautt_J2/u:ùàLf/U«J»£ 
stus  peccatorum  nostrorum  reatum  apudj)cum  expi 


tatum  nostrarum  teglt  ac"beneditiionem  a  Deo  nobls  impetrat;  quod 
est  propri ii m  sacerdoti».  Christus* consilium  Dei  de  redumtiojie  ac 
saiijle  Jiostra  nobjtaj&vjmilgat;  quod  est  prophetac.  Christus  tycnefl- 
cium  rcdemtionis  et  sahitis,  precioso  suo  sanguine  partum,  efflcaciter 
nobis  applicat  ;  reglt  uossceptro  verbi  et  Spìritu  Sunclo,  coè'rcef  hostes 


nostro^  ac  post  novissinium  judjcium  uos  in  regnimi  eoe 
quod  est  regia."    (Disputatt.  isag.  p.  406.) 


ert; 


d)  Seu  populum  munì,  Matth.  1,  21.  Ut  Davidis  filius,  haeres, 
antitypus,  Lue.  1,  31.  sqq.  Ebr.  1,  8.  9.  13. 


t 

/c 


Quae  ut  distinctius  intelligantur,  sciendum  est,  Chri- 
8tum  fuisse  prophetam  omnibus  excellentioremS  atque 
hominibus  voluntatem  Dei  de  ipsis  salvandis  clarissime 
manifestasse, b  docuisse  pariter  et  arguisse,*  ita  quidem, 
ut  verbo  praedicato  auctoritatem  atque  efficacia™,  divi- 
nam  ipse  conferret,d 


Digitized  by  Google 


104  PART.  III.     CAP.  H.    SECTIO  HI. 

a)  Sic  Petrus  Ador.  3,  22.  juxta  vatìcinium  Mosis  Deut.  18,  15. 
dicit,  Christum  esse  prophetain  illuni  Mosi  similem,  scilicet  in  hoc,  quod, 
quemadmodum  Moses  prae  caeteris  omnibus  prophetis,  quoad  familia- 
riu8  consortium  cuna  Deo  et  quod  non  solurn  doctor,  sed  etiam  dttr  po- 
puli  esset,  excel  lui  t,  ita  Christus  propheta  sit  xar  iS*»x^vi  quamvis 
fatendum  sit,  Christum  non  ideo  Mosi  aequalem  statui,  verum  et  hunc 
antecellere,  quod  ex  sequentibus  patebit;  conf.  Lue.  7,  16.,  ubi  Chri- 
stus r/)»fijTTyc  iilya-:,  et  Joh.  0,  14.,  ubi  6  ttptup^^  ó  èpxóptyos  efc  róv 
xóaftov  appellatur. 

Dannhaukrus:  „Deut.  18,  18.    Christus  vere  Mosis  antitypus 
„  e  rat  regia  eductlone  ex  AegyptQ,  niedlatj^nq  jntercessoria  et  immediata. 

cum        gQUoi.Uiloiu.'T7'    (Hodos.  PKaenom.  VTTÌ.p.413.) 

Ad.  Osiandek:  „Ad  offlcium  suum  propheticum  (Christus)  non 
est  djactjis  in coejo,  neauc  per  rcvelationem.  sed  per  uniononi  pergopa- 
•-L+  m.U.      i~jùf  <-  'flcm  acce  pi  t  InEnitam  sck'ntiam.  Joh.  3.  34.    Qui  non  ad  mensuram  ac- 

<  >  •  - . "'  jx'a  V.  r/v  /'  f  /^P'^  Spiritiim  et  loqullur  "verba  Del  vi  missioni  s  et  Spiritus,  ille  per 
f  rf  unionem  personalem  accepit  intinitam  sclentiam.  Atqui  Christus  etc. 
Ergo  etc.  Major  prob.  :  Quia  qui  sine  mensura,  is  ultra  mensuram  ac- 
ciplt,  consequenter  infinito  modo.  In  loco  autem  allegato  missio  et 
Spiritus  datio  principimi)  longe  augusti us  dicunt,  quam  revelatio  quae- 
dam  facta  circa  initium  ministerii  Christi.  Observa:  missione  m  hanc 
esse  missiopem  io  mujQUujaJ.  e.  incarnationem.  ut  ex  v.  17.  et  parali, 
probatur,  hanc  autem  ut  fundaincntum  substerni  locutionis  verborum 
divinorum.  .  .  De  tali  hic  sermo  est,  qui  dicitur  missus  in  mundum  et 
verba  Del  locutus  est  oria  inai  iter  e  *inu  Patri*,  et  quamvis  in  praesenti, 
-  •    »  J.'J.yf  ^  h  j|tamcn  per  enallagcn  temporis  vel  per  demonstrationem  ariti*  continui 

*    *      °*t**iest  intclligendum.    Christus  non  tantum  Spiritual  non  accepit  sine 
VK*>^-  mensura  qrrta  ftdeoquc  indefinita,  sed  absque  mensura,  h.  e.,  hftl^tiniti». 

Praeterea  ita  accepit,  ut  habuerit  potentiam  aliùt  largiendi  et  dispen- 
sandi,  ut  ab  ipso  oleum  deflùxerit  in  ,consortes«  (Ps.  45,  8.),  quod  est 
Infinite  acci  pere  tanquam  dispeusans  causa  prima  in  alios."  (Colleg. 
th.  systemat.  P.  IV,  142.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Ad.  Osiandek:  ..Antithesis  Socinianorum  :  Christus  ad  offlcium 
propheticum  tempore  guadragesimalls  jeìunil  in  cocJos._rj*ptu8,  ibtona 
uifornjiatus  et  inaugurati!*  firn.  Socin.  fnstlt.  chrlst.  feiig.  fol.  127. u 
(L.  c.) 

b)  Non  amplius  per  typo*  et  oiwi/ro  vaticinio,  ned  verbis  claris  et 
rem  ab  hominibus  intelligendam  ita  proponentibus,  ut,  quid  dicatur, 
aperte  et  distincte  percipi  possit.    Nam  nrophetam  esse,  quem  Ebraei 

dicunt,  est  interpretem  Dei  esse  apmt  nomine*,  scu  divinitus  sibi 
dieta  aut  revelata  deferre  ad  homines.  Quod  ohm  quidem  in  Vet.  Test, 
ita  contigit,  ut  prophetae  rum  ipsi  per  somnia  ac  visiones,  obscuritatis 
aliquid  habentes,  docerentur,  tum  alios  sub  talibus  signis  res  divinas 
docerent,  prò  modulo  cognitionis,  quem  Deus  tunc  inipertiebat.  Ple- 
niorem  vero  claritatem  ipsis  Messiae  temi>oribu9  reservatam  esse,  jam 
olini  significati!  m  fuit. 

c)  Homines  enim  de  iis,  quae  creditu  et  factu  necessaria  erant, 
informava ,  legem  Dei  a  corruntclis  pharisaicis  repurgavit,  vid.  Matth. 
5,  6.  7.  et  alibi,  impoenìtentìbus  et  incredulis  peccatorum  gravitatene 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI 


105 


et  iram  Dei  ostendit,  Matth.  23.  Lue.  19,  J^l.  sqq.,  contritis  autem 
evangelium  annunciavit  de  remissione  peccatorum,  bue.  4,  18-  Marc. 
I,  14.  15. 

Kromaykrus:  ..Chrjstus  agjdflB  faU  legl*  rinr.torT  sofl  pop  le^js-  '  «.  .*' 
lator^ .  .  Non  autem  de  Toyy  vel  Dei  Filio,  priusquam  fuit  incaniatus 
(hunc  enim  una  cum  Patre  ac  Spirita  S.  legem  in  creatlone  cordibus 
nostri»  inscripsisse,  cumque  seusus  ipsius  post  lapsum  obliteraretur, 
in  monte  Sinai  repetiisse,  facile  concedirmis),  aed  de  Fido  D^j  '"""BNk 
propheta  magno,  quatenua  in  dlebus  carnis  eccTesIatn  suam  docuit, 
sermo  est.  Quod  hic  legem  docuerit,  a  corruptelis  pharisaicis  purga- 
verit  et  verum  ipsius  senaum,  praesertim  quoad  praeceptum  quintum 
et  sextum  (a  quibus  ad  reliqua  collectio  facilis  est),  monstraverit,  vel 

Ìquatuor,  si  essent,  manibus  larglmur;  s_gd  q»od  Pfllftfl  l^ges  tulerit  et 
Mosaicis  superadjecerit,  negarmi*  et  pernegamus.    Fundameutis  tiutem 
flBimil :  seftuemiTMÌsHQuwT  3tlTsrs"lcgIirr'  crThristus  salutjfej  Job.  f~/rfUdrLJL4,/ij* 
\J-jJ,-  f'     Aty^  1)  17.  sibi  opponantur.    ,Lex  perMosen  data  est1",  inquit  Johannes,  ,sed  ^  '\*  '         '  ^ 
JJLiL      1        gratia  et  verità»  per  Chriatum  facta  est'.   Ubi  verità»  non  mendaci!»  '       fi/"  / 
Y^—J  aut  falsiloquila,  quasi  nulla  verità»  in  V.  T.  fuisset,  sed  umbris  opponi- 

tur.   2.  Quod  d<2cJxÌJQA- Chriati,  prophetae  magni,  debuerit  esse  alia, 
imicabilis 


quam  Mosis,  amicabilis  sci.  et  accepta,  sóTaln  piena,  prout  Deut.  18, 
15 — 19.  opponitur  terribili  voci  lcnis.  quam  ferre  non  poterant  Israelì- 
tae.    Quam  etlam  ob  causam,  ad  evangelizandnm  se  missum  esse,  Chrl- 
stus  Lue.  4,  18.  ex  Jes.  61,  1.  dicit.    n<«jn^c  uimirum  evaugo|[umr  ikt> 
r//xjc  legem,  et  quldem  prjpty.r.  t;vaiigeiiuiii  doceru  debebat."   Undc,  cum 
vox  evangeUt  oro  tota  doctrlna  coelesti  supponit,  ut  Marc.  16,  16.,  a 
poti  ori  flt  denominatio.   3.  Quod  ChrlstqgjÌBJtHB  mneattm  non  al*»'", 
quam  Mosis,  proferat  Matth.  22,  37 — 40.  :  .Dlliges  Dominum  Deum  I  ^  f 
tuum  ex  toto  corde  tuo  et  ex  tota  anima  tua  et  ex  tota  mente  tua,    floc  \  , 
est  prlmum  et  maguum  mandatum  ;  secundum  jiutem  esflumue  buie:  \rl,/ 
Diliges  proximum  tuum,  sicut  teipsum.    Ab"TiTs"nuóbus  mahdatls  tota  / 
lex  et  prophetae  pe'mlcnt?    Sed  haècHegis  epitome  Dcutj,  (T  3~.~ét  L^k- 
H),  18.  continetur.    4.  Quod  Deus  addltiouem.ad  legem  et  ab  eadem 
dytractioncm  prohibuerit  Deut.  4,  32.  et  12,  32.    5.  Quod  UQYftfiJUges, 
quasliTTirTsto  latas  putant  ol  fsc  imvriac,  in  lege  Mosis  contineantur." 
(Th.  poslt.-pol.  II,  275.  sq.)  »>y.*6-  1 

S.  Schmidtius  :  ,,Neque  ttrtmteretp  In  mundum  venlt,  ut  legem  suam  />yf    r.  {'l    •  ] 
veterem  expìicaret  aut  pyrnecret,  *ci\  ut  evajigj^iuru_a.diexret  et  ad  hoc 
acclpjendum  homlnes  per  legis  explicatiouem  praepararet."  (Articul. 
Form.  Conc.  Repetit,  p.  308.) 


ANTITHESIS. 

Quknstedtius  :  ,,Antithesi8  :  1.  faholasticorum  et  Jtsuilarum.  sta- 
tuenttum,  Chris  tu  m  fuisse  novum  leglslatorem  et  venisse  in  mundum, 
ut  nova»  quasdam  leges  et  perfectiora  Consilia  evangelica  Mosaicis  legi- 
bus  adderei,  ejusque  praecepta  Mosaicis  esse  longe  perfectiora,  excel- 
lentiora  et  severiora. . .  Conci!.  Trid.  sess.  6.  can.  21.  :  ,Si  quia  dixerit, 
Chriatum  Jesum  a  Deo  hominibns  datum  fuisse  ut_redemtorejn.  cui 
fldant,  non  etiam  uLlegisJalojcciu,  cui  obediaJlt^ai^athuIIa^^t., . .  liéllar- 
BlitìUa.addit  :  , Multa  esse  vere  et  proprie  dieta  Consilia  evangelica,  sed 
j  */_,/_  fS-JL.        nraecipua  trla*.  continenypn.  ohedi«ntiam  et  mium  rtatpm.   2.  fioc\niq- 

110 rum,  qui  duplicia  statuunt  (liristi  mandata;  nam  1.)  dicunt,  Chri- 
stum  dccalogum  vel  legem  moralem  perfectloremjx'ddidlsije  et  singulto  i .  ^ f 
decalogLpraeyyuUs,  quaclpsfs  deerant,  ftflili'j^t;:  2.)  contendunt, 
Chrlstum  apostolls  sigillatili! ..quaedam  mamjata  tradidisse.  .  .  Hinc 
Illa  profana  Creili!  vox:  .YirJditis  officia  tradidisse  perfectiora  phih> 
sophos,  quam  ipsum  Mosen.'  W^urw  ^rifu^  et  seopua  impiac  nujus 
asserTlonis  est,  ut  evlncanf,  legis  Mnwalp^p  justitia.  utpotc  injpe.rfccta 
et  adiimbjrata,  nemln^m^jauhjem  justificari  potuisse,  at  nunc  in  N.  T. 


)gle 


106 


PART.  III.     CAP.  H.     SECTIO  III. 


justiflcari  posse  Jiomlnem  ex  operibus  legls  perfectiorls.  .  .  3.  Jjini- 
niayorum.  docentlum,  Chrlstum  omnino  legislatorera  et  evangelium 
Christi  novam  legem  esse."    (L.  c.  P.IV.  c.  1.  s.  2.  q.  8.  f.  9f6.  sq.)  ff( 

d)  Sic  enim  MaWi.  7,  29.  dicitur,  quod  Christus  docuerit  <i#c 
Izouaiav  eytovy  tawptam  auctoritatem  habens,  seu  quod  suo  nomine  et  prò 
auctoritate,  ut  ajunt,  credenda  pariter  atque  agenda  proposuerit  homi- 
nuraque  animos  obligaverit  et  moverit  ad  assensum  et  oWquium  sibi 
praebendum,  additis  gubinde  miraculis,  quibus  mentes  illorura  percel- 
lerentur;  couf.  Marc.  1,  27.,  ubi  xar  ISouaiav,  et  Jaw.  4,  32.,  ubi  èv 
is»u<ria  fuisse  sermo  illius  dicitur. 

§  4. 

Deinde  in  officio  prophetico  Christi  advertendum  est, 
quomodo  humana  pariter  et  divina  natura,  quod  cujusque 
proprium  erat,  contulerint.  Nempe  secundum  humanam 
naturam  Christus  toto  triennio  et  ultra  viva  voce  docuit,  * 
sacramenta  in  ecclesia  celeb randa  indica vitb  et  ministros 
verbi  ac  sacramentorum  sibi  accersivit,0  secundum  divi- 
narci naturam  autem,  potentiam  atque  auctoritatem  infi- 
nitam  verbo  et  sacramentis  a  se  institutis  conjunxit.d 

a)  Vid.  Lue.  4,  21.  Actus  loquendi  enim  viva  et  articulata  voce 
per  organa,,  ad  formandam  vocem  naturaliter  destinata,  in  substantia 
numanus  est,  quem  alias  Scriptura  per  phrasin  aperire  m  xuntn  descri- 
bit,  Matth.  5,2.  Spatium  autem  triennii,  quod  Christus  imperni it  officio 
praedicandi,  ex  historia  vitae  Christi  et  numero  paschatum,  quae  post 
baptiamum  suum  celebravit,  cognosci  potest. 

b)  Vid.  Matth.  26,  26.  cap.  28,  19.  Illic  enim  *.  coenae,  hic 
bapti*mi  institutio  habetur. 

c)  L.  e,  Matth.  28,  19.  et  Joh.  20,  21.,  ubi  missio  apostolorum 
ad  discipulos  magistro  colligendos  et  ad  ministerium  absolutionis 
recensetur. 

/*'£.:  '  C%.       1  Gkrhardus:  ..Pontificii  contra  offlclum  propheticuin  1 .  maylste- 

/  V/"  rtuni  flclei  romano  pontifici TjibU un t,  ...  3.  nova  sacramenta  Curiato  et 

apostxiTls^ij^taJntroduc'unt,  ...  4.  eucharistìae  ins~titu_Ufln&iu  a  Christo 
facjim' umlaut."    (L.  c.  §  827.)  x_ 

d)  Sic  Marcm  cap.  16,  v.  vlt.  memorat,  quomodo  egrtMU  apo- 
stolis  et  praedieaiitibu*  ubi/pie  Domimi»  cooperati!*  fuerit  et  c<mfirmaverit 
eermonem  per  mtbwqueiìtia  tigna.  Et  Joh.  20,  23.  dicit  Christus:  Quo- 
rwneurupte  jìeecata  retniterint  apostoli,  ea  remimum  iri,  et  (pitrnimcunque 
retxnuerint,  retentum  tri. 

§  5. 

Nunc  autem,  sive  in  statu  exaltationis,  ubi  Christus 
non  amplius  ipse  coram  visibiliter  fungitur  ministeri© 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRfcTI. 


107 


docendi,  sed  per  ministros  suos  docet,*  offici um  propheti- 
cum  cum  regno  gratiae  coincidere b  videtur. 

a)  Certe  voluntatera  divinano  nobis  annunciari  facit  et  ad  agni- 
tionem  veritatis  per  verbum  et  sacramenta  hominea  deduci! 

B.  Mkntzkru8  :  ,,Quin  et  sanctl  patriarchac  et  prophetae  in  V.  T. 
prophetanmt  per  Spiritnm  PhrUti,  JJùiL4*Ji*  Et  pjae  sunt  veterum 
cogitatioues,  quoti  per  F.  D.  promulgata  sit  prima  illa  promisslo  de  se- 
mine benedicto  Gen.  3.  et  quod  F.  I).  apparuerit  patribus  et  illis  fuerit 
locutus.  Ex  quibus  collidi  tur,  officium  hoc  propheticum  Christo  com- 
petere nou  tantum  secundum  humanitatem,  verum  etiam  de  i  tate  m. 
Quamquam  enim  tempore  V.  T.  nondum  assumpserat  F-  D.  humanita- 
tem; tamen  decretum  vm\  factum  de  illa  certo  tempore  assumenda; 
quae  spousio  Fìlii  Dei  de  toto  opere  redemtiouis  tam  fuit  efficax,  atque 
si  jam  omnia  actu  fui.ssent  completa,  quae  ad  officium  ejus  requiruutur. 
Quo  pertincnt  dieta  Ebr.  13,  8.:  .Jesus  Christus  herl  et  hodtcT  ipse  et 
insaecula';  et  Apocal.  13,8.:  .Agnus  occisus  ab  origine  mundi',  sub- 
intellige:  ratione  aeterni  decreti  et  premissiohlS  TSc"lae,  él  fiacriflcio- 
rum,  quae  erant  typl  Christi  et  vigori»  atque  elficaciac  passionis  Domini- 
cae,  ex  qua  pli  patres  ab  orbe  coudito  per  (idem  fuere  salvati,  Act.  15, 11. 
Et  par  ninnino  ratio  est  in  officio  prophetico.  In  hoc  officio  prophetico 
typi  Christi  fuerunt  Moses  et  caeteri  prophetae  V.  T.,  sicut  patet  ex 
Deut.  18,  18.  Joh.  1,  45.  Act.  7,  37."  (Disp.  th.  in  academia  Giessena 
hab.  Tom.  I,  97.  sq.) 

b)  Commodior  sane  haec  sententia  videtur,  quara  si  piane  neges, 
Christum  in  statu  exaltationis  esse  prophetam.  Quicquid  enim  per 
ministros  illos  efficitur,  id  orane  a  Christo  pendet,  qui  cum  imis  ed  om- 
nibus dicbit*  wque  ad  coìmiminationem  éaecuìi,  Matth.  SS,  v.  vìi.  Conf., 
quae  infra  de  regno  gratiae  dicentur. 

§  6. 

Sacerdotale*  officium  in  eo  consistit,  quod  Christus 
inter  Deum  atque  homines,  a  se  invicem  dissidentes,5 
medias  partes  tenet,  ita  quidem,  ut  prò  hominibus  cum 
Deo  reconciliandis  sacrificiumc  et  precesd  offerat. 

a)  Christum  e**-  sacerdotem,  constat  inprimis  ex  epistola. ad  Ebr. 
cap.  3.  et  seqq.  usque  ad  10.  Sic  enim  ùp/upeb^  t>;c  J/kiAm/w?  ynwv, 
pontifex  confezioni*  nontrae,  dicitur  cap.  3,  1.,  àpzispebs  pfyac  cap. 
4,  14.,  Upeòz  eìs  ròv  aiùsa  cap.  5,  (5.  cap.  6,  20.  c.  7,  17.  21., 
8/rtos,  àxaxrn;,  ùfu  t>Tost  xs/iu/n/titivo':  ano  ràtv  d/iaprtulwv  cap.  7,  26., 
S?  UàQintv  iv  ds;tà  toù  itpò/no  r^c  }iej'a?:«iftt>vrj^  è»  to?C  vòpavuts.  Twv 
Afitov  IttTtiupYÒ-  xaì  T7ts  <T/.rivjls  r?t<;  àÀ.rtftt>jtst  txr^ev  u  xùpto$  xai  oòx 
ììutiputxo;  cap.  8,  1.  2.  3.,  àpzieptòq  rw»  //e^/.óvroiv  àyaftib'*  cap.  9,  11., 
Upebs  piyas  -ìkì  ròv  ulta»  nr>  9tuT>,  cap  10,  21. 

b)  Coincidunt  enim  mediatorium  Christi  officium  et  sacerdotale, 
juxta  1.  ad  Tim.  2,  5.  6\,  licet  alias  non  omnis  mediator  sit  etiam  sa- 
cerdos,  cum  etiam  arìntri,  *pan*ore*  ac  jidejitMore*,  aliique,  nomen  n\edia- 
torù  sibi  aliqunndo  vindicent,  ipsi  quoque  prophetae  hoc  nomine  appel- 
lar! possint.    Confer.  Gai.  3,  19. 


Digitized  by  Google 


108 


PART.  IH.'    CAP.  II.     SKCTIO  III. 


c)  Expvatorium  nempe  prò  hominum  peccatis,  tanquam  antitypum 
veterum  sacrificiorum  piacularium  ;  vid.  Ebr.  7,  27.  eap.  9,  7.  et  12. 
1S.  14.  15.  25.  26.  28.  eap.  10,  4.  et  *qa.  ad  14. 

d)  Vid.  Ebr.  5,  7.  eap.  7,  25. 

%  7. 

Praestat  autem  sacrificium  Christi  prae  sacrificiis 
sacerdotum  V.  Test.,11  quod  haec  illius  typi  atque  umbrae 
fueruntb  ac  saepius  iterari  debuerunt,  Christi  autem 
sacrificium  antitypus  est  et  virtutem  expiatricem,  eam- 
que  infinitam,0  in  se  continuit,  nec  nisi  semel  peragi 
debuit. 

a)  Vid.  inprimis  Epist.  ad  Ebr.  S.  7.  9.  10. 

b)  Prout  sacerdotes  il  li  dicuntur  serviisse  óitofoiriiari  xàì  axià, 
esemplari  atque  umbrae,  cap.  8,  5.,  et  sacra  tabernaculi  veteris  fuisse 
napapokij  rtc,  similitudo  quaedam,  prò  tempore  tum  praesente,  cap.  9,  9. 
Confer.  v.  23.  et  24.,  ubi  ùizodtir/Jia-a  et  avriruna  sibi  mutuo  expresse 
oppouuntur,  et  cap.  10,  1.,  ubi  lex  dicitur  habuisse  axinv,  umbram,  futu- 
rorum  honorum,  non  ipsam  exprexsam  formavi  («ùrijv  rrtv  tixóva)  rerum. 
Adeoque  non  nisi  in  virtute  perfecti  sacrifieii,  a  Christo  suo  tempore 
prae8tandi,  profuerunt  hominibus.  Oportebat  enim  hominem,  prò  quo 
sacrificium  piaculare  in  V.  T.  offerebatur,  fateri  reatum  suum,  quodque 
iram  Dei  et  poenam  promeritus  fuerit,  qui  tamen  sui  loco  animai  quod- 
dam  ex  divina  ordinatione  mactari  faciat,  ipse  simul  animo  respiciens 
ad  futurum  Messiam,  (jui  prò  omnium  hominum  peccatis  instar  victi- 
mae  mactandus  ac  monturus  sit,  cujus  intuitu  Deus  interim  typicum 
istum  actum,  quo  brutum  mactabatur  atque  offerebatur,  a  se  ipso  in- 
stitutum  aut  praescriptum,  ita  sibi  piacere  patiatur,  ut  hominem,  prò 
quo  a  sacerdote  offerebatur  sacrificium,  propter  valorem  antitypi,  gratia 
et  misericordia  dignaretur. 

Quenstkotiu?» :  ..Finis  ac  usup  sacrlflclorum  duplex  est:  leiralts 
et  emaBUfina.  Legali»  usus  erat  nvà,nurtr  àunnrujv  Ebr.  10,  3.,  ut  sci. 
bcnnfnes  peccatore*  de  peccati  gravitate,  atroci  tale  et  reatu  admoneren- 
tur,  et  sic  medium  exeltandi  contritioncni  orant.  .  .  Usus  evqiwdicus 
erat,  ut  uuicum  lllud  propitiatorium  sacrlflcìum  In  ara  crucis  prò  nobls 
aliquando  immolandum  eminus  ostenderent,  Deoquc  peccatore»  poeni- 
teutes  recoiiciliarcnt.  Lev.  1,  2. 3. 0. 13. 17.  2,1.2.9.12.  «i,  15. 21.  17,11. 
Gen.8,  21.  .  .  Vip}  autem  expiatricem  et  reconciliatrlcem  habebant 
(vii k. e.  quatentiH  nempe  corpora  (piasi  vicaria  et  repraesentatlva  erant 
vlctlmae  prò  peccatis  mundi  in  temporis  plenitudine  otterendae  ;  non 
tamen  habebant  se  ut  nuda  sigila  otyttvrtxà,  sed  ut  organa  divinitus 
ordinata,  quae  Messlam,  Deum  incarnandum,  In  assumta  humanitate 
huo  tempore  prò  peccatis  totius  mundi  in  sacrificium  Patri  se  oblaturum 
peccatorlbus  proponerent,  ipsiusque  obedientiae  crnentae  fructus  iis 
offerrciu,  nj>jilic:iruit.  et.  ..Ksl^nim-^t..  Quamvis  sacrificiis  levlticls  non 
su  trlDuenaa  vis  et  elllcacla  explandl  peccata  ex  se  et  per  ne,  vel  ex 
dignitatc  personae  sacritleantis,  vel  ex  operejrmerato  seu  propter  solimi 
extcrnum  opus  sacrltlcatorlum  sino  poèirnvutia  et  fide  opèraiitls;  quo 
resplclt  Ep.  ad  Ebr.  io,  4.,  quando  dlcit,  Impo^lbUeJulsse,  sanguine 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRIST1 


109 


taurorum  et  hircorum  auferrl  peccata  :  taraen  non  nefanda  est  sacrifl- 
cilaJK&l  et  efficacia  expiandl  peccata  sub  ratlonc  fi/pi  et  umbrpe.  quate- 
nus  erant  vicaria  et  repraesciitativa  victtmae  prò  peccatTstotius  mundi 
in  tempori»  plenitudine  olferendae^4  (L.  c.  P.  IV.  c.  1.  •.  1.  th.  46 — 18. 
f.  943.  sq.) 

Kromaykrcs  :  u<*aiv»iti i  .•  contradlctlo  Inter  Mosen  et  apostolum 
facile  tollltur;  cura  enim  Moses  Lev.  17,  11.  inquit:  ,8anguis,  hircorum 
explat peccata',  Paulus  Ebr.  10,  4.  inquit:  Sjknguls  hircorum  non  explat 
peccata  :  non  exaiat  in  se .  sed  tYglf'°i  quatcnut»  Christi  sacrlficIum'ÌAà- 
(jtuòv  prò  peccatisraundl  adumbrat."   (Th.  posit.-pol.  P.  I,  775.) 

Dannhaukrus:  ,,Sacriflcia  levitica  in  se  et  per  se  non  fuere  salu- 
tarla sine  fide;  Christl  sacrificium  in  et  per  se  salutare  est,  nec  vlm  — 
salvandi  a  Ade  accìpit,  sed  fldei  largitur;  quamquam  saluti*  actu  parti- 
clpes  non  flant,  nisl  qui  fide  amplectuntur  victlmam  Christl.44  (Hodos. 
Phaen.  Vili,  p.  341.) 

ANTITHE8IS. 

Qlknstkdtius  :  „Antithesi*  :  1.  Sucinianorum.  imprimis  Sorini, 
neganti*,  legl  uspiam,  vlctlmas  legales  expiasse  peccata,  sed  sacerdo- 
tenL-Victlmls  peractis  populum  vel  aliquem  ex  populo  expiasse;  Itera 
contendenti*,  sol  uni  peccata  ignorantiae  et  lnflrmltaCTs"  explata  esse. 
2.  flgjfc  soc'0'2*11118  5  v-  Aunot.  ejus  ad  Ebr.  9,  7."    (L.  c.  8.  2.  q.  9. 

c)  V  iol.  Ebr.  9,  12.  nqq.  eap.  10,  14-  Atque  ita  illud  jam  olim  in 
V.  T. ,  licet  noncium  peractum,  praevisum  tamen  a  Deo,  movit  illum, 
tanquam  causa  impulsiva  aeu  meritoria,  ad  peccatores  in  gratiam  re- 
cipiendoe. 

§  8. 

Deinde,  cum  in  caeteris  sacrificiis  ofFerrentur  victi- 
mae,1  a  sacerdotibus  distinctae,  Christus  semel  ipsumb 
sacrificavi^  quando  passioni  et  morti  sponte  se  subjecit® 
atque  ita  Deo  se  obtulitd  victimam  prò  peccatis,  non  suis, 
sed  aliorum,  ac  totius  generis  fiumani,  expiandis. 

a)  Ad  sacrificium  enim  pertinet  1)  hostiae  destructio  et  mactatio 
quidem,  si  sit  res  animata;  2)  ejusdem  oblatio  seu  consecratio  in  ho- 
norem Dei. 

b)  Non  per  tanguinem  hircorum  oc  vitulorum;  sed  per  proprium 
sanguinem  ingressm  semel  in  mneta,  Ebr.  9,  12.  Tradeiu  semet  ipsum 
victimam  Deo  in  odorem  bonae  fragrantiae,  Ephe*.  5,  S. 

Ad.  Osiandkr  :  ,, Christus  est  sacerdos  N.  T.JDOjjaillciiSj  Ebr.  7, 27. 
10,  14.  Qui  unica  oblatione  consummavit  in  perpetuum  eos,  qui  sancti- 
heantur,  llle  est  sacerdos  ete.,  nec  ejus  sacerdotium  repeteudura  est. 
Exc.  Punti ff.  distinguunt  I.  inter  sacrificium  cruentum  et  iu^ruL-ntum: 
unica  oblatione  consum  masse  oranes  sanctlflcandos,  scll.  cimiciai  con- 
cedunt.  incruenta.  ne|flint.  2.  T>l«ttng.  Inter  saririflpIniTi  nmnlt.lat^r|upi 
et  oblatorium:  prlus  fulsse  unicum,  posterius  esse  reiKt^iium,  ut  scll. 
hoc  Denencium  singulls  appllcetar.  3.  Plus  non  dici,  quam  semel  ob- 
tullsse  se  et  unica  oblatione  consummasse:  unicum  tamen  per  vices 
posse  re  peti,  li.  1.  Distim-tio  nulla  est,  quia  a)  sacrificium  requlrit 
destructlonem  physlcam-jubJatC  airnoscentc  ipso  Vasrmez.  ;  b)  sine 
effusione  sangulnis  sacrificarla  nulla  flt  remisslo,  Hebr.  ijy  22.,  ergo 


Digitized  by  Google 


110  P ART.  III.     CAP.  II.     ì>ECT10  IH. 

requiritur  sangninin  rullalo;  c)  nqljibi  Scrjp_tura  habet  sacrjflciuin  In,- 
cruentum.  nisi  metaphorice  et  Improprie  tale.  2.  Nulla  est  ad  il  u  età 
dlsiTnctio,  quia  a)  non  datur  sacriflcltim  appllcatorlutn  :  b)  applicatto 
sacri  fleti  flt  per  verbum  et  sacramenta,  non  per  aliuU(«acramentumj| 
nam  ita  et  Ulud  opus  baberet  sacrificio,  et  sic  in  influitum  ;  c)  aiiud  est 
applicatio  tlducialls.  aiiud  sacriflclalis,  piifll  est  necessaria»  de  posteri- 
ori Scriptum  tajait;  3.  Tù  .semel»  a)  non  notat  tantum  uni  tate  in  actus, 
sed  et  perfectloncm  illlus,  ut  KbrT  (ì.  4.  semel,  l.  e.  perfecte,.  JUmninati 
dicuntur;  b)  quia  ^semfij'  non  excludlt  repetitionem  reprauseptativam 
sacritlcii;  etiam  cu  in  Christus  dicitur  semel  natus,  semel  tentatus  in 
deserto,  non  excludenda  erit  repetitio  repraesentatlva  nativttatis  etc.  ; 
c)  iteratlo  repraesentatlva  propria  fuit  Vet.  Test.,  Ebr.  10,  2.'»  (Colleg. 
th.  IV,  155.) 

c)  Licet  enimviolentas  manus  sibi  ipsi  non  intulerit,  tamen  passio- 
nera  et  mortem  suam  ipse  intendi!,  cura  se  hostibus  traderet.  Sponte 
etiam  mortuus  est,  quia  nec  virea  passione  debilitatas  supernaturali 
operatione  restauravit  neq^ue  cruciatibus  mortem  acceleranti  bus  niedi- 
cinaro  fecit;  cumque  diutius  posset  vivere,  vitata  tamen  sibi  non  pro- 
rogavi t.  Conf.  Joh.  10,  18.  Potuit  antera  Christus,  ctsi  qua  homo  ad 
conservandam  vitam  suam  lege  naturali  obligatus  videatur,  ipse  se  in 
mortem  ab  aliis  violenter  inferendam  dare,  quia  l)  tanquam  Deus, 
Bumraam  in  omnia  potestatera,  adeoque  et  potestatera  vitae  ac  necis 
suae  natura»;  humanae  habuitetquia  2)  aeterno  Dei  Consilio  jam  decre- 
tura  fuit,  ut  ipse  ad  salvandum  peccatores,  vice  illorum,  mortem  stato 
tempore  sustineret.  *  .  .  . 

Quenstedtics  :  „0bjlclunt,  jnjiistum  esse  alterum  prò  altero  pu- 
nire, multo  magia  innocentem  prò  nocente. . .  Distinguendomi  Inter  poe- 
r  ,  ,    .      nae  jmsceptionem"  voluutariain  et  Tmpòsltionem  vlolentam.    Si  quia 
,  .  #W  /'<  sponte  et  ultro  se  orlerai  Ed  .saKsfaciuudlllll  |H'U  iflM1, 1111  ifljln  IJt  Uiiuxia,  ai 

imponatur  poena;  quodsi  vero  imponeretur  supplicium  invito,  qui  et 
recto  fecit  et  illud  modis  omnibus  recusat,  tum  iniquus  foret  judex,  qui 
ad  poenam  cogeret  reluctantem  et  loco  facinorosi  plccteret  innocentem. 
A  violenta  itaque  supplici!  impositione,  quae  Iniqua,  ad  voluntariam 
susceptionem,  quae  judlcls  aequitatem  et  suscipientis  amorem  commen- 
dai, viziosa  est  coUcctto.*»    (L.  c.  c.  3.  membr.  2.  a.  2.  q.  6.  f.  438.  444.) 

d)  Vid.  11.  ce.  Ephes.  6,  ubi  dicitur,  quod  se  tradiderit  r.pns- 
f»pàvy  obkiiUmem,  et  Ebr.  9,  12.  lJh  :  iauròv  xposrjverxe,  te  ipsum  obtnlil 
Deo.  Et  sic  ocrmo  Christi,  quae,  habito  respectu  ad  Judaeos  et  gen- 
tiles,  crimen  horrendura  fuit,  nihilorainus,  respectu  Christi,  acttu  sacer- 
dotali» et  Deo  acceptissiniu8  fuit. 

ANTITHESI8. 

Quknstkdtius:  uAntith**is  :  1.  Sociiifanorum.  qui  1.)  statini  nt, 
sacerdotium  Christi  nlliil  fere  altud  esse,  qnam  regni  spiritualis  ad- 
ininistrationem.  Sic  enlm  Crellius  Com.  in  Ebr.  4,  14.  T.  2.  Com. 
f.  112.:  , Mimi n-  Christi  sacerdotale»,  inqnit,  ,ln_eo  sltum  est,  quod  po- 
testat?  albi  a  Deo  data  pocuaa  pcccatorum  a  suTs  auferat,  eorumque 
salutem  pjocuret.  Prolude  hoc  munus  idem  est  reipsa  cum  regio 
Christi  muncre  et  ratione  tantum  quadatn  ab  eo  distlnguitur.»  2.)  Con- 
tendunt,  mortem  Christi  tantum  praeparatlonem  fulsse  ad  sacerdotlum 
ejusdem,  et  sacriflcium  Christi  non  in  terrls  peractum  esse,  sed  jp  coe- 
lis  riemuni  pcragi;  vel  oblatloncm  in  terrjs  quldcm  coepisse,  lnjcoelis 
vero  perfectam  tujsse.  Volunt  enlm  vlderi,  mortem  in  cruce  se  non 
excludere,  sed  revera  excludunt;  imo,  proraua  negant,  Qliristum  in 


cruce  se  obtulisse  victimam  expiatoriam  prò  peccati  s  nostrla.»»  (t.  c. 
P.  III.  e  3.  membr.  2.  a.  2.  q.  5.  f .  410.)  ^ 


uigmzeo  Dy  Vj 


I 

DE  OFFICIO  CHRISTI. 


111 


§  9. 

Sacrificio  ilio  sive  passione  et  morte  sua  Christus 
satisfecisse*  prò  nobis  vulgob  dicitur,  licet  ad  satisfactio- 
nem  Christi,  praecisa  notione  sacerdotali  spectatam,0  per- 
tineat  etiam  perfectissima  totius  legis  divinae  a  Christo 
prò  nobis  facta  impletio.* 

a)  Nempe  propter  suinmam  digDÌtatem,  vim  et  valorem  adeoque 
sufficientiam  passionis  et  mortis  Christi  ad  expianda  peccata  nostra. 

b)  Apud  scriptores  ecclesiasticos  ;  Scriptum  autem  Rom.  3,  2Jt. 
redemtionis,  et  2  Cor.  5,  1$.  sqq.  reconciUationw  nomina  adhibet.  Re- 
demtio  enira  illa  solutionem  pretii,  quod  satis  est,  prò  capti vo,  denotat, 
et  reconciliatio  illa  Dei  cura  hominibus  ita  describitur  in  Scripturis,  ut 
constet,  non  sine  Xór/tto,  quod  divina  justitia  a  mediatore  seu  concilia- 
tore poposcerit,  factam  esse.    Conf.  /  firn.  2,  5.  6. 

QuKN8TEi>Tius  :  „Redemtio_  est  vi  vocis  nova  slve  iterata  cmtio  et 
rei  quondam  possessae  et  In  al  te  ri  ns  doininiura  translatae  prò  certo 

pretlo  recupc  ratio.  Hebraice  dicitur  nSw,  item  rwa  et  p^ja  ;  Graece 
Xif7[HMjtr,  à-oMrrpvè*U  <ìiél!™l£i  fJn}Sg™Uióz-  .  .  Non  negamus,  sumi  quan- 
doque  vocem  redcmtlonls  in'Scriptura  improprie  et  metaphorice  de 
8implici  liberatione  absque  vero  pretlo  interveniente  ;  id  vero  negamus 
Socinianls,  vocem  illam  ita  accipi  in  Scripturis,  quando  rcdcmtionis  per 
Christum  facta  e  mentio  flt.  .  .   In  significatane  propria  semper  hae 

voces  notant  libcrationem  per  interveniens  pretium.  Ita  nomen  nSw 
vel  in  unico  25.  c.  Lcvit.  octies  accipitur,  cf .  Ruth.  3,  13.,  et  verbum 
Skj,  ai  vim  vocis  et  usum  biblicum  spectes,  notat  proprie  dictam  re- 
derotioncm  et  subinfert  ?.vrpov  seu  pretium  redemtionis,  quod  intervenire 
oportet  in  cjusmodi  redemtione;  slve  significat  non  nudam,  scd  pretlo- 
sam  et  e  sanguluis  communione  ortam  libcrationem  ;  nec  solum  de- 
slgnat  redemtionem  pretlosam,  sed  obligatlonem  ad  rcdimendum  ex 
consangulnitate  natati».  Atquc  ita  proprie  significat  rem  abalienatam 
et  ad  alium  quasi  devolutali»  asscrcre  et  vindlcare  albi  jurc  propinqul- 

tatis  seu  consanguinitatls.  Et  inde  ortum  nomen  ^tti,  quod  talcm 
notat  vindicem,  qui  tum  redimendts  consanguini  tate  est  junctus,  ac 
proinde  potestatem  rcdimendl  habet,  tum  pretium  aliquod  prò  redem- 
tione luterponlt.  Vide  Num.  35,  12.  Levlt.  25,  29.  33.  Ruth.  3,  9.  12.  13. 
4,  1.3.  6.  8.  14.  In  slguitìcatu  redlmcndi  per  interpo.situm  lytrum 
etiam  occurrit  verbum  mj,  quod  significat  redimere  aliquid  certo  dato 
pretio,  atque  ita  rem  aliq'uam  jurc,  non  sola  vi  ex  alterius  potentato 
Rerum  retrahere;  vide  Ex.  13,  13.  15.  34,  20.  et  imprimis  Ps.  49,  8.: 
.Fratrem  non  redimet  vir,  nec  dablt  pretium'  etc,  et  Os.  13,  14.,  ubi 
Messia»  alt:  ,E  manu  Inferni  rediraara  eos«  etc;  itemque  verbum  àyo- 
pà^nv  et  i$ayo(>àCuv.  Ubi  notanda  regula:  Emtio,  ubi  de  liberatione 
usurpatur,  sive  verbum  à)<>pà^u,  sive  èfaynpàXu  adhibuatur,  semper  notat 
acqulsitioneui  seu  libcrationem  factam  jn^t:p-_entii  nr^ìì,."  (L.  c.  c.  4. 
8.  1.  th.  2.  3.  f.  646.  sqq.) 

Iokm:  ^Jtedemtio,  qua  Christus  &ràv$iK>Troc  genus  humanum  .  .  . 
liberavi t,  est  vera  et  proprie  dieta  redemtio. . .  Probamus  thesin  nostrani 
argumentis  desumtis:  1.  a  propria  vocis  redemtioni»  signiflcatlone..  .  . 
In  tanto  mystcrlo,  quod  solum  ex  Scripturac  s.  patefactiònc  constat, 
Bine  urgente  necessitate  non  est  dlscedendum  aut  ad  tropos  et  flguras 


Digitized  by  Google 


112 


FARI.  III.    CAP.  II.    SECTIO  III. 


recurrendum.  2.  A  verborum  hebr.  rna  et  tKJ  de  Chrittti  redemtione 
adhibitorum  emphnsi  et  pTdprftTfnF.Tfs^  13,  147." T3.  A  7.  r f  /j ^ v'cZ  "o" v r< - 
ETr/rov  cgmro^inoràlfftHP.'   MjTtTirgO,  28.   Marc.  10,  45.   1  Tim.  2,  6.  .  . 

4.  .^g_ój  vi/no t">v  et  i  in)  opaa poi '  Christijdescriptione,  ut  1  Cor.  6,  20. 
7,  23.  Apoc.  5,  9.  Gal.  8,  13.  4,  5.  .  .  Ì7~AX-ZfPi -oiriariJLJChri$tLd&r 
praediQQt,ism&  Act.  20,  28.,  ubi  dlcltur,  Deum  (i»W  ama  habentem  I.  e. 
Deum  hoofiKov,  Christum  Jesum)  acquish  i-se  ecclesiam  per  proprlum 
sanguinerò .  Haec  autem  -rrrpiTrmtrriK^,  acquisitiva  redemtio  omuino  est 
proprie  dieta  et  satisfactoria  :  facta  enim  est  interveniente  ?.(rp<,<  sanpui- 
nj«£hri«ti.  Eph.  1 , 14.  a  Christo  dicitur  esse  ón-i»/ijr/x^y<f  r^r  mpt*»wtvst'*' 
redemtio  acquisitionis  sive  acquisita,  asserta  I.  e.  redemtio  plenaria. 

6.  A   ?  t'  r/»ot'.   QttQ  ipterpntifn  re<lrm{\   «mnnff|  dclepninatione. 

VocàTillud  S.  8.  modo  ipsuìh  Christum  1  Tim.  2,  6.,  modo  cjus  ammara 
Matth.  20,  28.  et  Marc.  10,  45.,  modo  ejus  mortem  et  sajiguin,cm  1  Pet. 

1,  18.  Sub  duplici  pecuniae  specie,  argento  et  auro,  comprebendltur 
omne  id,  quo  aliquid  vel  emi  vel  comparar!  solet,  eique  sanguls  Cbristi, 
tanquam  majus  quiddam,  eo  ipso,  quo  pretium  est,  opponitur.  Uti  vero 
aurum  et  argentum  vere  pretium  emtiouis  sunt,  non  figurate,  ita  et  san- 
gui» Christl  aeque  aut  multo  etiam  magis  nostrae  «To/.ir^wafwf  vere 
pretium  slt,  necesse  est.   Cf.  Eph.  1,  7.  Col.  1,  20.  22.  Ebr.  9, 12.  Apoc. 

5,  9.  Ebr.  9,  15.  dicitur  nosChristus  redemisse  intercedente  morte  per 
obiationem  corporis  sui.  Ebr.  10,  10.  14."  (L.  c.  c.  4.  s.  2.  q.  1. 
f.  653.  sqq.) 

li -KM  :  „In  hac  redemtione  consideranda  nobis  erunt:  1.  qaptivus. 

2.  captivum  detineim.  3.  dcj^ntujn  redimeft§,  4.  redemtioni*  medium, 
5.  forma  et  modus,  6.  flnifr,,  7.  aflVctlougs.  .  .  Captivum  detinens  est. . . 
Deus.  Dew.  ceu  Dominus  supremus  et  judex  justisslmus,  nos  sub 
peccato  conclusi-rat,  Rom.  3,  19.  11,  32.,  et  poenae  aeternae  maucipa- 
verat  ac  vi  justitiae  suae  poenam  exigebat,  Rom.  1,  32.  Is  ergo  proprie 
et  principaliter  captivum  gcnus  humanum  detinuit,  quippe  qui  suppll- 
ciura  ultimura  Infligere  potcst  et  infligit  avrtini>a:u^  et  auctoritate  propria. 
EJ_itaqpe  .soli,,  non  diabolo,  /J.tjh>v  j>ej$ph'cndum  erat.  .  .  jHqbalus  in 
captlvitate  nostra  ni  hii  àlTud  erat,  quam_cjU8tos  et  mi  Ulster  carceris  seu 
miulster  Dei,  qui  nos  justo  suo  judicio  in  potestatem  satanae  tradide- 
rat.  Mie  autem  nos  infante  detinebat  sub  tirannico  kuo  imperio,  unde 
dicimur  ,captivi  detenti  laqueo  peccati  et  vinculis  iniquitatum  a  diabolo 
ad  ipsius  voluntatera',  2TTm.  2,  26.  .  .  Huic  autem,  injuste  nos  de- 
tinenti,  nullum  debetur  Xvrpov,  nulla  satlsfactlo.  Si  enin.  Deus  homi- 
nem principaliter  captivum  dctlnet  ac  diabolus  tantum  lictoris  et  car- 
cerarli instar  est,  manifestum  est,  pretium  redemtlonis  non  diabolo, 
sed  Deo  sol  vendimi  iubise."    (I*.  c.  C.  4.  8.  1.  th.  6.  7.  8.  f.  648.  sqq.) 

Ide&1  ,,Redemtl  sumus  per  Christi  sangulnem,  ut  Aérpov  prctiosum, 
non  solum  a  peccati»  nostri*,  sed  etiam  a  poenis,  peccati»  dcbitls,  scil. 
ab  ira_Dei,  ab  execratione  et  malcdictione  legis,  a  diabolo,  inferno,  et 
morte  aeterna.  A  peccati»  redimi  dicimur,  ut  quae'  nos  servitù  li  raan- 
cipabaut,  et  trae  Dei,  condernuationi  et  morti  obnoxios  faciebant;  a 

recatorum  poenis,  ut  supplicio,  cui  subjccti  cramus."    (L.  c.  th.  11. 
652.) 

ANTITHESIS. 

Qurnstedtius:  uAntithe»is  :  Sociniatwnim,  qui  contendunt,  re- 
deratlonem  a  Chrlsto  factam  non  e~sse 'proprie  dictam  meritoriam  et 
satisfactoriam,  sed  metaphorieam  et  simplicem.  Urgent,  redimendi 
verbum  in  S.  plerumqueet  ferme  scraper  metuphoricc  suini  prò  quavis 
liberatione,  atque  bine  inferunt,  metaphoricam  siguifieatlouem  obtinere 
debere  etiam,  quolies  Christo  trlbuitur."    (L.  c.  f.  654.) 


Digitized  by  VjO 


* 


DE  OFFICIO  CHRISTI.  113 

Quen8tedtiu8  :  Reconciliatio  cum  Deo  dlsUnctis^ersonls  tribul- 
tur,  sed  diverso  modo  2  Cor.  5.  :  1.)  Dro  Patri  v.  TS7,  wìiquam  causae. 
principali  et  primo  auctori  ;  notanter  cmm  dlclt:  ,Nos  sibl  ipsl  concili- 
avit',  quia  priucipium  et  origo  reconciliationis  huius  non  reperitur  in 
homine,  utpote  in  peccati s  mortilo,  sed  tantum  In  Deo,  qui  nostri 
miserili-,  ex  mera  <>t?.n vtipuxìa  nobls  misit  Filium  suum  propitiationem 
prò  nostri»  peccatis,  1  Job.  4,  10.  2.)  Chrteto  v.  19.,  tanquam  eauSAa 
jncrltoriau.  3.)  Ve  rbi_mi 'littorio  v.  IH.,  tanquam  cau>ac  li) stri) mentali 
ex  parte  Dei  offerenti».  4.)  Denlque  t^ihùi  v.  20.,  tanquam  causae 
instrumentali  apprelicndentl  per  fldem."    (L.  c.  s.  1.  th.  22.  f.  32*2.) 

Calovius  :  ,,Excipiunt  Socinianl.  scriptum  non  esse,  Christum 
nobis  n  -conciliasse  i>c  aia,  sed,  t\os  per  mortem  Chrisjl  Deo  reconclliatos 
esse.  Resp.  :  lT  Èodem  res  recldit,  sive  dicatur,  Christum  nobis  Deum 
reconcUiasse,  siv_ejios Deo  ;  quia  utrinque  inimicitiam,  quae  inter  nos 
et  Deum  erat,  interemit.  Nam  ut  homo  erat  Deo  inimicus,  ita  Deus 
erat  homini  propter  peccatum  offensus,  eaque  inimicltia  utrinque  ppnl 
debni t ,  ut  inter  eos  reconclliatlo  tleret.  2.  Quoti  autem  Deo  potlus  jigg 
reconciliati  dicamur,  quam  Deus  nobis,  inde  est,  guod  Deus,  est  pajs 
offensa,  homo  vero  pars  offeQdpns.  Qui  vero  alterum  offendit,  dicitnr 
ei,  quem  offeudit,  reconciliari.  Ita  imperatur  nobis,  ut  ei,  quem  of- 
fendlraus,  reconcillemur  Matth.  5,  2$,  et  mulieri,  ut  marito,  quem 
irritaverat,  reconcilietur  1  Cor.  7,  11.,  eoque  pacto  dicltur  Christus  nos, 
qui  Deum  offendimus  et  con  tra  quorum  impietatem  ira  Dei  revelata 
est  e  coelo,  reconcilìare  Deo.  Quicquid  vero  sit,  res,  ut  dlxi,  eodem 
redit;  praesertim  si  id  constet,  quod  utraque  pars,  non  alterutra  tantum,  —  „ 

animum  babuerlt  inimicum.   Tunc  enim  non  alterutrius  tantum  parti*  /^/aid*—  ,m—- 
respcctu,  sed  utriusque  factam  esse  reconciliationem,  ultro  patebitf 

Partes  dissidentes  hic  sunt  Deus  et  homo,  quae  reconciliandae.  Homi-  j  Au&>* 
nem  fuisse  Deo  adversatum,  priusquam  reconciliaretur,  nemo  ambigit;  ,  \~,. 

Deum  autem  odisse  hominem  tanquam  peccatorem,  priusquam  Inter  ' 
ipsos  reconciliatio  tìcret,  e  divina  sanctitate  et  justitia,  ut  et  apertis 
Scripturae  testimoniis  alias  probavimus.  Vid.  Ps.  5,  6.  45,_8.  Rom. 
IaJjLJJ*.  Osi-  Hit-LSi'  Christum  porro  irae  causam  sustuiisse  h.  e.  pec- 
catum expias.se,  nosque  ab  ira  servare,  iterum  e  Scripturis  evidentissl- 
mum  est.    Ideoque  reconclllatiojiejmieciU»  91*  tantum,  ut  Deo  hominem, 

ìli 


sed_ut_Beum  hominibM  jHiam  '•  -t^ 

p.  496.)  / 

Qijknwtkotius  :  ,,Vocabulum  ^atUJjxaimù  in  ea,  qua  nos  usurpa- 
mus,  signitleationc  totidem  syllabis  in  Vulgata  Bibliorum  versione  non 
extat;  neque  id  necessari  uni  est;  sufficit,  in  hebraeo  et  graeco  fonte 
tale  quid  invenlrl  aut  ili!  aequipollens.  Termini  vero  satisfactloni 
aequipollentes  sunt  solutio  prò  raptu  divinae  majestatis,  Ps.  <i%  5..: 
jSolyJ,  quod  non  rapui*  :  pojtatip  peccato  rum  nostrorum  Es.  53,  4.  sq., 
>yrf>ijv  Matth.  20,  28.,  tivriAv-uov  1  Tim.  2,  6.,  ì£(i(t£Ò<j  propitiatio  prò 
peccatis  nostrls  1  Joll.  2,  2.  4,  10.,  'ùafirfjiifw  Rom.  3,  24.  25.,  Knra'/.?Myfl. 
reconciliatio  Rom.  5,  10.  11.  2  Cor.  5,  18.  sq.,  àrro'/.vr^n:^  redemtlo 
Eph.  1,  7.  Col.  i,  14.,  ^vrjma:  1  V*t.  1,  18.  19.,  l^usm.':  1  C°r-  6>  20-, 
i^ntónaai^.  nostri  emercatio  et  redemtlo  Gal.  3,  13.,  item  qbjatio,  ?x- 
piatio,  sacriflclura  prò  peccato  etc.  alibi."  (L.  c.  membr.  2.  s.  1.  th.  26. 
fT323.) 

li»  m  :  ,,Falsum,  quod  rcmiaglo  offensae  cuilibet  sit  libera  et  licita. 
EH5^mittens  de  jure  paterno  DeuTn,  oftendlt,  1  Soni.  -,  -i.  29.  Simile 
habe ì u u s "In  Ac ha b o,  1  Reg.  20^42.  Reinìltere  homo  potcst_dfi_iure  alio, 
nisl  jus  alteri us  laedatùr.  Potest  ac  debet  tantum  quoad  viiuTictam  et 
satisfactlonem  privatati!,  non  tamen  quoad  satisfactionem  legibus  debi- 
tam  et  interesse  publicum.  Somma:  offensas  homo  privatus,  sed  salvo 
jure  Dei,  remittere  potest  ac  debet;  Deus,  salvo  aeterno  suo  ac  immu- 
tabili iure,  absque  satisfactione  non  potest.  Non  igitur  minus  Deus, 
quam  homo  potest.  Homo  non  potest  semper  injurlas  lllatas  condonare, 

>.  ed.  Walther,  in.  8 


)gle 


114 


PAKT.  HI.     CAP.  II.     SECTIO  III. 


quantum  ad  satisfactionem,  licet  possit  ac  debeat,  quantum  ad  vindictae 
cupiditatem.  Non  pogge  condonare  offensam  citra  satisfactionem, 
sunimue  perfectlonis,  naturali»  sci.  sanctitatis  ac  justitiae,  est,  non 
alicujus  impotentiae  aut  imperfectiouis  character  est."  (L.  c.  8.  2. 
q.  6.  f.  436.  sq.)    Cf.  Quenstcdtii  verba  supra  p.  12.  sq.  poslta.  / 

Calovius:  „2_Cox,_54Ji.:  ,Si  unus  gcu  omnibus  mortuus  est,  uti- 
/  que  omnes  mortui  sunt.'  Qnodsi  hoc,  quod  unus  mortuus  est  prò 
|  omnibus,  perinde  est  in  judicio  divino,  ac  si  mortui  esseut  omnes,  utl- 
/  K'/  &  I  qne  unus  ilic  substitutus  est  ojnnium  Um>  ar.  vice  omnium  mortuus  est." 
(Socinism.  profligat.  p.  386.) 

[DBM  :  ,,Ulrttm  culpa  peccotorum  nostrorum  translata  fuerit  in 
Christum  xponsnrrm  nostrum  f  Soriniani  hoc  negati t  :  Cliristum  non 
propter  imputatiouem  culpa?,  nostra*»,  sed  occasione  tantum  nostrorum 
peccatorum  atilictum  fuissc  contendentcs.  .  .  Nos  autem,  .  .  .  pec- 
cata nostra  Christo  imputata  esse  ceu  vadi  nostro,  eundemque  ultro 
illa  in  sese  recepisse,  asserimus,  idque  hisce  ostendimus  documentis: 
,  I.  E  ChristHiinocrìitis  >, aut  io  uà.  Quicunque  a  culpa  omni  immunis  est 
et  niliilomlnus  traetatur  ut  culpac  obnoxius,  *  idem  oportet  alienam 
culpam  imputatam  esse;  quum  salva  justltia  divina  nemo  aflìigi  aut 
poena  attici  possit,  nisi  vel  ob  propriam,  vel  ob  alienam  slbi  imputatam 
culpam.  At  de  Christo  verum  est  prius,  ut  Ej<a  753*7X7  sqq.  2  Cor,  5*  21. 
et  alibi  passim  videre  est.  .  .  II  E  nprc.at.nmm  portatinne.  Si  enim 
peccata  generis  humani  portavit  Christus,  necessum  est  eadem  ipsl 
lmposita  seu  imputata  esse;  quia  non  potuisset aliena  peccata  portare, 
njsj  eadem  il  1 1 forent  imputata.  .  .  III.  E  neccQtorum  impositt'one.  Cui- 
cunque  peccata  homiuum  omnium  imposttà  sunt,  ci  culpam  nostrum 
Imputatam  esse,  statuendum  est.  At  Christo  peccata  homiuum  omnium 
lmposita  sunt,  teste  nronheta  Esa.  53.  6. . .  IV.  E  judicii  Dei  il*nQtiptÌvì\*- 
Quod  Deus  cum,  qui  pcccatum  non  novit,  prò  uobis  pcccatiuoLlecerlt, 
2  Cor.  5,  21.,  quodque  Christus  factus  sit  prò  nobis  maledictum  et  ex* 
secratio.  Gal.  3,  13.  Qui  eulm  peccatum  tìt  prò  aliis  et  maledictum,  illi 
oportet  allorum  peccata  et  culpam  imputar!.  .  .  V.  E  causa?  passinnis 
Christi  meritorige  designatione.  Si  enim  peccata  nostra  causa  fuerunt 
meritoria  passionis  (  liristi,  isque  mortuus  est  merito  peccatorum 
nostrorum,  necessum  est,  Christo  fuisse  Imputatam  culpam  peccatorum 
nostrorum.  At  verum  est  prius,  quia  mortuus  est  propter  peccata 
nostra  et  iniquitates  nostras,  Esa.  53,  5.  Rom.  4,  25.,  et  prò  peccatis 
nostris  Rom.  8,  3.  1  Cor.  16,  3.  Ebr.  10,  2%,  itemque  ry  ó//o,»r/«,  peccato 


Rom.  6,  10.,  quae  omnia  causam  ineritoriam  luferunt.  VI.  E,  Christi 
injnostrum  locum  svrruuatione.  Si  enim  Christus  ceu  medjatflTj  vas  et 
sponsor  noster  in  nostri  locuin  successit  in  passionibus  et  morte  sua, 
necessum  utique  est,  Christum  non  qccasJjoM  tantum  peccatorum 
nostrorum  passum  esse,  sed  culpam  etiam  peccatorum  nostrorum  in 
sese  recepisse,  ac  proinde  ita  merito  peccatorum  nostrorum  passum 
esse.  .  .  VII.  E  phrasi  illa  vropheticar  quod  Christus  annumerqtus^tiit 
pcccatorifiHS,  Esa.  53,  12.  Quomodo  enim  Christus  praevaricatoribus 
potùìsset  annumerar!,  nisi  eidem  peccata  nostra  imputata  essent,  quae 
etiam  tulisse  dicitur?  Naro  annumeratus  iis  est  vel  propter  peccata 
propria  vel  ob  aliena  seu  nostra  peccata.  Non  ob  propria,  quia  nulli 
injuriam  fcclt,  nec  dolus  inventus  est  in  ore  ejus,  v.  9.;  ergo  ob  pec- 
cata nostra.  .  .  VIH.  E jDeccator\w  «flfip-  l'roponltur  enim  Christus 
quasi  onustus  peccatfs  Ebr.  '.),  28.,  cum  discrimen  traditur  adventua 
primi,  quo  apparuit  ad  destitutionem  peccati  per  hostiam  suam  et  ob- 
latus  est  ad  multorum  exhaurienda  peccata,  et  adventus  secundi,  quo 
sine  peccato  apparebit  expectantlbus  se  in  salutem.  Ut  enim  tum 
Xwìc  àfiuftrtae  appariturus  est,  ita  vi  oppositlonis  in  adventu  primo  non 
sine  peccato  vel  onustus  peccato  apparuit,  quemadmodum  etiam  tum 
gmatmUaUBdl  JtUttL  Joh-  li  29»  et  Pro  codem  offerri  voluit  in  sacri- 
fici um. Quomodd~vero  Illis  peccatis  onustus  esse  potuit,  et  quotnodo 
non  sine  peccato  apparuit,  nisi  peccatum  mundi,  quod  tulit,  eidem 


> 


DB  OFFICIO  CURI  STI. 


115 


imputatimi  fuit?  .  . .  IX.  E  delictoruifi  n{trihutioìif. .  Quiim  enim  Chrlsto 
assignentur  delicta  et  stòliditas,  h.  e.,  peccata,  quae  e  stolidi  tate  ac 
caecltate  animi  proflciscuntur,  necesBum  est,  delieta  ac  peccata  nostra 
eidem  Imputata  esse.  Illa  namque  ùxzucjlc  rea  li  ter,  avrò  et  per  se. 
Chrlsto  non  coDvenlunt,  utpote  qui  expers  est  omnia  delieti  atque  pec- 
cati; quapropter  oportet,  eidem  nssignata  esse  peccata  ?.o}tartK£tct  Im-  

putative,  et  (r^rmùf,  quatenus  ceu  sponsor  noster  In  se  eadem  suscepit. 
Ita  enim  Ps.  «9,  6.  Deus  inqult:  .Timostl  HtoUdltatejauncam^et  delicta 
mea  a  te  non su  ut  abscondlta.'  Idque  comprobant  verba  Immediate 
antecedentfà  v.  5.  :  .Quae  non  rapuj,  exsolvl*.  qulbus  debitorum  non 
suorum,  sed  nostrorum,  et  rapinae  majestatis  divinae  non  suae,  «ed 
nostrae,  qua  per  rapinano  Deo  similis  esse  volebat  homo,  seductus  a 
diabolo  Genes.  3,  5.,  persolutlonem  sibi  trlbult  medlator  noster.  .  . 
X.  E  condemnfUionf'  ChrUti  prò  peccato,  de  qua  Ito  ni.  8,  8.:  tTlepi  duap- 
r/of  narkKprvt  nj»  auaf  nav  t  v  ry  aa/>Ktir~ TJani  voce  if  ri)  nnpuì  denotar! 
caraem  Filli  Dei,  cum  Syrus  docet  J"0$q3,  In  carne  ejus,  tum  mani- 
festum  est  e  verbis  immediate  pracccdcntibus  :  ,Missus  In  similitudlnem 
carnis  peccati',  quae  phrasis  adhlbetur  non  tantum,  quod  caro  Chrlstl 
slmllis  sit  nostrae  carni  peccato  corruptae,  quantum  ad  substantiam, 
sed  etiam,  quod  In  ejus  locum  surrogata  slt,  quantum  ad  judicium  Dei 
2  Cor.  5,  21.  Deinde  vox  mrfrpav,  condemnavlt,  Infert  actum  judicla- 
lem,  eumque  punltorium  et  sententlam,  nec  non  executlonem  condetn- 
natorlam.  .  .  XI.  E  tyvorunkJiraejif/HrQtione.  Ut  enim  sacrlflclis  leviti-  », 
cis  Imputabantur  peccata  eorum,  prò  quibus  illa  ofl'erebantur  Lev.  4.  et 
5.  e,  ita  vi  analoglae  typl  et  antitypi  Chrlsto,  ceu  sacrificio  expiatorio 
unico  N.  1.,  imputar!  pari  ter  opoftuit  peccata  totlus  generis  Immuni." 
(Socinism.  profligat.  p.  892.  sqq.) 

Idem  :  ffSoclnuq  urget.  quod  hic  (Rom.  5,  8.)  caritaa  Dei  coni  me  n- 
detur  in  eo,  quod  Christus  prò  nobls  mortuus  slt;  cujus  laus  Imminua- 
tur  nostra  de  satlsfactione,  de  reconci I lattone  sententia.  Resp.,  nihil 
bine  decedere  caritati  Dei,  quod  doceatur,  Deum  iratum  fulsse  generi 
humano;  sed  cum  utrumque  perhibeat  Scriptum,  utrumque  sanctecre- 
dendum,  et  juxta  aualogiam  fldei  explicandum.  CooIqjì  Dei  in  eo  sita 
est,  quod  nos  dilexerlt  uj  onus  manuum  suaruin  ad  imagi  ugna  syajn 
ollm  condTtùTn'.  fra  qufeiTi  Dei  erga  nos  In  eo'eonslstebat,  quod  nos_  ut 
transgressorcs  legis  suae  sub  peccato  cjuauuc  rcatu.  vi  jnstltiae  suae, 
cónstrTctos  teucret.  Curitas  Dei  fuit,  quod,  cum  nobis  morlendum 
esset,  Chrlstum  mèdiatorem  nobis  dederit,  eundemque  nostri  loco  mori 
voluerlt.  £fl  Del,  quod  peccata  nostra  vindicaverlt  In  Flllo  suo,  eum- 
que tradiderit  In  mortera  ignoralnioslssimam  ad  explandum  peccata. 
Distlnguendum  Insupcr  Inter  caritatem  Dei  aenemlcm  erga  humanum 
genus,  et  -"«ì^Mìj»  .  Illa  fuit  causa  ordinandae  medlationis  et  recon- 
clllatlonis  Chris  ti;  hyec  est  velut  effectus  et  consequens  reconciliationls 
per  Chrlstum  factae,  quod  utrumque  apostolus  hic  dare  innuit.  Itaque 
optlme  haec  secundum  Scripturam  consisti!  nt,  quod  Christus  Deum 
nobls  reconciliarlt  et  quod  Deus  ex  amore  erga  nos  Chrlstum  recon- 
ciliatorem  constituerit."    (L.  e.  503.) 

Idem  :  t,pilectìo  Dei  vel  est  ajZtc^w  CQmmiszrationit  ci  ÒSMÌSiCicildi 
volunta»,  citra  tatnen  amicltlam;  quomodo  etiam  inimicos  diligere  ju- 
bemur  Matth.  5,  44.,  ita  Deus  dilexit  nos,  cum  videllcet  inimici  essemus 
Rom.  5,  10.  Vel  est  ajfrctua  cpnjunctionis  e(  benevolenti*  amicitiae  ;  qua 
ratione  amicos.  quos  nobls  junxlt  amorls  aflectus,  diligimus,  et  Deus 
nos  diligere  dicitur,  postquam  ipslus  amici  sumus,  eidemque  per  mor- 
tem  Filli  Ipslns  reconclliati.  Prfor  dllectio  conjuncta  esse  potest  cnm 
justa  ira,  ut  Deus  commiserationhTaffectu  complexus  hominem  in  pec- 
cata prolapsum,  Iratus  tamen  fuerit  ejus  peccati*.  Posterior  vero  infert 
reconcillatlonem  et  placationem  Irae,  se.  qua  praece,sserat  offensio  et 
ir%;  quomodo  Deus  non  deposuit  iram,  neque  nos  gratta  prosecutoa  est, 
nisl  reconclllatlone  per  Chrlstum  facta/1    (L.  c.  660.) 


Digitized  by  Google 


116 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  III. 


QuENSTKDTirs  :  ,,Non  habet  hic  Deus  unitrinus  respectum  nudi 
creditoria,  ut  Sguaiati  i  statuunt,  scd  i  ustissimi  judici*.  secundum  inllui- 
tae  suae  justltiae  rigorem  Inflèttimi  satisfactlonls  pretium  exigentls. 
Ipsaenim  redemtlo,  facta  ,f»;  fvAnjiv  Tf^iKanmi  rgc,  ad  ostensionem  justi- 
(iae.  divida?'.  Rom.  3,  25.,  arguit  necessitatali  poenac  exigendae  vel  ab 
ipso  {tu.  sci.  nomine  peccatore,  vel  «jlliì  Bflrffi  videi.  Christo.  SI  Deus 
absque  satlsfactioue  homini  delictum  condonare  potulsset  salva  infinita 
sua  justitia,  tanto  ìmueudlo  Filli  unici  non  fuisset  opus.  Infinitus  Deus 
erat  peccato  onensus,  et  quia  peccatum  est  ofFensa,  injuria  et  violatio 
infiniti  Dei  atquc,  ut  sic  dicam,  <l>  i<- idi ma.  bine  inflnitam  quandam  mali- 
tiain  babet,  non  quidem  formalitcr  (sic  enim  in  se  consideratimi  suscipit 
magi»  et  niinus),  sed^gj/iy^  et  infinitas  poenas  meretur,  adeoque  et 
lnfinitum  satisf  action  ispreflura  exigebat,  quod  solus  Christus  praestare 
potuit.  —  Distinguendum  Inter  creditorem  privatum  et  pecuniarium  et 
creditorem  publicum  et  judiciarium,  h.  e.,  legis  suae  vindicem  et  justi- 
tiae  ex  officio  suo  exactorem;  hic  si  delinquentibus  non  indignetur  et 
poenam  exigat,  boc  ipso  ìhìquu*  est,  non  rouniticus."  (L.  c.  c.  3. 
raembr.  2.  s.  1.  th.  31.  f.  327.) 

Idem  :  ,,Probatur  thesls  ...  2.  con  tra  gsuxtiSeios,  satlsfactionl  Chrl- 
sti  noKtram  satisfactionem  **i  r.n.jiin^nt^j^i  *u>,n}t*rn(inj££jj;!;ì  i  Christl 
satisfactìonciu  non  admittere  ullum  aliam  satisfactionem  1.)  propter 
influitateli)  valoris,  quarti  habet;  Christi  enim  satlsfacientis  persona  est 
divina  et  Ita  influitae  dignitatis,  unde  quoque  valor  satisfactlonls  ejus 
erlt  infinitus.  ac  prolude  etiam  suftìciens  et  aequalis  offensae,  quamvis 
inflnitae,  imo  et  superabundans.  "2.)  Propter  figcj*emjustfUae_Jn  satis- 
f adente  et  offenso  intervenientem,  qui  dupliccm  solutionem,  unam 
tofàlem  et  siifticiejJtcr  compensatoriam,  alteram  partialem,  non  ad- 
mittli.  3.)  Propter  gloriam  redemtlonis  soli  Christo  corapetentem. 
4.)  Propter  satisfactionum  humanarura  imperfectionem  et  debitum." 
(L.  c.  c.  3.  merabr.  2.  s.  2.  q.  6.  f.  422.) 

Idem  :  ,,D\tr<Uionis  satisf actionis  tM||MB  a  Quo  prim.um  inomcp- 
tum-cjdiianltioìiia.  terminu*  adjiuem  trjduum  mortis  est,  utpole  quo 
ultima  Urpav  satisfactorii  portio  soluta."  (L.  c.  c.  3?  s.  1 .  th.  43.  f.  368.; 

ANTITHESES. 

Quknstkdtius:  „Antithetis  :  1.  Antiquorum  haerHicorum,  ut  Pho- 
tinl  et  asseclarum,  statuentium,  Christum  nuflTim  hominem  fuisse,  et 
per  consequens  Deo  Patri  non  satisfeclsse.  .  .  2.  Petri  Abaeljyrdi,  qui 
contendebat,  non  alio  fine  apparuisse  Christum  in  carne  aut  mortem 
subilsse,  quam  ad  iiiHtruct|ont;in  nostri  per  verbum  et  testi flcatlonem 
carìtatis  suae  per  mortem,  satisfactione  autem  aliqua  non  fuisse  opus. 
...  3.  SuÙliìOJiuDilP,  qui  negant,  Christum  nostri  loco  in  passione  sua 
fuisse  substitutum,  Christum  morte  sua  justitiae  dlvinae  satisfeclsse, 
peccata  nostra  expiasse  et  Deum  morte  sua  nobis  rcconcillasse  ;  satls- 
factionemque  Christi  prò  peccatis  et  pocnls  debitìs  appellant  dogma 
falsum,  absurdum,  foede  summeque  injustum  et  horribiliter  blasphe- 
munì.  .  .  5.  Scbolasticorum,  qui  mcritum  ac  satisfactionem  Christl  # 
enervant  docendo,  Deum  posse  slne  satisfactione  homini  peccata  remlt-  ' 
tère,  cum  non  habeat  alium  superiorem  .  .  .;  item,  Cbristi  actlones  et 
passiones  ex  Interna  sua  perfectione  non  fuisse  aequivalentes  et  suttì- 
cientes  ad  satisfaciendum  irae  divlnac  .  .  .  citra  liberalem  Dei  accepta- 
tlonem  et  promissionem.  .  .  6.  Pontificiorum,  qui  Christum  sic  ab 
omnibus  peccatis  nos  redemisse  contendunt,  ut  nos  ipsi  quoque  pecca- 
torura  post  baptismum  commlssorum  poena  temporali  et  culpa  veniali 
satisfacerc  debeamus,  vel  bJc  vel  In  purgatorio.  Vide  Concil.  Trid. 
sess.  14.  c.  8.  .  .;  Item:  satisfactionem  nostrani  propriam  esse  medium  / 
applicandae  satisfactlonls  et  redemtionis  Christi.  .  .  Docent  quoque 
scholac  pontiticiae  doctores  plerique,  homines  per  aliqualein  satisfactio- 
nem potuisse  consequi  salutem  sine  Christo,  per  liberalem  acceptatlo- 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI.  117 

è 

nem  a  persona  offensa.  .  .  7.  Cglxdiiianorum,  qui  per  hynolliGses  suas 
meritum  et  satlsfactlonem  Chrlsti  labefactant  et,  prò  peccato  lu  Sp.  S. 
Chrlstum  ^tixffr-i^».  negant.  .  .  Statuunt  etiam  Calviniani,  satls- 
factionem  ("liristi  non  fufsse  sufflcientem  de  rigore  jnstitiae  Dei  vindi- 
catricis,  sed  aceeptilatam  per  f-«-<fflar.  .  .  Ita  Calvinus  1.  2.  Instit. 
c.  17.  s.  1.  :  jEquklem  fateor"',  Inquit,  ,sì  quis  siinpliciter  et  per  se  Chri- 

Stum  nppniiPrn  vftllct  jufltclQ  pel,  qpn  fore_merltO_loeuro.'  . .    8.  Azmk 

Uianarma,  qui  1.)  statuunt,  potuisse  Deurn  peccata  omnia  condonare 
siti--  satlsfactione.  .  .  2.)  In  dubium  vocant,  an  necessaria  fuerit  satis- 
factio  mortis  <  'liristi.  .  .  3.)  Non  tam  ve  rara  propriamque  satisfactlo- 
nem, qua  sci.  vere  satisfactum  sit  justitlae  divinae,  ouam  acceut.ati9i}em 
quandam  asserere  videtur  Arminlus."  (L.  c.  c.  8.  membr.  2.  s.  2.  q.  6. 
£.  418.  sqq.) 

Hofmann us  :  ,,Wir  haben  denjenigen  Theil  dcr  ncutestamentllchen 
8chrift,  wclcher  vorzugsweise  den  Tod  Christi  als  hohepriesterliche 
Leistung  und  Opferleiden  darstellt,  vollstìndig  untersucht,  ohne  das- 
jenige  darin  zu  flnden,  was  der  sclt  (!)  Ansejmujt briiuchlicheu  Auf- 
fassung,  im  Unterschicde  von  dem  Ergebuisse  unsrer  gcschichtllchen 
Eròrtemng  desselben,  eigenthiimlich  Tstv  Auch  dem  Briefe  an  die 
Ebriier  zufolge  ist  Jesu  Todesleiden  t}icht_Strafe,  obwotil  Folge  der 
Siinde  der  Menschlieit;  nicht  dem  Zorne,  sondern  dem  Gnadenwillen 
Gottes  ist  damit  Genuge  góschebèn,  nur  frellicb  letztcrm  so,  wie  es 


geschehen  musste,  nachdem  Siinde  und  Tod  in  der  Welt  war;  nifiAt-fl* 
StXìlVkX  V'f^^l  hat  Christus  gelitten,  sondern  ihr  zu  Gute,  indera 
semTvideTfaln^nu^  dea  Heilsmlttlers  war;  und  nicht  dass  die 

Siinde  jetzt  entsprecheud  gestraft,  aber  auch  nicht  dass  sic  durch  Jesu 
ethisches  Thun  ini  Leiden  grbUsst  Ist,  macht  das  Wesen  dieser  Versòh- 
nung  aus,  sondern  dass  sich  die  uni  unsers  Heils  willen  gewordene 
Gemeluschaft  Gottes  und  Jesu  Christi  auch  durch  die  àusserste  Folge 
der  Siiudc  hindurch  bewilhrt  hat.  .  .  Allerdings  ist  es  recht  eigeutlich 
eine  Aufgabe  des  Briefes  an  die  Ebriier,  darzuthuu,  dass  Jesus  sterben 
musste.  Aber  dicse  Nothweudigkeit  begriindet  der  Verfasser  nicht 
damit,  dass  Gotte.»  «trafènder  Gwechtigkeit  genuggethan  werden  musste, 
sondern  sie  erwiichst  unmittelbar  aus  dcr  fur  deu  Zwcck  unserer 
Erlòsung  von  Christo  eiugegangeuen  Gemeinschaft  mlt  der  Menschheit 
Er  hat  als  unser  Ileilsmittler  nicht  anders  zu  Gott  elngehen  konnen, 
als  nachdem  er  auch  das  Aeusserste  erlitten  batte,  was  er  um  desswillen 
erleiden  konnte,  weil  die  Menschheit  in  Siinden  stand."  (Der  Schrift- 
beweis.  Der  2.  Hiilfte  1.  Abth.  1853.  p.  320.  sqq.) 

Idem:  „Zwischen  ihr  (der  kirchlichen  Lehre)  und  der  meinigen 
blelbt  der  sdir  wesentliche  Unterschied,  dass  nicht  der  Sohn  Gegeustand 
des  Zomes  des  Vaters  ist,  wenn  auch  nur  stellvertretuugswei.se,  sondern 
die  Mjaiachiluit,  und  dass  nicht  die_StraJr,  welcher  die  unerlòste 
Menschheit  fiir  ewig  anheimgefallen  wiire,  an  dem  Soline  vollzogcn 
worden,  sondern  ihm  sebi  Keilandsberuf  ITrsache  aller  der  Leiden  ge- 
worden  ist,  wclche  derselbe  in  Folge  seiues  Einkommeus  in  die  ada- 
raitische  Menschheit  mit  sich  brachte.  Nicht  1,111  flllftlftt-*  "n<i  hnt  der 
Zorn  Gottes  betroffen,  so  dass  die  Strafe  uun  vollzogcn  Ist  uud  nicht 
mehr  vollzogeu  zu  werden  braucht;  sondern  die  Ur.hel.  in  welchen  sich 
Gottes  Zorn  wider  die  siiudige  Menschheit  vollzieht,  hat  er  in  der  mit 
seinem  Hellandsberufe  gesetzten  Welse  erlitten. 11  (Schutzschrlften 
fiir  eine  nane  Weise,  alte  YVahrheit  zu  lehren.    Stiick  2  p.  103.) 

c)  Christus  enim  mediator  noster  prò  uobis  revera  sntisfecit,  non 
Bollini  quatenus  •porno*  nostras  in  se  suscepit,  aut,  nostro  loco,  sua 
passione  solvit  Àórp.»,  ut  nos  a  poenis  propter  fieccata  tolerandis  libe- 
raremur,  verum  etiam,  quatenus  volitatati  Dei  legislatoris  perfectum 
obtequium  loco  nostro  praestitit  nohisque,  quasi  ipsi  legein  implevissemus, 
praemia  a  Deo  impetravit.    Dicitur  illa  obedientia  /jo^m,«,  haec  gctìj#. 


Digitized  by  Google 


118  part.  ni.  cap.  ii.  suono  m. 

B.  Mkntzkrus:  ,,Poena,  quae  peccati*  infilgltur  in  Dei  justlssimo 

I'udicio,  merito  cousequitur  violationem  legis,  ned  tamen  non  est  ipsa 
ex  ni  vi-  legin  impletio,  sed  potius  viuUicatio  legis  in  violatore.  Unde 
judicari  potest,  quotnodo  recte  accipienda  Hit  vulgati  illa  distinctio 
Inter  obedientiam  activara  et  passivali);  nempe  cuna  grano  salls  et 
diligenti  distinctlone.  QbSllÌP'l1*'*  t,Ilim  adiva  est  con  Torni  Ita s  cum  Ipsa 
lege;  ac  proinde  propri?  et  cxquisite,  vocatur  obedientia  et  per  se. 
Passiva  aii toni  dici  solcl  obedientia  perpessio  poenae,  violatori  legis 
ìnfiìctac;  quae  ni  obedientia  dicenda  alt,  vocabitur  tv  wiàrn  sive  ex 
conseqncutl.  Certe  sola  et  «ine  concnrsu  obedientiae  activae  confor- 
mità» non  est  cum  ipsa  lege,  et  plerique  inviti  poenas  etiam  justissimas 
perpetiantur.  Quoti  igitur  dici  solet:  ,Lf%  oìdigat  rei  ad  obedientiam^ 
veì  ad  poenam',  huc  male  trabitur.  Quia*  1 .  ibi  distiuguitur  obedientia 
coììTra  póe barn,  2.  et  membrum  prius  intelligitur  per  se  et  immediate, 
posterius  mediate,  nempe  propter  violationem.  Accurata  igitur  oppo- 
sltlo  non  est.  Et  comminatio,  addita  legi,  ab  ipsa  lege  distinguenda, 
tametai  cum  ea  arcte  cohaereat.  .  .  Qui*  datmiatos  in  inferno  angelos 
et  homiocs  dicit  praestare  obedientiam  Deo?  Idque  hoc  locoeo  miuus 
valere  potest,  quia  passio  Coristi  omnem  meriti  sui  rationem  habet  a 
personae  patientis  dignitate  et  sanctitate."  (Disputatt.  th.  in  acad. 
Giessena  hab.  T.  III.  p.  441.  sqq.) 

d)  Vid.  Matth.  5,  17.,  ubi  Christus  dicit,  venìnne  se,  implere  legem, 
L  e.,  ut  piene  faterei  omnia,  quae  lex  tota  praeeipit,  et  piene  aut  peni- 
tus  abstineret  ab  omnibus,  quae  lex  prolùbd.  Atque  huc  pertinet  tota 
Christi  viia  iu  diebus  carnis,  cum  sanctissimis  maximeque  illustribus 
illius  operibm  ad  legem  divinimi  con  forma  tis. 

Qukxstedtius  :  ..Agendo  eulnain.  quam  homo  injuste  commiserat, 
explavit,  el  va^ioido  flf^pfl^.  (piani  lionm  juste  perpessurus  erat,  Ohri- 
stus  Hiistulit.  .  .  Calila  enlm  non  tantum  ab  ira  Del,  justi  judicis,  libe- 
randus  erat  homo,  sed  et,  ut  corani  Deo  posset  consistere,  justitia  ei 
opus  erat,  quam  nisl  impleta  lege  consequi  non  poterat  ;  ideo  Christus 
utrumque  in  se  suscepit  et  non  tantum  passusest  prò  nobis,  sed  et  legi 
in  omnibus  satisfecit,  ut  haec  ipsius  impletio  et  obedientia  in  justitiam 
nobis  imputaretur."    (L.  c.  c.  3.  membr.  2.  s.  1.  th.  37.  f.  350.  sq.) 

Idem  :  ,,Objiclt  idem  (Piscator)  :  Christus  ut  vcrus  homo  tenebatur 
obedire  Deo  Creatori  ;  prò  se  lyitur  activi\in  obedientiam  k'^l  praestltlt. 
Eodcm  modo  Socinus  1.  3.  de  Christo  Servatore  c.  5.  ait,  Christum  ul 
veruni  hominem  jure  creationis  prò  seipso  debuisse  Deo  obedientiam 
vltae  totius  pienam,  quapropter  illa  nlhil  nobis  promeruisse.  Resp.  : 
1.  Fllius  hominis  est  (lojiiinjj^  j^bba^tki  Matth.  12,  8.  et  sic  etiam  totius 
legis.  2.  Si  Christus  esset  viìm^jjj^jZj^  obstrictus  fuisset  legi,  jam 
vero  in  unitate  personac  est  verus  Deus,  proinde  sui  ratione  non  fuit 
legt  obstrictus.  Ufiùrov  fnù-n;  hujus  argumenti,  adeoque  erroris  hujus 
universi  consistit  in  eo,  quod  actiones  et  passiones  Christi  consideran- 
tur,  ac  si  esscnt  tantum  naturae  humauac  actiones  et  passioucs;  atqui 
venoQji  cst»  <luae  *0t  et  patitur.  Obedientia  Christi  non  est  naturae 
tantum  humanae  actio,  sed  Christi  femjjflfl4Ptt!i  qui  ut  nobis  natus  et 
datus  Es.  9,  9.,  ita.  et  prò  nobis  sub  lege  factus  Gal.  4,  4.  et  est  z£2flC 
Toj  you«v,  inink-tu»  legis.  non  prò  se,  sed  ad  justitiam  ornui  credenti 
Roiu.  10,  47*    (L.  c.  c.  3.  membr.  2.  s.  2.  q.  3.  f.  407.) 

Gkkhardus:  ,,Quamvis  in  pluribus  Scripturae  dictis  morti  et  effu- 
sioni sanguini*  Christi  redemptionis  opus  tribuatur,  id  tamen  haudqua- 
quam  exclusive  accipicnduni,  ac  si  sancta  Christi  vita  ab  opere  redem- 
tionis  per  hoc  excludatur;  sed  ideo  illud  fieri  existimaudum,  quia  nus- 
quam  illuxit  clarius,  quod  nos  dilexit  ac  redemit  Dominus,  quam  in 
ipsius  passione,  morte  ac  vulneribus,  ut  loquuntur  pil  veteres;  et  quia 
mora  Christi  est  velut  ultima  linea  ac  complementum,  rtjj^,  Anto  et 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI. 


119 


pcrfectio.  totius  obedientiae,  sicut  apostolus  inquit  Phil.  2,  8.    Quid  ? 
quod  piane  àóivarov  est  actlvam  obedientiam  a  passiva  iujioc  merito  _ 
separare,  quia  in  ipsa  O liristi  morte  concurrit  voTuntafTà  illa  obedléntla  ~ 
et  ardcntissima  diiectio,  quarum  prlor  Patrem  coelestem,  posterior  nos 
homines  respicit."    (Loc.  de  Justif.  §  55.) 

Idem  :  ,,Sophismata  VJswUorjb  potiorahaec  sunt:  5.  Si  Christus 

prò  nobls  sive  nostri  loco  legem  implevit,  nos  non  teneraur  legi  obedire  ; 
consequens  est  falsum,  ergo  et  antecedens.  Kesp.  :  ArgmnenluIrnTIdc 
petitum  ex  s^iiola  SaiUUéatejuaaaiLim,  qui  itidem  verentur,  ne  per 
doctrinam  de  satisfactione  Christi  frigescat  studi  uro  honorum  operum, 
quod  ea  potius  accendi  superius  ostcndimus.  Distinguendum  igitur 
Inter  obedientiam  iegis,  quam  requirit  Moses,  et  quam  Christus  nobis 
prae.icribit.  Moses  imponendo  nobis  grave  et  intolerabile  onus  rigidae, 
perfectae,  cura  comrainatlone  aeterni  exitii  conjunctae  et  ad  aeternam 
vitam  assequendam  praestaudae  obedientiae;  ab  hoc  onere  et  jugo 
Christus  perfectlssima  sua  obcdientia  nos  iiberavit,  quam  per  fldem 
nobis  donat;  interim  tamen  n  ojj  tri  bui  t  licentlam  peccandi,  sed  cu  ni 
fide  datur  Spiritus  Sanctus,  guj  fui  ^"njanjiajn  ^ih^diiint/mni  Deo  Crea- 
tori, Redemptorl  cL  Snuctillcatori  praestandara  nya_  Jmpejlit,  quae, 
quamvis  in  hac  vita  non  sit  numeris  omnibus  perfecta  ac  proinde  nec 
vitae  aetcrnac  meritoria,  Deo  tamen  utpote  ex  filiali  dilectione  et  fide 
In  Christum  profecta  placet."    (Loc.  de  Justif.  §  63.) 

ANTITHESES. 

Quenstkdtius  :  „Antithe*is  :  1.  C/*/»""»'»mr«ml  qui  1.)  Christum 
per  se  lcgi  obnoxlum  faciunt,  adeoque  obedientiam  illam  activam  Chri- 
stum juxta  suam  humanttatem  praestare  debuissc  prò  se  a.)  jure  crea- 
tlonis,  ut  filium  Adami,  b.)  jure  foederis  divini  cum  populo  israelitico 
lnitl,  ut  filium  Israel,  Lue.  2,  21.,  prolndeque  non  potuisse  illam  activam 
obedientiam  praestare  prò  aliis.  .  .  3.)  Quidam  ]psorum  activam  seu 
vitae  Christi  obedientiam  ex  ordine  causae  meritonae  excludunt,  sola- 
que  passiva  seu  mortis  obedientia  Christum  Deo  prò  nobis  satisfecisse, 
contendunt,  ut  Piscator,  .  .  .  qua  in  parte  etiam  a  suae  fldei  assedia 
discessit,  cum  contrarimi!  diserte  statuant  Calvinus  aliique. . .  2.  Soci- 
nianorum,  qui  1.)  negant,  unum  prò  omnibus  legem  Del  iraplere,  eique 
saiistaeere  potuisse;  ...  2.)  negant,  Christum  prò  uobis  et  nostri  loco 
legera  implevisse.  .  .  3.  Arininianorum.  qui  In  considerationibus  suis, 
quas  circa  Catechesin  Heidelberg,  observare  voluere,  ad  q.  36.  hanc 
habent  in  script.  Rcmoustrant.  Synodic.  p.  110.  :  ,Quis  Scripturae  locusf 
vel  quae  ratio  inde  desumta  probo t,  Jesura  Christum  innocentia  sua  etf 
perfecta  sanctitate,  In  qua  nlm.  conceptus  et.  uatus  sit,  peccata  nostra,) 
in  quibus  conclplmur  et  nascimur,  in  conspectu  Dei  tegerc?'  Huc  per- 
tluet  illa  horrenda  et  impla  Episcopi!  scntcntia,  , Christum. J.  potuisse 
peccare,  potuisse  non  obedire.'  4.  }VeigrUanorumA  qui  1.)  negant, 
Christum  projioblj.legeju_iinnlevissc.  .  .  '-'.)  Ktatuunt,  a/m  Christum, 
obscrvandoTégem,'  eandem Tmplevisse . ' «    (L.  c.  q.  3.  f.  402.  sq.) 

Kahxisius  :  ,,Das  Ilauptargument  Aller,  welche  den  th&tlgen  Gehor- 
sam  bckampft  haben,  —  des  Parsi  moni  us.  des  Piscator.  der  Soclnianer, 
.  Tollner's  —  ist,  dass  der  Gehorsam  Christi  nlcht  verdlcnstlich  gewescn 
sei.  In  der  That  beweist  der  Grund  der  alten  Dogmatik,  dass  Jesus 
als  Sohn  (lottes  der  Erfiillung  des  Gesetzes  enthoben  war,  zu  vici.  .  . 
Eln  Verdleust  kann  Christus  jiur  als_Mensch  (  !)  erwerben.  Alles  aber, 
wozu  CJiilslus.als  MenscJ.1  inorai isch  verpllichts.t  (  !)  war,  involvlrt  keini \*.iU 
Vcrdienst.  Man  kann  Chrlsto  nichts  zura  Verdienst  rechnen,  desscn 
Unterlassuug  ihm  S'iindc  (  !)  gewesen  wiirc.  Es  ist  unzulassig,  den  Ge- 
horsam,  welchen  Christus  seineu  Eltern  leistete,  mlt  Hilfe  (!)  der 
gottlichcn  Natur  Christi  zu  einem  Verdlcnste  zu  erheben,  indera  man 
sagt  :  Als  Sohn  Gottes  war  Christus  zu  diesem  Gehorsam  nicht  ver- 
pflichtet.   So  kann  man  denn  auch  den  Gehorsam  Christi  in  Erfiillung 


» 


120  PART.  III.     CAP.  II.    SECTIO  ni. 

dee»  gòttlichen  Gesetzes  nicht  dadurch  zum  Verdienst  erheben,  dass 
man  sagt  :  Der  Sohn  Gottes  stand  uber  dem  Gesetze.  Jesus  Christus 
war  als  Mensch  zur  Erfiillung  des  gòttlicheu  Willens  verpflichtet.  (I) 
Wozu  er  nicht  verpflichtet  war,  das  war  die  Erfiillung  des  theokrati- 
sclien  Gesetzes.  Unterzog  sich  Christus  dicscm,  so  that  er  es  nicht  um 
seinetwlllen,  sondern  anstatt  der  Menschheit,  um  il  ir  seine  Gerechtlg- 
keit  zuzueignen."    (Die  luth.  Dogm.  Bd.  III.  1868.  p.  399.  sq.) 

§  10. 

Satisfecit  autem  Christus  toti  SS.  Trinifati,*  et  prò 
homìnibu$b  quidem  omnibus,*  electis*  pariter  et  reprobisi 

a)  Tanquam  parti  lamie,  seu  legislatori  et  domino  nominimi  su- 
premo, cujua  majestas  violata  erat  ;  adeoque  et  «ibi  quodammodo  satis- 
fecit Christus.  Quatenus  enim  Christus  mlùfeeit,  spectatur  praecise 
ut  mediator;  quatenus  autem  ipse  etiam  satixfartioncm  podulavit,  sic  prae- 
cise ut  Deus,  auctor  et  vindex  legis,  per  esaentiam  summe  justus 
(aeque  ac  Pater  et  Spiritila  Sanctus)  intuendus  est. 

b)  Pro  *c  ipto  autem,  aut  prò  angeli)*.  Christum  satisfeoisse,  dici 
non,  potest.  I|>se  enim  iieccator  non  fuit,  adeoque  nec  offendens. 
Angelorum  autem,  sive  illos,  qui  non  peccarunt,  sive  reliquos  lapsos 
spectes,  sicut  natunim  non  assumsit,  ita  neque  causam  illorum,  tan- 
quam mediator,  suam  fecit.    Cotlf.  Ebr.  2,  Hi. 

Kromayerus:  „Christus  obedieutia  sua  sibi  nihll  quicquam  meruit. 
.  .  1.  Quia  Christus,  ut  non  sibi,  scd  nobis  uatus  et  datus  est,  ita  et 
sibi  nihil,  nobis  omue  tain  actlva,  quam  passiva  obedientia  meruit.  Id 
quod  probant  dieta  Scripturae  Es.  9,  0.  Lue.  2,  11.  Gal.  4,  4.  2.  Quia 
futuram  glorlam  Christus  ex  gratia  consecutus  est,  Phll.  2,  9.  :  <'.r«/>f- 
ffnro,  id  est,  ex  gratia  ipsi  dedit  iiomen  super  omue  uomen.  Jam  vero 
quod  quis  ex  gratia  ronsequitur,  illud  non  meretur.  3.  Si  personalem 
unionem  cum  l'ilio  Dei  humana  natura  non  meruit,  nec  istius  con- 
sequens,  futuram  glorlam.  Sed  verum  est  prius.  I  .  Antccedens  pro- 
batur,  quia  nihil  tritius  in  hoc  articulo  est,  distinctione  Inter  ea,  quae 
Christus  habet  per  naturam  et  quae  habet  per  uniouis  personalis  gra- 
tiam."    (Theol.  posi t. -poi.  I,  258.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quknstedtius  :  „Antithesis  :  l.  EimLiÙCÌtìZ3im>  statuentium,  Chri- 
stum obedieutia  sua  promeruisse  sibi  gloriosam  nominis  sul  claritateni 
et  exaltat  lojiem.  .  .  2.  Calvinianorum  quorundam  ;  sic  Zanchlus  .  .  . 
saepius  in  suis  scriptls  repetit:  ,CTìrìstum  sua  obedieutia  sibi  promeru- 
isse vUam  aeteruaju.'  Piscator  asserii,  .  .  .  .obedientiam  illam  juxta 
naturam  suam  bumanam  praestare  debuisse  prò  se,  eaque  sibi  ipsi 
vitam  aeternam  promeruisse. «  .  .  Calvinus  vero  negat,  Christum  sibi 
meruisse,  1.'  2,  Institut.  c.  17.  n.  6.  .  .  3.  A$7>£in{gnu£Uja,  qui  sua«  exal- 
tationis  causa  Christum  passum  esse  ac  seTpsum  prò  se  Ipso  sacriflcium 
obtulisse,  contendunt.  .  .  4.  J^inisnortnn,  asserentium,  Christum 
sibi  per  mortem  et  resurrectionem  acquisTvisse  potestatem  uos  salvandi 
supremam."    (L.  c.  8.  2.  q.  8.  f.  4C3.  sq.) 

c)  Non  solum  quatenus  satisfactionis  valor,  verum  etiam  quatenus 
intendo  Christi  satisfacientis  ad  omnes  homines  se  extendit;  vid.  1.  ad 
Tim.  2,  6.    Qui  enim  se  ipsum  dedit  àvuÀorpov  ùxèp  Kàvnov,  pretium 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI.  121 


redemtionù  prò  omnibus,  non  solura  electis,  veruni  hominibus,  prò  qui- 
bus  orandum  est  (juxta  v.  1.),  sane  agnoscendus  est,  et  potuisse  et 
voluisse  solvere  prò  omnibus,  sive  vice  et  loco  singulorutn  atque  omnium 
hominum,  peccatorum,  tanquam  redimendorum. 

Quenstedtius:  „Satisfecit  Chrlstu»  prò  hominibus  peccatorlbus, 
non  aliquibus  tantum,  scd  prò  omnt^{.y  ac  sin^tiiixj  uemine  prorsus  ex- 
cepto.  .  .  Patet  hoc  I.  ex  dlctu  8.  S.,  quae  extendunt  meritum  et 
mortem  satisfactoriam  Christi  ad  omnes  umilino  homjties.  ut  Es,  53,  (j. 
Matth.  20,  28.  Rom.  8,  32.  2  Cor.  5,  14.  15.  Ebr.  2,  6.  1  Timi.  2,  6. 
II.  Ex  dicti.s  S.  S.,  quae  meritum  et  pàssionem  Christi  extendunt  ad 
totunuamuimft.  ut  Joh.  Jjj29.  1  Joh.  2,  1.2.  III.  Ex  dictis,  quae  ex- 
<  tendunt  Christi  meritum  et  passfonera  ad  ipso»  etiam  reprobo*  et  sua 

culpa  pereuntc3,  Rom.  U.  15.  1  (  or.  8,  11  Ebr.  6.  4.  gJJet^X."  (L.C. 
c.  3.  membr.  2.  s.  '}.  111.  liti".  342.  sqq.) 

Idem  :  „Objicìt  \gejidelinus  I.  :  ,Scriptura  restringit  mortem  Chri- 
sti  ad  multos*  Matth726,  28.  20,  28.  Ebr.  9,19.  Resp.:l.  Laborat 
consequcutia  :  Multi,  ergo  soli  electi  ;  imopotius:  Multi,  ergo  reprobi; 
nam  hi  sunt  multi,  pauci  electi.  2.  jà  multum  abstrahlt  ab  universali 
et  particulari,  nec  formaliter  omnes,  nec  non  omnes  notat.  Fatetur 
Rivetus  ad  Es.  57.,  multos  prò  omnibus  in  aliquo  genere  intclligi,  quia 
universalitns  est  quaedam  multitudo.  ,Fateor',  ait,  ^Rom^S^l^.  multi 
prò  omnibus  accipiuntur:  peccatore»  constituti  sunt  mulu/sane,  qui 
hic  rrid/.iù  dicuntur,  alibi  -livri^  audiunt.  .  .  Nec  se  corrigit  Scriptura, 
scd  ckplicat.  quando'multos  nunc  dicit,  quos  alibi  omnes  dixit;  non 
opponi!  multos  omnibus,  sed  uni,  vel  paucis.  Intelligitur  autem  ingcns 
multitudo,  ut  Dan.  12,  2.  .  .  In  oraculo  autem  Danielis  multos  stare 
prò  omnibus,  liquet  ex  infallibili  interpretatione  Christi  Joh.  5,  28.  .  . 
Objicit  II.:  ,Christus  noluit  rogare  prò  mundo,  i.  e.,  prò  reprobi», 
^  flnalitcr  impocnitentibus  Joh.  17,  9.    Ergo  nec  mori  prò  eo  volult.'  .  . 

Besp.  distinguendo  Inter  precationem  generalem  et  specialem  ;  non  de 
Ma,  sed  de  hac  loquitur  Clirlstus.  Alias  quoque  Christus  oravit  prò 
Impiis  et  transgressoribus,  Lue.  23,  34.  Es.  53,  12."  (L.  c.  ».  2.  q.  7. 
f.  459.  sq.) 

Idem  :  „N'um  unica  guttula  sanguinis  Christi  9tav9pintn»  sufflclens 
?.irpw  aut  fuerlt,  aut  esse  potuerlt  ad  redimendum  genus  humanum?  — 
Affirmant  quidam  patres,  scholastici  ac  pontificii  et  nunnulli  doctores 
orthodoxi.  .  .  Ast  In  eo  pcccant  pontificii,  quando  ex  eo,  quod  una 
gutta  sanguinis  Christi  sit  sullicìens  /.vr/ntr  prò  mundo  redimendo, 
pessime  concludunt,  religjuuin_sa^u^uJxieuuìaiC  supvcfluum,  qui  thesauro 
debeatur  ecclesiae  et  nuudinationt  indulgentiarum.  tìì'nc  satisfactiones 
Christi  vocant  superfluas,  ut  Baradius,  et  Cajetanus  supervacaneas." 
(L.  c.  q.  9.  f.  407.) 

Lutherus:  ,,Welches  lst  nun  der  Schatz,  damit  wir  erlòst  sind? 
Nicht  vergiinsrlich  Gold  oder  Silber,  sondem  das  theure  Blut  Christi, 
des  Sohnes  Gotte».  Der  Schatz  ist  so  kostlich  und  edel,  dass  es  kcincs 
Menschen  Vernunft  uud  Siun  begrelfen  kann,  das»  nur  ein  Txiipileln 
von  diesem  uuschuldigen  Blut  ubriggenug  ware  gewesen  flir  aller  Welt 
Siinde;  noch  hat  der  Valer  seine  Guade  so  re  leniteli  uber  un»  wollen 
aiisschuttcn  und  sich's  so  vici  steheu  lassen,  da»»  er  seinen  Sohn, 
Christum,  hat  sein  Blut  alles  verglessen  lassen  und  uns  den  Schatz 
ganz  geschenkt."  (Ausi,  der  1.  Ep.  St.  Petri.  15J>a.  Tom.  Hai.  IX, 
675.) 

B.  Meisxbrus:  „Quod  de  una  gutta  sufficiente  dlcunt  theologi, 
non  est  intellieendum  assolute  de  consummatione  meriti  et  Consilio 
Del,  sed  rjsptciive  quoad  dìgnitatero  personae.  Hujus  enim  sanguls 
fuit  ipslus  Dei  sangui»,  Matth72(;,  28.  1' "JohVl,  7.  Act.  20?  28.,  ideoque 
ex  se  di  gnu»  et  idoneus  satbji  cujus  vel  unica  gutta  esset  avr'tkvrpm  prò 
peccati»  mufmT    Interi rà  Deò  placuit  et  piacere  sine  crudelitatc  potuit, 


Digitized  by  Google 


122  PART.  III.     CAP.  n.     SKCTIO  III. 


Filiom  gravissime  percuti  et  vulnerari,  Es.  53.,  ideoque  una  gutta  non 
fuit  sulheicns  ratione  totius  meriti  et  constiti  divini,,  siquidem  Deus 
multa  sanguinisi  effusione  V.  S.  sancir!  voluit  ad  apertins  demonstran- 
dara  justitlae  et  veracltatis  gloriara."  (Anthropol.  Decad.  8.  Dis- 
putai 26.  argum.  10.  n.  70.) 

Schomerus:  ,,Q.  :  An  Christus  etiara  prò  pnpulo  V.  T.  mortuus 
sit,  eique  salutera  acquisiverit?  Negati  t  Socinlanl,  ut  Smalzius,  docens  : 
,Christura  quidem  salutcm  eorum,  qui  ante  ipsura  mortui  sunt,  in  raanu 
sua  posltam  haberc,  ita  ut  potentia  divina  ipsos  aiiquajadQ  salvatuxua 
sit,  at  minime  jgcntium  prò  ipsis  esse  mortuum?  ffos  alìlrmamus: 
Quia  1.)  libyr  vitati  alt  orTgtnéjntinrtT  ysC^^j^^ma^Ati,  Apoc.  13,  8., 
unde  nemo  adeo  vitam  sperare  potuit,  nisi  aa  qucrii  mactatlonis  ejus 
fructus  perveniret.  2.)  Omnia  V.  T.  sacritlcia  in  typutn  ChrisU  mactata 
sunt,  quae  per  se  peccatum  auferre  non  potucrunt,  sed  promiserunt 
tantum  eum,  qui  auferret,  Ebr.  10,  L.  sqq.  cf.  v.  14.  ac  c.  9,  23.,  qui, 
nisi  una  morte  potuisset  absolvere  rem,  saepius  raactari  debuisset  ab 
origine  mundi,  Yi  26.  8.)  Mors  Christi  faeta  est  in  redemUonem  trans- 
gressionum  earum,  quae  In.V.T.  fuerunt,  9,  15.,  et  ad  demonstrandam 
justitiam  Dei  propter  impuncm  praetcritorum  peccatorum  transmissio- 
nem,  Rom.  3,  25.  sq.  4.)  Christus  pic^pjajìlis  in  paradiso  jajn.  jjro- 
mlssus  Gei».  3,  15.,  aliisque  patriarchis  et  V.  T.  lidelibus,  Act.  3,  24.  25. 
13,  32.  e  te,  ab  iisdem  multo  desiderio  expectatus  est,  Lue.  10,  24. 
Ebr.  11,  39.  cf.  Gen.  49,  18.  Es.  64,  1.,  coque  se  consolati  sunt,  Es.  9,  6. 
53,  4.,  cujus  nullam  rationera  habuissent,  nisi  et  ad  se  ipsius  meritum 
pcrtinere  scivissent.  5.)  Pideles  N.  T.  per  gratiam  J.  C  salutera  spe- 
rant,  sicut  et  Adele*  V.  T.,  Act.  15,  11.  cf.  4,  12."  (Colleg.  Antisoci- 
nlan.  II,  142.; 

ANTITHESIS. 

Quknstedtius:  „Antithe8i*  :  1.  Q\turundam  ('ajiinianorum.  ut 
Cajvini  super  Eph,  1,  10.  si  Col  l,  20.  et  Bjiuuii,  statuentium,  MgtìttÈ 
mucLux  hoc  sensu  dici  reconcillatos  per  Christi  sanguinem,  quia  illorura 
justitla  et  integrità*,  utpote  coram  Deo  manca,  fuerit  coram  ipso 
tegenda  perfecta  et  infinita  Christi  justitia*.  .  .  2.  Oria e  ni*,  qui  afflr- 
mare  non  dubitavit,  ,pro  lojwijf  gngelis  sive  daemonibus  servandls  et  in 
integrum  rcstituendis  Dominum  passimi  esse  et  mortuum*.  .  .  3.  'Uum- 
donti.  de  quo  refert  Sjiarez,  .  .  .  quod  ad  Hebr.  2.  scribat,  ,Christum 
prò  (itnnìbus^ùilìuùiu  crt.aturùi  passum  esse  et  mortuum*.  .  .  5.  Qode- 
schalci  presbyteri.  qui  circa  medium  saec.  9.  p.  Chr.  n.  inter  alia  docili  t, 
,Christum  non  fuisse  crucifixum  neque  mortuum  prò  redemtione  totius 
mundi,  i.  e.,  prò  redemtione  et  salute  omnium  hominura,  sed  tantum 
prò  his,  mii  sft\pnnfjirr  .  .  Ca\viniain>rumt  et  quidem  1.)  rtgidiorum, 
qui  apertis  verbis  pronuntiant,  Christum  non  prò  omnibus  hominibus 
atque  adeo  etiam  prò  reprobi*,  sed  prò  rli  rji?  merito  suo  satis- 
fecisse.  Ita  C'alvinus,  Heza,  Perkjnsjus,  Pjsgatpr;  imprimis  SfiajQJie- 
mlua  particularitatem  mèriti  Christi  omnibus  vlribus  propugnare  anni- 
titur,  et  al.  .  .  2.)  Illorum  Calvinianorum,  qui  mitiorcs  videri  volunt, 
sed  tantum  tennista  ludunt.  Distinguunt  enim  Inter  mortis  Christi 
mfficienliam  et  dlteQciam  sive  efflcientiam,  ac  doceut,  Christum  quidem 
prò  omnibus  hominibus  sufficientcr  passum  esse  ac  mortuum,  sed  prò 
solls  electis  eflìcaelter.  Ita  Andr.  Rlvetus.  .  .  Attamen  inter  se  hac  in 
re  magnopere  dissentiunt.  AHI  enim  sufflcientiam  patentialem  tantum 
admittunt,  ut  Pareus  et  Hassiaci,  .  .  .  actualem  vero  cfllcaciam  negaut. 
.  .  .  Adeoquc  hi  universi  intentionem satisiacicudl  prò  non  electis 
abstrahunt  a  sufficlentia  /  i  r^iv.  .  .  3.)  Eorum,  qui  hypothetici  commu- 
nlter  dicuntur  (cujus  nomenclationis  auctor  est  Rlvetus),  ut  sunt  QftUJ 
Salmuriejis.es,  Mos.  Aqmaldus  et  Joh.  Qamen),  Bremepses  et  quotquot 
hodie  ex  illorura  set  ta  syncrctismum  cura  LutheraiiTslnire  satagunt,  -  '/•  t  ' 
qui  unlversalera  etiam  efflcaciam  mortis  Christi  concedere  videntur,  sed 


Digitized  by  Google 


DB  OFFIdO  CHRISTI.  123 

pendentem  ab  hac  conditione,  :  ,si  singull  credant  et  resipiscant',  .  .  . 
ast  hoc  ut  praestent,  nec  velie  Deum  la  Consilio  et  beneplacito  suo  In- 
terno, nec  velie  lpsls  dare  tantam  gratiam,  qua  sic  moveantur,  ut  actu 
vere  credant.  .  .  7.  Quorttndam.  .pontificiorum,  qui  in  asserenda  mortis 
Chrìsti  particularitate  a  Calviniani»  non  discedunt,  ut  ^qrn  Jawttft 
Yprensis  episc.  in  Flandria,  qui  docebat,  ,8enjipclaglanum  esse,  dlcere, 
Chrlstum  oro  omnibus  homlnlbus  esse  mortuumS  ut  patet  ex  tomo  8. 
,Augustlni4.  .  .  Sic  quoque  Guil.  Jistius-  •  •  Idem  docet  Becanus." 
(L.  c.  c.  3.  membr.  2.  s.  2.  q.  7.  f.  447.  sqq.) 

d)  Infra  enim  docebimus,  clectionem  ipsam  niti  praevisa  satis- 
factione  Christi  neque  obstare  acceptationem  alienae  satisfactionis,  ut 
tanica  nihilotuinus  et  salvatio  et  electio  maneut  gratuita. 

e)  Qui  tamen  nihilominus  a  Deo  juste  rejiciuntur  et  damnantur, 
cum  propter  alia  peccata,  tum  praecipue,  quod  satisfactionem  Christi 
ipsi  respuunt;  Deus  uutem  nec  vult,  nec  tenetur,  alicnatu  satisfactionem 
Christi  ulli  hoinini  imputare  actu  ad  reniissionem  peccatorura,  qui  in 
Christum  uon  credit. 

ì  il. 

Preces  vero,  sive  intercessionem,  Christus,  sacerdos 
noster,  prò  hominibus  omnibus  quidem  praestitit,  sed  ita, 
ut  prò  impiis*  orans  conversionem  eorum  procuraret, 
prò  piisb  intercedens  constantiam  eorum  et  incrementum 
in  fide  ac  sanctitate  promoveret. 

a)  Oravit  autem  non  solum  prò  itfw,  qui  deinde  conversi,  verum 
etiam  prò  hi*,  qui  revera  conversi  non  fuerint;  vid.  Lue.  23,  34-,  ubi 
Christus  prò  crucifixoribus  suis  indefinite,  nullo  excepto,  oravit.  Ac 
sine  dubio  inter  eos  aliqui,  forte  non  pauci,  in  impietate  sua  perstite- 
runt,  Christus  autem,  prò  illis  orans,  ostendit,  quod,  quantum  in  se 
est,  non  velit  illos  fructu  mortis  suae  privari,  sed  potius  converti  et 
salvari. 

b)  Prout  Joh.  17,  11.  orasse  legitur:  Pater  saìicte,  serva  eos  per 
nomen  tuum,  quo*  dedirti  miiii,  ut  sint  unum,  sicid  et  nos.  Et  v.  15.  : 
Non  rogo,  ut  tolta*  co*  e  mundo,  sed  ut  serve*  co*  e  malo.  Porro  v.  17.  : 
Sanifica  eos  in  veritate  tua;  sermo  tuus  verità*  est.  Adde  v.  21.  23.  24. 
Atque  hoc  sensu  Christus  negaverat  ante  cap.  ejusd.  v.  9.,  se  orare  prò 
mundo,  coetui  fìdelium  opposito,  sive  prò  improbis,  ita  ut  negatio  ìlla 
intelligenda  sit  non  simpliciter,  sed  secundum  quid. 

§  12. 

Concurrunt  autem  ad  sacerdotium  Christi,  cum  quod 
ad  sacrifìcium,  tum  quod  ad  intercessionem  attinet,  duae 
Christi  naturae;  et  ad  sacrificìum  quidem  kumana  natura, 
quod  suum  erat,  contulit,  quando  Christus  hostibus  suis 
obviam  ivit,  passionem  et  mortem  toleravit,  divina  vero, 


124  PART.  HI.     CAP.  II.     SECTIO  ITI. 

quoad  valorem  et  virtutem  infinitam,  passioni  et  morti  ad- 
ditam,  u.t  sufficeret  ad  expianda  hominum  peccata  Deum- 
que  placandum.  Quoad  infercessionem  Christi,  actus  ipsi 
orandi,  in  se  spectati,  ad  humanam  naturam  formaliter 
pertinent,  dignitas  vero  et  valor  eorundem  ex  divina  na- 
tura resultai    , .  .  ,  f. 

Gerhardi  s:  „Repetendae  hoc  loco  causae,  propter  quas  medla- 
torem  nostrani  Deum  et  hominem  esse  oportuit.  I.  D»  us  esse  debult 
ob  magnitudinem  mali  abolendi  et  magnitudinem  boni  adducencTl; 
puta:  1.  Ob  /  r  t i> o  v  sufòcientiam  ac  perfec(injl£OL  Nisi  Deus  fuisset,  **. 
ipsius  obedientia  ac  passio  non  potuissét  esse  sufflctena  Mrpov  prò 
totius  mundi  peccatis.  2.  ObJra/  divinar  portationem.  Nuda  creatura 
non  potuissét  immensum  poudus  pcccatorum  et  ime  divinae  totius  Im- 
mani generis  peccatis  debitac  portare.  3.  Qbjinnlorum  remolionim. 
Nudo  homlnl  non  fuisset  posslbilis  peccati  abolitio,  capitis  serpentis 
infernalis  contritio,  regni  diaboli  destructlo,  mortis  absorptio.  4.  Qb 
honorum  repargtiaiieni*  Nudus  homo  et  Anita  creatura  non  potuissét 
perfectam  justitiara  adducere,  Spiritum  Sanctum  distribuere,  vitam  , 
aeternam  credentibus  conferre.  5.  gft  decreti  divini  jpgt'factiontm. 
Nuda  creatura  non  potuissét  scire  decretum  Dei  de  salute  nostra,  quod 
tamen  per  mediatorem  debuit  manifestari.  Joh.  1,  18.:  ,Deum  nemo 
vidit  unquam'  etc.  G.  Ob  eccleaiae  defensionein.  Nuda  creatura  non 
posset  ecclesiam  adversus  diabolum  et  omues  inferomm  portas  defen- 
dere, sed  ad  hoc  requlritur  divina  et  influita  potentla.  7.  Qb_j?artorum 
dpnorum  conservationem-  Mediator  noster  dona  nonis  parta  nièlTus 
conservare  debuit,  quam  primus  humani  generis  parens  Adamus,  qui 
non  solimi  prò  se,  sed  et  prò  omnibus  posteri»  dona  divinitus  sibi  con- 
credita  amisit  ;  sed  Chrlstus  ea  fldellter  conservat  omnibus  credentibus. 
8.  Qb  prexum  exa uditwìnm.  Ad  mediatori»  offlcium  requiritur,  ut 
ecclesiae  suae  praesens  ubique  adsit,  invocantcs  se  audiat  ac  preces 
eorum  velut  intercessor  ac  mediator  ad  Deum  deferat;  utique  ergo 
veruni  Deum  lpsum  esse  oportuit.    II.  Vlclssim  etjani  verus  ~ 


essj;  dchujt:  1.  Qb  dixinat  JMtitWLXiiL&KuUynm-  Homo  peccaver 
per  hominem  igitur  satTsiat-tio  praestanda  erat,  ne  quid  justitlae  divinaé 
immotae  prorsus  ac  invariabili  decederet.  2.  Ob  naturae.Jminanae 
restitutionem.  .  .  Per  peccatum  totum  genus  humanum,  adeoque  tota 
natura  humana  misere  erat  corrupta,  ita  ut  omnes  homines  essent  servi 
peccati  et  mortis  aeternae  rei  ;  voluit  igitur  Filius  Dei  in  humana  natura 
assumta  morte  in  superare  et  miseram  naturam  humanam  ad  coelestem 
gloriam  itcrum  evehere.  3.  Ob  nostrani  mm,  Deo  reconciliationem- 
Per  peccatum  Adae  omnes  erainus  a  Deollìvisi,  Esa.  59,  2.  Christus 
igitur  humanam  naturam  sibi  personaliter  univit,  ut  in  ea  ac  per  eam 
reduceret  nos  ad  communionem  cum  Deo.  4.  Qb  fidei  iwxtrae  coìjfir- 
mationem*  Voluit  Dei  Filius  in  et  cum  humana  natura  ac  per  humanam 
naturam  opus  redemtionis  perflcere,  ut  certi  redderemur,  beneficia  Illa 
Christi  morte  ac  passione  parta  ad  nos  vere  pertinere,  nosque  ìllorum 
honorum  participes  fore.  5.  Qbjnaturat  nostrae  coijnntimirm.  Voluit 
Christus  omnia  sua  bona  et  partorum  thesaurorum  plenitudinem  in  hu- 
manam naturam  assu  intani  quasi  deponete,  juxta  quam  est  frater  et 
coguatus  noster,  ut  per  eam  ad  nos  deriventur  et  a  divina  natura  per 
humanam  ad  nos  deveniant.  6.  OA^lin?}ldj*m^™tqtwnem.  Filius 
Dei  ideo  assumsit  naturam  humanam,  ut  possìt  tentafi  tauquam  alius 
homo  verus  et  tentatori) ni  affectus  ipsetnet  experlri,  Hebr.  2,  17.  4,  15. 
7.  Ad  cvnjirmandam  eTauditionj»  promisKionem .  Voluit  Dei  Filius  per 
carnis  assumtionem  Aeri  noster  frater,  ut  In  omnibus  periculis  et  adversis 
ad  ipsum  tauquam  fratrem  et  cognatum  nostrum  Ade  confugientes  certi 
simus,  nos  ab  eo  respici  et  exaudiri  etc.    8.  Ob  retjuinitam  in  lege 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI 


125 


jredemtoris  condition^m.  Cautum  erat  divina  lege,  ut  Goel  slve  redemtor 
"esset  jure  consangQlnltattfl  redimeudo  proxime  conjunctus  et  intcrposito 
certo  precio  redemtionem  praestaret,  Levit.  25.  Christus  igitur  huraanae 
naturae  assumtione  voluit  Aeri  cognatus  nostcr,  ut  jure  nos  liberare  ac 
sanguine  suo  in  pcculium  nos  sibi  eraere  posset.  9.  Oh  [jgm  f^/- 
nptìunem.  Per  peccatum  cramus  facti  inancipia  diaboli  ;  ideo  Filius  Dei 
fieri  voluit  horninls  filius,  ut  per  ipsum  nos  homines  redderemur  Dei 
filli.  10.  Ob  nostrae  murractioMs  i-crtitìcatinnrm.  Voluit  Del  Filius  in 
assumta  natura  humana  mortemi  non  modo  sustinere,  sed  et  vincere,  ut 
certi  redderemur,  etlam  nostra  corpora  inortalia  e  terra  suscltanda." 
(L.  c.  §  41.)       .  _ 

CaloviiTs  f'  ,,QuOd  Christus  secundum  utramque  naturam  medlator 
noster  sit,  Itaconstat:  I.  De  dettate.  1.  Secundum  quam  naturam 
juatitia  nostra  .est,  secundum  tandem  etiara  niedialox-uuàter.  At  se- 
cundum divinam  naturam  est  justitia  nostra,  Jer.  23,  6.  2.  Secundum 
quam  naturam  nos  reconclllavlt  Dep,  secundum  eam  medlator  noster 
est.  At  reconclllavlt  nos  Patr(  pi,  Deus.  Rom.  5,  IV.  iTCorTì^  19. 
3.  Secundum  quam  naturam  i)oMilt_anlniam  suam  prftiioJìis,  secundum 
illajn.njejliuioxiioiilex^t.  At  secundum  eam  quoque,  secundum  quam 
est  Filius  Dei,  imagaDci Jnconspicui,  morte  sua  reconclllavlt  nos.  Col. 
1,  15.,  qua  inhabltavlt  omnis  plenltudo  in  eo,  v.  19.  20.  4.  Quia  eo  fine 
advenit  Flllas  Del  in  mundum,  ut  salvaret  nos,  Ksa.  34,  4.  Matth.  18, 11. 
Lue.  19,  10.  1  Tim.'l,  18.  5.  IdeoTéHovae  tribjJloxjalUS  Ot.  1,  7.  et 
redcjnpjio  Os.  13,  14.,  acquisitio  ecclesiae  Domino  viudicatur  Act. 
20,  28.,  oblatlo  sul  ipsius  per  Splfitum  aeternum  Ebr.  9, 14.  6.  Media- 
tori» id  erat  sposati fitvov  vel  requisì l  ura .  ut  non  mlnus  esset  Deus,  quam 
Homo,  ut  utrique  parti  cognatus  pacem  Inter  utrosque  sancire  posset. 
Amicorum  enim  est,  dlssidentes  conciliare.  7.  Quia  humana  natura 
ad  placandam  infinltara  Del  iram,  ad  satisfaclendum  essentlali  Del  justl- 
tlae,  ad  reconclliandum  mundum  Deo,  ad  destrueiidum  opera  diaboli, 
peccatum,  mottem  et  inferuuni,  minime  sufflciebat.  ,Ad  hoc4,  inqult 
Anshelmus  1.  II.  Cur  Deus  homo?  c.  18.,  ,in  Christo  valuit  diversitas 
natii  raram  et  unitas  personae,  ut,  quod  opus  erat  fieri  ad  hominum  re- 
staùrationem,  si  humana  non  posset  natura,  faceret  divina1  etc.  8.  Si 
opus  non  fulsset  divinae  naturae  concursu  ad  opus  mediationis,  neces- 
saria utique  non  fuisset  div!nae_et  humana^natjirac  Jiaio  aut  donorum 
In  fin  ito  rum  per_unctlonem  Spiritus  S.  commuuicatio  ;  Imo  per  nudum 
hominem  òbtlnert  potuìsset  peccato  rum  remissio,  si  non  prò  aliis,  sal- 
ti m  a  quocunque  mortalium  prò  seipso:  quae  omnia  sunt  ààtóloya. 

9.  Si  sola  humana  natura  medlator  esset,  fiducia  injiominem  nudum 
collocali  potuìsset,  Imo  debulsset,  quod  maledictum  pronunciat  Jer. 
17,  5.  .  .  Jam  quod  Christus  mediator  noster  non  tantum  ut  Deus,  sed 
etlam  ut  homo  sit,  haec  docent:  1.  Quod  diserte  apostolus  1  Tim.  2,  5. 
Id  de  nomine Tradat  :  ,Unus  est  mediator  Dei  et  hominum,  hojnp  Je&us 
Christus.4  2.  Quod  Filius  Dei  Ideo  voluerit  homo  fieri  et  incaxnari,  ut 
mediatoris  munere  fungi  posset.  3.  Quod  ad  mediationis  opus  requl- 
reretur,  ut  sangulnem  funderet  snum,  ejusque  pretio  nos  liberaret, 
anlmamque  suam  prò  nobis  poneret,  Act.  20,  28.  Matth.  20,  28.  Marc. 

10,  45.  1  Tim.  2,  5.  4.  Quod  slne  sanguinis  effusione  nulla  reconci  lia- 
tlo,  Rom.  5,  9.,  nulla  peccatoruiu  remissio  fieri  potuerlt,  Ebr.  9,  22. 
5.  Quod  ideo  Christum  pati  oportuerit,  Lue.  24,  26.,  et  legenximplere, 
cum  Id  nobls  Impossibile  esset,  Rom.  8,  3.,  ut  justitia  a  lege  requisita 
impleretur  In  nobls,  v.  4.  6.  Quod  frustranea  fuisset  Incarnatio,  al 
sola  (iettate ^Chrlstus_medlatIonem  peragere  potuìsset.  Quod  7.  ad  rae- 
diatlonera  requiratur  domesticità*,  ut  veteres  loquuntur,  ad  utramque 
dlssldentium  partem.  Ideo  Augustinus  homil.  de  ovibus  c.  12.  :  ,D_iyi- 
nitas  slne  humanitate  non  est  mediatrlx  :  h  umanità»  slne  dlvlnitatejjon 

;  ittédiatrix;  sed  Inter  dlvrnitàtemjouVin  et_humanjtatem  solatìi  jne- 

^^hmnajiaTdlVrni.fta  et  "^yjflaJjÌin'a.»jHg-   8.  QuoìTao!  opera 
uj^iusque  naturae  necessaria  fuerit.  Nulla 


Digitized  by  Google 


126 


part.  m.   CAP.  n.   sectio  ni. 


enlra  actlo  deavóptKt),  qualls  erat  ujtdiatk»,  sa^hjfacjiio,  pacalo  prò 
mundi  vita.  impJfilioLxic&ria  prò  toULgenexe  iiumauo,  proflcisci  potcrat 
a  solo  homine,  sed  a  étavdftùiry  ortum  habuit.  Proinde  opus  fuit,  ut 
Deus  homo  fleret,  ut  unaquacque  natura,  quemadmodum  conciliarli 
Chalcedonense  habct,  sic  ageret,  quod  suum  est,  cum  commuulcatione 
alterius."    (System.  Th.  VII.  453.  456.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Qcenstedtius  :  „Antithesis  :  1.  Andrene  Osiandri,  asserentis, 
Christum  tantum  secundujn_divinara  nàt  urani  esse  nostrum  justitiam 
et  mediatorem  nostrum.  .  .  Ast  hac  ratione  necessitas  incarnatiouis 
F.  D.  óbopus  reconciliationls  et  medlatiouls  tollitur.  .  .  2.  Francisci 
Stoncari,  Hebraeae  linguuc  in  academ.  Regiomont.  prof.,  uatiòne  "Sluu- 
tuani.  .  .  Hic  a.  1561.  oontcndit ,  Christuin  nostrum  esso  mediatorem 
tantum  secundnm  hum.  n§]t,j  itera,  ab  officio  mediationis  et  sacerdotli 
(Jivinam  naturatn  prorsus  esse  excludcndara.  Occasionem  erroris  prae- 
buit  Stancaro  fervidior  cum  Osiandro  in  cadem  academ.  Regiomont. 
disputatio.  Stancarli s  ad  alterum  extremum  deflexit. . .  3.  Papistarum, 
imprimis  .{esuitarum.  qui  Stancari  hacresin  amplectuntur  et  Cliristo  se- 
cundum  hum.  nat.  tantum  mediatoris  offlcium  tribuunt.  Sic  enim  P. 
Loiabardus  1.  3.  sent.  dist.  19.  lit.  G.  :  ,Christus  mediator  est,  in  quan- 
tum homo;  nam  in  quantum  Deus,  non  mediator,  sed  aequalis  est 
Patri,  hoc  idem,  quod  Pater.4  Bellarminus  1.  5.  de  Christo  c.  1.  inquit: 
,Principìura,  quo  Illa  opera  a  mediatore  flebant,  fuisse  naturatn  huma- 
nam,  non  divlnam.*  .  .  4.  Qtf orii7t<fa"»  Calvin, jet nprn>?tr  ut  Pìscatoris, 
negantis,  hoc  axioma  verum  esse  :  .Nomina  offici!  competunt  Christo 
eecundum  utramque  naturam.«"    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  392.  sq.) 

§  13. 

In  statu  exaltationis,  fatendum  est,  Christum  non  am- 
plius  praestare  prò  nobis  sacrificium*  sed  tamen  sacrifi- 
cium  olim  peractum  Deob  exhibere  atque  hodienum  prò 
nobis  intercedere  ;c  licet  intercessio  illa  in  forma  servili 
aut  humili.  quemadmodum  in  terris,  non  fiat.d 

a)  Non  enim  mnplius  mactatur  aut  montar;  vid.  Rom.  6,  9.  10. 
Et  ad  Ebr.  9,  12.  25.  dicitur,  Christum  sacerdotem  hoc  ipso  differre  a 
sacerdotibus  V.  T.,  quod  i Ili  saepe,  ipse  semel,  quippe  per  proprium 
aangninem,  sacrijicium  prò  peccatis  praestiterit  ;  »emd,  iuquara,  oUatus, 
ut  muliorum  peccala  toUeret,  v.  28.,  quodque  una  prò  peccati»  oblato,  vidima 
consederit  ad  dextram  Dei  etc. ,  cap.  10,  10.  12.  14. 

b)  Non  quasi  oblatio  ipsa  dilata  fuerit  ad  ascensionem  in  coelos, 
quippe  quae  statim  in  ara  crucis  facta  fuit,  sed  quod  victimam  illam 
semel  consecratam  oblatamque  Deo  semper  sistat  Christus  intuendam 
et  corani  Deo  valituram. 

c)  Ebr.  7,  24.  25.  dicitur  Christus  perpetuum  habere  sacerdotium, 
vivens,  et?  tò  tvTuy^àvttv,  ut  interpeUet  prò  nobis.  Et  dicitur  Christus 
peccantium  itupàxh)Tos,  advocatus,  causam  eorum  agens  apud  Patrem 
1  Joh.  2,  1. 

d)  Fit  enim  ab  eo,  qui  sedet  ad  dextram  Dei,  Rom.  8,  84.  An  autem 
intercessio  illa  verbali»  sit  et  in  verbis  ac  precibus,  seu  sola  mente  seu 


1 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI. 


127 


voce  etiam  factis,  consistat;  an  tantum  reali»  si t  et  in  hoc  consistat, 
quod  Christus  vi  meriti  ac  satisfactionis  suae  olim  praestitae  et  precum 
olim  fac.tarum  Deum  moveat  ad  remitteuda  nobis  peccata,  non  necesse 
est  definire  ;  vid. ,  quae  ex  Glossa  Bibl.  Germ.  edit.  Norimberg.  et  scriptis 
Aegxd.  Hunnii,  Baldiùm,  Brochmandi  et  Gerhardi  collegit  b.  Mtisaetts 
in  der  Ausfùhrl.  Erklàrung  L.  X.  Q.  IV.  p.  535  sqq. 

Quknstkdti us  :  ,, Inter  interccssionem  Christi  in  statu  praegressae 
exinanitionis  et  Inter  interpellationem  In  statu  subsecutae  exaltationis 
dlscrimeu  est.  .  .  J£L  ista  ipsius  precatio  (cura  tota  ipsius  obedientia 
conjuncta)  fuit  prò  nostris  peccatila  et  poeti ls  satjafactoria  et  nostrae 
saluti»,  vitaeque  aetcrnae  nobTs  acquirendae,  meritoria,  Hebr.  5,  7.  9.  _ 
Hic  non  est  satisfactoria  et  meritoria  ampiius  (quia  in  cruce  pendens 
dixit:  .Consummatura  est*,  Joh.  19,  80.  Hebr.  10,  14.),  sed  iipupcato- 
rfo.  nempe  ex  parte  Dpi  conjunctam  sibi  habet  divinara  beneflciorum 
~vi(ir\h>ÙT:i,v  Christi  oblatioucm  et,  nisl  homlnes  obstinatc  resistant,  col- 
lationem  et  bomlnum  a  Deo  gratiose  intentam  rCceptlonem.  Intercedlt 
enim  Christus  prò  nobis,  ut,  a  peccatls  nostris  ad  Deum  conversi,  per 
fiducialem  meriti  sul  apprehcusionem  justificemur  et  salvemur.  Hebr. 
7,  24.  25.  Feurborn.  Syntagm.  I.  F.  3.  diss.  3.  thes.  49.  .  .  Intercesso 
Christi  non  est  nudus  i/ióavia^t:  rov  ttihkjùxqv  wtoìì  sive  repraesentatio  ; 
describitur  enim  ut  actus  eam  consequens  Boni.  8,  34.  Kon  niida-di- 
Ificlio,  ut  explicat  ChryROslomus ;  nam  haec  etlam  Patri  competit;  pro- 
cedit  quidem  lntercessio  e  dilectlone  Christi,  scd  non  ipsa  est  dilectio. 
Non  lntercessio  tantum  interpretativa  per  merita,  sed  rcalis  et  ex- 
pressa; est  enim  r»  t  i  ru}xin  t.n'  U0'_jImitiL"li  Etili  exprcssuni  Act.  25.  24. 
Rom.  llj  2.  Non  supplicatio  genuflèxTone,  manibusque  cxpànsis,  eju- 
latu  constans  ;  ,neque  enim  Patris  hoc  est  exposcere,  aut  Filii  pati,  nec 
deì)eo"hoc  cogitare,  plum'  (Gregorlus  Naz.  Orat.  36.)  ;  sed  est  iv/eviic. 

ifiònvta/i0(r  rraiifiK? $£«lL"!ty<*'$        i^nvrtk^  (ad  dlfferetltiam  Trn^axX^fffwf 

illius  ^f<*vc»  qua  Pater  et  Splritus~5.  dlcuntur  xafmKti'Mìv  2  Cor.J5,  20. 
Joh.  14, 16.),  iatexpelLatio,  apparitio  et  advocatio  Dei Uominis  propitia- 
torta."    (L.  c.  c.  8.  mcmbr.  2.  s.  2.  q.  10."ì.  470.  sq.) 

Idkm  :  „ChrÌ8tus  non  est  metaphorkiis.  saccrdos,  ergo  nec  meta- 
phorice  tantum  interpellat.  .  .  TFbjicit  SjnuleiUfij  de  satisfact.  f.  268.:  >» 
,Cum  nunc  Christus  habeat  po  testa  te  m  absoìutam  in  ncgotio  salutis, 
oportet  interpellationem  aut  improprie  acci  pi,  aut  Christum  abnegare. 
Resp.  :  1.)  SJ_Jntei3>eJlajioJmpj^ 

non  enim  proprie  sacerdos  est,  sfnon  proprie  prò  nobis  intercedit,  ob 
Èbr.  7,  24.  coli.  9,  24.  2.)  Proprie  dieta  iuterpellatio  humiTTtatis  tollit 
Christum,  non  interpellatio  auctoritativa."    (L.  c.  f.  472.  474.) 

Feurborxius  :  „Etsi  Christus  post  ultimum  universale  judicium 
suas  precationes,  qua»  jam  f undlt,  non  slt  repetjturus,  tamen  fructus 
et  cflectus,  ut  ipsius  satisfactionis.  Ita  et  antegressac  precationis  inane- 
bltjn  aeternum."  (Fasclc.  disp.  IV.  dlsp.  ult.  p.  561.)  Calovius  amr- 
mat,  Christum  post  consummationem  saeculi  adhuc  orat» rum  esse  prò 
electis.    Vid.  Syst.  Tom.  VII,  639.  sqq. 

ANTITHESIS. 

Quknstedtius :  „Antithe*ia  :  1.  Socinianorum,  statuentium,  Chri- 
stum In  coelis  prò  nobis  proprie  non  intercedere;  sic  enim  Catech. 
Racov.  c.  13.  de  mun.  Chr.  sacerd.  qu.  11.:  ,Cum  Scriptum  testatur, 
Christum  prò  nobis  interpellare,  non  propterea  flt,  ac  si  il  le  preces  prò 
nobis  ad  Deum  proprie  fundat,  . . .  verum  eo  Ut,  ut  in  mcntlbus  nostris 
intìgatur  proxsus,  potestatem  omnero,  quam  Christus  habeat,  non  ex  se 
habere,  verum  Del  Patris  dono.'  .  .  2.  Calvinianorum  quorundam,  iti- 
dem  negantium,  Christum  In  dextra  Dei  sedentem  proprie  prò  nobis 
intercedere.   ItaCalvlnus  in  c.  8.  Rom.  alt  :  ,Hanc  intercessionem  car> 


Digitized  by  Google 


128 


PART.  III.     CAP.  II.     SECTIO  ni. 


itali  sensu  ne  metiamur  ;  non  enim  cogitandus  est  supplex,  flcxis  geni- 
bus,  manibus  expansis,  Patrem  deprecar!1  (hactenus  recte),  ,sed  quia 
apparet  ipse  assidue  cum  morte  et  resurrectlone  sua,  quae  vige  (NB.) 
sunt  acternac  intercessionis  et  vivae  orutionis  eltìcaeiamjiabeut,  ut  Pa- 
trem nobis  concllieut  atqne  exorabilem  reddant,  merito  dicitur  inter- 
cedere,4 •  .  3.  PoHtiJfivrum  nounullorum,  qui  metaphorfcam  solum 
Christi  intercesslonem  admittuut,  proprie  dictam  vero  negant,  ut  san- 
ctorum  intercessionem  eo  fortius  adstruere  queant,  ut  ait  D.  Feurbor- 
nlus.  Distinguunt  enim  Inter  orationem  expressam  et  baterpretativam. 
et  banc  in  merltorum  Christi  praesentatiohe  collocant."    (L.  c.  f.  471.) 

§  14. 

Regium*  Christi  officium  triplex*  est:  regnum  po- 
tentiae, gratiae  et  gloriae. 

a)  Christum  esse  regem,  constat  ex  Pi.  2,  $.  Lue.  2,  SS.  Ebr.  2,  8. 

Calovius:  ,,Quanquam  potestatem  regiam,  quoad  plenius  exer- 
citium,  pleniorera  nactus  sit  per  resurrectionem  vel  ascensionem  Ln 
coelum,  eandem  tamen,  quoad  jus  et  facultateni  agendl,  jam  in  tetris  et 
indi»!  >u  >  carnis  sine  ullo  defectu  habuit;  adeoque  rex  tura  fuit  Chri- 
stus,  idjauejab  ipsa  conceptione,  super  omnia."    (Syst.  VII,  595.) 

b)  Pro  diverta  ratione  eorum,  quos  rex  Christus  tanquam  sibi 
subjeetos  respici  t  et  diversimode  gubernat.  Quamvis  enim,  si  voce*  ipsas 
spectes,  regnum  gratiae  pariter  et  gloriae  sub  regno  potentiae  compre- 
hendi  videatur,  quatenus  revera  utrumque  a  divina  potentia  humanae 
Christi  naturae  communieata,  depcndet,  tamen  usus  loquendi  postulat, 
ut  regnum  gratiae  in  ordine  ad  spiritualia  bona,  quae  in  hoc  saeculo,  et 
regnum  gloriae  in  respectu  ad  gloriam  saeculi  futuri  dicatur,  potentiae 
regnum  autem  dominium  universale  siguificet. 

Calovius:  ,,An  regnum  Christi  et  Dei  (Ephes.  5,  6.)  distinctum? 
—  Non  diversa  regna,  sive  flnibus  imperli,  sive  regnandl  tempore,  sunt 
regnum  Christi  et  T>ei.  Nec  in  judicio,  sive  gubernat  ionem  ecclesiae 
lntelligas  aut  mundi  universi,  sive  hovissimum  judicium,  solus  regnat 
aut  regnabit  Christus  sine  Palre,  nec  j>ost  Judicium  solus.  Pater  sine 
Filio.,  Christi  autem  et  Dei  regnum  dicitur,  quia  Christo  ut  mediatori 
datum  a  Deo,  vel  potius  quia  Christus  ut  homo  ad  idem  evectus  est  re- 
gitnen  et  regnum,  quod  Dei  est,  hoc  est,  Patris,  Filii  et  Spiritus  Saneti, 
utpote  qui  in  thronum  majestatis  divinae  exaltatus  est.  ,Ubi  Deus  est, 
tam  Pater,  quam  Filius  intelligi  potest',  inqult  Hieronymus  in  hunc 
locum.  Porro  quod  de  Patre  et  Filio  dicimus,  hoc  idem  et  de  Spirita 
Sancto  sentiamus."    (Bibl.  illustr.  ad  Ephes.  5,  6.  Tom.  II,  f.  718.) 

§  15. 

Regnum  potentiae  est,*  quo  Christus  huic  universo 
potenter  dominatur,  idque  conservat  et  providentissime 
gubernat.5  Ideoque  subditi  in  hoc  regno  sunt  omnes 
creatura*.  ° 

a)  De  hoc  vid.  Daniel  7,  U.,  ubi  Filio  nomini*  datus  legitur  domi- 
nabus,  gloria  et  regnum,  ut  omnes  populi,  nationes  et  lingvae  ei  sérvianL 


DB  OFFICIO  CUBISTI. 


129 


Eodemque  spectat  il  la  xàaa  iz»uma,  omnis  potestà*  in  cotto  et  in  terra, 
Christo  collata,  tanquam  regi,  gubernaturo  omnia  in  hoc  universo, 
Matth.  28,  18.  Et  ad  Ephes.  1,  20.  de  Christo  ad  dexteram  Patria  te- 
dente  in  coelestibus,  rnpra  omnem  principatum,  oc  potestatem,  virtutem  et 
dominium,  et  omne  nomen ,  quod  nominatur  non  mi  uni  in  hoc  saeculo,  veruni 
et  invi  in  futuro,  omnia  sub  pedes  Uliw  subjecta  dicuntur. 

b)  Quo  pertinent,  quae  de  potentia,  C'hristo  non  tantum  ut  Deo, 
veruni  etiam  ut  homini,  tribuenda  diximus  Sect.  I.  §  20. 

c)  Seu  omnia  opera  manuum  Dei,  ipsa  quoque  animantia  bruta 
variarum  specierura,  Ps.  8,  7.  Confer.  1  Cor.  15,27.  Ephes.  1,  20., 
ubi  omnia  in  universum,  nemine,  nisi  Deo,  qui  subjecit,  excepto,  sub- 
jecta  ei  esse  dicuntur.  Speciatim  huc  referuntur  hostes  Christi,  quos 
Christus  sub  pedibus  suis  tenet,  in  medio  illorum  regnane,  Ps.  110,  2. 
Ebr.  1,  18. 

§  16. 

Regnimi  gratiae  est,*  quo  Christus  ecclesiam  m  ili  tan- 
tum per  verbum  et  sacramenta b  colligit,  conservat0  et 
bonis  spiritualibusd  abunde*"  donat.  Adeoqiie  subditi  in 
hoc  regno  sunt  homines  fideles,  qui  ecclesiam  militantem 
constituunt. 

a)  De  quo  Jet.  23,  5.  cap.  33,  15.  16.  praedixit,  excitaturum  se 
Davidi  germen  justum,  qui  regnaturus  sit  rex,  et  felix  futuruB,  exerciturus 
jus  et  iustitiam  in  terra;  atque  hoc  nomen  enu  futurum,  quo  vocabit  eum 
(jpopulus  su us  :  :  o  Jehova  justitia  nostra.  Et  Zaeharias  cap.  9, 9. ,  regnum 
illud  gratiae  praevidens,  populum  ad  excipiendum  regem  excitat: 
Erutta,  inquiens,  valde,  filia  Zijonis,  clange  film  Jerusalem,  ecce,  rex  tuus 
veniet  tibi,  justus  et  salvator  est.  Ipse  vero  Christus,  habita  hujus  regni 
ratione,  quae  a  terrena  regiminis  forma  multum  differì ,  Regnum  meum, 
dixit,  non  est  ex  hoc  mundo,  Joh.  18,  36.  87.,  aeque  uti  Paulus:  Arma 
militine  nostrae  non  sunt  ca malia,  2  Cor.  10,  4- 

Uollazius:  „Respondtt  Jesus:  ,  Regnum  meum  non  est  de  hoc 
ninnilo. '  Joh.  18,  36.  Est  quldem  regnum  Christi  mundo  et  supqr 
mundum,  sed  non  de  mundo;  hoc  est:  non  more  prtncipam  hujus  - 
saccull,  non  armi*  ferreis  aut  carnaiibus  gubernatur.  Oblatam  guber- 
nutionem  politicam  Christus  rccusavit,  Joh.  6,  15.,  nec  munere  judicls 
clvills  fungi  volult,  Lue.  12,  14."  (Exam.  Ili,  S.  I.  c.  8.  q.  104.  p.  762.) 

Ad.  Osiaxder:  .,Locus  Joh.  18,  86.  piane  profllgat  sentcntlam 
Hispanorum  (Jesuitarum)  ;  si  enim  Christus  annùisset  de  jure,  et 
negasset  solam  affectationem,  rcsponslo  illius  non  fuisset  simpliciter 
liberati  va  metus,  quem  ex  accusatione  ceperat  Pilatus.  Utut  enlm 
affectatio  fuisset  remota,  jus  tamen  Christi  manslsset  illibatum,  quod 
coDsequenter  taudem  efUoruisset,  regnumque  Romanorum  oppressiHset. 
Fhraais  ,ex  mundo*  uotat  id,  quod  est  mundanae  indolii*,  vcl  vitiosae, 
vel  laudabili*,  vel  etiam  indlffcrentls.  Christus  itaque,  regnum  a  se 
removendo  ex  mundo,  removet  regnum  mundanae  indolis,  consequen- 
ter  non  tam  affectationem,  quam  jus  regni  seu  domini!  teraporalis; 
patet  hlc  sensuM  ex  Joh-  8,  23.  15,  19.   Constat  ex  addita  explicatione. 

Baleri  Corap.  ed.  Walther.  III.  9 


Digitized  by  Google 


130  PART.  III.    CAP.  II.  SECTIO-III. 

■ 

Regnum  enlm  suum  Chriatus  dcscrlbit  sub  quaJUate  veritatis  ex  parte 
regis  communicatae,  et  ex  parte  subditorum  receptae,  v.  37.  .Al  veri- 
tatis retmùm  poh  coactiyum.  sed  nersmmivum  est,  noe  jus  dicit  in  tem- 
po ralia^ecì  In  raorcs  hojninum;  hlnc  videns  Pilatus,  Christum  sibi 
non  plus  tribuere,  quam  Stoici  suo  sapienti  tribuebant,  de  perlculo  nll 
timet,  sed  veritatis  illud  regnum  ridet.  Et  notat  Eusebius,  agnatos 
Christi,  interrogato»  a  Domitiano  de  regno  Christi,  respondisse:  Jasi- 
'/tjnv  itxivi/v  "vk  àvm  KuOfitKt/v,  t(  Jjriyriijtvt  à?./.y  ùyyc/JKqv  krì  f^oiywivlwf.*1 
(Colleg.  th.  IV,  188.  sq.) 

b)  Baptizando  et  docendo,  Matth.  28,  19. 

c)  Usque  ad  oomttmmationem  mundi.    Ibùl.  v.  ult.  cap.  16,  18. 

Walciiics:  ,,Natalis  Alexander  observat,   (Nicaeno  symbolo) 
verba:  .Cutus  regni  tion  erit  .finis'  (in  Concilio  Constantinopólitano),- 
errori»  de  millenario  Christi  in  hSs  terris  regno  refellcndl  causa  esse 
opposi  ta.' 4    (Introd.  in  llbros  symb.  p.  129.  cf.  Die  symbol.  BB.  Be- 
sorgt  von  J.  T.  Miiller.  p.  30.) 

t.  /%"  :y  Luxhkkua:  „Und  alsdcnn  (spricht  Paulus)  wird  er,  der  Herr 
Chrlstus.  das  Reich  ùberantworten  Gott,  dem  Vater  u.  s.  w.  Was  ist  das? 
spricht  doch  die  Schrlft  alleuthalben,  dass  ex  soli  Kònig  bleiben  in 
Ewigkeit,  und  seines  Reichs  soli  keln  Ende  sein:  wie  reimet  sichs 
denn,  dass  cr  hie  sagt,  er  soli  das  Reich  ubergeben,  und  sich  dem  Vater 
unterthan  machen,  und  ihm  seine  Krone,  Scepter  und  alles  in  den 
Schooss  legen?  Antwort:  Er  redet  von  dem  Reich  Christi  jetzt  auf 
Erden,  welches  ist  ein  Reich 'des  Glaubens7  darin  er  regieret  durch  das 
Wort,  nicht  in  ^iclitliehem,  dfTentliehem  Wesen,  sondern  ist  gleich  wie 
man  die  Sonne  sichet  durch  cine  Wolke,  da  siehet  man  wohl  das  Llcht, 
aber  die  Sonne  selbst  siehet  man  nlcht;  wenn  aber  die  Wolken  hinweg 
sind,  so  siehet  man  beide,  Licht  und  Sonne  zugleich,  in  cinerlei  Wesen  : 
also  regieret  jetzt  Chrlstus  mit  dem  Vater  ungetheilet,  und  ist  cinerlei 
Reich;  alleiu  ist  der  Unterschied,  dass  es  jetzt  dunkel  und  verborgen 
Ist,  oder  verhullel  und  zugedeckt,  gar  ira  Ghiuben.und  {ns  Wort  ge- 
fasset,  dass  man  nicht  mehr  davon  siehet,  demi  die  Taufe.  Sacrament, 
noch  davon  hòret,  denn  das  iiusscrlichc  Wort:  das  ist  alle  seine  Kraft. 
und  Macht,  dadurch  er  regieret  und  Alles  ausrichtet ...  bis  so  langc 
das  Stiindlein  kommt,  da  Christus  wird  dess  ein  Ende  machen,  und 
sich  òflentlich  darstellen  in  seiner  Majestat  und  Herrschaft,  da  du 
wirst  sehen  und  fùhlen,  was  du  jetzt  glaubest,  die  Siinde  ausgetilget 
und  ersauft,  den  Tod  aufgchaben  und  aus  den  Augen  genommen,  den 
Teufel  und  Welt  dir  zu  Fiissen  liegen,  und  wird  ein  offenbarlich  Wesen 
sein  bel  Gott,  und  alles  klar  vor  Augen,  als  ein  aufgedecktcr  Schatz, 
wie  wirs  jetzt  begehren  und  warten.  Das  meinet  St.  Paulus,  als,  er 
spricht,  dass  Christus  das  Reich  Gott  dem  Vater  ùberantworten  wfrd, 
das  ist,  ex. wird  den  Glauben  und  das  vcrboxgene  Wesen  belseite  thun, 
und  die  Scinen  darstellen  vor  Gott  dem  Vater,  und  uns  also  oftenbarllch 
Betzenin  da&Reicb,  daa_er  augerlchtet  hat  und  jetzt  tiiglicli  treibet,  dass 
wir  ihn  sehen  werden  ohn  Deckel  und  dunkel  Worte,  aufs  allerklarste, 
und  wird  denn  heissen  nicht  ein  Reich  des  Glaubens,  sondern  der  Klar- 
heit  und  òffentlichen  Wesens  ;  und  wiewohl  es  einerlei  Reich  ist,  beide, 
Christi  (welcher  uni  desselben  willen  ist  Mensch  worden,  dass  er  den 
Glaubeo  an  ihn  aufrichtete)  und  Gottes,  denn  wer  Christum  hòret,  der 
huret  Gott  den  Vater  selbst  ;  doch  heisst  es  jetzt  eigentlich  des  Herrn 
Christi  Reich,  weil  Gott  jetzt  in  seiner  Majest.it  verborgen  ist,  und 
Christo  alles  gégeben  hat,  dass  er  durch  sein  Wort  und  Taufe  uns  zu 
ihm  bringe  ;  dazu  auch  sich  selbst  in  Christum  verborgen,  dass  wir 
Gott  nirgend,  denn  in  ihm,  suchen  und  erkennen  sollen.  .  .  Also  deu- 
tet  und  verklilret  era  selbst  mit  den  Worten,  die  da  folgen  :  wenn  er 
aufheben  wird  alle  Herrschaft  und  alle  Obrigkeit  und  alle  Gewalt  u.  s.  w.,  \ 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRISTI 


131 


f  das  ist,  er  wird  allea  ein  Endc  macheiij  beide,  jÌMLgeistlicu.ejiJiegi- 
■  ments.  da»  er  jetzTlnTIerWèlt  fuTìret.  wclchegjst  die  Taufe,  Predigt- 
stulil,  sacrament,  ScLTussel  jder  AbsoTutfoh  u .  s.  w.,  undaueh  des.welL- 
ncneii.  inir  seinon  STandeh  ùriH~Aen)fòrn,  als  Vater,  MutteiV.Eind, 
Knecht,  Magd,  ITerrn,  Fiirsten,  Bauer,  B'ùrger  u.  s.  w.,  dass  man  der  kc-i- 
nes  wlrd  bediirfen. . .  Er  redet  aber  dennoch  mlt  Unterschied  von  den 
zweien,  dem  geistllchen  und  weltllchen  Reich.  Derni  vom  geistllchen 
sagt  er  nicht:  er  wlrds  aufhebeu,  sonderà  lìatt  iibergeben,  als  das 
'dennoch  bleiben  soli;  aber  das  weltliche  (sprlcht  er)  wird  er  gar  ab- 
thun  und  zunicht  machen.  Denn  dassclbe  ist  geordnet,  nicht  um  der 
Frommen,  sondern  um  der  Bòscn  wlllen.  .  .  Das  scheinen  eltel  dun- 
kele  Worte  ;  ist  aber  alles,  wie  ich  gesagt  habe,  dahin  geredet,  dass  er 
einen  Unterschied  s£tze  des  Reichs.  UoUes  und  Clirlatl;  wlewohl  es 
doch  an  ihm  qgjbst  einerlci  Reich  ist.  Aber  darum  heisset  es  jetzt 
Christi.  dass  wir  hier  .  daxln  lebenTlm  Glauben.  und  nicht  ihn  leiblich 
seheu  und  hòren,  wie  man  einen  weltllchen  Kò'nlg  siehet  vor  Augen 
sitzen  in  seinem  Reich,  mit  der  kòniglichen  Krone  und  grossen,  herr- 
lichen  Pracht.  Denn  es  ist  noch  nicht  offenbar,  was  wir  an  ihm  haben, 
und  durch  das  Evangelium,  Sacrament  und  Glauben  erlangcn  sollen. 
Darnach  aber  wirds  helssen  Gottes  Reich,  wenn  es  nienti  jnehr  verbor- 
gen,  sonderà  VQr  alien  Creaturen  offenbar  werden,  und  det GlftUbe  au/- 
horeu  aoII  ;  welches  er  heisset,  dMJL^kli  dem  Valer  ubf.rantwoxteu, 
das  Lst,  una  und  seine  ganze  Christenheit  offenbarllch  darstellen  vor  dem 
Vater,  in  die  ewTge  Klarhelt  und  nerrllchkcit,  dass  er  selbst  regiere 
ohn  alle  Deckel.  Doch  nichts  desto  weniger  wird  Christus  in  seiner 
Herrschaft  und  Majestiit  bleiben,  denn  er  ist  derselbig§  Gott  und.Berr, 
ewlg  und  allinUchtijg  ni lt  dmn  Yatcj.  Aber  weil  er  jetzt  so  regieret  durch 
seln  Wort,  Sacrament  u.  s.  w.,  dass  die  Welt  nicht  siehet,  so  heisset 
es  Christi  Reich,  und  rauss  alles  ihm  unterthan  sein  (doch  auAgenora- 
men  den,  der  ihm  alles  unterthan  machet)  bis  an  den  jiingsteu  Tag,  da 
ers  alles  wird  aufheben,  und  sich  alsdann  mit  seinem  ganzen  Reich  dem 
Vater  untergeben,  und  zu  ihm  sagen:  Ich  habe  bisher  mit  dir  regiert 
in^Glauben,  daa gebe  ich  dir  ùber,  dass  aie  nun _sehen.  wie  ich  in  dir 
und  ~ cTu  in  rair  seiest,  sammt  .dem  ìleiligen  Geist,  in  Einer  gottlidien 
STajestiiL,  und  alles  in  dir  ottenbarlicTi  Tiaben  urid  gcnicssen,  was  sie  bis- 
her  geglaubt  und  gewartet  haben.  Alsdann  (sprieht  er)  wird  Gott  sein 
àTIès  In  alleni,  das  lst,  ehi  jeglicher  wird  an  Gott  selbst  alles  haben, 
was  er  jetzt  an  alien  Diugen  hat,  dass,  wenn  er  sich  offenbaret,  werden 
wir  alle  genug  haben  an  Seele  und  Leib,  und  nicht  mehr  so  mancherlei 
bedurfen,  wie  wir  jetzt  auf  Erden  miissen  haben. (Auslegung  des 
15.  Cap.  der  ersten  Ep.  8t.  Pauli  an  die  Cor.  1584.  Vili,  1264.  sq.  1256. 
1257.  1258.  1271».  sq.)  W-* 

Ql'knstedtiub  :  „Dlclt  qnldem  Paulus  1  Cor.  15,  24.:  .Delude 
finis,  cum  tradlderit  regnum  Deo  et  Patri.'  Ast  quae  hic  dicuntur  de 
irapaMoti  seu  traditione  regni,  non  de  ipso  regimine,  sed  de  modo  rgg- 
nandi  seu  regiminis  forma  et  qualitatejtaptum  intelligenda  sunt,  quìa 
ScD.  Christus  non  ampli  uà  regnabit  per  media,  ueìnpe  per  verbum  et 
sacramenta,  per  crucem  et  Inter  bostes,  utantea;  sed  hostibus  omni- 
bus prostratis,  ultimo  hoste,  morte  vid.,  destructo,  impiisque  ad  tar- 
tara detrusls,  tradet  regnum  Deo  Patri,  l.  e.,  tradet  hostes  captivos  et 
sistet  electos,  in  quibus  obtinet  regnum  suum  spirituale.  Erit  ergo 
fradltio  triumphatoria  hostium  subactorum  et  repraeseutatio  fidelium 
llberatonim.  Non  deponet  per  hunc  tth(kiAóoi wr  actum  regni  sui  spiri- 
tuali* et  coelestis  administrationem,  sed  saltem  alili  ni  modum  guber- 
nationis  tunc  Christus  in  suo  regimine  auspicatimi»  est',  mutata  con- 
ditone subditorum,  non  autem  regis,  qui  regnabit  cum  sanctis  suis  in 
aetemum,  quanquam  non  okcovofit*&Ct  sed  gloriosissimo  triumpho,  im- 
perlo et  dominio."    (L.  c.  s.  1.  th.  85.  f.  387.) 

DOMCHBBB:  „Ma  tradirlo  (1  Cor.  15,  24.)  non  est  actus  depositio- 
nis,  sed  proposltionis;  non  deponet  regnum,  quod  usque  adconsumma- 


132 


PAET.  III.    CAP.  II.    SECT10  III. 


tionem  saeculi  prati  ose  et  gloriose  gubernavit  Christus,  in  ista  consum- 
matione,  sed  proponet  Deo  Patri  ad  lustrationem  quasi  et  gloriam. 
Sicut  beili  dux,  destructls  omnibus  hostlbus,  regi,  qui  per  ipsum  hucus- 
que  bellum  gesserat,  vlctoriosum  ac  triumpbabundum  exercitum,  ser- 
vatos  cives,  populos  liberos  praesentat  et  exhibet,  ut  judicet  et  indicio 
suo  comprobet  praeclare  et  ad  regis  gloriam  gesta,  non  tamen  deponlt 
po  testate  in,  quam  in  exercitum  habui  t  :  ita  multo  magia  Cbristus  tara- 
quam  Filius,  consummato  saeculo  et  summotis  hostlbus  universis, 
sistet  exercitum  suam  ecclesiasttcum  coram  Deo  Patre  immaculatum, 
Eph.  5,  27.,  qui  revera  est  regna  m  ejus  per  grati  ara  partum,  ad  gloriam 
obviam  sibl  raptum,  1  Thess.  4,  17.,  sistet  illum  r£  pipari,  tribunali, 
suo,  Rom.  14,  10.,  dicetque:  ,Hi  sunt,  qui  a  mulieribus  non  sunt  con- 
taminati, qui  sunt  virgiaes,  qui  me  agnum  secuti  sunt,  quocunque  eram 
progressus,  qui  emptl  sunt  ex  hominibus,  qui  sunt  priroitiae  tibl,  Deus 
Pater,  et  mlhi,  agno*,  Àpoc.  14, 4."  (Theol.  Zach.  P.  II.  disp.  7.  p.  2S6.) 

d)  Cura  Mtuiifieantibus,  tum  ministrantibus,  1.  ad  Cor.  12,  4- 

ad  12.  Rom.  12,  3.  4-  sqq.,  ubi  òiatpioet-  /apcofidra*,,  divisione»  donorum, 
et  yapinnara  dtàtfopa,  dona  varia,  v.  6.  indicantur.  Confer  Epke*.  4%  7. , 
ubi  unieuique  nostrum  dicitur  data  esse  gratta  zara  rò  tUrpov  Tijs  dwpcàs 
toù  Xpurruù,  secundum  mensuram  donationis  Qirixti.  Itaque  huc  portino t 
minieterii  institutio,  conservatio  et  cum  labore  ministrorum  concursus; 
vid.  Ephes.  4,  11.  1  Cor.  S,  7.  9.  Plura  dicentur  in  L.  de  ecclesia, 
ubi  de  capite  ecclesiae  agendum  erit. 

Kkomaykrus  :  „Etsi  vero  ministri  boni  hodle  Cbristl  in  ecclesia 
militante  sunt  vicari!,  consti  tu  t  io  tamen  eorundem  pertinet  ad  offlcium 
eius  j^lm.  ad  Ephes.  4.,  ubi  datlo  pasto  rum  ac  doctorum  v.  11.  sub- 
jlclturproxime  regali  ejus  adscensui  supra  omnes  coelos  v.  10.  et 
Matthael  28.,  ubi  mlssio  ad  docendum  et  baptlzandum  v.  19.  20.  con- 
nectltur  cum  potestate  omni,  quae  data  ipsi  est  in  coelo  et  in  terra, 
v.  18.  Ut  frustra  quaestio  magna  contentione  agitata  sit  in  Anglia  Inter 
hlerarchicos  et  Purltanos,  an  ad  sacerdotale,  regiuin  aut  propheticum 
offlcium  pertineat."    (Th.  posit.-pol.  P.  II,  630.) 

e)  Sic  enim  dicitur  venisse  Christus,  postar,  ut  oves  suae  vitam  simul 
habeant  xaì  tù  r.tptaaòv,  et  quod  abundat;  vid.  Joh'^17,  6.  14.  16.,  ubi 
Christus  subditos  hos  suos  dicit  non  esse  de  hoc  mundo,  sed  sibi  dato»  de 
mando.  Et  cap.  10,  14.,  agnosei  se  ab  ovibvs  suis  (quae  agnitio  fidei 
est),  vocem  suam  audire  eas  et  sequi  ipsum  v.  27.  Iidem  1  Petr.  2,  9. 
appellantur  gemi»  electum,  regale  nacerdotium,  gens  sancia,  populus  ac- 
quusitus. 

%  17. 

Regnum  glorine*  est,  quo  Christus  ecclesiam  trium- 
phantem  gloriose  regitb  ajque  aeterna  felicitate  replet, 
adeoque  subditi  in  hoc  regno  sunt  homines  beati. 0 

a;  Sic  Christo  thronus  gloriae,  velut  regi,  tribuitur  Matìh.  25,  SI. 

b)  Ut  et  ipsi  videant  gloriam  Christi,  quam  ei  Pater  dedit,  Joh. 
17,  24.  Atque  nuc  refertur  resxuy^tatw  fideliura  mortuorum  ad  vitam; 
horum  etiam  et  superstitum  in  fine  mundi  solennis  introductio  in  gloriam 
ae  ternani,  Matth.  25,  84.  Lue.  22,  29.  SO. 


Digitized  by  Google 


DE  OFFICIO  CHRI8TI.  133 

c)  Quia  vero  Christus  in  altera  vita  non  solum  beatis,  verum  etiam 
damnati*  dominabitur,  ideo  quidam  inter  regnum  ghriae  et  regnimi 
juditiae  distinguunt  atque  ad  poeterius  referunt  impwntm  resvmtatio- 
nem  a  mortuia  et  eorundem  condemnatiotiem,  juxta  Matth.  25,  41.  sqq. 
Alti,  utrumque  ad  idem  regnum  gloriae  referente?,  glorificationem 
electorum  per  se  eo  pertinere  dicunt,  damnationem  vero  reproborum 
(quae  per  se  ad  regnum  potentiae  pertineat)  eum  in  modum  istuc  re- 
ferunt, quo  alias  opposita  ad  eandem  facultatem  referri  solent. 

§  18. 

Et  Christus  quidem,  licet  inde  ab  utero  vi  unionis 
personalis  rex  factus  sit,*  tamen  in  statu  exaltatwnis  de- 
mum  piene  uti  coepit  regia  majestate.b 

a)  Accepit  enim  majestatem  divinam  sibi  tunc  statini  secundum 
humanam  na  tu  rara  communicatam  ;  vid.  supra  Sect.  I.  §  20. 

b)  Conf.,  quae  diximus  Sect.  IL  §  1. 

ANTITHE8ES. 

Gbrhardus:  ..Pontificii  coDtraofflclum  regium  1.)  naturano  Christi 
humanam  ab  omnipraesente  In  coelis  ac  terra  dominio  excludunt; 

pontlflcem  Christl  vicariarti  statu  un  t  ;  3.)  honorem,  dignità  tem, 
opera  et  nomina  Christo  regi  propria  ad  Bom^  pontlncem  transferunt; 
4.)  regnum  temporale  sub  praetextu  Vlcarlatus  Christi  «(fpontiflcem 
transferunt.  .  .  CgMaigM  contra  offlcium  regium  pugnant,  quod  hu- 
manam ejus  naturfimarTomnipraesente  et  omnipotente  in  coelo  ac  terra 
dominio  excludunt.  .  .     rhotima^  contra  regium  Christi  offlcium 

1.  )  negant,  Christuin  po>t*?SflfrnT  In  fotdos  ascensionem  in  terra  prae- 
sentem  dominari,  ac  poteutiura  Christo  datarci  limitant  et  restringunt  ; 

2.  )  statuunt,  regni  Christi  foro  flnem."    (L.  c.  §  326.  828.  329.) 

Schkrzkk!  h  :  ,,i|ky|yj^^  trlga!),  Chri- 

stum  esse  regcm  munaanum7s?oT!mlW^Je^uda«orum  fabulis  vide 
Gersonem.  .  .  De  papisti»  vide  Antoninum  Summne  P.  III.  tit.  3.  c.  2. 
allosque.  Ipsorum  enim  interest,  ut  et  ipsi  clerici  romanenses  sint 
domini  teraporajes.  Quorsum  llle  metus  cardinali»  Juliani,  scribentls 
ad  papam  Eugenium  IV.,  qui  volebat  dissolvere  concilium  Baslleense: 
,Vereor,  ne  contlngat  nobis,  slcut  contlngit*  (Prisclanus  diceret:  con- 
ti Lfit)  ,Judaeis,  quidixerunt:  Si  dimittlmus  hunc,  venient  Romani  et 
tollent  locum  nostrum  ac  gentem  :  ita  et  nos  dicimus  :  Si  dimittlmus, 
fieri  concilium,  venient  laici  et  tollent  temporalitatem  nostrani.»  Apud 
Aeneam  Sylvlum,  nondum  Plumy  Opp.  f.  71."    (System,  p.  220.)-  ivif.i- 

j  JÌ.Ì~lK  ILuinisils:  „Endlich  kann  der  Ausspruch  1  Cor.  15,  24—28.  .  . 
nlcht  anders  ausgelegt  werden,  denn  dass  die  relative  Selbstìlndlgkelt, 
welche  der  Sohn  als  Haupt  der  Klrche  einnlmrat,  indem  er  sie  leitet, 
Qr/j.  auferweckt,  richtet,  nachdem  sie  in  der  Ueberwindung  de»  Gegcnsatzes 
Ihrcn  Zweck  errelcbt  haben  wird,  aufhòreu  wird,  damit  der  VqUr  da» 
QHfin  inalte.mle.  Princ.jp  \cerde.  Sonach  Ist  unzwelfelhafte  Scliriftìehre, 
dass  der  Vater  dle^guttliehc  Urpersònlichkcit  Ist."  (Die  Luth.  Dogm. 
IH.  1868.  p.  208.) 

Hofmannus  :  „Das  Herrschen  Christi  hat  in  so  fem  eben  so  gut 
scine  Zelt,  wle  sein  Dlenen  zuvor  sie  gebabt  hat,  als  es  aufhort,  wenn 
es  seinen  Zweck  erfùllt  hat."  (Schrlftbewels.  Zwelte  HHlfte.  Zwelte 
Abth.  p.  604.) 


134 


part.  in.  cap.  in. 


Caput  III. 

DE   FIDE    IN  CHRISTUM. 

§  L 

Ut  homines  peccatores  per  Christina  mediatorem 
ad  salutem  aeternam  pertingant,  requiritur*  fides  in 
Christumb  seu,  ut  in  Christum,  tanquam  mediatorem, 
credant.0 

a)  QtiamvU  enim  per  pamonem  et  mortem  Christi  revera  praeatitum 
fuerit,  quicquid  satigfactiomè  ab  universis  in  mundo  hominibus  ad  ab- 
olendura  debitum  per  offensas  illorum  contractum,  adeoque  ad  placan- 
dum  Deum,  eosque  ipsi  reconciliandos,  exigi  poterat;  voluit  tamen 
Deus,  ut  peccatores  satwfactionem  illam,  prò  se  ipsi  a  Filio  Dei  praesti- 
tam,  apnoscmit  et,  fide  apprehensam,  mam  padani;  et  sic  voluit,  ut, 
quisquis  mediatorem  fide  amplectitur,  mento  ejus  fruatur  Deumque 
actu  sibi  reconciliatum  et  piane  faventem  ad  salutem  conferendam 
habeat  ;  ,ex  adverso  autem,  si  quis  mediatorem  fide  non  apprehendat, 
satisfactione  pariter  ejus  et  gratia  Dei,  sua  culpa,  privetur  maueatque 
in  offensa  Dei,  juxta  illud  Joh.  S,  Ifì.  18.  Sii.  Conf.  b.  Mm.  de  Con- 
vers.  Disp.  IH.  cap.  II.  $5  91.  p.  144. 

Luthrrcs:  „Es  ist  nicht  unsers  Thuus  uud  kann  nicht  durch  un- 
ser  Werk  verdìenet  werden,  e±  ist  schon  da,  geschenkt  unsi  dargegejben  ; 
alleili,  dass  du  das  Maul,  oder  vieVmehr  das  Herz  aufthust,  und  stille 
baltest,  und  lassest  dich  fiillen.  Ps.  81,  11.  Das  kann  durch  nlchts 
anders  geschehen,  denn  dass  du  gltiubest  dicsen  Worten  ;  wie  du  horest, 
dass  er  bier  den  Glauben  fordert  und  ihtn  solchen  Schatz  ganz  und  gar 
zueignet."    (XI,  1489.)  ' 

Idem  :  „So  ist  nun  dies  der  Nutz  des  Leiden»  und  Auferstehung 
Christi,  dass  er  solches  nicht  fur  sich,  sondern  fiir  die  ganze  Welt  ge- 
than  hat,  dass  er  den  Teufel  und  meine  Siinde,  die  am  stillen  Freitage 
an  ihm  hlngen,  unter  die  Fu  sue  getreten  hat,  dass  der  Teufel  auch 
fleucht  vor  dem  Namen  Christi.  Willst  du  nun  solcher  grosscn  Gii  ter 
brauchen  :  wohlan,  er  hat  dir  sie  schon  geschenkt  ;  thue  du  ihm  nur  so 
viel  Ehre,  und  nimm  es  mlt  Dank  an."    (XII,  2048.) 

Idem  :  „Es  mussen  doch  die  zwei  Stiick  zusammen  kommen,  wie 
sie  Christus  an  elnander  hanget  und  spricht  :  Wer  da  glaubet,  der  wird 
selig.  An  dem  einen,  selig  werden,  hat  cs  frellich  kelnen  Mangel  noch 
FehT;  denn  das  ist  gar  dargegeben  und  geschenket  im  Wort  oder  Evan- 
gelio, welches  ist  Gottes  unwandclbare  Wahrheit;  aber  es  mangelt 
noch  viel  an  unserra  Glaubsa,  dass  wir  solches  nicht  auch  fest  geuug 
f asse n  und  halten  kònnen."    (XI,  1311.) 

Idem  :  ,,Au  diesen  Worten  ist  freilich  kein  Zweifel  noch  Mangel  : 
Wer  da  gliiubet,  der  wird  selig  u.  s.  w.,  dass  sohoti  sl\e_  Holle  zugeschlos- 
sen.  der  Himmel  ofcnx  ewiges  Leben  und  Prende  da  ist;  aber  da  fehlets 
noch  am  ersten  Stuck,  dass  au  nichTfler  Mann  bist,  der  da  heisst,  qui 
credit,  ein  Gltiubender,  oder  je  noch  schwachlich  bist."    (XI,  1327.) 

Calovius:  ,,Accedit,  quod  Christi  satisfactio  ac  redemtio  non 
omnibus  salutaris  sit,  sed  lllis  demum,  qui  vera  fide  eandem  sibi  appro- 
prlant  et  appllcant.   Mortuus  quidem  Christus  est  prò  omnibus  1  Cor. 


DB  FIDE  IN  CHRISTUM.  135 


ó,  19.  Ebr.  2,  9.  Sed  UH  deraum  fruuutur  beneflciis,  morte  Christi 
m^trJ.  partis,  qui  eadem  gde  sibl  appllcant.  Qucmadmodum,  cura  Hrpov  prò 
omnibus  capti  vis  vel  in  servante  detentls  persolutum  est,  ut  e  carcere 
vel  servitute  exeant ,  qui  liberiate  frui  volunt  ac  beneficium  oblatum 
suum  faciant,  de  quibus  dici  potest,  quod  flduciam  collocent  in  libe- 
ratorem  suum,  cura  liberationem  ejus  acceptant:  ita  pariter  necessum 
est,  ut  kvrpm  prò  nobls  persolutum  vera  fide  amplectamur,  eamque 
liberationem  nostram  faciamus,  quo  fructu  satisfactionis  Christi  gau- 
deamus."   (Socinism.  proflig.  p.  732.)  À'j  y.  y.J.H.y  _r .......  V ''  V -.'«/, —  '  • 

Idem:     Non  sub  conditi one  nos  reàemti.  reconciliati  aut  peccata  - 
nostra  expiata  sunt,  sed  simp^icittr.  per/tctLisimr,  pienissime,  quantum 

jtLdmeritum  et  acguisilwnem  ;  etsl  quantum  ad  qci^em^Jructum  et  qjt  *.  ' 

vlicaiiofiem  fide  opus  sit,  quae  vero  nihil  aliud  est,  t\u&m  nppropriatig  '  ? — 

pmus  explationis  et  satisfactionis  ac  reconcillationis  Christi.   Quia  81  À  .' 

lupus  prò  omnibus  mortuus  est,  idem  hoc  est  fin  ludlclo  D^O,  ac  si  a  '  /  . 

•>  r.^-T.if  rr-rnmr  mn^rJ»H  &  rHn  v  -^-V^ 


Idem:  ,, Liberati  sunt  omnes  homlnes,  quantum  ad  Del  et  Christi 
\nfentionem,  libertate  per  Christura  omnibus  acquisita  :  quod  vero  al i- 
qui  ea  non  frimnt.nr  ari.u,  id  inde  non  est,  quasi,  cùnTChristus  mortuus 
est,  id  perindc  non  fuerit,  ac  si  omnes  mortili  essent,  sed  quod  alia  ' 
rationa  po&imodum  sene  morti  obngxws  JaciMtr"    (Socinism.  profligat.  / 
pT586.) 

Hollazius:  „Distingue  a.  Inter  satisfaclionem,  et  ejus  erfectum;  r, 
b.  Inter  satlsfactlonem  a  Christo  praestUam,  et  ab  nomine  sibl  qppljfia- 
tam.  Satisfeci  in  Christi  dudinn  est  praestito  ;  sed  ejus  ejfzctum,  qui 
èst"  remissio  peccatorum,  non  habemus  prius,  «inani  satlsfactlonem 
Christi  universalem  nobls  applioamus  et  nostram  facimus  per  tldem. 
,Etenim  ut  imputatili  gzatiosa  ree  te  fieri  possit,  in  agente  quidem  adesse 
debet  intentlbT  alteri  sua  actione  aliquid  boni  cgnciliandi;  in  recipiente 
voluntas,  expressa  aut  praesumta,  ab  isto  illud  ncipietuli.  Nam  operae, 
quae  invito  obtruditur,  imputatio  recte  repellltur',  alt  Sam.  Pufendorf.r/»"// 
in  L.  de  I.  N.  et  G.  p.  128."    (Exam.  P.  III.  s.  1.  c.  8.  q.  14.  p.  917.) 

Calovius:  ,,Ut  ergo  plenius  explicetur,  quomodo  cum  Christo 
vivificati,  cura  Christo  resuscitati,  cum  Christo  in  CQelestibus  constituti 
simus  in  Christo  Jesu  (EpnT2^5.  C):   dicendum,  quod  id  factum  sit 


tura  ratiyne  meriti,  quod  mediatore  et  redemptore  nostro,  vivi- 

ficato, resuscitato  et  in  coelestibus  collocato,  ^«  vivificati  cum  ipso 
simus  et  resuscitati  cum  ipso  et  in  coelestibus' ciim  ipso  collocati. 
Quia  ipse  nobls,  ceu  mediator  et  redemptor  noster,  id  promcruit,  cum 
Ipse  tauquam  vas  et  sponsor  noster  prò  nobls  In  mortem  traditus  est, 
quod_perinde  est,  ac  si  nos  morWm  subiissemus.  Ideoque,  resuscitato 
ipsoe  mòrte,  nos'  resuscitati  su  finis  nòTTsecùs,  atque,  praestita  satis- 
factione  a  sponsore,  non  solum  hic  liber  est,  sed  etiam  i7|c,  cujus  spon- 
sorem  se  dederat.  Tum  ratìoneapplicationiSj  quod  fide  apprehenda- 
mus,  nobisque  applicemus  nH'rTTumCTTristi  et  satisfactionem  ;  atque  ea 
ratinile  actu  spiritualiter  viviflcamur  et  a  morte  peccati  excitamur,  ut 
-oXiTtvun  nostrum  in  coclls  habearaus,  viviflcandl  etiam  ac  resuscitandi 
ollm  ad  alteram  coelestem  vitam."  (Bibl.  illustr.  ad  Epa,  2. 
f .  675.  a.) 

• 

b)  Vocatur  a  Paulo  fides  in  sanguine  Christi,  Rom.  3,  25.,  sive  in 
merito  et  satisfactione  ejus,  quam  effuso  sanguine  nobis  praestitit,  de- 
fila, qua  ratione  etiam  nobis  sit  propositum  ikaaTjjpwv  sive  placamentum. 
Confer.  Mu».  1.  c.  Dicitur  etiam  fide*  Chrixti,  seu,  cujus  objectum  sit 
Chrìstus,  Gal.  2,  16.  Alias  equine  m  ipsa  quoque  doctrina  fidei  fides 
aupellatur;  v.  g.  Gal.  1,  23.  eòa^eXi^in'iat  rr,»  rirrro,  cap.  3,  2.  5., 
ubi  àxort  iriarcuis  idem  est  ac  praedicatio  et  auditus  doctrinae  fidei. 
Sed  hic  fides,  non  quae  creditur,  sed  qua  creditur,  spectanda  venit. 


Digitized  by  Google 


136 


part.  m.  cap.  m 


Gerhardus:  ,,Ad  tret  classes  referemus,  quotquot  In  Scripturls 
occurrunt  fldei  signlflcattones.  1.  Denotatur  hac  voce  fldes,  ut  ita 
loquar,  qc^,  h.  e.,  vejritas  et  con8tantia_liLdictla_etJacti%,  Ps.  88,  4. 
Rom.  8,  3.  Es.  11,  5.  Jer.  7,  28.  .  .  2.  Denotatur  hac  voce  fldes,  ut 
Ita  loquar,  ^assira,  qua  credimus  et assentimi  verbo.  .  .  8.  Denota- 
tur hoc  voeabulo  (fldei)  obkctum  ac  principium  Mei,  videi,  doc trina 
coelestts  divlnitus  revelata.  .  .  Xugustlnus  l!T5.  aie  Trin.  c.  2.  :  »A]Ìud 
sunt  ea.  ow^  creduntar^  allud  fldes,  ava  credi  tur,  et  tamen  nomine 
fldéTcensctur  utrumque,  et  nlùd  se,  "qùod  credTtur,  et  id,  quo  ereditar.' 
Ad  hanc  classem  pertinet:  1.)  quando  in  genere  vocabulum  fldei  prò 
totajcoelesti  dottrina  accipitur,  Gal.  6,  10.:  ,Dum  tecopus  habemus, 
operemur  Donum  adòmnes,  maxime  autem  ad  domesticos  fldei4,  h.  e., 
eos,  qui  eandem  nobiscum  profltentur  religlonem.  Jud.  8.  mentio  flt 
, semel  traditae  sanctis  fldei',  i.  e.,  coelestis  doctrinae  praedicatae. 
20  Quando  in  specie  usurpatur  prò  dottrina  evangelii.  Rom.  3,  27.  : 
,Per  legem  fldel  gloriatio  est  ex  elusa',  i.  e.,  per doctrinara  evangeli!. 
Gal.  3,  2.:  ,Ex  operibus  legis  spirltum  acceplstis,  an  ex  auditu  fldei?' 
1.  e.,  ex  praedicatione  evangeli!.  3.)  Huic  attlni*  est  signiflcatio,  quando 
accipitur  prò  qdventus  Christi  in  N.  T.  praedicatione  ac  piena  mani- 
festatane eorum,  quac  sub  ccremoniarum  obscuritate  latebant.  Gal. 
8,  23.  :  ,Priusquam  veniret  fldes,  sub  lege  custodie bamur,  conclusi  in 
eam  fldem,  quae  revelanda  erat.'  4.)  Quando  accipitur  prò  praecipuis 
et  fundamcntalibus  doctrinae  coelestis  capitibus  perspicue  in  V.  D.  pro- 
posltis.  Rom.  12,  6.  :  ,Habentes  prophetiam,  secundum  analogiam 
fldei.'"    (L.  de  justiflc.  §  66.) 

c)  Vid.  inprimis  Joh.  3,  U.  15.  IH.  SO. 


«  2. 

Pertinet  autem  ad  fidem  in  Christum  primo  notitia,* 
eaque  explicita*  credendorum,c  inprimis'1  de  Christo 
ejusque  merito,  et  grafia  Dei  seu  remissione  peccatorum 
ac  salute,  a  Deo  per  illud  impetranda.* 

a)  Credere  enim  non  possimi ue,  itisi  quae  niente  apprehendimus 
aut  appreheusioue  simplici  cognovimus.  linde  notitia  vulgo  primm 
fidei  gradit*,  aut  par*  prima,  seu  initium  fidei  appellatur.  Conf.  Aub- 
fùhrl.  Erkliirung,  p.  575.  576. 

Gkrhardits:  „Fidem  esse  njitUiam,  demonstramus  :  1.  Abj^ynifi- 
fogja.  Jl'fffff  deducltur  a  jrritiu,  quod  signiflcat  dpceo  ac  persuadeo. 
Act  19,  8.  2.  Ex  Ji/nonj/uàa.  Ipsa  Scriptura  deflnit  fldem  per  scien- 
tiam.  Es.  63,  11.  Johy",  3.  Lue.  1,  77.  Job.  19,  25.  Hebr.  11,  8.  3.  Ex 
cvnm gatjs .  Uomo  vel  animus  fldelis  vocatur  llluminatus,  lntelligens, 
^apiensTTllustratus.  Eph.  5,  8.  Qs.  4,  10.  Matth.  18,  23.  Eph.  1, 17. 18. 
Col.  1,  li.  4.  Ex^qpiitìaiiu.  Incredulità*  appellatur  ignorantia  Act.  17, 
23.  30.,  teuebrae  Es.  '.),  1.  Matth.  4,  15.  Lue.  1,  79.  Joh.  1,  5.,  coecitas 
Rom.  11,  25.  Eph.  4,  18.,  insiplentia,  stultitia  Rom.  10,  19.  Luc.~24,  25. 
Ergo  a  contrarlo  scnsu  fldes  erit  scicntia,  sapientia  et  intclligentia. 
6.  Ex  tjdei  Matura  et  jjrqprietatlbus.  Fides  est  assensus;  ergo  et 
notitia, 'quia  rei  ignotae  non  possumus  assentir!.  Fides  est  fiducia; 
ergo  et  notitia,  quia  in  rem  ignotam  non  potest  ferri  fiducia.  Fides  nos 
in  corde  ccrtos,  pacato-  et  quietos  reddlt;  utique  ergo  requiritur,  ut 
fundamentum,  cui  innltitur,  perspectuin  atque  cognituin  habeat.  2  Tim. 
1,12.  Fide  recumbimus  in  divinas  promisslones;  requiritur  igitur,  ut 
vim  ac  sensum  earum  pernoscamus.    6.  A  deductione  ad 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


137 


Si  tldes  est  ignorantia,  quis  erlt  usus  mlnisterli?  quia  fructua  praedlca- 
tionls?  quae  neceaaitas  instituuoni.s?  Sì  fldes  est  ignorantia,  quorsum 
jabemar  probare  apiritua,  cavere  pseudoprophetas,  omnia  probare  et, 
quod  bonum  est,  tenere,  solili  -  (  'lirist  i  vocem  sequi,  alienam  vero  ne- 
gligere? 1  Joh.  4,  1.  Matth.  7,15.  1  Theaa.  5,  21.  Joh.  10,  4.  5.  At  nlhil 
horum  praestari  poterit  ab  eo,  qui  veritatem  in  aingulia  fldei  artlculis 
non  habet  cognitam."    (Loc.  de  justiflc.  §  67.) 

Idem:  ..Bc'Uarmiuua  1.  I.  de  justlf.  c.  7.  probare  conatur,  ,fldem 
juatiflcautem  non  esse  notitiam',  ac  concluditi  .Mysteria  fldei,  quae 
rationero  auperant,  credimus,  non  intelligimus  ac  per  hoc  fldes  distin- 
guitur  contra  scientiam.'  .  .  Resp.  :  Quamvis  fldes  non  alt  notitia  ex 
principila  humanac  ratlonls  deducta  vel  illls  superstructa  (quam  apo- 
stolus  vocat  ,sapientiam  hujus  mundi'  1  Cor.  3,  19.,  .humanam'  1  Cor. 
2,  13.,  ,carnalem'  1  Cor.  1,  12.)  ;  ex  eo  tamen  nondum  sequitur,  quod 
nullo  modo  sit  notitia,  sed  ignorantia;  .  .  .  quinimo  est  notitia  quae- 
dam  ex  fiìumlnatione  Spiritus  Sanctì  et  revelatlone  evangelil,  in  mente 
hominls  accensa.  Delude,  quamvis  fldes  non  sit  uotlUa  lntuitiv:i, 
omnes  causas  et  proprietates  objectl  rationis  lumine  attingens,  est 
tamen  notitia  spirituali»  tantum  de  objecto  sibi  proposito  cognoscens, 
quantum  ad  salutem  in  via  hujus  vitae  requlrltur.  Denique  quamvis 
notitia  fldei  suos  habeat  gradua,  ut  in  quibusdam  hominlbus  sit  illu- 
strar et  eia  ri  o  r,  in  quibusdam  vero  obscurior  et  tenuior,  tamen  jnarfg 
4QJttÌA49.n,on  v^rìanj^pecicm^  proinde  etiam  infirma  ac  languida  fldes 
non  est  ignoranti»,  aed  notitia  quaedam."    (Loc.  de  juatlflc.  §  68.) 

b)  Seu  talis,  qua  rea  credenda,  licet  evidenter  non  cognoscatur 
aut  omnia  cognoscibilia,  quae  in  en  sunt,  actu  cognitionis  attingantur, 
distincte  taroen,  seu  ita  cognoscatur,  ut  ab  aliis  objectis  discerai  poesit. 
Opponitur  autem  ei  cognitio  implicita,  <jua  quis  v.  g.  credere  putatur, 
Christum  esse  mediatorem,  quando  credit,  vera  esse,  quae  credit  eccle- 
sìa, licet,  quaenam  illa  sint,  quae  ecclesia  credit,  ipse  minime  cogni- 
tum  habeat.  Conf.  b.  Mu*.  de  Convers.  Disp.  III.  c.  IL  $  96.  sq. 
p.  146.  147. 

Kromaykkus:  ,, Inter  dUtinclam  notitiam  ratione  gbjectorumj  et 
Inter  dlstinctam  notitiam  ratione  C0i(#O£.vel  rnqdi  disti nguendum.  Ulam 
esse  fldem,  concedlmua;  de  poateriore  dlcltur:   ÌVfofc  rift  àiturriac 
l/cy.X'k  iciTt,  rò  tùc  ttf/ù  Onn  Jz/ru»-,  id  est,  man if estum  incredulitatls 
argumeutum  est ,  ujavij^o^o  res  sit,  de  Dco  quacrere.   Quam  ob  cauaam 
Inter  nòtTtlam  e? plicflàm' et" distinctam  nonnulli  diacernunt;  iUgm  ad 
objectum  vel  etiam  principium,  undèTiauritur  notitia,  sed  frane  ad  mo- 
dura  vel  cauaam  referentea.    Ex  hla  iudldum  ferri  poteat  de  fide  im- 
plisitSL  poti  ti  iì  rio  ni  in.   Dicitur  enim  fldes  implicita  vel  in  senso  sano, 
veTin  aenau  cacodoxo.   In  tensu  sano  fldes  implicita  ^vocatur,  cum  res 
spiritualea  cognoacuntur  non  distincte,  sed  communi  earum  principio, 
quod  est  Script.  ■S.    Qui  euim  credit,  Scripturam  S.  esse  veram,  llle 
implicite  credit  omnia,  quae  In  illa  contlnentur.    Ps.  119,  66.:  ,Omnla 
praecepta  tua  sunt  ipsa  veritas.'    Et  hactenus  fldesjmpjicita^  dicitura 
vel  de  rebus  et  quaestionibus  qaj^lutem^QJ^Ù^^^inehin>us,  qua-] 
liter  fldem  iinplicitam  habent  simpìlcioreaqe^trcumstautiia  quibusdam] 
historicis.  aut  etiam  auicibus  controversiarum,  quas  cjtra  jacturami 
salutìs  ignorare  possunt,"  modo  eas  non  negen't  ;  vel  de  fuiidamentalii 
^pettina,  cum  non  statim  omnes  ariiculi  fldeiexpl icltc  cogniti  liabentur 
cognito  eoruin  principio  communi,  quod  est  "Scriptum ;  et  hoc  poste- 
riori  modo  dicitur  fldea  implicita,  quae  bona  quidem  eat  et  necessaria 
discenti,  sed  ita,  ut  reddatur  poatea  distlncta  notitia,  quae  necessaria 
eat  ad  apprehendendum  bonum,  ita,  ut  alnguli  articull  ad  salutem  ne- 
cessari! explicite  cognoscantur,  Hebr.  6,  1.    In  sensu  autem  cacodoxo 
fldes  implicita  dicitur  :  1 .  ratione  falai  princlpil  communia,  quod  ppntf- 


Digitized  by  Google 


138 


PART.  III.     CAP.  III. 


fieli,  faciunt  traditionem  eccleslae,  et  hoc  vel  illud  credendum  dlcunt, 
quia  credit  ecclesia.  Nam  sola  8acra  Scrlptura  est  objectum  fidei. 
Act.  24,  14.  :  ,Colo  patJiUP  DeujS*,  inquit  apostolus,  .cred^ns  ornnihus. 
ouac  in  Ictic  et  prophetia  scrinU-Sunt.'  Deinde  cum  fldes  implicita, 
ratione  quidem  veri  principi!  communi»  seu  Scripturae  sic  dieta,  existi- 
matur  esse  sufflciens,  cti  arasi  in  partlcularl  Ignorentur  ea,  quae  in  com- 
muni principio  cifri  iin  tur  rapita  iu\  ftftli^m  ne  r.e«ftfrrfr  7   quod  IterUlU 

est  pontiflciorum  pìacitum,  idque  testatur  communi*  praxis  in  ecclesia 
papistica,  dum  fldem  implicitam  iaudant  in  laicis,  quando  creddnt  sine 
notitia  rei  explicita,  quod  ecclesia  et  praelati  crudunt,  qualis  fldes  tollit 
ipsam  rellgionem,  quae  sine  notitia  esse  neqult."  (Theol.  poslt.-pol. 
I,  655.  sq.) 

LutreruS:  ,,Also  sagen  auch  jetzt  die  Papisten,  sie  gliiuben,  was  A 
die  Kircbe  glaubt;  und  wie  man  von  den  Polen  sagt,  dass  sie  sagen 
sollen:  Ich  glaube,  was  mein  Kònig  glaubt.  Warum  nlcht?  Wie 
kònnte  ein  besserer  Glaube  sein,  der  weniger  Miihe  und  Sorge  h'attc, 
denn  dieser?  Also  sagt  man,  wie  ein  Doctor  habe  elnen  KÒhler  zu 
Prag  auf  der  Briicken  aus  Mltleiden,  als  uber  einen  armen  Laien,  ge- 
fragt:  Lleber  Mann,  was  glilubst  du?  Der  Kòhler  antwortet:  Das  die 
Kircbe  glaubt.  Der  Doctor:  Was  glaubt  denn  die  Kirche?  Der  Kòh- 
ler  :  Das  ich  glaube.  Darnach,  da  der  Doctor  hat  sollen  sterben,  ist  er 
vom  Teufel  so  hart  angcfochten  im  Glauben,  dass  er  nirgend  hat  kòn- 
nen  bleiben,  noch  Ruhe  haben,  bis  dass  er  sprach  :  Ich  glaube,  das  der 
Kòhler  glaubt.  Wie  man  auch  von  dem  grossen  Thoma  Aquino  sagt, 
dass  er  an  seinem  Ende  vor  dem  Teufel  nlcht  hat  bleiben  konnen,  bis 
dass  er  sprach:  ,Ich  glaube,  was  in  dlesem  Buch  stehet',  und  hatte  die 
Blbel  in  Armen.  Aber  Gott  verleihe  una  aolchea  Olaubens  nicht  viel. 
Denn  wo  diese  nicht  anders  haben,  denn  also  gegliiubt,  so  hat  sich 
beide,  Doctor  und  Kòhler,  in  Abgrund  der  Hòllen  hinein  geglaubt.  Da 
hinein  gliiuben  auch  solche  Geister,  die  da  sagen  :  Glaube  den  Lelb, 
den  Christus  meinet;  das  ist  gnug.  O  ja,  es  ist  fein  und  wohl  ge- 
glaubt; solcher  Glaube  schadet  dem  Teufel  nichts."  (Warnungsschrift 
an  die  zu  Frankf.  a.  M.  1533.  XVII,  2442.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quenstedtius  :  „Antithesùs  :  Pwt\fàorum,  asserentium,  fldem 
non  tam  per  notitiam,  quam  per  ignòrantiaìh  esse  deflniendam;  ita 
Bellarminus  de  justiflc.  1.  1.  c.  7.  §  2.,  ubi  inquit:  .Probatur  igitur, 
fldem  non  esse  notitiam,  sed  assensura.*  Sub  flnem  capitis  scribit: 
,Mysteria  fidei,  quae  rationem  superant,  credimus,  non  intelligimus, 
atque  per  hoc  fldes  distinguitur  contra  scientiam,  et  melius  per  ignoj- 
rautlaju,  quam  per  notitiam  deflnitur.'  .  .  Negant  autem,  (idem  justi- 
tlcantem  proprie  notitium  esse,  ut  (idei  .implicita*.-'  sive  carbojiariae,  in 
papatu  commendata*-,  fundamentum  poni  possit,  de  qua  Biel  3.  sent. 
dist.  25.  q.  un.,  et  Bellann.  1.  c.  Biel  Inquit:  JTidcs  implicita,  qua  fidells 
credit,  qulcquid  ecclesia  credit,  utilissima  est  fldeli.'"  (L.  c.  P.  IV. 
C.  8.  s.  2.  q.  1.  f.  1345.) 

c)  De  quibus  vid.  Proleg.  c.  I.  §  27.  sqq.  Voi.  I.  p.  45.  sqq. 

d)  Vid.  Proleg.  $  31.  32.  Voi.  L  p.  52.  53.  Unde  constai,  quod, 
quando  fides  in  Christum  deuominatur  ab  objeclo,  non  lamen  exclu- 
dantur,  sed  includantur  gratia  Dei  et  gratuitae  promissione»  divinae  de 
remissione  peccatoruin  et  salute  propter  Christum.  Conf.  b.  Mw.  1.  c. 
§  101.  p.  148.  $  142.  sqq.  p.  177.  sqq. 

e)  Probatur,  notitiam  illam  ad  fidem  in  Christum  requiri,  ex 
Joh.  0,  69.  :  Nos  eredidimus  et  cognovimus,  quod  tu  si*  Chrùtus,  Filius 
Dei,  et  Joh.  17,  3.  :  Haec  ed  vita  aderita,  ut  cognomini  te  solum  illuni 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


139 


verum  Deum  et,  quem  misisti,  Jesum  Christian.  Sic  etiara  Lue.  1,  77. 
fides  salvifica  describitur  per  cognUionem  saluti*  etc.  Et  oppoaita  in- 
credulitas  vocatur  ignorantia  Ad.  17,  23.  30.  Ephes.  4,  18.  Fideles 
vero  ipsi  prfirtc  dei»,  Gal.  2,  9.    Conf.  Joh.  10,  14. 

f 

§  3. 

Deinde  ad  fidem  in  Christum*  pertinet  assensus,  seu 
judiciumb  intellectus,  quo  ea,  quae  in  Scripturis,  inpri- 
rais°  de  Christo  mediatore  et  per  eum  impetranda  gratia 
Dei  et  salute  traduntur,  vere  enunciarid  judicantur,  idque 
propter  revelationem  divinam  seu  veracitatem  Dei  reve- 
lantis,  et  gratiam  interius  in  corde  supernaturaliter  sese 
exserentem,  seu  cum  verbo  Scripturae  concurrentem.e 

a)  Dicitur  alias  aecundus  gradii*  aut  jxirs  altera  fidei.  Ac  certuni 
est,  fidem  in  suo  formali  conceptu  importare  assensum,  auctoritati 
dicentis  sive  testificanti»  innixum. 

b)  Sic  Paulus  dicit,  ea,  quae  mnt  Spiritm  Dei,  spiritualiter  dijudi- 
eari,  àvax pive nHai,  1  Cor.  2,  IJf.  15. 

Sklneccerus  :  „Qol  Christo  non_credlt,  multo  minjis  credit  iu_ 
Christura." 

Quknstbdtius  :  ,,A8sensus  hic  non  perfunctorius,  non  dubias, 
~i  non  vacillans,  sed  certus  flrmusque  esse  debet;  unde  ifeyx°c  t®-*"*'*- 
juKCi-TUerta  persuaslo  de  rebus  etiam  non  apparentlbus,  dicitur  Ebr. 
11,1.   Nititur  hic  actus  fldei  non  rerum  evidentia  ant  causarura  et  prò-  •* , * 
prìetatum  notitia,  sed  Dei  dicentis  infallibili  auctoritate.   Hinc  Da- 

mascenUS  L  4.  de  F.  O.  C  12.  fidem  esse  ait  «ToÀiifTpay/iói-yroy  ffin marnai-  *• 

otv,  inscrutabilem  assensum.   Per  à«ro>.t«rp#i)  uómp-nv  removet  a  fide  sen-  .-. 
sum  eF  rationem  ;  per  <n)  Kmatitaiv  ipsam  approbatlonem  et  assensio- 
nem  exprimit.   Objectum  fidei  est  veritas,  haec  autem  cognita  elicit 
assensum.'4    (L.  c.  s.  1.  th.  7.  f.  1837.) 

Hobpfnkrus:  „Non  hoc  volumus,  quasi  fides  humana  nunquam  /./- 
ientetur  quibusdam  tcntationibus,  cum  el  refragetur  experientia. 
Quare'dTstlnguimus  Me  Inter  dubititi  onem,  quae  fidem  vincif.  eteam,  . 
quae  fidem  saltem  impugnai.  Illa  nihil  allud  est,  quam  stolida  rationis 
disceptatio/quaé  assensum  omnera  expellit,  nedum  flduciam  adraittit; 
et  tafìs  dubitatlo  non  habet  locum  in  fide,  tpmm  pottas  Bdei  est  oppo- 
slta.  ,Quld'  enim  ,magis  est  contra  fidem,  quam  credere  nolle,  quicquid 
non  possit  ratlone  attingere?',  ut  ait  Bernhardus  ep.  190.  Deinde  est 
dubitati! >  injlrmitatist  quae  non  omnem  omnlno  assensum  et  flduciam 
abjicit,  sed  luctatur  saltem  in  tentationibus,  flduciamque  languidam 
facit.  Et  haec  lntìrmitas  est  vcl  in  cognitione,  slcut  apostoli  multos 
articulos  non  recte  lhtellexerunt  initio,  vel  in  fiducia,  Matth.  6,  30. 
13,  31.  82.  .  .  LuctOj  sive  in  ascensione,  sive  in  fiducia,  jìqu  eatslgnuui 
Incredulitatls,  sed  vera  UQta  vivae  ac  efflcacis  fidei,  quae  captivat  in- 
P^4Utj45U  '  -  "*™T?T?tgr?™.'*'    (Lóér^Toc.  Ift  -:   *' 

c)  Quaravis  enim  homini  salvando  necessariura  sit  credere,  vera 
esse  omnia,  quae  in  Scripturis  sacris  continentur;  hoc  loco  tamen, 
quando  de  fide,  ut  causa  salutis,  agimus,  consideranda  ea  est  in  ordine 


7 


ì 


Digitized  by  Google 


140 


part.  in.  cap.  in. 


ad  speciale  seu  peculiare  objectum,  quod  habet  vim  recuperandi  salutem 
per  peceatum  amissam,  et  cujue  intuitu  ip&a  fides  inter  causas  saluti» 
recenseri  poteat. 

d)  Prout  eunuchus  Ad.  8,  37.  Philippo,  post  se  raion  e  in,  quo 
Jesum  Oli  praedicaverat,  quaerenti,  utrum  crederei  ex  tato  corde,  responait  : 
Credo  Jesìim  Christum  esse  illum  Filium  Dei. 

e)  Scilicet  ut  doctrina  ipsa  Scripturae  sii  év  cbr»4c  cfcc  irven/tams  xaì 
iwdfitats,  in  ostensione  spiritus  et  virtutis,  juxta  1  Cor.  2,  4-  Conf. 
Proleg.  cap.  II.  §  32.  34.  Voi.  L  p.  53.  64. 

§  4. 

Requiritur  autem  etiam  ad  fidem  in  Christum  ex 
parte  assensus  spectatam,  ut  homo  sub  uni versalibus  ■ 
propositionibus  de  Christo  mediatore  et  gratia  per  ipsum 
impetranda  ad  se  in  individuo5  descendat,  et  credat, 
Christum  prò  se  esse  passum  et  mortuum.0  linde  etiam 
fides  specialis  appellari  solet.d 

a)  V.  g.  Christus  dedit  se  ipsum  a^uo-cpo»  prò  omnibus,  1  Tim.  2,  6\, 
mortuus  est  prò  omnibus,  2  Cor.  5,  lo.,  est  propiiiatio  prò  totius  mundi 
peccatis,  1  Joh.  2,  2. 

Gkkhardus:  ,,At  inquiunt:  ,81  Christus  vere  prò  omnibus  mor- 
tuus, sequetur  ipsum  ejfecjum  et  fructitm  mortis  ajl  omnes  jjertinere.' 
Resp.:  1.  Ut  eleemosyna  accipiatur,  non  sol um  requiritur  manus  offe- 
rens,  sed  etiam  oblata  jffclufcns  ;  ita  quoque  , tantum  qulsque  de  hisce 
bonis  possidet,  quantum  vase  fìduciae  colllgit*,  ut  pulchre  loquitur 
Bernhardus  serm.  32.  super  Cant.  col.  597.  et  serm.  8.  in  anunclat. 
col.  118.   Non  sufficit,  beneficia  Christi  morte  parta  ft^erri.  sed  etiam 
fide  ea  oportet  accipi.  .  .    5.  Quomodo  autem  uni  versai  itas  meriti 
Christi  niìinmiììnny  fqiwiatai,  licet  quidam  fructus  illius  nonreddantur 
,'      participes,  ld  declarari  poterit  slmili.    Detineantur  e.  g.  centumi 
christianl  captivi  ab  imperatore  Turcico  ;  princeps.  aliquis  christianusu 
prò  omnium  Uloram  redemptione  certam  pecuniae  suinmain  persolvat;!  / 
(  si  qui  postea  malint  in  Illa  captivitate  diutius  haerere,  quam  oblata  etl 

; ,  .'  v.' •         Rredb  paria  liberiate  pcrfrui,  sibi  uTud  imputent,  inique hoc  quicquam] 
/     derogavit  universalitati  Airpov  prò  omnibus  captivis  pràestitK  Perlndei 
seres  habet  cum  homlnibus,  qui  in  j*egno satanaè  et  peccati  captivi  de-|l 
tlneoantur,  prò  quibus  omnibus  Christus  pretiosìi'm  suuin  sanguinera 
dedit  àvriXvrpov ;  quod  actu  ex  illa  spirituali  captivitate  non  orane»  libe- 
rantur,  universalitati  Mt/wv  nihil  derogat."   (L.  th.  de  electione  §  119.) 

b)  Haec  enim  signorum  universalium  vis  est,  ut  termino  alicui  com- 
muni (y.  g.  homo)  addita,  quae  de  termino  communi  dicuntnr,  omnibus  sub 
co  contentis  singularibus  convenire  significent  ;  quae  etiam  in  praesenti  mate- 
ria co  jine  in  Scripturis  totie*  adjecta  et  ùwulcaia  leguntur,  ut  peceatores,  de 
peccatis  suis  anxii  et  soliciti,  univer salitate  satisfadionis  prò  omnium  peccatis 
a  Qiristo  praestitae  et  hinc  reparaiae  qratiae  oc  remissioni*  peccatorum  sese 
erigere  eaque  ad  se  etiam  in  individuo  pertinere  tato  oc  Jirmiter  credere 
possint  et  credani.  Abstjue  hac  universalitati  si  e**et,  peccator  fuiud  esset 
nabiturus,  unde  in  conxcientiae  terroribus  et  sensu  irae  diinnae  ob  ])eccattx 


Digitized  by  Google 


DB  FIDE  IN 


Tl'M. 


141 


«me  erigerei.  Ncque  enim  a  partieulari  ar aumentavi,  avi  ex  eo,  quod  prò 
quibusaam  Qiristm  mortuus  sit  et  gratiam  Dei  ae  remissionem  peecatorum 
alùjuibiiA  promeruerit,  de  se  determinate  et  in  individuo  subsumere  peceaior 
quuspiam,  et  quod  prò  se  etiam  Oiristu*  satisfecerit  etc,  concludere  potest. 
Verba  sunt  b.  Mumei  Tract.  de  Con  vere.  Disp.  III.  cap.  II.  §  107. 108. 
p.  153.  154.  Conf,  quae  diximus  in  Proleg.  cap.  I.  §  32.  Voi.  I.  p.  53. 

c)  Sic  Jobus,  professionem  fidei  suae  eden»,  dixit  :  -Spio,  quod  r#v 
demtor  meus  vi  vii,  cap.  IO,  26. ,  et  Paultis  Gal.  2,  20.  :  Vitam,  ait,  quam 
nunc  vivo  in  carne,  vivo  perfidem  illam  Filii  Dei,  qui  dilexit  me  et  tradidit 
temei  ipsum  prò  me. 

d)  Atcjue  ita  constat,  non  dici  fidem  speeialem  a  promissionibus 
aut  revelationibus,  quae  cuique  credenti  specialiter  et  in  partieulari 
factae  pi u t ,  8ed  cum  ab  objecto  speciali,  in  quod  fertur,  sci]  ice  t  Christo 
mediatore,  et  promissionibus  de  gratia  Dei  et  remissione  peecatorum 
ac  salute  propter  Christum,  tum  ab  ejus  speciali  applicatione  ad  cre- 
dentem.  Conf.  b.  Musaci  1.  c.  de  Con  vere.  §  110.  sqq.  p.  155.  sqq.  et 
Tract.  de  Eccl.  Part.  I.  Disp.  I.  §  61.  p.  38.  39. 

Hoixazius:   „Fldes  generali*  est,  qua  homo  salvaDdus  credit, 
omnia  vera  esse,  quae  verbo  divino  revelata  sunt/.  .  .  fldes  speciali», 
qua  peccator  conversus  et  renatus  promissione»  universale»  de  Christo 
mediatore  et  gratia  Dei,  per  ipsum  impetranda,  slbi  in  Individuo _ap£li-  J 
cat."    (Exam.  th.  P.  III.  s.  2.  c.  7.  q.  2.  p.  1164^ 

Luthkrcs:  „Obwohl  diese  Worte,  daran  slch  der  Glaube  halten 
musa  :  ,pur  HM  geboren,  gelitten  u.  s.  w.',  nicht  ansgedràckt  da 
stehen,  so  muss  mans  doch  aus  andern  hernach  nejime»  nnd  djirch  alle 
diese  Stiicke-  ZielUifl;  denn  In  dem  dritten  Artikel,  da  wir  sagen:  ",Tch 
glaube  die  Vergebung  der  Siinden',  glosslrt  er  slch  selbst,  da  er  die 
Ureach  und  Nutz  dieses  Stiicks  setzet,  warum  er  geboren,  gelitten  und 
allea  gethan  babe.  Und  riihret's  zwar  aucb  hier  im  Text,  da  wir 
sprechen  :  ,  Un*ern  Herrn'  ;  damlt  wir  bckennen,  dass  ni  Ics,  was  der 
Mann  Ist  una  tnut.  un*  geschehen  ist,  als  der  darum  geboren,  gelitten, 
auferstanden  ist,  zu  Trost,  dass  er  uuacr  Herr  sei.  .  .  Darum  gewòhne 
dich  dazu,  die  Worte  also  anzusehen,  dass  du  lmraer  das  Wort  ,yaa£r' 
hlndurch  zlehest  durch  alle  Stucke  des  Glaubens,  dass  es  allea  mtr  gilt 
(der  lch  an  Ihn  glaube)  und  uuilì  wlrd  wider  inf\n&  Siinde  und  bose  Ge- 
wissen."    (Ausleg.  des  andern  Artlkels.  1583.  X/lSSl.  1338.) 

Dannhauerus:  ,,,Parest*,  inqult Chrysostomus  in  eplst.  ad  Gala- 
taa,  ,ut  quisque  nostrum  non  minus  gratia*  agat  Christo,  quam  si  ob 
ipsum  IMfflB  venisset.  If eque  enlm  recuaaturus  erat,  vel  ob  unum  tan-  /  A 
tam  adhlbere  dispensationem  ;  ideo  slnguium  quemque.  hominem  pari  - 
caritatia  mola  diligi  t,  quo  dillgit  orbem  universum."'  (HodosopK. 
Phaen.  X.  p.  670.  sq.) 

CffKMTfmus:  „Est  fldes  quaedam  generalis,  quae  complectitur  in 
genere  hlstoricam  twtjtigm  eorum,  quae  in  Scriptum  a  Deo  proposita 
sunt,  et  li»  neralem  assctislonem^  qua  statuimus,  ea,  quae  In  verbo  Del 
nobls  revelata  sunt,  vera  esse,  non  propter  argumenta  ratlonls,  sed 
quia  certi  sumus,  a  Deo,  qui  verax  et  omulpotens  est,  Illa  tradita  et 
proposita  esse.  Et  haec  quidem  generalis  fldes,  quia  etiam  in  Impils 
esse  potest,  perse  non  justiflcat  ;  fide*  tornei  juslificans  generalem  illam 
Jldem  prae*upponit  et  includit.  Quando  euim  generale  illud  fundamen- 
fùra,  statuens,  vera  et  certa  esse,  quaecunque  divinitus  in  verbo  Dei 
patefacta  sunt,  non  adfuerit  vel  vacillaverlt  :  nec  concipi  potest,  nec  in 
lueta  retinerl  fiducia  promissioni*  divinue  tnisericordiac  remittcntls 
peccata  propter  Christum.  Axticulus  etiam  redemtionis,  justlflcalionls 
seu  reconcillatlonls  non  potest  recte  intelllgi,  nisi  praecedente  notltla 


Digitized  by  Google 


142 


part.  ni.  cap.  in. 


reliquarum  partlum  verbi  Dei.  Quando  igitur  dicimus,  proprium  et 
principale  objectum  fide!  justiflcantis  esse  promissionem  gratuitae  mlse- 
rlcordlae  Dei  propter  Christian  mediatorem,  non  subtrahimus  fldem  re- 
liquia articulis  seu  partìbus  verbi  Dei  ;  sed  sicut  summa,  finis  et  scopus 
totius  Scripturae  est  Christus  mediator,  Lue.  24.  Joh.  5.  Rom.  10. 
Ebr.  10.  :  ita  fldes,  quando  universo  verbo  Dei  assentitur,  respicit  ad 
scopum  et  finem  Scripturae,  Chrlstum  sci.  in  officio  mediatori*." 
(Exam.  Concil.  Trid.  Genevae  1641.  f.  159.) 

§5. 

Praeter  notitiam  et  assensum  ex  parte  intelleetus 
includit  etiam  fides  in  Christum  ex  parte  voluntatis* 
fiduciam,  seu  actum  ejusmodi,  quo  voluntas  acquiescitb 
in  Christo  mediatore,  tanquam  bono  praesentec  atque 
nostro d  et  causa8  alterius  boni,  nempe  remissionis  pecca - 
torum  et  vitae  aeternaef  consequendae.» 

a)  Quemadmodum  enim  Christus  mediator  in  Scripturis  proponi- 
tur  non  nudae  aut  speculativae  cognitionis  causa,  ut  tanquam  vere  ita 
se  habens  intelligatur,  verum,  ut  rationem  boni  nostri  ha  beat  ac  taliter, 
sive  ut  causa  impetrandae  salutis,  nobis  exhibeatur;  ita  fatendum  est, 
affici  ea  aut  moveri  posse  ac  debere  voluntatera  hominum  ad  prosecu- 
tionem  ejus,  seu,  ut  actu  fiduciae  in  eo  recumbat  atque  advereus  iram 
Dei  et  conscientiae  morsus  ac  pavores  sese  erigat  ac  soletur. 

S.  Scumidtius:  ,, Fiducia  vel  flduclalis  apprehensio  est  fidei  justi- 
flcantis  in  hoc  justiflcatiouis  negotio  propria,  et  ultimate,  ut  sic  loquar, 
,L^ffi_cpnstÌtuH ;  unde  etiam  D.  Hoepfnerus  de  justlf.  disp.  12.  th.  32. 
j  /    p.  1121 .  eam  fldei  salviflcae/gmam,  et  quidem  intrinsecam  atque  essen- 

tlalem,  diccre  non  dubitavit.   Certe  namque  sine  ea  uotitia  et  assensus 
,  /  }    nondum  justitìcare  possunt;  quibus  vero  si  accesserit,  justiflcatio  per- 
flcitur."    (Art.  F.  C.  Repetit,  p.  22U.) 

b)  Sic  enim  fiducia  generaliter  loquendo  definitur  et  a  ape  distin- 
guiti, quod  Ma  prò  objecto  habeat  bonum  praesens,  quo,  tanquam 
causa  alterius  boni,  voluntas  nitatur,  haec  vero  prò  objecto  habeat 
bonum  abaens,  quod  expetat  voluntas  et  tanquam  obtentu  possibile 
atque  obtiuendum  expectet.  Conf.  b.  Mus.  Tract.  de  Convers.  Disp.  HI. 
cap.  III.  §  121.  sqq.  p.  164.  sqq. 

c)  Dicuntur  autem  bona  praesentia  respectu  fiduciae  non  tantum, 
quae  realiter  et  physice,  sed  etiam  quae  moraliter,  ratinile  alicujus  meriti 
et  valori»  praesentia  sunt  aut  tanquam  praesentia  apprehenduntur. 
Itaque  pii  in  Vet.  Test,  recte  potuerunt  fidaci  am  collocare  in  venturo 
Messia  et  in  satisfactione  prò  peccatis  ab  ipso  aliquando  praestanda,  et  iws 
(in  Nov.  Test,  post  tot  saecula  a  Christo  passo  vivente*)  confidimus  in  eadem 
satisfactione,  olim  per  ejw  passionem  et  mortevi  praestita.  Oiristus  enim. 
ejwcfue  passio  et  mors  esterniti  se  moraliter  et  ratione  sui  meriti  ad  omnia 
retro  saecula,  praesentia  item  et  futura,  fuitque  omni  tempore  credentibus 
remissionis  peccatorum  et  salutis  obtinendae  causa,  ut  hoc  etiam  inluitu  cum 
auctore  epistolae  ad  Ebraeos  dicere  possimus,  Jesus  Christus  fieri  et  hodie 
idem  et  in  saecula,  cap.  13,  8.  :  verba  sunt  b.  Mus.  L  c.  §  127.  p.  166. 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM 


143 


d)  Bona  enim,  utut  praesentia,  adjumenlo  nobis  futura  haud  «uni,  ut 
confidere  in  Ulis  queamm,  nisi  nostra  siiti,  vel  miteni  ob  amicitiam  et  padum, 
quod  cum  eo,  cujus  sunt,  iwbis  interceda,  ad  no»  quodammodo  pertineant  et 
hoc  intuita  tanauam  nostra  aestimentur.  Et  sic,  licet  Oiristi  meritum  et 
satisfactio  a  nobut  non  sint  praestita,  sed  a  Christo;  quia  tamen  ab  ipso  prò 
nobis  et  nostri  loco  praestita  sunt,  et  Deus  illa  eodem,  oc  si  a  nobis  ipsis 
praestita  essent,  loco  habet,  recte  ea  in  twstris  aut  ad  nos  pertinentibus  repu- 
tamus.    B.  Mus.  de  Convers.  Disp.  III.  cap.  III.  §  128.  p.  167. 

e)  Nimirum  in  hoc  differì  fiducia  in  Christum  a  dileetione  Christi, 
quod  haec  Christum  absolute,  illa  eundem  eum  relatione  ad  aliud  bonum 
«btinendum,  tanquam  ejus  causam,  coqnitum  prò  objecto  habet.  B.  Mus.  L  c. 
S  129.  p.  167.  §  139.  et  140.  p.  174.  175. 

f)  Equidem  prout  bona  per  Christum  parta  midta  ac  varia  sunt, 
juxta  Ephes.  1,  3.  2  Cor.  1,  20.  Joh.  16,  23.,  ita  generaliter  loquendo 
fiducia  in  Christum  prò  objecto  habet  Christum  ad  varia  bona,  cum  corpo- 
ralia,  tum  spiritualia,  obtinenda  per  modum  causae  relatum:  hic  tamen 
agimus  non  de  qua  vis  fiducia,  sed  de  fiducia,  qua  homo  peccator  tendit 
ad  gratiam  Dei  et  salutem  aeternam  consequendara  ;  quemadmodum 
et  fatendum  est,  fiduciam  omnem,  auae  est  in  Christum,  ut  aliorum  hono- 
rum impetrandorum  causam,  remivi  tandem  in  ipsum,  ut  causam  recon- 
ciliationis  cum  Beo  et  remissioni^  peccatorum.  Conf.  Mus.  L  c.  §  141. 
p.  175.  176. 

g)  Probatur  autem,  fidem  in  Christum  includere  praeter  actum 
credendi  in  intellectu  etiam  ex  parte  voluntatis  fiduciam  in  Christum, 
ex  Rom.  3,  24-  sqq.,  ubi  objectum  fidei  constituitur  Christus,  ut  f/«*rnj- 
ptov,  seu  placamentum  irae  divinae,  propositum  in  sanguine  suo,  seu  qua- 
tenus  per  effusum  sanguinem  suum,  sive  per  passionem  et  mortem 
suam,  placandae  irae  divinae  et  impetrandae  remissionis  peccatorum 
apud  Deum  causa  meritoria  est.  Ùnde  statini  constat,  hdem  illuni 
non  esse  nudum  assensum,  sine  ullo  voluntatis  actu  circa  Christum 
(sic  enim  esset  fides  moriva),  et  quia  conjunctum  habet  aliquem  volun- 
tatis actum  circa  Christum,  hunc  ipsum  esse  actum  fiduciae,  quippe 
occupa tu m  circa  Christum,  ut  causam  impetrandi  alicujus  boni,  nempe 
gratiae  Dei.  Conf.  Mus.  1.  c.  §  161.  sq^q.  p.  194.,  ubi  etiam  exemplo 
Abrahami,  credentis  in  eum,  qui  justificat  xmpium,  seu  credentis  in  Deum, 
qui,  licet  justus  ac  vindex,  tamen  propter  Messiam  mediatorem  pecca- 
toribus  gratiam  concedat  etc.,  idem  prolixe  ostendit,  Sed  et  alias 
constat,  rò  TTtareóttv  eiq  ròv  utòv,  quod  dicitur  in  oppositione  ad  rò  àrr«- 
•Vc?v  ra>  ufw,  Joh.  3,  36.,  idem  esse  atque  confidere  FUvo,  seu  fiduciam  in 
ilio  collocare.    Adde  Mus.  1.  c.  §  171.  172.  p.  214.  et  seqq. 

Hollazius:  „Probatur,  fldem  In  Christum  formaliter  et  Intrinsece 
includere  fiduciam  merito  Christi  innixam:  1)  Quia  fldes  in  Christum 
non  est  tantum  actus  intellectu*  sive  notitia  et  assensus  sed  etiam 
actus  voluntatis.  Id  quod  conflrmatur  :  a)  Ex  ipsa  phrasi  :  Credere  in 
Christum.  quae  vi  praepositionis  .in',  cum  casu  quarto  constructae,  In- 
slnuat  actum  quendam  credentis  in  Christum  tendentem,  quo  homo  cre- 
dens  quasi  extra  se  In  Christum  feratur  aut  ipsi  adhaereat.   b)  Ex  con- 

alludine  loquendi,  quam  recte  urget  Augii . -ti mi. s  tract.  29.  in  Joànnem. 
ani  daemones  dicuntur  credere  Christo,  ut  et  Christum  ;  ncc  tamen 
credere  dicuntur . l'n^  Christum .  Et  nos  credere  dlcimur  Paulo,  credere 


Digitized  by  Google 


144 


PAKT.  IH.    CAP.  III. 


Petro;  credimus  etiara,  Paulura  et  Petrum  esse;  nec  tamen  in  Paulum 
et  Petrum  credere  dicimur.  Ergo  credere  In  aliquem  praeter  actum 
credendi  slve  assentiendi  importat  actum  aliquem  circa  objectum  ere- 
ditum,  qui  ncc  in  daemones  cadit,  nec  Petrura,  Paulum  aut  ullam  crea- 
turam  faabeat  prò  objecto;  nempe  actum,  quo  credens  In  objectum  sub 
certa  quadam  et  peculiari  ratione,  quae  In  nutlam  cadat  creaturam,  co- 
gnitum  et  creditum  tendit.  Quem  certe  voluntqtU  actum  esse  oportet. 
Ifoluntatis  euim  est,  extra  se  ferri  in  objectum  ;  sTcut  conti  a  intellectus 
e8t,~ob~jéetura  per  species  sibl  impressas  in  ne  cognoscere.  c)  Idem 
evlncit  objecti  cvnditio.  Christus  enlm  non  proponltur  in  Scripturis 
prolapso  in  peccata  mortalium  generi  cognoscen,dus  speculatlonla 
causa,  sed  tanquam  njediator  et  causa  remissioni*  peccatorum  et  vltae 
aeternae.  Vld.  1  Tlm.  2,  5.  Job.  1,  29.  3,  16.  Quae  bona  nostra,  ex 
Christo  in  nos  redundantia,  proponuntur  in  Scripturis  cognoscenda  et 
credenda,  non  ut  in  illorum  cognltione  et  assensu  intellectus  sistat,  sed 
ut  cognita  et  eredita  voluntati  repraesententur  et  exhibeantur,  ut  volun- 
tas  in  Illa  feratur,  in  lis  recumbat  et  illorum  fiducia  peccator  adversus 
iram  Del  et  consclentlae  pavores  sese  erigat  ac  consoletur.  Colllglmus  : 
Oranis  actus  voluntatis,  circa  borni  in  praesens  ad  obtinendum  aliud 
borni  in  ardu  uro  el  difficile  per  modura  causae  relatum,  est  forraallter 
J$uc(fij  atqul  actus  lllc,  quem  ex  parte  voluntatis  fldes  in  Christum  In- 
cludi, esf actus  voluntatis  circa  bonum  praesens  ad  obtlnenda  ali».  ...  -  , 
bona  ardua  et  diffidila,  per  modura  causae  relatum.  Ergo."  (Exani. 
P.  III.  §  2.  c.  7.  q.  16.  p.  1180.  sq.) 

S.  Schmidtius:  „Fiduciam  Istam  in  fide  justiflcante  deprebendi, 
prò  natura  negotii  justificatlonis  hoc  minus  mirum  est,  quod  in  quavis 
fide,  quaccunque  Illa  sit,  in  primis  fide  divina,  allqua  flducia'inveniatur. 
Id  quod  rei  origo  hebraea  docet.   Vox  narnque  hebraea  rO'OK,  cui  in 
graeco  N.  T.  textu  noraen  retarti  respondet,  slcut  ex  collatlone  Gen. 
15,  6.  et  Rom.  4,  3.  manifestum  est,  a  fi  riattate,  robore,  approbatione 
'  tj   '  ■  %j-       '     c*  acc*Pt«tione  Arma  dieta  est.  .  .    FIdei  objectum  semper  est  res  non^ 
te       —  ejara  seu  obscura.    Addo  hoc  verum  est,  ut  etiam  In  fide  humana 
■.'/*.«.>.'  yl  verissiraum  deprehendatur;  si  namque  res  clara  est.  et  evidens,  adtwr, 
'    '  i  /*£J/  non  ereditar.    Quod  si  quid  possibile  etiam  cognoscitur,  obsrurum 

autera  sai  te  m  est,  num  actu  sit,  ut  sola  dicentla  auctoritatc  nitatur,  tum 
Y£TO  ereditar.  Atqui  si  quis  quid  credit  nlxus  dlceutis  seu  revelantis 
verbis,  nonne  flduciam  omnem  suae  certltudlnis  In  auctorltate  ejus  tan- 
quam firma  et  non  fallaci  ponlt?  Stultus  namque  est,  qui  mendaci  et 
fallaci,  cujus  in  verbis  nihil  Ann  itati  s  est,  credit.  Ut  maneat  veruni, 
quod  omnis  vera  fldes  flduciam  Includa^."    (L.  c.  p.  229.  sq.) 

Gerhardus:  (Exciplt  Bellarminus:)  ,,  ,AcJtua_fldei  ^sat  credere, 
non  confldere.  Resp.:  Fidei  respectu  nqtitiae  actus  est  credere,  ob- 
jectum est  orane  Pei  verbum  nobls  revelatum:  Fidei  respectu  fiducia* 
Qs&UM.  est  confldere  slve  tlducialiter  apprehendere,  Qbjectum  est  pro- 
missio  evangelica  de  Christo  mediatore,  sive,  quod  idem  est,  Christi 
obedlentia  et  satisfactio  in  verbo  evangelll  nobls  oblata.  Ergo  non 
estTquod  Bellarminus  dicat,  si  credere  usurpatur  in  Scripturis  prò  con- 
fldere, nos  cogi,  ut  absurdissirae  atque  ineptissime  loca  plurima  ex- 
pllcemus;  exempli  gratia  Joh.  14, 10.  :  ,Non  creditis,  quia  ego  in  Patre, 
et  Pater  in  me  est?4  Act.  8.:  .Credo,  Filium  Dei  esse  Jesum  Christum.' 
Rom.  10.:  .Corde  creditur  ad  justitiam.«  Et  postea:  ,Si  in  corde  tuo 
credlderi8,  quia  Deus  eum  suscltavlt  a  mortuis,  salvus  cris.«  Haec  et 
simllia  (ait  Bellarminus)  non  possunt  nisi  ineptissime  acci  pi  prò  fiducia. 
Resp.  :  ImjQLYjerp  ineptisainium  est  Bellarmini  argumentum  ex  particu- 
i  — ~  - -/-'  lari  rinctnin  Non  enira  sequitur  :  In  qulbusdam  Scripturae  dictis  non 
potest  credere  per  confldere  explicarl  ;  ergo  in  nullis  locum  habet  ista 
•■—  explicatlo;  et  per  consequens  fldes  non  est  fiducia.  Atqul  ostendiraus 
superi iis,  Scripturam  ipsam  plurlbus  in  locls  credere  prò  confldere  in- 
terpretari;  neque  hoc  negare  potest  Bellarminus,  qui  lib.  1.  de  justlf . 
c&p.  11.  concedit,  diffidentlara  Rom.  4.  positara  prò  incredulitate  ;  ex  vi 


r 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


145 


igitur  oppositiuuis  fiducia  ponitur  prò  Ade.    Ncque  vero  absurdum 

erit,  si  quls  in  allegati»  locls  flduciam  quoque  connotar»  dixerit.  Cbrtstus 

non  solutn  slmplicì  assensu  vult  boc  credi,  quod  Pater  sit  in  ipso  et  ipse 

in  Patri-,  sed  et  fiducia  cordi»  per  ipsuin  tanquam  mediatorem  ad  Pa- 

trem  accedere  nos  jubet;  unde  inltio  capiti»  dlcit:  .Crediti»  in  Deuin, 

etiani  in  me  crediti»',  quod  SJtapletonus  sic  rrapaépACt t  :  ,In  Deum  fida-  •/•  •• 

clam  habete  et  in  me.'   Eunuchus  non  solum  credit,  Jesum  Christum 

esse  Dei  Filium,  sed  et  jn  ipsum  tanquam  mediatorem  promissum  et 

exbibitum  omnem  cordis  flduciam  collocavit.   Nec  historica  il  la  fldes, 

qua  credimus,  Christum  esse  a  mortuis  suscitatura,  ad  justitlam  et  sa- 

lntem  efflcax  est,  cum  et  daemones  hoc  credant;  sed  requiritur,  ut  cre- 

damus,  Christum  ,propter  peccata  nostra  mortuum  et  propter  just i- 

flcationem  nostrum  resurrexissc',  Rom.  4,  25. "    (Loc.  de  justif.  §  80.) 

A  N  T  I  T  H  E  8  l  8. 

Qukxstkdtius:  t,ArUithesi«  :  1 .  Pontificiorttm,  inprimis  Bellarmlnl, 
qui  1.  1.  de  justif.  c.  5.  sq.  m  u  1 1 1  s  a  r gu  m  e  n  1 1  s ""p r obare  conatur,  fldem 
justiflcantem  non  esse  flduciam.  Idem  exThoma  monet  c.  4.,  flduciam 
nTBTI  àliud  esse,  quam  spem  roboratam,  ideo  fldem  cum  6pc  confundi, 
si  per  flduciam  deflniatur.  "Cóncniura  Trident.  Sess.  0.  Can.  12.  sic 
habet:  ,Sl  quis  dixerit,  fldem  justiflcantem  nihil  aliud  esse,  quam  fldu- 
ciam dtvinae  nrisericordiae,  peccata  remittentis  propter  Christum,  vel 
eam  flduciam  solam  esse,  qua  justiflcamur,  anathema  sit.'  .  .  2.  §pci- 
nianorum,  negantium,  fldcjjustiflcautls  formam  esse  fiducialem  Chrlstl 
satjslactluniaque  ejus  appreheiisiouem.  .  .  Concedunt,  quod  fldes  sit 
fiducia  in  passionera,  morlem  et  resurrectionem  Christi,  (at)  non  quod 
Christus  morte  et  resurrectione  sua  expiarit  peccata  et  corum  remissio- 
nem  nobis  impetraverlt,  sed  ajunt,  conflnnasse  saltera  nobls  morte  et 
resurrectione  sua  promissionum  divinarmi!  certitudinem  et  exemplo 
suo  ad  obedientiam  Deo  praestandam  excitare.  .  .  :i.  Arvìiniaìiofum, 
negantium,  fldem  justiflcantem  esse  certam  flduciam  remissi  propter 
Christum  peccati.  .  .  4.  ^uo^Mdimiori^ip.  tLWe.ifelia*arum.  qui 
statuunt,  fldem  non  esse  creatura  motti rn  aut  ffaucTam,"  set!  Ip.summet 
Christum,  imo  ipsam  Dei  essentiara  ;  ac  deflniunt  fldem  justiflcantem 
per  vitam,  obedientiam  et  imitationera  Christi. "  (L.  c.  P.  IV.  c.  8. 
s.  2.  q.  2.  f.  1348.  sq.) 


§  6. 

Haec  itaque  illa  fide»  est,  quae  dicitur  apprehendere* 
Christum  aut  meritum  Christi,  scilicet,  ut  est  assensus 
cum  fiducia,  seu  fiducia  cum  assensu  conjuncta;b  ex  qui- 
bus  actibus,  velut  unitis,0  constat  et  nunc  illius,  nunc 
hujus  nomine  appellatur,  altero  semper  connotato.*1 

a)  Huc  referri  solet  illud  A«,5e?v  rùv  Xpterfo,  Joìi.  1, 11. 12.  Col.  2,  0. 
Intelligitur  aut  e  in  hauti  dubie  apprehensio  non  corporalis,  sed  spiritua- 
li*, quae  Ut  mente  aut  animo,  adeoque  metaphorica,  similitudine  a 
manu,  amictumaut  rem  aliara,  v.  g.  eleemosvnam,  prehendente,  petita. 
Vid.  Mw.  de  Conv.  Disp.  III.  cap.  IV.  §  189.  p.  222. 

b)  Alias  quidem  apprehensio  ad  primam  mentis  operationem  per- 
tinet,  ac  fere  cum  apposito  apprehensio  simplex  aut  simplicium  dicitur. 
Sed  hoc  loco  apprehendere  idem  est  atque  ex  parte  tnlcUectus  cogno- 
scendo  rem  ad  se  transferre,  ex  parte  voluntatis  autem  ferri  appetendo 

Baieri  Comp.  ed.  WftlUier.  III.  10 


uigitizGO  Dy  VjOO 


146  PART.  III.    CAP.  III. 


in  rem  cognitam,  tanquam  in  suum  bonutn,  et  aliorum  sibi  obtinendo- 
rum  honorum  causarti,  idque  velut  manu  conclusum  tenere,  neeripiatur. 
Vid.  Mm.  1.  c.  §  200.  p.  220.  et  §  206.  p.  233.  234.  Et  huc  pertinet 
izlrjpoifofjia  fidei,  de  qua  Rom.  4,  t8.  *qq.,  seu  quod  animus  credentis 
piene  jertur  in  objectum,  id  est,  secundum  omnem  ratione  ni,  secundum 
quam  ei  objectum  objicitur;  intellectu  quidem,  in  quantum  sub  ratione 
veri,  voluntate  autem,  in  quantum  sub  ratione  boni  et  appetibilis  ob- 
jicitur.   Mm.  §  183.  p.  207. 

Quenstkdtu  8:  ..^pprehensiu  alia  intellectualls  est  et  theoretica, 
quae  nihìl  aliud  est,  quam  rei  cognitlo  (cognoscendo  enim  rem  appre- 
hendimus),  et  distinguitur  a  judiclo  apprehensa  per  intellectum  discer- 
nente  et  dljudlcante,  verane  sint  au  faina;  et  hacc  ad  fidem  non  sufficit. 
Ita  enlm  etlara  infldeles  poKSunt  mysteria  ildei  apprehendere,  qui  nihi- 
loniinus  illis  assensum  non  praebent.  Quandoque  vero  haec  apprehen- 
-  -  8Ìo  cum  assensi!  conjuncta  sive  simul  a -sensitiva  est,  quum  quis  aliquid 
'/  non  tantum  apprehendlt  etcognosclt,  sod  etiam  id  in  intellectu  suo  prò 
indubitato  habet.  V.  g.,  Christum  non  sqlum  prò  omnibus,  sed  etiam 
prò  se  in  individuo  esse  mortuutn,  etiam  ipsi  luipll  ex  universali  Illa 
propositione  interré  et  subsumere  possunt,  qui  tanien  non  Ucsiderant 
vel  ita  se  non  gerunt,  ut  propter  Christi  merltum  sibi  obtingat  salus. 

e «  Wftf  fl^rckftgtg  est  voluntatis  et  pr^ffty,  quae  totius  curdis  et 
untatis  in  merito  Christi  recumbentiam  involvit,  notatque  deside- 
m  et  accessum  ad  Christum,  ejusque  meriti  applicationem  et  appro- 
priati imeni  fiducialem;  et  haec  proprie  est  fiducia.4'  (L.  c.  s.  I.  th.  10. 
f.  1338.  sq.) 

Calovius:  „GratiaDei  et  justitia  Christi  aliter  nostra  fieri  ncqui  t, 
quam  per  ejusmodi  applicationem  ;  ut  enim  in  evangelio  eadera  nobls 
offertur,  ita  per  fldem  a  nobis  apprehendenda  est,  cum  fid^  et  v&bum 
relQta  sint  ac  se  mutuo  respiclant.  Quemadraodum  inendicus,  ut" 
t  munus  accipiat  oblatum,  non  tantum  assensum  praebet,  serio  id  sibi 
offerrl,  sed  manum  quoque  extendit,  ut  eadem  munus  apprehendat: 
ita,  cum  oblatae  Dei  gratiae  et  iustitiae  Christi  participes  reddi  volu- 
mus,  non  tantum  assensus  praebendus  est,  sed  requiritur,  ut  manum 
fldei  extendamus,  eademque  illam  apprehendamus  ac  u^b'f*  .appllce- 
fcii u.s."     i  Soi ■ini- ri»,  proflig.  p.  731.) 

c)  Unde  patet,  quomodo  fides  sit  tu  diverti*  potentiix,  intellectu  et 
voluntate,  nempe  tanquam  aggregatum  aut  complexura  quid  ex  diversi* 
actibus  ad  idem  objectum  terminatis  et  ordinem  quendam  intcr  se  atque 
ad  unum  illud  idemque  objectum  babentibus.  Mus.  1.  c.  cap.  III. 
§  179.  p.  210. 

d)  Sic  enim  describi  tur,  per  rù  credere,  Jetum  «wc  Oiristum,  Joh. 
6,  69.  1  Joh.  5,  1.  et  5.,  qua  ratione  formaliter  assensus  significatur, 
fiducia  tamen  subintelligenda  est;  alias  autem  per  rù  credere  in  Chri- 
stum, i.  e.,  actu  fìduciae  in  eum  recumbere,  connotato  tamen  aut  suppo- 
sito  assensu  intellectus,  Joh.  3.  86.  Conf.  h.  1.  $  5.  noi  a.  etg.  Sirai- 
liter  r«r«e'.Vij«rcr,  quae  fidei  adscribitur,  nunc  firmam  mentis  permasiotiem 
significat,  v.  g.  Rom.  8,  38.  39.  2  Tini.  1,  12.,  nunc  fiduciam  in  aliquo 
defìxam,  quando  dicitur:  Ttèxmtoa  ìv  zupvo,  Phil.  2,  24.,  itaque  perma- 
sionem  menti*  cum  fiducia,  aut  fiduciam  ami  firma  animi  persuasione 


QCEN8TEDTIU8  :  „Fides  materialltcr  considerata  dispescitur  in 
certas  partes,  lafc  snmto  |yy mino  oartium.  per  quas  nihil  aliud  intelli- 
gimus,  quam  diversos^actus,  se  Invicem  consequentes  et  in  fide  justifi- 

<~.u         ;u  i' .si '4  fi 


Digitized  by  Google 


DB  FIDE  m  CHRI8TUM.  147 

cante  concurrentes.  \  Harum  autem  partium  seu  actuum  fldel  tres  eunt: 

ffotitia.  assenfWf  fiducioLi    Prima  est,  qua  Ue_peo  quaedam,  secunda, 

qua  Deo,  ut  Deo,  *teriia,  qua  In  Deum,  ut  Déùm^  iujlubilato  crcdim.gs.  i>  • 

Primam  habere  possunt  baeietici,  secundam  tantum  orthodóxl,  tertiam      "  ' 

aoiL-ESMìL;  adeoque  poster ius  ^ìJ^Jì^MUj^ìjì^ji cL JUULMUUOU. 

friorc8.dji9Q  Hilintclicciura,  U  rtia  ad  voTuritatcm  pertfnet;  priores  re- 

spiclunt  omne  Del  verbura,  tertia  promissione  ni  gratlae  et  meritum 

Christi.   Tres  hae  litici  partes  exprhuuutur  ifuh.  I4j  1Q.  U.  et  lg.".  ubT 

V.  10.  loqnltnr  rie  ^ntitiat  qua  aliquid  de  Chnsto  sciendum  fuit, V.  11. 

de  assensy,  qui  Christi  verbls  praebcri  debuit,  v.  12.  de  Muda,  qua  In 

Chnstum,  tanquam  mundi  redemtorem,  credltur.    Sic  quoque  veteres, 

nominatim  Angustimi»  tr.  29.  in  Joh.  et  Gregorlus  Nazlanz.  Or.  37., 

ninne  ut,  quori"  n^tltiae  n\\t  credere  Deqpi.  quod  e  tiara  credit  diabolus; 

assensus,  credere  Deo,  quod  hyp_gcri  ti»  quoque  competit;  riducine,  cre- 

dere  in  Deum.    Quàmquam  fiaec  differentla  In  objecto  divino  non  alt 

perpetua,  vid.  Dannhauer.  Hodos.  p.  1328."    (Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  8. 

8.  1.  th.  5.  f.  1335.  sq.) 

Gkrhardus:  „Hoc  loco  agimus  de  fide  justiflcantc,  quae  com- 
plectitur  notitiam,  assen.su in  et  flduciam.  Respectu  notitiac  et  assen- 
sus refertur  ad_hitejle.ctium  atque  objccti  loco  habet  omne  et  solum 
D.  V.  in  scrlpturls  prophetlcis  et  apostolici»  nobis  rcvelatum;  respectu 
flduciae  refertur  ad  cor  jdve  voluntatem  atque  objccti  loco  habet  pro- 
missiones evangelica»  de  Chnsto  mediatore.  Hinc  proflult  regula  theo- 
logica  :  , Scriptum,  quando  de  jide  lunuitur,  interdum  magi*  respicjt  ad  i 
notitiam,  TnCrrìfinn  mmns  aar~ff(iuclam.i  ltem  :~\X%uaèdanì  'fu'jidc  dicuntur 
maaU  rc/meclìi  ntfitiae,  quaedam  maais  rottone  flduciae.1"    (L.  de  ' 

Tu¥nrrr<56^   *  *- 


§  7. 

Patet  autem  simul,  quomodo  ipsum  meritum  Christi, 
remissio  peccatorum  ac  vita  aeterna,  hominibus  omni- 
bus* a  Christo  acquisita,  applicenturb  credentibus  per 
fidem,  ut  re  vera0  eorum  partici  pes  reddantur.d 

a)  Vid.  supra  cap.  II.  Sect.  III.  §  10.  not.  c. 

b)  Nempe  sicut  meritum  Christi,  ita  promissioues  de  gratuita 
remissione  peccatorum  propter  Christum  de  w  indeterminatae  sunt 
atque  ad  omnes  homines  se  extendunt;  quando  autem  homini  huic  aut 
illi  actu  ipso  debent  prodesse,  uecesse  est,  ut  medium  aliquod  unieodi 
inter  etim  atque  illa  detur,  quo  meritum  Christi  ex  se  indeterminatum 
et  promissiones  gratuitae  generales  ad  hunc  illumve  refernntur,  aut 
illius  fiant.  Conf.  h.  1.  §  1.  et  b.  Miv.  de  Conv.  Disput.  III.  cap.  IV. 
§  215.  p.  240.  Unde  etiam  ipsae  promissiones  gratiae  et  remissionis 
peccatorum  inclinimi t  juirm;  vid.  Joh.  5,  16.  Ador.  10,  43.    QuamvùtN  > 

inde  non  sequatur,  credentem  in  Christum  oportere  credere,  quod       . .  Ay.' 
credat  in^Christum  ;  ut  osteudit  b.  Mue.  de  Conv.  DIsp.  ifTTcap.  II. 
£  115.  iqq."pri"5l).  sqq. 


A.  KNOE81US:  „Actus  ndei  existunt  in  anima  vel  cnm  perceptione 
et  reflexione,  quod  adsint,  vel  slnc  hac  perceptione  et  reflexione  ;  la 
ilio  casu  fldes  a  theologis  nvtat£7ncitur,  in  hoc  dircela."  (Instit.  th. 
pract.   Holmlae  1788.  p.  3767) 

-  I    K.  - 


Digitized  by  Google 


148 


PART.  III.     CAP.  in. 


Ad.  Osiandkk:  „Ad  spccialem  applicationem  sufficit  actus  fldei 
directus,  nec  opus  est  actu  reflexo.   Etiam  actus  reflezus  in  fldelibus 

>         -  obtinet.    ,Videt  enim  quisque  fldem  silura  in  corde  suo,  et  certissima 
tenet  scientia',  teste  Angustino/*    (Coli.  th.  P.  V.  p.^aiA^ 

Zkibichiuh:  „Aliud  e*t  ~ actus  fldei.  aliud  tkU-\ _s£usms  ;  llle  hunc 
non  semper  simili  infert,  quia  non  omnis  actus  est  statini  reflexus." 
(De  praedest.  et  reprob.  lufantiura.  Witeberg.  170».  p.  73.)-"^A. 

Kko.mayekus:  „Cum  scnsmq.  fldei  nulluin  deprvhendimus,  noni'  V; 
•    /.  *  -  -  •;/^/'^y^tiitim  aniinum  abjieiamus,  c^ujyj^j^^^  '  V 

c)  Alias  enira  valet  illud  Christi:  Nemo  venit  ail  Pattern,  gratiam 
apud  illuni  consecuturus,  nmper  me,  velut  mediatorem  Dei  et  horainum, 
agnitum  atque  creditum,  Jm.  14,  6,  Conf.  b.  Min*.  Disp.  de  salute 
Gentilium,  contra  Curcell.  S  22. 

d)  Interim  aliter  Deu*  lumini  applicat  merituni  Christi,  aliter 
homo  credens  ijp*e  tibi.  Nam  haer  quidem  applicatio,  quae  fit  ab  nomine 
per  fidem,  quoad  rem  non  differt  ah  ipsa  fide  in  Christum  scu  actibus 
assensus  et  fiducia*1,  quibus  fertur  in  Christum;  Ma  vero,  qua  Deus 
nomini  applicat  meritum  Christi,  in  eo  consistit,  quod  Deus  meritum 
illud  Christi,  etsi  non  sit  hominis  meritum  proprium,  sed  alienimi, 
tamo n  ita  accipit,  ac  si  ejus  proprium  esset,  nempe  quod  ejus  loco 
praestitum  et  ab  ipso  per  fidem  apprehensum  est;  de  quo  in  L.  de 
Juxtificat'ume  plura  dicemus. 

§  8. 

Fides  in  Christum  itaque  inter  principia  et  causas 
salutis  locum  habet,  non  per  se*  et  ut  actus  aut  habitus 
credendi  est,  sed  ratione  objecti,  in  quod  fertur b  et  quod 
apprehendit  et  credenti  applicat. 0 

a)  Neque  enim  ipsius  fìdei,  in  se  absolute  spectatae,  tanta  dignitas, 
vis  et  valor  apud  Deum  est,  aut  esse  potest,  ut  eo  moveri  Deum  ad 
salutem  nobis  conferendam  existimare  queamus.  Conf.,  quae  diximus 
in  Proleg.  cap.  I.  $  23.  nota  6.  Voi.  L  p.  41.,  et  b.  Mia.  lntrod. 
cap.  III.  §  18.  p.  138.  139.  Plura  dieentur  in  LL.  de  justificatione 
et  de  praedestinatione. 

.  /, \  .    \J%,t  v.»/        Quenstkdtius  :  ,,In  justlflcationem  et  salvationem  fldes  non  In- 
j  flult  meritorie,  ut  est  nini*.    (Nara  1.  causa  efflclens  justiflcattonis 

nostrae  est  Del  gratin,  Eph.~2,  8.  SI  vero  ex  gratta,  ergo  non  meritorie 
fldes  justlficai.  27  Causa  meritoria  nostrae  jUstltlcatlonis  est  sola 
Christi  obedientia,  adeoque  sìroul  fldei  ea  tribui  nequit.  8.  Nullibi 
Scriptum  dìcit,  quod  fldes  per  modum  operi»  justiflcet,  sed  potius  Id 
Ipsum  omnibus  modis  negat.  4.  Fides  Tperpetuo  operibus  opponltur, 
y  x.  non  quidem  per  se  et  slmpllclter,  cimi  ojx;ra  sint  fldei  eflectus  et  fructus, 

sed  respectu  effectus,  qui  est  justiflcatio.  Opera  enim  nullo  modo 
justiflcant,  neque  per  modum  causae  efflcientis  physicae,  neque  moralis, 
neque  merltorlae,  ncque  lnstrumentalis.  Et  respectu  objecti,  quod 
Christi  meritum  est,  cum  operibus  nostris  in  hoc  artlculo  simpliclter 
'  incompatibile,  sive  stare  non  potest.)  8ed  perimTdun^jgnjjy^,  ex  parte 
hominis  justiflcaudl  unico  et  solitarie  r e <i malti .    l  ausahtas  enro  fl<i<  i 


Digitized  by  Google 


: .  C'. •'•  ;-  '  *••//"/«'     ^/'A  '  '  • 

DE  FIDE  IH  CHRISTUM.  149 

in  actu  justiflcationis  non  alla  est,  ouam  organici-    Justiflcat  enlm 
fldes  òpynvtKùf  sive  per  modum  organi,  id  est,  non  ratione  sui,  sed  ra- 
tione  ^ìififltf.  quod  apprehendlt  sibique  appropriat,  scil.  Christum  cum 
onini  suo  merito.   Fides,  quae  justiflcaU  est  notula,  asscnsus,  fiducia, 
sed  '\ua  justiflcat.  est  mida jmimjbjyi£|p  btMKflcloj^.CUtìsti  jìaasj^a, 
Joh.  T,  12.  Rom.  9,  30.  Phil.  3^z!^oTimslva  motuum  SpmtusSaucti, 
r.  i  '~~Z recubitoria  et  requietorla  in  meritig  (liristi.    Hlnc  yetcrum  maxima 
Micologica  :  Fides  justiflcat  non  in  pj^dicaUiCujo.  quali tatls.  ut  est  opus 
aut  YjrjLlis,  sed  rela^ionis.  in  suo  correlato  seu  per  suum  corre  latum,  13 
.  est,  res  credltaTlnomum  Christi  fide  acceptum  justiflcat.    Sic  manusrt    -,  , 
mendici  non  ditat,  sed  thesaurus  donatus  ac  eleemosyna  manu  appre-j 
'  hensa.    Os  non  satiat  stomachimi,  sed  cibus  apprehensus."    (L.  cJ 
'  1.  th.  15.  f.  1341.  sq.)  Vld.  supra  Froleg.  I.  §  23.  6. 

b)  Ohjcctum  nenipe  illud  est  meritum  »Ve«i»tyaijr»o,  et  per  hoc 
pretìi,  ponderis  ac  valoris  infiniti  meritum  est  8uificit<jue  ad  hoc,  ut 
ejus  intuiti!  voluti tas  divina  se  determinet  ad  nos  in  gratiam  recipiendos 
ac  salute  donando». 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtius:  „Antithesis  :  1.  l\mtificij>riiiii,  statuentlum,  ob- 
jectum fldei  justiflcantis  proprium  et  adaequatum  non  esse  specialem 
Del  mi  seri  cord  iam  in  Cbristo  propositam,  sed  orane  Dei  verbum  ;  ita 
Bollar  in  i  n  u  s  1.  1.  deiustif.  c.  4.:  ,Cathollcl',  Inqult,  ,tam  late  patere 
volunt  objectum  fldei  justiflcantis,  quain  late  patet  verbum  Dei.'  Quin 
potius  certam  promlssionem  specialis  misericordiae  non  tam  ad  fldem, 
quam  ad  praesuinptloncm  pertiucre  contendunt.  Idem  Bellarminus 
llbr.  eiusd.  c.  8.  §  1.  ait:  , Fldei  justitlcautis  objectum  non  est  specia- 
lis Dei  misericordia,  sed  omuia,  quae  Deus  revelare  dignatus  est.' .  . 
2.  Socinianurvm,  qui  Deum  fldei  justiflcantis  objectum  faciunt  prima- 
ri u in,  Vhrintum  vero  secundariura,  negantquty-Christi  meritum  esse 
fldei  objectum.  Sociui  Rubrica.  F.  4.  de  Serv!  c.  9.  est:  .Credere  per 
ea,  quae  passus  est  Christus,  nostra  peccata  deleta  fuisse,  nullo  modo 
eam  fldem  in  Christum  esse  posse,  qua  justiflcamur.'  "  (L.  c.  S.  2. 
q.  4.  f.  1362.  sq.) 


ti 


v. 


c)  Ratio  igitur,  quumobrem  fidei  itidein,  ut  inerito  Christi  salus 
nostra  tanquam  causae  tribuitur,  haec  ipsa  est,  quoti  fides  cum  Christi 
merito  intime  conjuncta  est,  non  solura  tanquam  artu*  cum  oltjecto  suo, 
verum  ita,  ut  rem  ipeam,  circa  quam  versatur,  tniiat  ad  no*,  ut  nostra 
fiat.  Unde  simul  patet,  quomodo  fides  sive  fiducia  assensualis  hoc 
possi  t,  dilectio  autem  aeque  non  possit.  Conf.  b.  AI  ut.  de  Conv. 
Disput.  OI  c.  IV.  §  115.  p.  240. 

S.  Schmidtius:  ,,Non  enim,  ut  fldes  justiflcans  sit  justiflcationis 
causa  instrumentalis,  sufficit,  ut  sit  no  t  Uhi  ;  nondum  etiam  sufficit,  ut 
lls,  quae  novit,  assentiatur; piemie  vero  etiam  sufficit,  ut  insuper  acce- 
da* fiducia  in  se,  slmpllciter  èt  àbflokite  talis;  sed  ut  sit,  quod  esse 
debet,  oportet  eandem  esse  flduciam  ad  gratiam  Dei  cum  Christi  merito 
remissiouem  peccatorum  oflerenlem  relataui  et  justa  relatione  illi  ro- 
spondentem,  hoc  est,  id,  quod  liberalis  Dei  misereutis  gratia  offert, 
apprehendeutem.    Fides  ouldem  enlm  esse  potest,  si  notitlam,  assen- 
A       sum  flduciamque  habeat  ;  jitftjjlcan*  autem  esse  neqult,  nisi  e  manu  Del 
,  Uberai!  id,  quod  offertur,  appréhendat  et  reclpiat.    Illa  natnque  natii- 
y/.  _k        rat»  et  es*< utiam  fldei  justiflcantis  in  se  et  absolute  absolvunt,  sed  hoc 
in  officio  causae  in*trumrnt«li*  justiflcationis  eam  constituit  et  relatlo- 
nem  naturae  superaddlt.    Quod  simili  manus  eleemosynam  recipientis 
uberi  us  dee  larari  posset."    (Artic.  F.  C.  Repetlt.  p.  234.) 


Digitized  by  Google 


*'  -  •  •  .y  »        ■      /  '  7      V    7  ,  .  .  /„ 


150  ,         PART.  ni.    CAP.  III. 


i, 


/  ri  *  f  *  y  • 
Carpzovics  :  „Remissio  peccatorum  duplici  modo  conslderatur. 
Semel,  ut  a  Christo  acquisita  est,  et  in  verbo  ac  sacramenti*  tanquam 
bonuni  divlnitus  promissura  et  intcntum  peccatormiis  quaerendura  et 
habendum  offertur.  Deinde  vero  prout  jam  accepta  est  et  per  fldem 
applicata  est  atque  habetur."    (Isag.  in  ltbr.  syrub.  p.  208.) 

/        Gerjiardus:  ,,Urgcmus  oppositionem  apostoli  RQUO^-Sé-iiì-    Qui  \ 
h  ;  multi  peccatores  constituti  sunt  per  Adami  lapsura,  UH  etiam  multi  per  J  »,  . 

*f  J  0  Christi  iustitiam  constituti  sunt  justl,  id  est,  partum  illis  justitiae  bene-  F  /  • 

«-y/  f  flcium  (nou  enim  de  applicatione  agit  apostolus)  :  Jam  vero  omnes  ho-  ,  ^ 

miues  per  lapsum  Adarai  constituti  sunt  peccatores,  vers.  12.  et  18. 
Ergo  etiara  omnibus  per  Christum  partum  est  justitiae  beneflcium." 
(Loc.  de  elect.  §  118.) 

Kromaybkus:  „Notetur  obiter,  fldem  vcl  spectarl,  prout  est  In 
cigrtìet  vel,  prout  in _ps  erump.it.  Cum  spectatur,  ut  est  in  corde,  flducia- 
lls  apprehensio  est  gratiae  Del  vel  ineriti  Christl  ;  cum  posteriori  modo, 
vel  pelli,  peccata  sibl  reraitti  inque  gratiain  se  recipl  própter  Christum, 
vel  in  objcctis  aliis  semet  exercet.  Si  juùuzi  modo,  justitiam  impctrat; 
si  ponteriori,  justitiam  indicat.  Oratio  siquidem  remissionem  peccato- 
rum  a  Deo  peteus  aut  tuiscrlcordiam  divinam  invocans  nihil  aliud  est, 
./»—•*  quam  fldes  forinsccus  prodiens  et  in  objecto  suo  principali  sese  exer- 
}}  cens.    Cum  itaque  goni.  10*  10.  inquit  apostolus:  .Corde  creditur  ad 

/*'/»,4V  / fi  /A  %  justitiam,  ore  flt  confesslo  ad  salutem',  vel  oralis  Illa  confessio  in  ob- 
V  *  jecto  primario,  gratta  Del  et  Christi  merito,  vcl  secundarii*  objcctis, 
v.  g.  bonls  ad  vitam  liane  tuendara  nccessarlis  aut  avertendis  calamita- 
tibus  aut  beneflciis  aliis  occupatur.  Si  priore,  salutem  i.  e.  jus  ad 
aeternara  salutem  per  eandem  consequitur  ;  si  postcrloribus,  jus  ad  sa- 
lutem aeternam  sibl  collatum  indicat."    (Th.  posit.-pol.  II,  334.) 

§  9. 

Causa  efficiens  principalis •  fidei  in  Christum  est  Deusb 
triniinus.0 

a)  Quae  virtute  propria  et  sufficiente  in  nobis  producit  actum  et 
habitum  credendi. 

b)  Sic  Paulus  ad  Rom.  1,  8.  et  ad  Col.  1,  8.  4-  gratia»  agit  Deo, 
velut  auctori,  cum  de  fide  suorum  certus  factus  cssct.  Similiter  ad 
Philipp.  1,  8.  et  5.  Deo  gratina  agit  Ini  rj  xoivwAa  eorum  et;  rò  tòay 
yikwv,  seu  guod  venerint  in  oommitniorwm  evangelii,  quod  per  fidem  con- 
tigit.    Conf.  /  The**.  2,  13. 

c)  Scilicet  Pater  lìxóXtt,  traliii  homines,  ut  «emani  ad  Chrwtwm, 
per  fidem  Jo/i.  0,  44-;  Filiti*  quoque  appellatur  'ì/'/W"?  xaì  reÀttutri^ 

*fem»c,  inrhoator  et  nmsummator  fidei,  Ebr.  12,  2.  ;  Spiritits  S. 
denique  facit,  ut  clamemiu,  'Afiftà  ó  itar^p,  Rom.  8,  16.,  et  aitriliatur, 
ttovavztkanpàvsza'.,  itifirmitatibii*  no*tri*,  v.  26. 

Ad.  Osiandkr:  ,,Excipiunt:  1.  Non  sequitur:  .Fides  est  donum, 
ergo  solius  Dei  opus;  nam  etiara  in  Scriptura  liberi  dicuntur  donura 
Dei,  ubi  tamen  homo  causaliter  concurrlt.  E.  hlc  non  cxcluditur  con- 
cursus, sed  saltera  medium  praevium;  donum  enlm  Del  et  ineritura 
sunt  opposita,  non  vero  donimi  Dei  et  concursus.  R.  Utiquc  sequitur: 
/  Fides  est  donum  Del,  ergo  a  solo  Deo  protlclscitur,  1.)  quia  dicitur: 

gratta  salvati  estls.  Ut  ergo  soli  gratiae  tribuitur  salus,  Ita  etiam  soli 
fidei  tanquam  lustniinciito  apprehendentl  tribuitur  origo  divina;  si 
enim  concurreret  aliquid  ex  nobis,  nou  tantum  gratta  salvaremur,  fide 


uigitizGO  Dy  VjOO 


DE  FIDB  IN  CIIRTSTUM. 


151 


se  instrumcntalltcr  Inibente.  '-'.)  Ita  dicimur  salvari  gratia,  ut  non  ex  ./- 
nobis  dicamur  salvali  et  lldcs  subjiciutur  tanquam  domini.    Ergo  tldes 


fai  +  ' 


tus 


Pi  £ 


lovetur  a  nobis  ratione  origiuis  et  transfertur  in  solimi  De  ti  ni.  .  .  Ex- 
cipiunt  3.  :  ddes  consideratur  vel  ratione  virimn,  vel  ratione  actus. 
Quamquam  sit  et  eoncèdafur,  ratione  virium  esse  a  solo  Deo,  ilTe  iìiiìiu 
dat  vires  crodendi,  ncque  illae  a  libero  arbitrio  oriuntur;  (srrcitium 
.amen  istarnm  virium  est  ipsius  hominis  et  ab  ipso  nomine,  ft.  l7T Noni 
m  vires  credeudj  sunt  a  Deo.  sed  .e^,  Iosa  lldes  netti,  (tuia  ante  uTtTf 
gratiae  praevenieiitts  eflectuiii  Iioino  n on < bu U^e^t  e onvcjr s US  ;  ti 
Tiius  ajitcm  p'atiae  p*raeve_n ieiitls  e m? <;t u s jès fTtU^V>»a t  i  o . -•)  Qu" 
vis  t\des  trlhualur  noTTìs,  non  tamen  trihui tur  nobis* siiTT  ratione  ae 
vitalis  et  liberi,  sed  quatenus  consideratur  tamqiiam  ultinitis  eflectus 
Dei  circa  nos  et  in  nobis  operantis.  .  .  Non  concurrere  hominem  ad 
productiotieuf  fldeT"ea7Tsaìiter,  inde  patet,  quia  fldes  est  vita  spirituali»; 
nos  autein  per  naturaui  in  peccati*  mortili,  Kphcs.  2,  5.  Sicut  autem 
mortu uh  non  concurrit  ad jirodjictionem  vitae,  sed  recipit  Ulani;  ita  """ 
quoque  comparatuiu  est  eum  spiri  tu  al!  ter  mortu  Is.  Non  negaiuus,  •  f. 
hominem  concurrere  ad  fldeTexlstentiam,  ^èd"  non  concurrit  homo  prò-  •'■ 
ducendo  et  effective,  sed  admlttendo  et  subjeetive,  quia  subjectum, 
quod  credit,  est  homo."    (Coli.  th.  P.  V.  p.  115.  sq.) 

Qurnstedtu'B:  „Est  fldes  opus,  nulla  ratione  nostrum,  nisi  sub- 
ftcùiot  propter  solatìi  receptionem  et  exercitiutn,  quo  tìt,  ut  Spiritus  S. 
non  dicatur  credere,  sed  homo,  quia  actus  lldel  actlve  est  a  Sp.  S.  termi- 
natua.  in  homlne."    (L.  c.  s.  1.  th.  17.  f.  1343.) 

Calovius  :  „Quoniodo  capieiidura  illud,  quod  dlcit  (Latermanuus)  : 
.  ,Deum  sua  parte  hoc  praestare,  ut  om.ue.8,,  *i  Yjdjnt,  couditionem  fldel 
impjere,  se  convertere  et  ita  salvari  posscnt'?  et  quanta  et  quam  ^y>r/«<ì 
suntTiaec ,  rotaia  !  Deusne  non  pracstat  a  sua  parte,  uM'elimùs?  ut 
credamus?  Praestatne  tantum,  ut  poxximm  velie,  ut  possimm  nos  con- 
vertere, ut  possimv*  credere?"  (Facultatis  th.  Argentórat.  Resp.  1646. 
Yid.  CalovifSystTT.  X.  p.  50.) 

pOTEMKOB  :  „Glaube  ist  nicht  der  menschliche  Wahn  oder  Traum, 
etliche  f tir  Glauben  halten  ;  und  wcnn  sie  sehen,  dass  kcine  Bcsse- 
ung  des  Lebens  nodi  gute  Werke  folgen,  und  doch  vom  Glauben  viel 
dren  und  reden  kònnen,  fallen  sie  in  den  Irrthum,  und  sprechen  :  der 
Glaube  sei  nicht  gnug,  man  miissc  Werke  thun,  soli  man  fromm  un 
sellg  werden.    Das  machet,  wenn  sie  das  Evangelium  hòrcn,  so  fallen,' 
sie  daher,  und  maehen  lhnen  aus  eiyenen  Krtiften  einen  Gedanken  ira 
Heiv.cn,  der  spricht:  Ieh  gliiubc.    Das  halten  sie  denn  fiir  einen  rech- 
ten  Glauben.    Aber  wie  es  ein  menschlich  Gedichtc  und  Gedanken  Ist, 
den  des  Herzens  Grand  nimmer  erftihret  ;  also  thut  er  auch  nichts,  und: 
folget  keine  Besserung  liernach.    Aber  Glaube  Ist  ein  guttlich  Werk  Ini 
uns,  das  uns  wandelt  und  ueu  gebieret  aus  Gott,  Joh.  1, 13.,  und  todteti 
den  altcn  Adam,  machet  uns  ganz  anderc  Menschcn  von  Herzen,  Muth, 
Sinn  und  alien  Kraften,  und  bringet  den  Heiligen  Geist  mit  sich.    <)  es 
ist  ein  lebendig,  sehiiftig,  thiitig,  miichtig  Ding  um  den  Glauben,  dass 
unmoglich  ist,  dass  cr  nicht  ohne  Unterlass  solite  Gutes  wirken.  Er 
fraget  auch  nicht,  ob  gute  Werke  zu  thun  sind,  sondern  ehe  man  fra- 
get,  hat  er  sie  gethan,  und  ist  immer  im  Thun.   Wer  aber  nicht  solche  1 
Werke  thut,  der  ist  ein  glaubloser  Mensch,  tappet  und  siehet  um  sich 
nach  dem  Glauben  und  guten  Werken,  und  weiss  weder,  was  Glaube 
noch  gute  Werke  sind,  waschet  und  schwatzet  doch  viel  Worte  vom  ! 
Glauben  und  guten  Werken.    Glaube  ist  eine  lebendige,  erwegene  Zn- 
versicht  auf  Gottes  Guade,  so  gewiss,  dass  er  tausendmal  dariiber 
stiirbe.    Und  solche  Zuversicht  und  Erkenntniss  gòtti Icher  Gnade 
machet  frdhlich,  trotzlg  und  lustig  gegen  Gott  und  alle  Creaturen  ;  wel- 
ches  der  Heillge  Geist  thut  im  Glauben.  Daher  der  Mensch  ohne  Zwang 
wlllig  und  lustig  wlrd,  jedermann  Gutes  zu  thun,  jedertuann  zu  dlencn, 
allerlei  zu  leiden,  Gott  zu  Liebe  und  zu  Lob,  der  ihm  solche  Gnadc  er- 


I 

r 


>ogle 


152  PART.  IH.     CAP.  III. 


feci  «et  hat.  Also,  dass  uumòglich  Ut,  Wcrke  vom  Glauben  scheidcti,  ja 
Uo  unmòglich,  als  Brenncn  und  Leuchtcn  voi»  Feuer  mag  geschleden 
wverden.  Darum  siehe  dich  vor  vor  deinen  eigcuen  faUchen  Gedadken 
und  unniitzcn  Schwiitzcrn,  die  vom  Glauben  und  gutca  Wcrken  klug 
feein  wollen  zu  urthcilen,  und  sind  die  grossesten  Narren.  Bitte  (?QXf,__ 
fìat»  er  den  Glauben  in  dir  teirkr,  aon*t  bleibeat  du  teohl  evriglich  ohne 
[Glauben,  du  dichtest  und  thust,  was  du  icillst  oder  Lanuti."  (Vorredej 
fciuf  die  Ep.  St.  Paull  an  die  Rómer.  XIV,  114.  sq.)  /•  •» 

Idkm  :  „Es  (der  Glaubc)  Ut  ein  Werk  Gottes,  und  nicht  dcs  Men- 
Mchen,  wie  Paulus  lehrt.  Alle  andern  Wcrke  wirket  Gott  mit  uns  und 
durch  uns;  alleili  dicses  wirket  cr  ju  uhm  uud  yhjy^uus."  (Von  der 
babylon.  GefangnUs  der  Kirchcn.  1520.  XIX,  71.) 

/  AuìsCiU/iH  ^  „  4  '         ,u  /  ^  ANTITHESES. 

■  f./  'V  ~  '  f  1  '•-  j>  j        Luthardtius  :  „Auf  der  anderu  Selte  wlrd"  (In  der  Schrlft!) 
//""*'  /'  *'   ,, Busse  und  Glaube  vom  Menschen  gefordert  als  teine  Leittung  :  utra- 

-/.  ■  y  ». #  /,  rsm/rr  tòT  manfòrt  —  auf  alien  Stufen  der  HeiUgeschtchte.  .  .  Der 

/  .  x      Glaubc  Ut  freicr  Gehorsaui,  den  der  Mejisch  leistet."  (Compend. 
fTrittc  Auflagc.  p.  202.) 

Idkm  :  „Nicht  das  Wollen  selbst  wirkt  er"  (der  Heilige  GeUt), 
,,»ondern  so  befreiend  auf  don  gebundenen  Willen,  dast»  dleser  dadurch 
ein  neuex  U'ollt  uk'h^n  n  cmpfangt."  (Lchre  vom  fr.  Willen.  1863. 
p.  441.) 

Kahnisius:  ,, Per  Glaubc  ist  ein  Thun  uuscres  Idi.  Dea  Glauben- 
den  Person  ergreltt  Christum  Dìesen,  Act  Jkanii  der  Heilige  GeUt 
ukliLJtur  dtiljleiitsclien  verrichteìT    Tkr  Mensch  hat  aber  den  Willen 


Uitiht  fiir  diuijlen^clien  vecrlcbleu- 
und  die  Fiihigkelt,  ClifUtum  zu  ergreifen,  nur  durch  den  HeiligenGeUt. 
Der  Heilige  Gcist  wirkt  iu  der  Wicdcrgeburt  also  niihtr  die  Km  fi  zu  - 
glauben,  nicht  den  Act  dcs  Glaubens."    (Die  Lehre  vom  Abendmanle.  :  f 

1851.  p.  431.)  ^-"'/i;, 

Idkm  :  „Was  vom  Heiligcn  GeUt  ist,  Ut  die  Kraft  zu  slauben. 
Was  aber  vom  Menschen  Ut,  ist  der  Act  dcs  Glaubens.  .  .  Indem  aber 
die  strengen  Lutherancr  immer  nur  da.s  Ziel  in's  Auge  fassten,  alle» 
menschliche  Verdienst  abzuschneiden,  zersto'rtcn  sie  die  psychologUche 
und  sittliche  Grundlage  im  Werke  der  Heilsaneignung."  rDie  luth. 
Dogm.  II.  Bd.  1864,  p.  545.) 


/// 

1 


§  10. 

Causa  impulsiva»  mt&rna  est  IM  bpjùfcas  seu  gratui- 
tua.^. favor  ;  eterna  est  meritum c  Christi 

a)  Movens  I>eum  a<l  excitandam  (quanquam  et  conservandam 
atque  confirmandam)  in  nobis  fìdem. 

b)  Cujus  resjìectu  dicit  Paulus  ad  Phil.  i,  29.  :  i^apieA^  ùfitv,  prati* 
datum  aut  donatum  wbinest,  tò  er>  X/ttaTÙ;  marumv,  credere  in  Chrwtiim. 
Et  gratiarum  actio  illa  apostoli  prò  fide  suoni  ni  utique  ad  gratiam  Dei 
indebitam  fìdei  originem  refert. 

c)  Prout  l^ulus,  postquam  generaliter  dixisset,  omnnn  beiiedictio- 
nem  xpiritualem,  qua  Pater  nobis  benedirti,  a  Chtittù  pendere.  Eph.  1,  S.y 
omnia  quoque  per  Chrùtum  instaurata,  v.  10.  11.,  per  eum  etiam  1108 
xÀrjfjw&évras,  in  mrtem  adsrito*,  i.  e.  fideles  factos  esse  dicit,  v.  11. 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CRRISTUM. 


153 


M.  Chkm.nitius:  „Wle  kòmmts  dann  aber,  da«8  Jydas  nicht  wird 
aufgenommen,  dass  der  nicbt  Vergebung  der  Siindc  empftihet,  da  es 
ibm  docb  gereuet,  was  er  gctban  batte?  Und  was  mangelt  an  seiner 
Reue  und  Buss,  dass  er  keinc  Gnade  erlangcn  kann?  Er  batte  keincn 
GJauben  an  Christum,  gliiubet  ntcht,  dass  Gott  guHdlg  nel  und  Sunde 
vergebe,  das  thut  lbm  den  Scbaden,  dann  wo  der  GÌaube  nicht  ist,  da 
i-t  aucb  kelne  Gnade  Gotte»,  noch  Vergebuug  der  Sunde.  Nun  sagt 
aber  unser  Katechismus  im  dritten  Artlkel  unsero  christlicben  Glaubens, 
der  Mensch  kann  nichts  aus  eigener  Vernunft  nocb  Kraft  an  Jesum 
Chris! uni  gliiubcn  oder  zu  ibm  kommen,  sondern  der  Heilige  Gcist 
unisse  ibn  zu  solchem  Glauben  brlngen,  denn  der  Glaube  ist  cine  Gabe 
Gottes;  wie  kòrnmt  es  denn,  dass  Gott  dem  Juda  solcheu  Glauben 
nicht  ins  Herz  gibt,  dass  er  auch  batte  glauben  kònnen,  dass  ihni  kònnte 
durch  Christum  geholfen  werden?  Da  mUtmen  wir  mit  untern  Fragen 
vciederkehirn,  und  sagen  Ròm.  11.  :  ,<),  welch  eine  Tiefe  des  Reichthuras, 
beide  der  Weishcit  und  Erkenntniss  Gottes,  wie  gar  unbegreiflich  sind 
seine  Gerichte  und  unerforschlich  scine  Wcge  ! 4  Wir  kònnen  und  sollen 
dies  nicht  ausforschen  und  uns  in  solette  Gcdauken  zu  welt  vertiefen, 
sondern  dies  also  gebraueben,  dass  wir  uus  nicbt  vorsiitzlich  in  die 
Sunde  begeben  und  Gott  versuchen,  auf  dass  Gott  nicbt  die  liand  von 
un&  anziché  und  uns  sinken  lasse;  denti,  wo  das  geschicht,  so  fai  leu 
wir  immer  aus  einer  Slinde  in  die  audere,  und  gleitett  allnmblich  sotief 
in  die  Siinde  binein,  dass  hemach  kein  Wlederkebren  ist,  und  wir  nicht 
wlederuin  zum  Stande  greifen  kònnen.  Wie  cs  mit  dem  Juda  ist  er- 
gangen,  der  hebt  erst  gemacb  an,  gehet  mit  den  Almosen,  die  Chrlsto 
von  guten  Lcuten  verehret  und  ihm  zuvertrauet  wurden,  untreulich  um, 
und  als  er  darìibcr  nicht  alsbald  von  Gott  gestraft  wird,  machet  das 
ibn  dreistlg  und  kuhne,  dass  cr  in  S'unden  fortfahret,  nini  waget  es 
immer  fcrner;  da  cr's  nu  zu  grob  machet  und  Cbristus  ibn  furnimmt, 
ibn  ermahnet,  warnet  und  straft,  auch  freundlicb  uud  vìiterlich  lhn  von 
seinem  bòscn  Fiirncbmcn  wlll  abfùbren,  gebrauebt  auclt  eitdlich  einen 
gebuhrltchen  Ernst  und  sagt:  ,Es  wiire  dem  Mcnschen  besser,  dass  er 
nie  geboren  ware4,  stellet  sich  hinwicderum  gegen  ihn  so  frcundlich, 
waschet  ibm  die  Fusse,  speiset  ihn  mit  seinem  Leib  und  Blut.  ver* 
mahnet  ihn  mit  freundlichctt  Worten  zur  Besserung;  ja,  das  nochmehr 
ist  :  da  er  zu  ihm  kòrnmt  mit  der  Schaar  und  Picnern  der  Hohenpriester, 
die  ibn  greifen  wollten,  und  er  unterm  Schcin  der  Freundschaft  mit 
einem  verriitherischen  Ilerzen  zu  ihm  triti,  gestattct  er  lhn  zu  sich  und 
lasst  sich  von  ihm  k'ussen.  Und  als  Judas,  nachdetu  er  so  vlel  schwerc 
Siinde  begangen  hatte,  noch  welter  in  Sicherheit  dahin  gehet  und  achtet 
dies  alles  nicht,  da  ziehet  der  JJerr  rndlich  die  Jland  von  ihm  afte,  und 
liisst  ihn  in  Vcrzweiflung  f alien.  Daraus  sollen  wir  dies  Icrnen,  dass 
wir  nicht  wider  unser  Gewissen  muthwillig  siiudigen  und  der  Gnade 
Gottes  mlssbrauchen,  denn  Gottes  Gerichte  sind  unbegreiflich  und  un- 
ausforschlich,  Ròm.  11.  Dcrhalbett  soli  niemand  gedenken:  Was 
schadet's,  ob  ich  berelt  siiudige  uud  die  Busse  lange  spare?  Gott  ist 
gniidig  und  barmherzig,  der  wlrd's  so  gettati  nicht  init  mir  nehmen; 
wann  ich  ausgeraset  habe,  will  ich  mich  dann  clamai  bekehren,  so 
nimmt  er  mich  bald  zu  Gnaden  an.  So  gedenkt  maneber  und  gehet 
darti  ber  hln,  und  wann  ihn  Gott  zur  Busse  ruft,  meittt  er,  cs  sei  unver- 
beidet,  er  will  noch  wohl  damlt  zu  Masse  kommen;  fjrradr  ah  wenji 


am  37  aus  dem  1*5.  Psalm  und  sagt:  ,Heute,  so  ihr  hòren  werdet  die 
Stimme  Gottes,  so  verstocket  cure  Uerzen  nicht',  gedenket  nicht,  wir 
haben  noch  Zeit  genug  uns  zu  bessern,  wie  cure  VUter  thaten  in  der 
Wiisten,  denen  ich  Zeit  gab  40  Jahr  lang  zur  Besserung,  aber  sie  ent- 
riisteten  mich,  dass  ich  auch  schwur  in  memem  Zorn,  sie  soliteti  zu 
uteiner  Kuhe  uicht  kommen.  Darum  sagt  die  Epistel  zun  Hebraern: 
,Sehct  zu,  lichen  Kinder,  dass  ihr  nicht  cin  solches  arges,  unglaubiges 
und  unbussfertiges  Herz  habt,  sondern  ermahnet  euch  unter  einander, 


t54  i/  >;  // 


part.  in.  cap.  in. 


so  lange  es  heutc  helsst ,  dass  ihr  itzt  die  gnadenreiche  Zelt  nlcht  ver- 
saumt',  dass  ihr  nlcht  auch  verworfen  werdet,  wie  die  Vater  in  der 
Wiisten.  Wlr  sollen  zwar  uns  nicht  unterstehen,  dass  wir  der  Gnad 
nnd  Barmherzigkeit  Gottes  wolltcn  ein  gewisse  Mass  und  Ziel  setzen, 
wie  welt  und  fernt*  slch  dleselbc  erstrecke  und  wo  sie  wende  ;  sondern 
das  gebuhret  uns,  dass  wlr  fleissig  Acht  auf  geben,  so  lang  der  Gelst 
Gottes  In  uns  seln  Werk  verrlchtet  mit  Strafen,  Warnen  und  Vermahnen, 
und  in  uns  ateo  arbeltet  wider  da»  Fleisch,  so  ist's  eine  gewisHe  An- 
zeigung,  dass  uns  Gott  zur  Busse  ruft  und  uns  in  Gnaden  gewogen  ist 
and  wollte  uns  gerne  bekchrcn;  wann  du  aberdles  nicht  achtest,  son- 
dern gehest  (luti in  ohne  Busse  und  Besserung,  in  ailer  Sicherheit,  trittat 
alle  Vermahnung  aus  dem  Gesetz  und  Trost  aus  dera  Evangelio  mit 
Fiìssen,  so  sollst  du  wisscn,  Gott  hat  seinc  heimlichen,  schrecklichen 
Gerichte  und  lasst  solche  rauthwlllige  Sùnder  in  einen  verkehrten  Sinn 
gerathen."    (Passlonsprcdigten.  IV,  17—19.) 

H i  k imi: ,\ nix  s  :  ,,Cum  fldes  peculiare  Dei  donum  sit:  cur  hoc  uni 
datur,  alil  vero  non?  —  Deus  multa  sibi  in  hac  disputatone  reservavlt, 
quae  nobls  non  patefeclt.  Ideo  nostris  cogitationibus  non  indulgeainus, 
sed  metani  pouauius,  ne  ultra  inquiramus,  quam  nobis  est  revelatum  in 
verbo.  Kacit  Deus,  qulc^ujd  potest,jsaluiis  Jiojstr&iLcausa.  Misitenlm 
et  donavit  Filium  suum  mundi  salvatorcm.  Instituit  verbi  sul  mlniste- 
rlum,  per  quod  Filium  vult  audirl.  Et  per  verbi  auditum  fldem,  medi- 
ante Spiriti!  Sancto,  operatur.  Hoc  cum  homines  audire  nolint,  mi  rum 
est  minime,  quod  etiam  a  Spiritu  Sancto  negligantur,  et  sic  non  credant, 
nec  salventur.  Qui  enim  animo  discendi  audiat,  nostrum  non  est  judl- 
care.  Et  tamen  recte  apostolus  diclt,  non  tfsse  currentls,  sed  mlserentla 
Dei.  Major  enim  est  humana  mentis  cjjecltajs  et  stupor,  quam  ut  posslt 
ex  sese  mysteria  illa  regni  Dei  capere.  Igitur  etsi  diu  homo  currat, 
vclit,  audiat,  tamen  nec  doctor  fldem  dare  potcst,  nec  auditor  eam  in 
se  excitare  ;  sed  motus  Spiritus  Sancti  accedat  necesse  est,  absque  quo 
nlhil  est,  qui  rigat  aut  plantat,  ita  nec  qui  audit,  sed  qui  dat  lncremen- 
"  '  '/r*1  tum»  Deus;  qui  tamen  externam  illam  requirit  obedicntlam  currendi, 
•—  •  '-j-'i-  .  volendi,  audiendi,  per  quae  ipse  fldem  operatur.  Quudsi  diveuitati* 
rorto  quaeratur,  cur  uni  det  fldem,  alteri  non  det:  certe  in  Deq  reperirl 
non  potcst,  quf  avqualitcr  erga  omnes  est  affectus.  Recipit'enim  in 
gratiam  omnes  crcdeules  in  Filium,  etdamnat  omnes  incrcdulos;  juxt* 
illud  ipsiusmet:  ,Ut  omnis,  qui  credit  in  Filium,  non  pereat,  sed  habeat 
vitam  aeternam. •  Et  baptista  ibidem:  ,Qui  credit  in  Filium,  habet 
vitam  aeternam.  Qui  autem  incredulus  est  Fillo,  non  videbit  vitam, 
sed  ira  Dei  manet  super  eum.*  Ideo  hic,  quid  respondeamus,  aliud  non 
habemus,  nisi  quod  aUter  fieri  nond^h^;  quia  n<  traini  quicquam  debet, 
<  sed  quorum  vult,  miseretur \~èl  nonesse  injustitiam  apud  eum.  Et 
...  ,  ,  cum  apostolo  dicamus :  ,QJjLpjno4  tu  quls  es,  qui  ex  adverso  respondes  k 

Deo.?*    Num  diclt  flgmenTum  flctori  suo:"  Cur  me  ad  Lune  flnxisti  mo- 
"cTùm?"    (Compend.  th.  1582.  p.  499—601.) 

§  u. 

Causa  instrumentalis*  fidei  nostrae  sunt  verbumb 
evangelii  etc  baptismus. 

a)  Qua  Deus  libere  utitur  in  productione  fidei,  cum  hanc  etiam 
non  mediante  organo  producere  posset. 

b)  Quod  propterea  dicitur  à*»r,  -ì<ttì«>;,  praedicatio  et  auditus 
fidei,  non  solimi  tanquam  objecti,  veruni  etiam  ut  effeeiw,  Gal.  3, 2.  d  5. 
Nimirum  quod  r,  jrtVrrc?  è;  àxtnts,  it  dè  àr.urj  <hà  p^fxato^  roh  &itv>,  fide»  e% 
auditu  ert,  auditm  autem  pei'  verbitm  Dei,  Rovi.  10,  17. 


Digitized  by  Google 


DB  FIDE  IN  CHRISTUM 


155 


Conf.  Auoustana  :  „Ut  hanc  fldem  consequamur,  Institutum  est 
ministerium  docendl  evangeli!  et  porrlgendi  sacramenta.  Nani  per 
verbum  et  sacramenta  tamquam  per  Jnstrumenta  donatur  Splritus  S., 
qui  fldem  efflcit,  ubi  et  quando  est  visum  Deo,  in  Hs,  qui  audlunt  evan- 
gelium,  sei.  quod  DèUs  nGfì  propter  nosTraraerita,  sed  propter  Chri- 
8tutn  justiflcct  hos,  qui  credunt,  se  propter  Christum  in  grati  ara  recipi. 
Damnant  (ecclesiae  apud  nos)  Anabaptistas  et  alio*,  qui  sentiunt,  Spi- 
riti)!» S.  contlngere  sine  verbo  externo  hominibus  per  ipsorum  prae- 
parationes  et  opera."    (Arttc.  5.  p.  39.  sq.)  J         /LJu.  1 

Articuli  Smalcaldici:  „In  his,  quae  vocale  et  extcrnum  verbum •^tl*-^»^j»- 
/_  -       .  K .  concernunt,  constanter  teneudum  est,  Deura  nemini  Spiritum  vel  gra-    -,  /é 
J  U-  »:  V  '. iti<un  anam  ^wgW»  nisl  Per  verbum  et  cum  verbo  externo  et  praece- 
*  dente,  ut  ita  praemunlamus  nos  adversus  enthusiastas,  id  est,  spiritus, 

qui  jactitant,  se  ante  verbum  et  sine  verbo  Spiritum  habere,  et  ideo 
Script  urani  sive  vocale  verbum  judicant,  flectunt  et  reflectunt  prò  libito, 
ut  faciebat  Monetarius  et  multi  adbuc  hodic,  qui  acute  dlscernere  vo- 
lunt  inter  spiritum  et  literam,  et  neutrum  norunt  nec,  quid  statuant, 
sciunt.  Quid?  quod  etiam  papatus  simpliciter  est  merus  enthusias- 
mus,  quo  papa  gloriatur,  omnia  jura  esse  in  scrinio  sul  pectoris,  et 
quidquid  ipse  in  ecclesia  sua  sentit  et  jubet,  ld  Spiritum  et  justum  esse, 
etiamsi  supra  et  contra  Scripturam  et  vocale  verbum  aliquid  statuat  et 
praecipiat.  Hoc  in  universum  anttquus  est  satanas  et  serpens,  qui 
etiam  Adamum  et  Evam  in  enthusiasmum  conjiciebat  et  ab  externo 
verbo  Dei  ad  splritualitates  et  propria»  opiniones  abducebat,  id  quod 
tamen  et  ipse  per  alia  extema  verba  perflciebat.  Perinde  ac  hodie 
nostri  enthusiastae  externum  verbum  damnant,  et  tamen  ipl  non  silent, 
sed  mundum  garrulitatibus  et  scriptionibus  implent,  quasi  vero  Spiri- 
tus per  scripta  et  vocale  verbum  apostolorum  venire  nequeat,  sed  per 
ipsorum  verba  et  scripta  primum  veniat.  Cur  ergo  non  ipsi  etiam 
omittunt  suas  conclones  et  scriptiones,  donec  Splritus  ipse  ad  homines 
sine  ipsorum  scriptis  et  ante  ea  veniat,  quemadmodum  glorlantur,  Spi- 
ritum se  accepisse  sine  praedicatlone  Scrlpturarum.  .  .  Nam  etiam  ii, 
qui  ante  baptisraum  credunt  vel  in  baptismo  credere  incipiunt,  per  ex- 
tcrnum praecedens  verbum  credunt,  ut  adulti;  audiunt  enim  (Marc. 
16,  HI.):  .Quicunque  crediderit  et  baptizatus  fuerit,  salvus  erit',  etiamsi 
primum  increduli  post  decennium  acclpiant  Spiritum  et  baptisraum. 
Cornelius  Act.  10,  l.  sqq.  longe  ante  audierat  apud  Judacos  de  venturo 
messia,  per  qnem  justus  coram  Deo  preces  et  clcemosynas  Deo  ir  rata* 
praestabat  ex  fide  (sicut  Luca*  eum  nominat  justum,  pium  et  timentem 
Dei)  et  sine  praecedente  ilio  verbo  atque  auditu  credere  et  justus  esse 
non  potei  it .  Petrus  autem  patefacere  el  jubebatur,  messiam  (in  quem 
venturura  liactenus  ille  credidcrat)  jam  advenisse,  ut  fldes  ejus  de  ven- 
turo messia  cum  apud  induratos  et  incredulo»  Judaeos  non  captivum 
teneret,  sed  ut  sciret,  se  salvandum  esse  per  praesentem  messiam,  et 
hunc  cum  Judaeorum  turba  non  negaret  nec  persequeretur  etc.  Quid 
multis?  Knthusiasmus  insitus  est  Adamo  et  flliis  ejus  a  primo  lapsu 
usque  ad  flnem  mundi,  ab  antiquo  dracone  Ipsis  veneno  quodam  im- 
plantatus  et  infusus,  estque  omnium  baeresium  et  papatus  et  Mahomc- 
tlsmi  origo,  vis,  vita  et  poteutia.  Quare  in  hoc  nobls  est  coustauter 
perseverandum,  quod  Deus  non  vejit  twbiscum  aìiter  agere,  nUi  jter  vo- 
cale verbum  et  sacramenta  f  i"  quod,  quidqUM  nfne.  verbo  et  sacramenti* 
jactatur,  ut  Spiritus,  sh  iptrUtabolua."    (P.  m.TTrtryrp-.  KZTTBS.y 

c)  Saltem  respectu  infantimi,  qui  per  baptismura  concipiunt  fidem 
(etsi  nou  aeque  nobis  explicabilem,  ut  est  tides  adulterimi,  de  qua  hic 
maxime  agimus)  ;  quod  infra  suo  loco  disertius  docebitur.  Quanquara 
et  obsignandue  atque  confirmandae  fidei  adultorum,  qui  jam  ex  verbo 
conceperunt  fidem,  per  niodum  organi  efficacia  destinatila  est  et  prodest  ; 
de  quo  8imilitcr  infra  videbimus. 


Digitized  by  Google 


156  — FSRT.m-  cap:  ih. 

Conpkssio  Àuoustana:  „De  usu  sacramentorum  docent,  quod 
sacramenta  instltuta  sint,  non  modo  ut  sint  notae  professionis  Inter 
homines,  sed  magis  ut  8lnt  sigila  et  testimonlavolnntatis  Pel  erga  nos 
,-ad  mdJMnAym  et  cnnùnnandam  mleiin  in  bis,  "qui  utuntur^  propSSItà. 
ItaqpeTffendum  estTsacramcntis  Ita,  ut  fldas_afc<(to.  ouae  credat  pro- 
f<t+v  tk..^cLm*+~>  raissionlbus,  quac  per  Bacraraenta  exhibeiitur  et  ostenduntur.  Dam- 

nant  igitur  illos,  qui  doccnt,  quod  sacramenta  ex  opere  operato  justl- 
flcent,  nec  docent,  fidem  requiri  in  usu  sacramentorum,  quae  credat  re- 
mitti  peccata."    (Artic.  13.  p.  42.) 

Catkchismus  major:  „Ad  huiic  modum  cura  puerorum  baptismo 
quoque  faclmus.   Puerum  ecclesiae  ministro  baptizandum  apportamus, 
!       '    -LJiacgpc atquf  animo,  aywl  certo  credaf,  et  precamur,  ut  Deus  eum  fide 
c  -  donet."    (IV:  P.  p.TgT!) 

Luthbrus:  „Hoc,  quod  maxime  jactat  Cocleus,  parvulos,  cum 
sint  sino  fide,  per  bjy>tism,,ra  justiflcari,  forti  ter  negainus.  Sed  dici- 
mus  cum  Augustino:  ,X<m'sacramentum,  sed  fldcs  sacramenti  justi-  ~f~~ 
tìcat/  Et  ilerum:  .Justilkatj  non  quia  flt,  sed  quia  creditur.4  Quodsl  ~f~ 
Augustinus  alibi  cojrtrarium  dlcTfV  sequimiir  eum,  ubF  cum  scriptum 
—  4  — *;  scntit,  éTrèTThquimus,  ubi  ci  tra  vel  cputra  scripturam  loquitur.  Fru- 
stra igitur  corraslt  tot  patrum  dieta,  quasi  nos  in  bomiuum  verba 
coacturus,  cum  toties  testati  slmus,  nos  in  re  consciciitiarum  nullius 
hominis,  sed  solius  Dei  verbum  amplecti,  quod  soli  Deo,  nulli  nomini 
conveniat,  conscientias  regere  et  docere.  Non  tamen  negamus,  par- 
vulos esse  baptizandos,  nec  asscrimns,  eos  baptismum  accipere  sine 
llde,  sed  dicimus,  qtf  baplUmum  rtm  credere  per  rim  verbi,  qrto  exorcisan- 

y  ;  .  r ,    tur,  et  per  jidem  ecclesia*,  eo*  offerenti»  et  em  Jfdetn  orationVnts  mi»  tm- 

petrqnti*.    Alioqui  mera  et  intolerabilìa  essent  mendacia,  quando  bapti- 

1         •/\'  /  •'.«•«' sana  a  parvulo  quaerit,  an  credat,  non  baptisaturus,  uisi  vice  ejua  re- 

spondeatur  :  .Credo.'  Ut  quid  interrogat,  an  credat,  si  certum  est,  eos 
non  credere?  ut  Cocleus  contendit.  Esto,  Augustinus  sic  aliquando 
dicat,  sed  Coeleo  satis  sit  esse  sic  ab  horaine  dictum,  nos  volumus  boc 
dictum  djyinis  testlmonjls  p  rollatura.  Quin  asserimus,  parvulos  pror- 
sus  non  esse  baptisaudos,  si  veni  in  est,  eos  in  baptismo  non  credere, 
ne  illudatur  majestatis  sacramentum  et  verbum.  Debemus  autem  et 
hunc  negatac  in  parvulis  fldel  errorem  sopbistis,  qui  bominum  dieta,  J.L-S  .. 
sicut  animalla  immunda,  vogint  sine  judicio  et  simul  contraria  docent, 
dum  negant  parvulo  esse  fidem  et  tamen,  ut  baptisari  posslt,  exigunt 
ab  eo  fidem."  (Adversus  armatum  virum  Cocleum.  1523.  Opp.  lat. 
variiargum.  Francof.  ad  M.  1873.  VII,  54.  sq.  Opp.  genn.  XIX,  701.  sq.) 

Idem  :  ,,Nun  ist  die  Frage,  wo  die  jungen  Kinder  bleiben,  so  sie 
docb  noeti  keine  Veraunft  haben  und  fiir  slcb  selbst  niebt  mogen  glau- 
ben,  well  so  geschrieben  stehet,  Ròm.  10,  17.:  ,Der  Glaube  kommt 
durchs  Hòren,  das  Horen  aber  kommt  durchs  Predigen  Gottes  Wort4? 
Nun  hòren  noch  verstehen  ja  die  jungen  Kinder  Gottes  Wort  nieht;  so 
mògen  sie  auch  keinen  eigenen  Glauben  haben.  Auf  dlese  Frage  haben 
die  Sophisten  in  hohen  Schulen  und  des  Pabsts  Rotte  elne  solche  Ant- 
wort  erdichtct,  dass  die  jungen  Kinder  werden  ohn  eigenen  Glauben 
getauft,  nilmlich  auf  den  Glauben  der  Kirche,  wclchen  die  Pathen  be- 
kenneu  bei  der  Taufe;  damach  in  der  Taufe  werde  dem  Klndlein  an* 
Jìrajt  undjtfncht  derJTaufe die  Sunde  vergeben  und  eigener  Glanbe  eiuz 
qefjnxsrn  mit  (iliade 'il,  dass  ein  neugeboren  Kiud  wird  aus  dem  Wasser 
und  Ileiligen  Geist.  Wcnn  man  sie  aber  fraget  uni  den  Grund  solcher 
Antwort  und  wo  das  in  der  Schrift  stelle,  so  findet  maus  ira  finstern 
Rauchioch,  oder  welscn  uns  auf  ihre  Birrgt  undsagen:  Wir  sind  die  , A 
hochgelehrtcn  Doctores,  und  sagen  solcnes,  darum  ists  recht,  darfst 
nlcht  welter  fragen.  .  .  Vor  dlesem  Glft  und  Irrthum  hiite  dlch,  wenn  i 
es  gleich  aller  Vater  und  Concilien  ausgedrìicktc  Meiuung  wiire  -,  denn  ' 
sie  bestehet  nlcht,  hat  keinen  Gì  und  der  Schrift  fiir  sich,  sondern  eltel 
Menschendiinkel  und  Triiume  ;  darzu  Ist  sie  stracks  und  òffentllch 


Digitized  by  Google 


'  T  '  '  fi"/  i  7  *  . 


9       DE  FIDE  IN  CHRISTUM.  157 


ìer  die  vorlgen  Hauptapriiche,  da  Chrtstus  spricht:  ,Wer  glaubt  unA 
auft  vfird*  u.  8.  w.,  daas  kurzum  bcschloaaen  ist,  Taufe  nlllt  nìe- 
mnd,  ist  auch  niemand  zu  geben,  er  yloubc  denti  fur  sich  selbst,  and 
ofan.  eigenen  GJauben  niemand  zu  taufen  ist;  wie  aucti  St.  Augustln 
selbst  st)rìcTit:~yòn  sacramentimi  jlfllfiflFcat. sed  fldes  sacramenti,  das 
Sacrament  machet  nicht  gerecht,  sonderà' dcr'tjUiube  de»  Sacrarne  ntóV 
.".  .  Darum  sagcn  wir  hier  also  zu,  und  schliessen:  Daas  die  Kinder  in 
der  Tati  f  e  selbstgliiuben  imd  elgenen„,G.laubcn  haben,  den  selbsten 
Gott  in  lhne*n  wlfKeTdlTrcìi  das'Fuirbitten  undYterziibrlngen  derPatheji  //  r 

im  Glauben "der '  cirrtstìlclicnTHrcne  ;  und  da*  heissen  wIr"aié"K*fafl  dea 
frcmden  Glaubens;  niclit,  dass  jemand  durch  denselbcn  mòge  sellg  /^ ~  ?   '  *  * 
werden,  sondern  dass  er  dadurch,  ala  durch  aeine  Fiirbitte  und  Hùlfe,        U.  -L/.J:  i.„ 
mòge  von  Gott  selbst  einen  eigenen  Glauben  erlangen,  dadurch  er  selig  -«.., .,  /(       /  /  -, 
werde. . .    Deaa  haben  wir  starke  und  fe8te  Spriiche  Matth.  19.  13 — 15.  l/:pvy 
Marc.  10,  13—16.  Lue.  18,  15.  16.;  da  etliche  dem  Herrn  .Testi  Kindlein  ■ 
zuTracutén,  dass  er  aie  anrtThrete,  und  die  Jiinger  ihnen  wehreten, 
strafet  er  die  Jiinger  und  herzet  die  Kinder  und  legt  die  Hande  auf  sic, 
und  aegnet  aie,  und  aprach:  ,Solcher  ist  daa  Ketch  Gottes,  u.  a.  w. 
Dleae  Spriiche  wird  una  niemand  nehmeu,  noch  aie  mit  gutem  Grund 
wldcrlegcn.  Denn  hier  stehet  ea,  daaaChriatua  will  unverboten  haben, 
die  Klndleln  zu  ihm  zu  briugen,  ja,  heiaaet  aie  zu  ihm  bringen  und 
segnet  aie  und  gibt  ihnen  daa  iìimmelrelch;  daa  laaaet  una  wohl  jf.^^Jttl/.,  '  ' 
merken.  .  .    Nun  ist  er  in  der  Taufe  ao  gegenwartig,  ala  er  dazumal         v  \    ' r  .  . 
war,  daa  wiaaen  wir  Chriaten  gewlss:  darum  wir  nicht  diirfen !j<  '  1  //- 
wehren  den  Kindern  die  Taufe.   So  diirfen  wir  auch  nicht  zweifeln,  er 
aegne  aie  alle,  die  dahin  kommen,  wle  er  jenen  that.    So  blelbt  nun 
hier  nichta  mehr,  denn  die  Andacht  und  der  Glaube  derjenigen,  die  die 
Kindlein  zu  ihm  brachten  ;  dleselbigen  machen  und  helfen  durch  ihr 
Zubringen,  dasa  die  Kindlein  gesegnet  werden  und  daa  Himmelrelch 
erlangen  ;  welchea  nicht  aein  kann,  aie  haben  denn  eigenen  Glauben  fur 
sich  selbat,  wle  geaaget  Ist.    Also  aagen  wir  auch  hier,  daas  die  Kind- 
lein zur  Taufe  gebracht  werden  wohl  durch  fremden  Glauben  uud  Werk, 
aber  wenn  sle  dahin  kommen  slnd  und  derPriester  oder  Tiiufer  mit 
ihnen  handclt  an  Chrlstl  Statt,  so  segnetT"cr  sic  und  gibt  ihnen  den" 
Glauben  und  das  Himmelrelch;  denn  des  Priosters  Wort  und  That  aind 
Christi  se^lbjt  Wort  uud  Werk."    (Kirchenpostllle.  XI,  667.  sq.  669. 

ANTITHESIS.  /  ' 

-  Carpzoviu»':  „Quod  regeneratiotìem  8trlcte  dictam  attinet,  quae 
juatlflcatloni  antecedit,  et  quidem  prout  in  infantibus  tlt,  ibi  certe  etiam 
absque  Ade  operati! r  bapthjjnus,  atque  ae  habet  ut  organtim  operans, 
òpejraturque  per  modum  operis  operati,  ut  scholaatlcl  ioquuntur,  iatud- 
queBellarm.  1.  2.  de  Sacr.  c.  1.  ex  Seaa.  VII.  Cau.  IIX.  Conc.  Trld.  de- 
flnit,  quod  non  praeaupponat,  neque  etiam  requirat  bonum  motum  in 
subjecto,  sed  introducat ietìlP-    In  infantibus  enlm  bàptlsmus  non  ,ea^  -  V...  .   t/««'.l  »'  '. 

i'ititt'  ll.lum    wiciit  In  iiflnltlu  ium  ,.v  vurhn  <>nm  liu>u>nt  ihiu    utwl  nritni'/M* 


cita?  fldem,  aicut  in  aduìtla  jam  ex  verbo  eam  habentibua,  aed  primitus 
operatur.  Ut  autem  baptismua  fldem  operetur,  non  requlrttur  lldei, 
àUaaTdaretur  progreasna  In  inflnitum.»4  (Isagog.  in  libb.  aymb.  p.  1091.) 

§  12. 

Subjectum  quod-  fideib  in  Christum  est  homo0  pec- 
catord  regenitus*  aut  con  versus  ;f  nec  solura  adultus*  sed 
suo  modo  etiam  infans.h 

a)  8ive  supposi  tura,  quod  denominatur  eredem  aut  jùldr. 


Digitized  by  Google 


158 


PAKT.  III.     CAP.  III. 


b)  Cum  adualis,  quae  intra  hominem  elicitur  etrecipitur;  tutu 
habituali*,  quae  eidem  inexistit  per  modum  qualitatis  perficientis  suum 
Bubjectuni. 

c)  Nam  de  fide,  quae  in  angelis  viatoribua  fuit,  jam  non  est  locus 
dicere.    Vid.  supra  P.  I.  cap.  III.  §  21.  not.  c.  Voi.  II.  p.  120. 

d)  Sicut  enim  Christus  honiinibus,  non  integris,  sed  lapsis,  datus 
est  mediator  ;  ita  fides  in  Christum  non  in  nomine  integro,  sed  pecca- 
tore, quaerenda  est. 

e)  Irregeniti  enim  carent  fide,  quae  per  naturam  nobis  non  inest, 
sed  per  gratiam  a  Patre  luminum  proficiscentem,  a  quo  progignimurt 
Jacobi  1,  17.  IH.  Confer.  /  Pd.  1,  3.  S.  21.  23.  et  quae  cap.  *eq.  IV. 
dicentur  §  1.  et  5. 

QVENBTEDTICS  :    ,,Mjitij:Ìa,  tldl'i   >;i  !  v  i tirile  duplex  est,    ffl  QUA  et 

circa  imam  sive  mbjectivn  et  obiettiva.    Materia  subjecta  vel  subkctusi 
I     ,  fidei  iterum  duplex  ostatotele  vel  partiate,    letale,  subjectum  sunt  non 

sóTT  electi  (ut  volunt  Calviniani  ;  nino  Bucanus  L.  29.  qu.  19.:  , Fides 
non  est  omnium,  sed  electorum  tantum'),  sed  omnes  Jhomlnes  renati 
sive  riribus  QBgflgBjtf  per  gratiam  regeneratlonis  Instructi,  .si ve  lnfautès 
illi  sint,  sive  adulti;  nam  et  infantes  capace»  sunt  tldei  directae  (non 
reflexae)  actualls  (non  nude  potentialis) .  .  .  Subjectum parligli  seu 
lnadaequatum  est  partim  Intellectus,  partlm  voluntas,  prò  diverso  ndel 
respectu."    (L.  c.  P.  IV.  c.  8.  s.  1.  th.  12.  f.  1340.) 

f)  Ante  conversionem  enim  homines  sunt  in  tenebri»,  luce  fidei 
carente»,  Ad.  26t  IX.  Ephes.  »,  X.  Confer  cap.  seq.  §  1.  et  17. 

g)  Adultis  haud  dubie  competunt,  quae  hactenus  de  fide  diximus. 

h)  Nimirum  infantes  quidem  baptizati,  uti  quondam  in  V.  T. 
circumeisi,  revera  quidem  credimi  in  Christum,  Mattli.  IX,  fi.  Marci 
9,  1$,  Unde  etiam  illorum  est  regnum  coelorum,  Marci  10,  14.  Neque 
fidem  illam  vel  extra  infantes  in  parentibus  aut  sponsoribus  formaliter 
esse,  pel  in  otioso  habitu  consistere,  dici  notest;  sed  actualis  non  minus 
quam  habitualis  fides  infanti  bus  adscribenda  est.  Attamen  natura 
fidei  illius  nobis  minus  est  explicabilis,  cum  fidem  ex  verbo  praedicato 
et  lecto  ab  adultis  haustam,  ac  vulgo  describi  solitam,  facilius  assequa- 
mur.  De  fide  infantum  autem  cum  b.  M.  Chemnitio  in  Exam.  Conc. 
Trid.  Part.  II.  de  Bapt.  ad  fan.  XIII.  p.  m.  91.  juxta  Formularli 
Concord,  inter  Tìieologos  Saxouioe  d  superiori*  Gennaniae  lóSO.  coustitU' 
tam  recte  judicamus:  Quando  dicitur,  infante*  credere,  non  esse  imaginan- 
dum,  infante*  intelligere,  aut  sentire  motti*  fidei;  sed  rejiri  errorem  iÙorttm, 
qui  imagi  nati  tur,  infantes  baptizatos  piacere  Iko  et  salws  fieri  sine  odiane 
ali/pia  Spiritus  Sancii  in  ci»,  cum  (^iridiu*  dare  dicat,  nini  qui*  renatus 
fuerit  ex  aqua  et  Sfùritudc.  Ergo  opodet  Spiritimi  Sandum  in  infantibus, 
qui  baptizantur,  effieacem  esse  d  operari,  ut  regnum  Dei,  qnod  in  baptismo 
offedur  d  donatur,  aecipere  passini,  suo  quodam  modo,  iwbi*  nec  sati*  cognita, 
nec  esplicabili.    Vid.  plura  1.  c. 

Grrhardus:  ,, Infantum  per  circumcisioncm  in  V.  et  per  baptis- 
mum  in  N.  T.  foedere  divino  insertorum  fidem  demonstramus  ex  se- 
quentibus  fondamenti.*:  1.  Scriptura  disertls  et  expressls  verbi»  fldem 
illis  tribuit.  Mattli.  18,  6,  Marc.  9,  \2.  .  .  2.  Positis  proprietatibus  et 
immediato  alicujus  rei  effectu  res  ipsa  ponltur.    Infantibus  circum- 


Digitized  by  Google 


DB  FIDE  IN  CHRI8TUM. 


159 


cisto  in  V.  et  baptizatto  in  N.  T.  Scriptum  tribù  il  proprie  talea  et  effp.rla 
fldei.    Ergo.    Ps,  84 .3.  Il,  «.  115,  13.14.  Uoh.  2,  14.  6,4. 

Apoc.  11.,.  18»  .  .  3.  Infante»  baptizati  justi  sunt  ac  Deo  placent.  Jam 
vero  sola  fldjeJnChrlstum  sumiiM  justl  ac  Deo  piacerai!*.  .  .  4.  Infan- 
ti i  »us  aut  fldes  tribuunda,  aut  sai  us  denegatala.  Salutem  Ulto  denegare, 
crudele  est  et  impium.  Ergo  nec  fldes  cis  deneganda.  .  .  Excipiunt,  de 
adultto  solum  intelligenda  Scripturae  dieta,  quae  testantur,  nos  fide  in 
Chrtotum  fieri  salvos.  Besp.:  Unus  Chrlstua,  una  fldea,  una  salus, 
unus  jnstlflcatlonto  et  salvatlonto  modus  leale  tota  Scriptum.  Genera- 
ìla  sunt  Sp.  Sancii  prouuntlata:  ,S'me  fide  Impossibile  est  Deo  piacere. 
Qui  non  credit,  coudemnabitur.  Qui  incrcdulus  est  Filio,  ira  Dei  ma- 
ncini super  eum.'  Ubi  ergo  Sex,  non  diati  nguit,  nec  jio& xlialinguexe 
debemus.  Praeter  lldem  nullura  dar!  potest  medium,  quo  Christus, 
extra  quera  nomo  salvarl  potest,  apprehendatur."  (Loc.  de  bapt. 
§  218—222.) 

Idem  :  „Arbor  bona  in  media  hyeme  non  destitultur  proprietate 
bonos  fructus  proferendo  quamvis  exterius  id  non  appareat,  et  nos 
fldem  infantibus  ex  eo  negabimus,  quod  externos  ejusdera  fructus  non 
proferant?  Ut  in  scminibus  et  surculls  arborura  res  se  babet:  quan- 
quam  non  ferunt  fructus,  tamen  inest  els  vis  et  natura,  ut  fructus  suo 
tempore  producant:  sic  infantum  fldes  Mpytttn  exteriorem  suo  tempore 
exserlt  et  fert  fructus  Deo  placentes."    (L.  c.  §  220.) 

CiiEMxrrtL's:  „Marc.  10.  Christus  afiirmat,  adultos  ita  accjnjejrs 
regnum  Del,  slcut .parvutt  nTufi^cipjnnt.  Et  Matta. JjJ.  inquit:  ,Qui 
sca n (TaTTza veri t  uh u m  e x  j) usillì&jyssfc,  qui  ln_  me  credutit.'  Et  Inter 
pusillos  istos  etiain  -rm^in-,  puerujuin,  nuraerat.  Fraclerea  circumeisio 
in  genere  vocatur  ,signaculum  iustltlae  fidel'  Rom.  4.  Quod  si  infanti- 
bus  clrcumctoto  trlbuitur  justitia  fldei,  ergo  etiam  ipsa  fldes  Ulto  tribù  l- 
tur.  .  .  Et  Spini  in ii  Sanctum  In  infantibus,  nondum  ratione  utentibus, 
hoc  cfflccrc  posse,  licet  modus  et  ratio  a  nobis  nec  comprehendi,  nec 
explicari  possit,  non  est  dubium,  slcut  manifesto  cxemplo  In  Joanne 
baptista  ostendlt.  De  ejus  enlm  exultatione  angelus  inquit:  , Replebi- 
tur  Spirìtu  Sancto  adhn He  in  utero  raatris.4  Siugulare  sane  illud  exem- 
plum  non  facit  regulara  coramunem,  ostendlt  tamen,  Spiritum  Sanctum 
etiam  in  infantibus  operari  pogse."  (Exatn.  Concll.  Trid.  Ed.  Genev. 
f.  246.  sq.) 

Lutherus:  ,,Hierzu  stimmet  auch  St.  Johannes  in  seincr  ersten 
Epistel  Cap.  2,  14.,  da  er  spricht:  ,Ich  schrelbe  euch  Viitern,  ich 
schreibe  euch  Jiinglingen,  Ich  schrelbe  euch  Klndern'  ;  liisst  ihra  nicht 
begniigen,  dass  er  den  Jiinglingen  schrelbet,  schrelbet  auch  den  Kln- 
dern ;  und  schrelbet,  sle  habon  den  Vater  erkannt.  Daraus  folget  je, 
dass  die  Apostel  haben  auch  die  Kinder  getauft,  und  dafiir  gehalten, 
sle  gL&ubsjì  und  kennen  den  Vater,  gerade  ato  waren  sle  zur  Vernunft 
koromen  und  kdnntcn  lesen.  Wiewohl  das  Wort  .Kinder'  allhicr 
jemand  nrochte  deuten  auf  die  Altcn,  wle  Christus  seine  Jiinger  etwa 
neuuet,  so  Iste»  doch  gewiss,  dass  er  hier  redet  von  dencn,  die  jiinger 
sind,  demi  die  Junglinge,  dass  es  lautet,  er  rede  von  dem  jungen  Hau- 
fen,  der  unter  funfzehcn  oder  achtzehen  Jahren  tot,  und  nlmmt  nic- 
mand  aus  von  den  Jahren  bis  auf  das  erste  Jahr;  denn  das  heissen  alle 
Kinder.  Aber  wlr  wollen  doch  sehen  ilire  Ursache,  warura  sic  die 
Kinder  ulcht  glaubig  halten.  Sle  sprechen  :  Weil  sle  noch  nlcht  zur 
Vernunft  sind  kommen,  mògen  sie  Gottes  Wort  nicht  hò'ren  ;  wo  aber 
Gottes  Wort  nicht  gehoret  wird,  da  kann  keln  Glaube  seln,  Rom.  10,  17.  : 
,Der  Glaube  kommt  durch  das  Horen,  das  Hòren  aber  komrat  durch 
Gottes  Wort1  u.  8.  w.  Sage  mlr,  tot  das  auch  christlich  geredet,  also 
von  Gottes  Werken  urtheilen  nach  unserm  Diiuken:  Die  Kinder  slnd 
nicht  zur  Vernunft  kommen,  darum  kònnen  sie  nicht  gliluben?  Wie, 
wenn  du  dureb  solche  Vcrpuuft  warest  sebon  vom  Glauben  kommen, 
und  die  Kinder  durch  Ifirc  Unvernuqft  zum  Glauben  kommen?  Lieber, 
wasHutés  thut  die  Vernunft  zum  Glauben  und  Gottes  Wort?  Ist's 


Digitized  by  Google 


part.  m.  cap.  in 


nlcht  sic,  die  dem  Glanben  and  Wort  Gottes  auf  das  hòheste  wlder- 
stehet,  dass  niemand  vor  ihr  zum  Glauben  kann  kommen,  noch  Gottes 
Wort  leiden  will,  «le  werdc  denn  gphlnndft  und  gcschiindct:  dass  der 
Mensch  muss  ihr  absterben,  und  gleich  werden  ein  Narr,  und  ja  so  un- 
verniinftlg  und  unverstandig,  als  kein  jung  Kind,  soli  er  anders  glttubig 
werden  und  Gottes  Gnadc  empfahen;  wle  Christus  spricht  Matth. 
18,  3.:  ,Wenn  ihr  nicht  uinkehren  werdet,  und  werdet  wie  die  jungen 
Kinder,  so  werdet  ihr  nicht  in  das  Hlmmelreich  kommen.'  Wle  oft 
lialt  uns  Christus  fùr,  dass  wir  zu  Kindern  und  Narren  werden  mussen, 
und  verdamtnt  die  Vernunft!  Itcm,  sage  mir,  was  hatten  die  Kindlein 
fiir  eine  Vernunft,  die  Christus  herzte  und  scgnete  und  dem  Uimmel 
zutheilete?  Waren  sie  nicht  auch  noch  ohne  Vernunft?  Warura  heisst 
er  sie  denn  zu  ihm  bringen,  und  segnet  sie?  Wo  haben  sie  solchen 
Giauben  her,  der  sie  zu  Kindern  des  Himmelreichs  machet?  Ja,  e  ben 
weil  sie  ohne  Vernunft  und  niirrisch.  sind  sie  besser  zum  Glauben  ge- 
schickt,  denn  die  Alien  ùnti  VeriTuTiTtigen,  wcTchVn  'die Vernunft  linmej; 
ini  Wege'Hegt  und  wIIT  Thren  grossen  Kopf  nicht  diirch  die  enge  Thure 
stossen.  Man  muss  liler  nlcht  Ternunft  noch  Ihre  Werke  ansehen, 
wenn  man  vora  Glauben  und  Gottes  Werkeu  redet.  Iller  wirket  Gott 
allein,  und  die  Vernunft  ist  todt,  bllnd  und  gegen  diesem  Werke  wie 
ein  unverniinftlg  Block;  auf  dass  bestehe  die  Schrift,  die  da  saget: 
,Gott  ist  wunderlich  in  selnen  Heiligen.4  Item  Es.  55,  9.  :  ,So  viel  der 
Himmel  hòher  ist,  denn  die  Erde,  so  sind  auch  meine  Wege  hò'her, 
denn  cure  Wege,  und  meine  Gedanken,  denn  eure  Gedanken.'  .  .  Dazu 
sage  mir,  wo  blejbet  die  Vernuafl  desC_hri3i£laubisen.  wenn er  tchlàlL 
so  doch  sein  Glaube  und  Gottes  Guade  ihn  uimnier  liisst?  Kann  hier 
der  Glaube  ohne  Zuthuu  der  Vernunft  bleiben,  dass  sie  es  nicht  ge- 
wahr  wird;  warum  solite  er  auch  nicht  anfahen  in  den  Kindern,  ehe 
die  Vernunft  daruin  etwas  weiss?  Item,  so  nufchte  ich  auch  sagen 
von  alien  Standen,  dariu  ein  Christ  lebet,  und  etwas  arbeitet  oder  zu 
schaffen  hat,  dass  er  des  Glaubens  und  Vernunft  nicht  gewahr  wird, 
und  doch  darum  der  Glaube  nlcht  abliisset.  Gottes  Werke  sind  helm- 
lich  und  wunderlich,  wo  und  wenn  er  will;  wiederum,  auch  offenbar- 
Hch  gnug,  wo  und  wenn  er  will,  dass  uns  daruber  zu  urtheilcn  zu  hoch 
und  zu  tief  ist."    (Kirchenpostllle.  XI.  p.  675—677.  678.) 

ANTITHESIS. 

Quenstkdtius  :  , ,Antithests  :  1.  ^ontiJlcioruJA*.  Qui  nudum  et 
otiosum  habitum  lldel  seu  fidei  getum  primum  infantibus  tribuunt, 
actualem  autem  fidem  els  denegant.  Proposlta  fult  haec  oplnlo  in  Con- 
cilio Viennensi  a.  1311.,  cujus  decretum  tradit  Constlt.  Clement.  1.  de 
Summa  Triult.  Kandem  defendunt  Thomas,  Scotus,  Durandus,  Gabr. 
Blel  etc.  in  3.  dist.  23.  teste  Bellarmino  1. 1.  de  baptlsmo  eli.  Eam  ut 
certam  deflnivit  Conci).  Trident.  sess.  7.  can.  13.  . .  2.  Cglvinianorum* 
actualem  et  saLci^cam  fldem  infantibus  detrahentium.  Hi  ipsi  tamen 
in  varia  sententiarum  divortla  abrlpluntur.  Quidam  enim  1.)  infanti- 
bus  omnem  tldem  denegant,  hancque  doctrinam  cum  pontillclls  prò 
commento  habent;  ita  Cunaeus  1.  3.  de  Rep.  Hebr.  c.  9.  :  ,Non  ignoro1, 
inquit,  ,cxstare  scripta  gravissimo  rum  hominum,  qui  in  infantibus,  uti 
captus  eorum  est,  inesse  quandam  sacrae  fidei  vim,  tradunt.  Sed  hoc 
tam  fatuum  est,  ut  flagri s  castigar!  dignum  sit.  Apostoli  enlm  vox  est 
Rom.  10,  17.:  òri  t/ irianc  èi  àuir/c,  ex  audltione  fidem  esse;  addamus 
nos,  etiam  ab  assensi.  .  Piscator  ad  Matth.  21,  14.  annotat:  ,Infan- 
tium  potest  esse  regnum  coelorum,  etiam*i  non  credant,  dummodo  slnt 
electi.  Fides  enlm  in  Scriptura  nusquam  requlrltur,  nisl  ah  adultis,  ut 
qui  capaces  sint  audltus,  per  quem  datur  tìdes.'  .  .  2.)  Alii  rù  irrixftv. 
hic  arrlpiunt,  uude  Wittakcrus  praelect.  de  Sacram.  qu.  4.  c.  5.  laudat 
prudentiam  et  roodestiam  Calvini,  ,qul  nlhll  ausus  fult  hlc  temere  de- 
finire*. Ast  licet  Calvinus  1.  4.  Instlt.  c.  16.  §  19.  in  suspenso  se  relin- 
quere  malie  diclt,  quid  de  Infantlum  in  hac  vita  fide  slt  sentiendum, 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


161 


quam  temere  aliquid  afflrmare,  tamen  inox  §  20.  et  in  Antidoto  Conc. 
Trld.  f .  280.  sq.  ita  rem  agit,  ut  non  obscure  veram  iis  fldem  dcroget. . . 
3.)  Alii  infantlbus  nec  ivr^tia  nec  Avvà/ui  fldem  t ritmimi,  salvar!  tamen 
illos  dicunt  fide  aliena,  piorum  se.  parentum  vel  ect;lnsjae  flrip-,  utpote 
quae  ipsis  e.xToedcre..Bei  ad  justiflcationem  imputetur.  Ita  docet  Beza 
in  Coli.  Mompelg.  resp.  2.  f.  4i>7  .  .  4.)  Quidam  contcndunt,  infantes 
qredere  potentia  et  inclinatione,  actu  primo*  nonjecuado,  in  semente, 
non  in  messe.  .  .  ,Fidem  habent  Inclinativam,  vel  incllnationem  ad 
fldem',  alt  Ursinus  in  Catecbes.  qu.  57.  8cmen  fldei  in  infantibus  etiam 
Calvluus  aguosclt  1.  4.  Inst.  e.  Iti.  §  20.  etc.  .  .  Vide  Altstcdium  in 
Metliodo  Theol.  p.  330.,  ubi  inquit,  ,fldeles  infantes  babere  fldem  exl- 
stentia.  nop  essentia*.  quod  P^rjLdoxon,  est,  tum  in  philosophla,  "tum  in 
Uiuulugia.  (Abstrahi  quidem  potest  essentia  ab  existentia,  non  con  tra; 
separar!  vero  non  potest.  videatur  Combachius  in  Metaphys.  e.  9.  p.  138.^- 
3.  AMbapiisiurum.  qui  simpliciter  infantlbus  fldem  denegant,  cum  non 
sint  doctriuae  capaces.  .  .  4.  Sitci^ia^gpitn.  qui  infantlbus  penilus 
fldem  derogant,  utpote  qui  ad  fldem  apd  non  sint.  .  .  5.  Arniiniano- 
rum,  qui  .  .  .  non  obscure  infantum  fldem  negante  in  Apol.  f.  37.  a.  .  . 
7.  Xnvaiorum.  qui  aliquid  analogon  fldei,  non  ipsam  fldem  proprie 
dictam  Infantibu9  concedunt  et  parentum  fldem  cum  quibusdam  Calvi- 
nianis  illis  adscribunt.  Sic  Brand.  Daetrius  disp.  de  baptismo  sub 
pracsidio  D.  G.  Calixtl  1643.  habita  §  171.  scribi  t,  parente»  et  suscepto- 
res  ,commodare  quasi  cor  infantlbus  ad  credendum*.  .  .  D.  Hornejas 
disp.  theol.  2.  sect.  1.  de  praedest.  th.  21.  p.  211.:  , Parentum',  inquit, 
,et  qui  baptismo  eos  offerunt,  fldes  prò  propria  illorum  Ade  deputatur.' 
Et  Latermannus  th.  54.  de  praedest.,  «infantes  ex  aliena  confessione 
credere,  asserlt."    (L.  c.  c.  6.  s.  2.  q.  8.  f.  1141 — 1143.) 

§  13.  . 

Subjectum  quo*  est  anima b  humana  ex  parte  intel- 
lectus  et  voluntatis.0 

a)  Seu  pare  illa  horainis,  cui  fides  formaliter  inest  et  secundum 
quam  homini  competit. 

b)  Scriptum  interdum  xapdia»,  cor,  raetaphorice  appellat,  Rom. 
10,  10.,  ubi  corde  credi  ad  Juditiam  dicitur. 

c)  Utriusque,  inquam,  potentiae,  juxta  ea,  quae  de  fidei  asscnsu 
et  fiducia  dieta  sunt  cap.  III.  §  6.  not.  c  d. 

Quknmtkdtius:  ,,Ratione  notitiae  et  assensus  fldes  in  intellectn 
est,  ratione  flduciae  in  Christum  in  voluntate  ;  quia  cognltlo  et  assen- 
sus ad  iutellectum  pertinet,  cujus  objectum  est  rerum,  fiducia  vero  ad 
\  ..Militatimi,  cujus  objectum  est  èonuro."  (L.  c.  c.  8.  s.  1.  th.  12. 
f.  1340.) 

Apologia  A.  C.  :  ,,Sl  quls  sophlsta  cavillatur:  justitiam  In  ripun- 
tate esse,  quare  non  possit  tribui  fidei,  quae  in  intellectu  est:  facilis  est 
responsio,  quia  isti  in  scholis  etiam  fateutur,  voluntatvm  imperare  in- 
teliectui,  ut  assentlatur  verbo  Dei.  Ac  nos  clariun  diclmus:  Sicut  ter- 
rores  peccati  et  mortis  non  sunt  tantum  cogitationes  intellvctua,  sed 
etiam  horribiles  motus  voluntatis,  fugientis  judiclum  Dei;  ita  fldes  est 
non  tantum  uotitia  in  intellectu,  sed  etiam  fiducia  in  voluntate,  h.  e., 
est  velie  et  acclpèré  hoc,  quod  In  promissione  ofTcrtur,  vldelicet  recon- 
ciliationem  et  remlssionem  peccatorum."    (Artic.  4.  p.  189.) 

Baieri  Comp.  ed.  Walther.  III.  11 


Digitized  by  Google 


162 


PART.  Iti.     CAP.  III. 


§  14. 

Finis*  et  effectusb  fidei  proximus  est  justificatio;c 
deinde  renovatio;d  denique  salus  aeternae  credentium. 

a)  Quem  et  Deus,  conferens  fidem  hominibus,  intendit  et  ad 
quem  homines  ipsi  tendunt,  tanquam  ad  bonura  obtinendura  per  fidem. 

b)  Partim  quidem.  tanquam  causae  impulsivae  minus  principalis^-v 
si  de  justifieatione  et  salute  ;  partim  in  genere  causae  efficientis,  si  de 
renovatione  sit  sermo;  quod  infra,  suo  quoque  loco,  ostendetur. 

c)  Sic  enim  dicimuri/u«*i/i«myWe,  per  fidem,  ex  fide,  Rom.  3, 28.  30. 
Gal.  3,  24.    Plura  in  L.  de  justifieatione  dicentur. 

d)  Qua  ratione  fides  dicitur  tojratt/iAq,  efficax,  per  caritatem 
Gal.  5,  6. 


{  Quknstkdtiu8 :  ,,Effectus  fldei  duplex  est:  }mmediatus  et  me- 

"•  j'i'r  /diatus.   fy^wedìaft!  est  peycatojum  remissio  Act.  10,  43.,  i  usti  fi  CAI  io 

'  '•  '       '        (  .      .  4,'Rom.  4,  5.  10,  4.,  cura  Chrìsto  uuio,  accessus  ad  De u iti  et  conseientiae 

tran.) uill ita-  Rom.  5,  1.  2.    Inter  quos  fidel  effectus  palmam  tenet  justi- 
tu  at  io,  ad  quaro  omnes  reliqui  etlectus  referrl  possunt.    Mediatu*  ef- 
fectus stint  bona  opera,  patientia  in  adversis  Rora.  5,  3.,  Victoria  mundi 
,  .  et  satanae  1  Joh.  5,  4.  Eph.  6,  16.,  caritas  Dei  et  proximl.    Est  enim 

?7  '         r  fldes  semper  efflcax  per  caritatem  àiv  koÌ  nàru  Gal.  5,  6."    (L.  c.  P.  IV. 
.v'./v,...  ì  fU  c.8.8.  l.th.lS.f.  1341.) 

,•  Iff*"    -  e)  Juxta  id,  quod  Joh.  20.  ult.  dicitur:  Haec  scripta  sunt,  ut  creda- 

ti», Jesutn  esse  Filium  Dei,  et  ut  credentes  vttowi  habeatùs  per  nomen  ejus. 

Quknstedtius  :  ,, Fidei  -t'/.or  seu  Jiniz  est  salus  et  vita  acterna.  .  . 
Credentes  ,exultatis*  (laetitia  inenarrabili  et  glorificata),  ,reportantes 
rò  ri/joq,  h.  e.  flnem  fldei  vestrae,  salutoni  aniraarum  1  Pet.  1,  6.  9.  Ubi 
vox  riXet  exponi  potest  et  per  Jln§m,  se.  quoad  intentionem  salutis,  et 
per  praemium  quoad  assecutionem  salutis;  nam  per  fldem  custodimur 
ad  salutoni  paratam  revelari  tempore  novissimo.'*  (L.  c.  th.  16.  f .  1342.) 


§  15. 

ProprfcMg  fidei  in  Christum  prima  est  nertifudo.  tum 
ex  parte  objecti,  quod  creditur,  cui  falsum  subesse  repu- 
gnat;*  tum  ex  parte  subjecti,  sive  ejus,  qui  credit  et  pro- 
missionibus  divinis,  tanquam  quibus  deceptio  subesse 
non  possit,  tenacissimeb  adhaeret  atque  innititur.6 

a)  Haec  enim  in  assensum  fidei  derivatur  ex  objecto  formali, 
quod  est  revelatio,  in  summa  veracitate  Dei  fundata;  de  qua  vid. 
Proleg.  cap.  I.  $  35.  Voi.  I.  p.  «8. 

b)  Quam  vocant  certitudinem  (alii  firmitatem)  adhaesioni»  quaeque 
in  eo  consistit,  quod  intcllectm. quidem,  non  obstante  inevidentia  objecti, 
tamen  virtute  divina,  citra  metum  erroris  ac  sine  haesitatione,  prò- 
missionibus  illis  assentitur;  voluntas  autem  cum  fiducia  iisdem  inhaeret, 
atque  ita,  superatis  dubitatiombus,  motibus  carnis  et  tentationibus  va- 
riis,  adjuvante  Dei  gratia,  hominis  animus  solatio  eflìcacissimo  fruitur. 

■ 


)gle 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


163 


c)  Probant  hanc  fidei  certitudinem  loca  il  In.  Scripturae,  quibus 
fidei  tribuitur  jre*»/*yrf:?,  id  est,  firmissima  animi  ad  divina»  proraissio- 
nes  adhaesio,  Eph.  3,  12.  ;  ith^unfuoia,  seu  quod  pieno  animi  raotu  in 
promissiones  illas  feramur,  Rom.  4>  18 •  *qq-  (unde  et  Abraham  contra 
spem  sub  spe  credili  isse,  non  haesi  toste  per  incrediditatem,  sed  fide  robustus 
tectus  esse  dicitur  1.  c.  v.  18.  20.).  Ipsa  quoque  fìdes  òr.ónrattf:  iXmZa- 
/lévwv  appellatur,  quatenus  quae  sperantur,  tanquam  futura,  per  fìdem 
quasi  praetentia  «iduntur,  et  zkcfy*^  iz/taytiaTtov  >•»  /ìÀext't>ivtovf  quatenus 
quae  ocxdh  non  cemuntur,  tamen  per  fidem  intellectui  objiciuntur,  quasi 
per  demonstrationem  certo  cognita  essent,  Ebr.  11,  1. 

Luthkrus  :  „Ich  balte,  die  Epistel  Ebr.  sehe  hieber  (2  Sam.  23, 1.) 
auf  das  Wort  Opn,  da  er  sprlcht:  , Fides  est  substantia,  graece  vir6ora-*\£.  '  A*-*>jr» 
a<f,  welches  wir  verdeutscht  haben  :  ,Der  Glaube  ist  eine  gewisse  Zu- 
versicht.»  Anderst  kann  mans  einem  Deutschen  nlcht  sagen,  so  ers 
verstchen  soli.  Denn  der  Glaube  Ist  und  soli  auch  sein  ein  Standfest 
des  Hcrzens,  der  nlcht  wanket,  wackelt,  bebet,  zappelt  nodi  zwcifelt, 
sondern  fest  stehet  und  seiner  Sachcn  gewlss  ist.  Desselben  Worts 
gleichen  hat  man  auch  in  dem  Spruch  Isaia  40.  :  .Gottes  Wort  bleibt 
ewiglich.*  Bleibt,  d.  i.,  cs  hUlt  fest,  ist  gcwiss,  weicht  nicht,  ISsst 
nicht  felhlen.  Wo  nun  dleses  Wort  ins  Herz  kornmt  mlt  rcchtem 
Glauben,  da  inachts  das  Herz  ihm  gleich,  auch  fest,  gewiss  und  sicher, 
dass  es  so  steif,  aufrecht  und  hart  wlrd  wider  alle  Anfechtung,  Teufel, 
Tod,  und  wie  es  heissen  mag,  dass  es  tròtzlich  und  hochmiithiglich 
alles  verachtet  und  spottet,  was  zweifel,  zagen,  bose  und  zornig  seln 
wlll.  Denn  es  weiss,  dass  ihm  Gottes  Wort  nicht  liigen  kann.  Solcbs 
Ist  ein  Dj5n,  stabilltus,  substantiatus,  substantificatus,  hypostaticus, 
certus.  passive,  sicut  verbum  Domini  certuni  active  ;  wie  Paulus 
2  Tim.  1.:  ,Ich  weiss  und  blns  gewlss'  u.  s.  w.;  2  Pet.  1.:  ,Machet 
eureu  Beruf  gewlss."*  (Von  den  letzten  Worten  Davids.  1543.  Eri. 
Bd.  37,  p.  7.  sq.) 

Idem  :  ,,Splritus  Sanctus  non  est  sceptlcus,  nec  dubia  aut  opinio- 
ne» In  cordibus  uostrls  scrtpsit,  sed  assertiones  ipsa  vita  et  omnl  ex-, 
perìentia  certioreset  flrmiorcs."  (De  servo  arbitrio.  1525.  Opp.  lat. 
var.  arg.  Francof.  ad  M.  1873.  Voi.  VII,  123.  sq.)  Cf.  ejusd.  praefat. 
ad  ep.  Pauli  ad  Rom.  Vide  supra  §  '.).  c. 

• 

§  16. 

Possunt  etiam  et  solent"  Jiomines  credentesb  certitu- 
dine  infallibili c  cognoscere,  quod  vered  credant;  licet  nova 
revelatione  divina*  id  illis  nonT  manifestetur.g 

a)  Si  non  semper  et  in  omni  statu  (nara  in  jgasu  t/y"ln?Àtì3M  fipri 
potest  et  fit,  ut,  qui  vere  fideles  sunt,  fidem  suam  in  se 
aliquando  tamen  et  cum  animo  Hquidiore  in  se  ipsi  descendunt. 

Formula  Concordiae:  „Apostolus  alt  (Phil.  2,  13.):  ,Deus  est, 
qui  operatur  In  vobis  et  velie  et  perflcere  prò  bona  voi  un  tate.'  Qnae 
Scripturae  dulcisslma  sententia  omnibus  piis  mentibus,  quae  «cintillu- 
lam  aliquam  et  desiderium  gratiae  divinar  et  acternae  salutis  in  cordl- 
bus suis  sentiunt,  eximiam  consolationem  affert.  Certi  enim  sunt, 
quod  ipse  Deus  initium  illud  verae  pletatis  tanquam  flammulam  in  cor- 
dlbus ipsorum  accenderit,  quodque  velit  eos  etiam  in  magna  Inflrmitate 
porro  conflnnare  et  juvare,  ut  in  vera  Ade  ad  nnem  usque  perseverent." 
(8ol.  declar.  art.  2.  p.  691.) 


7  ■  J 


e  1 


/• 


Digitized  by  Google 


164  pam.  in.  cap.  ni. 

L.  H  aktmaNNUS:  TTQiiAtirin  hnmn  *t>riun\  tfrsi.lrrhnn  Ariel  ut  grati  ra 

Pel  habet,  certe  illud  ipsum  desiderium  pro-vera  fide,  quam  infirma 
etiam  esse  videa! ur,  l^y^jii^^,,^^  slquldem,  docente  Angustino, 
cjusdem  proprietà»  et  operatioesuJerium  illud  desiderlum  etappetitus 
gratiae  Dei  in  Christo,  ut  ea  In  un  ini  per  fldem  donetur;  quis  enim  con- 
fugit  ad  gratiam,  nini  cu  in  a  Domino  gressus  hominis  dlriguntur  et 
viam  ejus  volet?  ac  per  hoc  et  desiderare  auxillum  gratiae  inltlum  gra- 
tiae est.  Potlus  ergo  invertendum  est  argumentuin  et  dicendum  :  Kgo 
fldem  habeo,  quia  sentio  illam  pugnanti  et  illud  desideriqm  gratiae. 
Aut  negandum  est  autecedens:  Tu  fldem  non  mentis:  ipsum  illud  desi- 
deriuui  est  sensnset  motus  fidei.  —  Si  vel  maxime  tentatus  dicat, 

auÌ(\iì]ì  '^'^'kwVì}  Ì;'',i"?  j^ij^toiite-  tamen  JPsi  respondeatur,  has 
ipsas  yctetlUUl.  quercia*  et  aiLriaa  ^qgUat\Qne»  de  ilio  esse  desiderium 
fidià,  bno  ipsam  fidem,  per  quam  Christus  in  co  habitet  et  vivat,  et  in  "hoc 
ipso  diveniri  tandem  ad  geinitus  istos  inenarrabile»  Sp.  S.  Rom.  8,  26. 
Praeterea  non  iosa  caro  et  sangui*  operato1  aut  operali  potest  ejus- 
modl  sollcltudinem  de  fide,  sed  ipsa  est  opyàJjp.  S4,  quod  ipse  operatur 
in  credentibus,  quanquam  sub  act'u  tentationls  vel  maxime  putent,  se 
non  habere  fldem."    (Pastorale  ev.  1697.  p.  1144.) 

LiTHBRrs  :  „Dices  :  Non  i>oss\im  "roH'","i  sicut  multi  hac  tenta- 
tione  vexantur;  et  memini,  Torgae  ad  me  venire  mulierculam  quandam 
et  cum  lacrymls  queri,  quod  non  posset  credere.  Ibi  cum  articujQS 
symbol!  ordine  recitarem  et  de  Mu^ulia_uiiaerejem,  statueretne,  haec 
y^era  et  ita  gesta  esse,  an  non,  respondebat:  Omnlno  s'entio,  vera  esse; 
sed  non  possum  credere.  J,Ua  jgrat_satanica  ì11u,sìq.  Dice  barn  igitur: 
Si  statuis,  ista  omnia  vera  esse,  nihil  est,  cur  de  tua  incrcdulitate  que- 
raris.  Si  enim  non  dubitas,  Filium  Dei  prò  te  mortuum  esse,  certe 
credls;  quia  credere  nihll  allud  est,  quam  habere  ista  prò  certa  et  in- 
dubitata ver! tate."  (Ad  Gen.  2G,  9.  Exegetica  opp.  lat.  Tom.  TT7 
Èrlang.  p.  295.) 

Hoepfnerus  :  „Etiam  debilis  ac  temporaria  fldes  potest  certa  esse 
ac  firma  quoad  certltudinis  fundamentum,  quia  merito  Christ)  Altitur, 
licet  non  ita  fortiter  vel  etiam  non  perpetuo  ei  insistat.  Ita  pater  luna- 
tici, fldem  suam  veram  esse,  agnoscebat  certitudinc  infallibili  et  qui- 
dem  fldei  divinae,  et  tamen  respectu  adhaerentls  debilitatis  fldem  illam, 
de  qua  certus  erat,  vocat  ésromar,  incredulitatem,  Marc.  9,  24.  Sic  n-Mr-  ' 
tati*)/,  temporarii  seu  ad  certuni  tempus  credentes,  habent  veram  fldem, 
quia  ,accipiunt  verbum  cum  gaudio*,  Matth.  13,  20.,  quae  est  descriptio 
flduclalis  apprehensionis  ;  sed  ,non  habent  rad  Ice  ni4,  i.  e.,  durabilitatcm 
ac  stabilitateli!  tldet  seu,  ut  apostoli  phrasis  habet  Col.  2,  7.,  ,uon  sunt 
in  flirjs^o  faflifìaU'i  et  tamen  de  Ista  fide  sua,  ratione  suae  essentiae 
spcctata,  possu ut  esse  infallibile»,  quod  sit  vera.  Similiter  ergo  et 
allus  renatus  potest  vel  imbecillam  vel  temporariam  habere  fldem,  .  .  . 
et  tamen  de  fide  vel  infirma  vel  non  perseverante,  deque  justiflcattone 
potest  esse  cerlus  divina  certitudinc  tum  objccti  _tum_  »«&i?cff.  Ncque 
enim  coutinuitas  est  de  esscntla  fldei,  sed  ejus  durationcni  spcctat;  ne- 
que  fldei  debilitas,  quamdiu  contra  eara  luctatur  fldelis,  tollit  ipsam 
naturam  fldei."    (De  justltìc.  disputatt.  p.  799.) 

b)  Adulti  quidem  ;  nam  de  infan tum  fide  rea  obscurior  est. 

c)  Citra  oranem  dubitationem  aut  formìdinem  opposìti. 

d)  Divina,  inquam,  non  humana  tantum,  fide. 

e)  Quam  pontificiorum  aliqui  privifcgiatam  vocaot,  alias  speeialem. 

f)  Sic  enim  adrnittendus  foret  progressus  in  infìnitum. 

g)  Nimirum  uti  alii  actus  cognoscendi,  ita  et  actus  credendi  in 
Christum,  quamvis  supernaturales  siut,  attamen  in  se  ipsos  reflexi  se 
ipsos  manifestant  intellectui  1)  per  situm  esse,  quod  supernaturale  est, 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


165 


adeoque  secundum  esse  siium  supematurale.  2)  per  supernaturalem 
tedificationem  Spiritila  S.,  qua  de  actibus  illis  in  se  ipsos  reflexis  testa- 
tur  in  animo  credenti*,  juxta  Kom.  8,  10.  3)  aceedentibua  actibua 
fidei  cantatiti  et  aimilibus,  tanquam  fructibu*  fidei  supernaturalis;  qui 
de  ventate  ipsius  fidei  supernaturalis  certo  et  infallibiliter  testantur. 
Confer  Disput.  nostrani  Dialogis  Ebermanni  inter  Arium  et  Lutherum 
oppositam  §  102.  p.  95.  96. 

Dannhauekus  :  „De  reflexione  fldei  (quae,  ot  In  intellectu  reflexlo 
«umilia  mentis  perfectio  est,  <>  voi*;  hv  Wi?  ó  *6/cAof,  alt  pjiilfis.  1.  1.  detfu+fri',*. 
anima  c.  3.  f.  48.,  dum  bestiae  quidem  sentiunt,  sed,  se  sentire,  ne- 
sciunt  :  ita  jidti  perfectio  est  et  consummatio)  testatnr  coecus,  cum 
dlcit:  ,Ego  credo',  Joh.  9,  38.,  h.  e.,  ego  scio,  me  credere.  .  .    At  vero, 
inquies,  id  Infallibilltute  divina  est  iufalUbile,  quocTcst  revelatum.  Me 
credere,  nuspiam  est  revelatum.  E.  ea  lnfallibilltate  non  est  infallibile, 
quae  summa  est.    Resp.  :  Ejus  naturae  in  quolibet  argu  mento  esse 
conclusioni  in,  cujus  est  propositio  major,  quae  continet  principium 
credendi;  ut  in  hoc  nostro:  Qui  veritatem  coelestem  obsignat  corde! 
suo,  Is  credit.   Ego  veritatem  coelestem  de  remissione  peccatorum,  ] 
mini  in  Individuo  facta,  corde  meo  obsigno.  E.  credo.    Major  revelata  I 
est  Joh-  :i,  33,  :  ,Qui  accipit  Dei  testimonium,  is  obsignat,  quod  Deus 
veni s  est*,  i.  e.,  credit.    Obsignare  enim,  quod  Deus  verax  sit,  est  de- 
flnitlo  lldel.    Minor  est  certissimae  scientiae;  ut  loqultur  Augustinus: 
,Quìsque  suam  (idem  in  seipso  vidct' ;  item:  ,Eam  tenet  certissima 
scientia.4  L.  13.  de  trin.  c.  1.  Ergo  et  concludo  rodata  est.14  (Hodo- 
soph.  Phaen.  XI.  p.  H82.  684.) 

Luthkrus:  ,,Dass  wir  Gottes  Kinder  sind  und  uns  gewissllch  da- 
fiir  halten  mògen,  das  haben  wir  nlcht  von  uns  selbst,  nodi  aus  dem 
Gesetz;  sondern  es  ist  des  lkLligcH  UtisLt&  ZeugnUs,  der  wider  das  Ge- 
setz  und  das  Fiihlcn  unserer  Uuwiirdigkeit  solches  zeuget  in  unserer 
Schwacliheit  und  uns  iless  gewlss  macht.  Soldi  Zeugnlss  gehet  also  ... 
zu,  dass  wir  die  Kraft  des  ìleiligen  Geistes,  so  or  j^gj^^W^n  in  uns 
wirket,  aucli  fiA/^fj  und  empjiuden  und  unsere  ^rfqhr^iTunt^lcm  Wort  é  > &  /**  •  ~*( 

oder  Predigt  ubea-iuatiinint.   Demi  das  kannst  du  ia  bei  dir  fììhlen,  wo  ., 
du  in  Noth  und  Angst  Trost  empfàhest  aus  dem  Evangelio  und  damit  v:  '  / 
solchen  Zweifel  und  Schrecken  iiberwindest,  dass  dei  n  Herz  festlglich       -     f  ìf*.<.  -, 
schllessen  kann,  du  liabest  eiuen  gniidigen  Gott,  und  min  nlcht  raehr  kJj  /*  »,  , 
vor  Ihm  fliehest,  sondern  in  solchem  Glauben  ihn  fròhlich  anrufen  V  '  ''       '  f  j  -  »  » 
kannst  und  Hilfe  von  ihm  gewarten;  und  wo  solcher  Glaube  bestchet,  q.  • ./^//  sr~* 

so  folgt  auch  die  Erfahrang,  dass  dir  geholfen  wird;  wie  St.  Paulus   

Rom.  5,  4.  5.  sagt.  Das  ist  das  rechtc  jnntrliche  Zcugniss,  dabci  du 
erkennest,  dass  der  Heilige  Geist  in  dir  wTrket  ;  daneben  hast  du  auch 
àii^riirhf  Zeugnlss  und  Wahrzeichen,  dass  er  dir  gibt  sondcrllcbc 
Gaben,  feinen  geistlicheii  Verstand,  GjiaUi!  und  G_liicJ>  zu  deinem  Beruf 
u.  s.  w.,  dass  du  Ly.slt_u_nd  Liebc  hast  zu  schiera  Wort,  dassclbe  vor 
aller  Wejt  bekennest  mit  Gelali  r  Leibes  und  Lebcns;  itera,  dass  du  dem 
gottlosen  YVeseii  und  Siinden  feind  werdest  und  >yidexateàeist  u.  s.  w. 
Welches  alles  nlcht  thun  nodi  vermogen  die  Unchristen,  so  den  Heillgen 
Geist  n idi t  babeli .  Wiewohl  es  wahr  ist,  dass  auch  nodi  dieses  bei 
den  Heiligen  in  grosser  Schwacliheit  zugehet,  aber  doch  der  Heilige 
Geist  in  solcher  Schwacliheit  die  Chrislen  regiert  und  soldi  Zeugnlss 
stiirkt;  wle  abcrnial  St.  Paulus  Roni.  s,  2G.  sagt:  ,Der  Geist  hilft  un- 
serer Schwacliheit  auf.' "    (Kirchcnpostille.  XII,  1045.  sq.;  ^/ 

Idkm:  „In  serils  pavoribus  et  certamlnlbus  conscientiae  appre- 
hendimus  quidem  Christum,  et  credimus  eum  salvatorein  nostrum. 
Seti  lex  tum  maxime  terrct,  et  peccatura  conturbat  nos,  impugnat  denl-  1 
que  diabolus  nos  omnibus  machinis  ac  Igniti»  telis  sub»,  et  conatur 
totis  viribus  eripere  nobls  Christum,  et  omues  cousolationes  excutere. 
Ibi  parum  abest,  ne  succumbamus  et  desperemus.    Suraus  enim  tum 


Digitized  by  Google 


166 


l'ART.  III.     CAP.  III. 


arando  illa  coutrlta  et  Unum  fumigane  (Matth.  12,  20.).  Interim  tamen 
Spiritus  Sanctus  adjuvat  Inflrmltates  noatros,  cLiutcrpQllat  pronubi! 
goiiiitn  inenarrabile  dalque  testimonium  spiritili  nostro^quod  sjmus 
nTTrDcL.  Hoc  modo  inTCTroribus  erigliùr  mens,  suspirat  ad  salvato- 
rem  ac  pontiflccm  suum  Jesum  Christum,  vincit  intlrmitatem  carni», 
atque  iterum  consolatlonem  concipit  et  dicit:  Abba  pater!  Istum  ergo 
gemitum,  quem  nos  vix  sentimus,  vocat  Paulus  clamorem  et  gemitura 
inenarrabilem,  qui  replet  coelum  et  terram.  Deinde  etiam  clamorem 
et  gemitum  Spiritus  vocat,  quia  nobis  infirmi*  et  tentati»  excitat  Spi- 
ritus hunc  clamorem  in  corde  nostro.  .  .  Exod.  14.  (v.  15.)  loquitur 
domimi»  Mosi  ad  mare  rubrum,  dicen»:  ,Quld  clama»  ad  me?'  Certe 
Moses  non  clamabat,  sed  tremebat  ac  paene  desperabat,  erat  enim  in 
smumis  angustila.  Incredulità»  videbatur  regnare  in  eo,  non  fldes. 
Vldebat  enim  populum  Israel  ita  inontibu»,  exercitu  Aegyptiorum  ac 
mari  conclusurn,  ut  nusquam  posset  aufugere.  Hie  Mose»  ne  mutire 
quidem  audebat,  quomodo  igitur  clamavit?  Quare  non  debemus  judi- 
care  secnndum  sensum  cordi»  nostri,  sed  sccundum  verbum  Dei,  quod 
docet  Spiritum  Sanctum  ideo  donarl  afllicti»,  conterritis,  despcrabundis 
etc,  ut  eo»  erlgat  ac  consoletur,  ne  in  tentationibus  et  omnibus  malia 
RUccumbant,  sed  ea  vincant,  non  tamen  sine  maximis  pavoribus  et  la- 
boribus.  Papistae  somniarunt  sanctos  ita  Imbuisse  Spiritum  Sanctum, 
ut  nunquam  seuserint  aut  habueriut  tentationem.  Ili  speculative  tan- 
tum, ut  hodie  fanatici  homine»,  de  Spiritu  Saucto  loquuntur.  Sed  Pau- 
ius dicit  virtutem  Christi  in  nostra  itiflrmitatc  perlici,  item  Spiritum 
Sanctum  adjuvare  inflrmitatem  nostram,  et  interpellare  prò  nobis 
gemltu  inenarrabili  etc.  Ergo  tum  maxime  babemus  opus  Spiritila 
Saneti  auxìlio  et  consolatone,  tumque  maxime  adest  nobis,  cura 
maxime  sumus  impotentes  ae  desperationi  proximi.  Si  qui»  forti  ac 
laeto  animo  mala  perfert,  iu  eo  jam  fecit  ottici  um  suum  Spiritu»  San- 
ctus. In  hi»  autem  proprie  exercet  opus  suum,  qui  vehementcr  con- 
terrìti  suntet  appropinquaverunt,  utPsal.  ait,  usque  ad  porta»  morti». " 
(Commentar,  in  cp.  S.  Pauli  ad  Gal.  Erlang.  1844.  II,  169.  172.  sq.) 

Qukn8tkdtiu8  :  „Excipit  Bellarminus  1.  3.  c.  9.  :  Hoc  testimonium 
non  esse  per  verbum  aliquod  expressura,  i.  e.,  per  reyelationcra,  sed 
per  experiméiitum  cujusdanKsuavitatls  et  paiia.  Internae,  quae  non 
gignat  certitudinem,  nisi  conjecturalem.  Respond.:  Implum  est  Spi- 
ritus s.  ifistimi-tniiiin  b>»bern  prò  mera  conjectura.  I  pse  enim  nec  fai  li  t, 
nec  fallitur.  Revelatio  speciali»  non  est  necessaria,  quia  ipsum  Spiri- 
tus S.  testimonium  internum  est  divinum  et  aequlpollet  rcvelationi. 

y.jCet  non  sii  reve]at»n  ev^ernaj  ost.  tamen  revelatio  itltCXMx  caoue  soli» 
credentibus  propria  ;  interna  se.  Spiritus  S.  operatio  in  cordibus  nostri», 
quae  non  excìudit,  sed  praesupponit  revclationem  externam  in  verbo 
factam.  Optime  hoc  Internum  Spiritus  S.  testimonium,  ejusque  cum 
testimonio  verbi  conveuientiam,  exponit  b.  Hoepfnerus  disput.  8.  de 
justif.  c.  3.  Api».  7.  Pontif.  21.  22.  23.,  ubi  ait:  ,Non  est  aliud  verbum, 
ratione  formae  suae  spectatuin,  quo  Spiritus  S.  in  cordibu»  nostri» 
testlficatur,  quam  quo  per  enunclationem  et  scrlptionem  externam  de 
beneficila  divini»  no»  certo»  reddit,  llcet  actus  testitìcandl  slnt  diversi  ; 
actu»  autem  testiflcandi,  qui  Spiritili  S.  competit,  geminu»  est:  Unus 
fori»,  alter  intu».  Sed  ipsum  testimonium  sempcr  idem  manet,  nempe 
sensus  verbo  divino  conteutus  etc.*"    (L.  c.  c.  8.  s.  2.  q.  9.  f.  823.) 

§  17. 

Altera  proprietas*  fidei  in  Christum  est,  quod  habet 
sibi  conjunctasb  spemc  et  cantatemi  idque*  necessario  ; 
licet  hae  non  habeant  rationem  cansae  salutis.1 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


167 


a)  Quara  fortasse  foecitnditatem  aut  fertilitatem  fidei  dixeris. 

b)  Tanquam  ex  se  profieUceutes,  aut  velut  consequentia  et  fructm 

suos. 

c)  Quamvis  enim  difl'erant  fidiicia  et  spes,  quod  illa  versatur  circa 
bonura  _pragseti8,  ae  nostrum,  quod  sit  causa  boni  altcrius;  haec  vero 
circa  bonuni  Juturuni  aut  aj^sens,  ut  nostrum  fiajt,  occupatur  et  nascitur 
ex  voluntatis  acquiescentia  in  bono  praesente,  quod  ad  obtinendum 
alterum  causa  aut  adjumento  esse  potest  (vid.  Mus.  de  Convera. 
Disp.  III.  cap.  III.  §  130.  p.  168.);  tamen  quatenus  fide*  in  Cliristum 
respicit  nalutem  per  Christum  obtinendam,  est  quaedam  securitas  voluntatis 
de  «ditte  j)er  Christum  obtinenda,  quae  non  potai  non  cum  spc  eius  impe- 
trandae  eoe  conjunda.    B.  Mas.  de  Eccles.  P.  I.  Disp.  I.  §  80.  p.  55. 


p_romissum  ut  fu  turimi  respicit  et  expectat  ;  haec  vero  idem  utpjaesens 
respicit  et  apprehenolt.  Spel  flducia  consistit  In  certa^  expectaHone 
honi  promissi,  fldel  autem  fiducia  consistit  in  flduriaH  j,pprcheu3_lpne 
boui  oliati.  .'.  Inde  etiam  ffAqpofopfa  et  fldei  et  spei  tribuitur  Ebr.  10, 
22^6,  11.  Vere  agentibus  pocnitcntiam  et  in  Christum  credentibus 
promissa  est  Dei  gratta,  reconciliatio  et  peccatorum  remissio,  hanc  pro- 
mlssionem  fide  recipimus  et  promissa  bona  nobis  oblata  ut  praesentia 
amplectiraur;  tton  speramus,  nos  olim  demum  in  gratiam  Dei  recipien- 
dos  ac  peccatorum  remissionem  futuro  tempore  accepturos;  sed  fide 
statulmus,  nos  propter  Christum  mediatorem  Deo  piacere  et  peccata 
propter  eundera  nobis  remitti;  haec  igitur  est  fiducia  fldei.  Praeter 
haec  bona  vere  poenitentibus  et  in  Christum  credentibus  promissa  est 
liberatio  ex  cruce,  revelatio  gloriae,  translatio  in  ecclesiam  triumphan- 
tem  etc;  hanc  promissionem  itidem  amplcctimur,  sed  promissa  Illa 
bona,  cum  nondum  sint  praesentia,  ideo  fiduciali  apprehensione  ea  non 
possumus  apprehenderc,  sed  ape  eadem  expectamus,  quae  spes,  cum 
nitatur  Dei  verbo,  itidem  certa  et  immota  est;  unde  dicltur  ,non  con- 
tundere* Rom.  ff  5."    (Loc.  de  justiflc.  §  77.) 

d)  Equidem  fides,  qua  Christum  et  alia  per  ipsuni  impetranda 
bona  nobis  concupiscimus,  actum  alium  importat  ab  eo,  quo  Christum 
diligimus,  seu,  quo  ipsi  Christo  bonum  volumus  aut  bene  cupimus 
(v.  Mus.  de  Convers.  Disp.  III.  cap.  III.  §  140.  p.  175.  et  §  158.  p.  193. 
cap.  IV.  §  207.  n.  235.).  Fiducia  tamen  illa  non  est  sine  dilectione. 
Nara  quando  voluntas  nostra  Christum,  tanquam  bonum  praesens,  ac 
Deum  propter  Christum  placatum  nobisque  propitium  redditum  respi- 
cit, non  sol  uni  amore  complocentiae  eundem  prosequitur,  verum  etiam 
amore  benevolentiae,  quatenus  movetur,  ut  bene  velit  i Ili ,  seu  cupiat 
praestare,  quae  ipsi  bona  aut  grata  sint  futura.  Conf.  Mus.  II.  ce.  et 
de  Eoel.  P.  I.  Disp.  I.  §  76.  p.  51.  §  80.  p.  55.  Plura  dicentur  in  L. 
de  renovat'wne. 

e)  Ita  ut  fides  vera  non  sit,  nisi  quae  per  caritatem  ed  ejficax.  Gal. 
5,  6.,  scilicet  alias  mortila  futura,  Jac.  2,  20.  et  26.  Conjunguntur 
autem  fides  et  virtutes  christianae  caeterae,  quemadmodum  arbor  bona 
et  fertilis  cum  suis  fructibus.  Fides  enim  ed  divinum  quoddam  opus  in 
nobis,  quod  «08  immutai,  ex  Veo  reaencrat,  .Toh.  1,  13.,  veterem  Adamum 
mortificat  et  ex  notti*  piane  aJios  homines  facit,  et  Spiritimi  S.  nobis  confert. 
Et  est  fides  illa  quicquam  vivum,  efficax,  potens,  ita  ut  fieri  non  possit,  quin 
semper  bene  operetur.    Neque  fides  quaerit  demum,  anbona  opera  sint  faci- 


Digitized  by  Google 


168 


PART.  III.     CAP.  III. 


enda;  sed  priusquam  de  ea  re  inquiratur,  jam  multa  opera  effecit  et  semper 
in  agendo  ed  occupata,  prout  verba  b.  ÌAitheri  Praefat.  in  Epist.  ad  Rom. 
latine  reddita  leguntur  in  Solid.  Declar.  Forra.  Conc.  art.  IV.  p.  701. 
Conf.  Disp.  de  Connexione  Fidei  et  Operum  sub  praesidio  nostro  habi- 
tara  anno  1686.  §  8.  sqq. 

Gerhardus:  „Quaest.  XII.:  An  fldes  vera  et  justiflcans  a  dl- 
Icctionc  et  reliquia  bonis  operibus  possit  separari?  Nostrorum  thcolo- 
gorum  sententia  in  hac  quaestione  est,  ftriom  gniripm  solanij]lfiUflfitf£r 

interim  tAmen  non  y|y  solnm.  hoc  est,  a  dilectione  et  aliis  boiu^open- 
bus  separatam.  K  contrario  quaenam  adversariorum  Romanensium 
mens  sit,  inobscure  colligere  licet  ex  verbis  Stapletoni  et  Concilii  Tri- 
dentini. Quibus  simili  irn.it'ù'/.vt/  ^//K>f  Bellarminus  I.  1.  de  justiflc. 
cap.  3.  adiicit.  ,Dissentlmus*,  scribens,  ,ab  ipsls  (Lutheranis)  in  eo, 
quo^ipsi  fldem,  quam  dlcunt  solam  justiflcare,  docent,  nunquam  esse 
posse  solam  ;  nos  contradlcimus,  non  iustiticare  sol  ani,  sed  tamen  posse 
eyse  solam.'  Haec  vero  diametraliter  contrariautur  :  1.  Scrìpturae 
dictis,  quae  1.)  fldem  et  bona  opera  conjungunt,  1  Timoth.  5,  8.:  ,Si 
quis  suorum  curarli  non  habet,  fldem  negavlt,  et  est  infldeli  deteriori 
Jacob.  2,  17.:  , Fides  si  non  habeat  opera,  mortua  est  in  se  mot  Ipsa.1 
Gal.  5,  6.  2.)  Ex  Deo  natos  non  peccare  asserti  nt,  utijoh.  5,  1.  Joh. 
1,  12.  13.  1  Joh.  3,  0.  10.  4,  7.  8.  ^  ChrTstam  per  Spiritimi  Sanctum 
in  credentibus  habitare,  docent,  Ephes.  3,  17.  1,  13.  Gal. 20.  3,  2." 
20.  4,  4.  Ubi  ergo  Chrlstus  et  Spiritus  Sanctus  liabitant,  ibi  homines 
impelluntur  ad  orante  generis  bona  opera.  2.  Aliis  rationibw  ex  Scri- 
ptura  petitis.  Qui  enim  adhuc  delectantur  peccati»,  in  illis  non  est: 
1.)  veni  poenltentia,  2.)  Dei  gratia,  3.)  r^gcjiexatio,  cui  perpetuo  con- 
juncta  est  renovatio,  4.)  ad  Christum  accesMo,  5.)  Del  diketio, 
6.)  suavitatis,  quae  in  Deo  est,  perceptio,  7.)  vi  tao  acternae  frultio. 
Ubi  vero  haec  non  adsunt,  ibi  quoque  lldcs  ut  adsit,  tam  impossibile 
est,  quam  solem  in  meridie  non  lucere;  ut  enim  sol  non  est  sine  luce, 
generosa  arbor  sine  bonis  frnetibus,  ita  fldes  non  est  sine  operibus  sola, 
sola  licet  justifle^t,  h.  e.,  operibus,  quae  proferì,  non  eomiininicet  vini 
justlilcandi."    (Explicat.  /à.-j*t/«/)  ev.  Dominic.  p.  350.  sq.) 

Brestii  s:  ,, Fides,  ut  ita  explicandi  gratia  dicam,  tjupliees  habet 
manus.  Unam,  quam  extcndit  sursum  et  apprchendit  Christum  una 
cnm  omnibus  benetìcils  suis,  et  hac  partèUIciinus,  nos  just i «icari  per 
fldem;  alternili,  quam  protendit  deorsum  ad  exercenda  opera  caritatis 
ac  reliquaruin  virtutura;  et  hac  parte  testillcamur  quidem  veritatem 
fldei,  non  autem  justiflcamur."  (Apolog.  Confess.  Wurtemberg.  p.  SIN.) 

f)  Ncque  cnhn  vd  ipsa  spes  et  caritas  vini  raeritoriam  habent,  ut 
sua  quadam  dignitate  tnoveant  Deura  ad  saluteru  homini  dandam,  vel 
ita  uniunt  nobis  aut  ad  nos  meritum  Christi,  ut  fìat  nostrum  nosque 
juvet;  ned  hoc  sola  fides,  prout  apprehensionem  meriti  Christi  per  as- 
Bensum  et  fiduciam  itnportat,  praestet.  Conf.  Mus.  de  Conv.  Disp.  111. 
cap.  IV.  §  215.  p.  240.    Plura  dicemus  in  L.  de  justitìcatione. 

LuTUERt  s  :  „  ,Nam  in  Christo  Jesu  ncque  clrcumclsio  aliquid  valet, 
ncque  praeputium,  sed  fldes  per  carìtatem  eftìcax.4  Hunc  locum  so- 
phistae  traini  ti  t  ad  suam  sententiam,  qua  docent  nos  carità!  r  scu  ope- 
ribus justiflcari.  Dlcunt  euim  fldem,  etiamsi  slt  infusa  divinitus  (de 
acquisita  taceo),  non  justiflcare,  nisi  slt  informata  per  caritatem,  quia 
cari  tate  tn  vocant  graUara  .grattini  facicntenj,  hoc  est,  justiflcantem  (ut 
nostro  verbo,  seu  Pauli  potius,  loquar)  ;  caritatem  deinde  acqulri 
nostro  merito  congrui  etc.  Quin  hoc  affirmant,  fldem  etiam  infusam 
stare  posse  cum  peccato  mortali.  Adeo  in  totum  transferunt  justlflca- 
tlonem  a  fide,  et  soli  tribuunt  (hac  ratione)  caritati,  atque  hoc  volunt 

;      .:S  ■  -st. 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


169 


hoc  loco  per  s.  Paulum  demonstratum  habere:  .Fides,  quae  per  carita- 
tera  operatur4,  quasi  Paulus  vellt  dicere:  Ecce,  Ades  non  justiAcat,  imo 
nihll  est,  nisi  acccdat  operatrix  carità-,  quae  fidem  lnformet.  Veruna 
haec  omnia  monstra  sunt,  per  nomine»  ignavo*  con  A  età.  Quis  enlra 
ferat  doceri,  quod  Ades,  donum  Dei  per  Spiritum  Sanctum  inf usura  cor- 
dibus,  possit  stare  cum  peccato  mortali?  Si  de  fide  acquisita  scu  hlsto- 
rica  et  naturali  opinione  ex  hlstoria  concepta  loquercntur,  tolerari  pos- 
sent,  imo  de  historica  Ade  recte  loquerentur.  At  de  fide  infusa  sic  sen- 
tire, hoc  est  piane  confiteli  sesc  prorsus  nihil  de  Ade  recte  Intelligere. 
Delnde  huuc  locum  Paull  per  coloratun»  (ut  dicitur)  vitrum  legunt,  et 
textum  deforroant  ad  sua  somnia.  Non  enim  dicit  Paulus  :  Fides,  quae 
per  caritatem  justiflcat,  nec  dicit:  Fides,  quae  per  caritatera  gra- 
tum  facit.  Talem  textum  ipsi  flngunt,  et  huic  loco  per  vim  in- 
trudunt.  Multo  minus  dicit:  Caritas  gratum  facit.  Non  sic  dicit 
Paulus,  sed  sic  dicit:  .Fides,  quae  per  caritatem  operatur.*  Opera 
Acri  dicit  ex  fide  per  caritatem,  non  justiflcari  hominem  per  caritatem. 
At  quis  est  tam  rudis  grammaticus,  qui  non  ex  vocabulorum  vlrtute  in- 
telligat  aliud  esse  justiflcari,  aliud  opcrari?  Clara  enim  et  aperta  sunt 
verbaPauli:  , Fides  per  caritatem  operatur.4  Quare  manlfcstum  fur- 
tum  est,  quod  ili i  vero  et  germano  sensu  Pauli  sublato  prò  operar!  in- 
telliguut  justiflcari,  et  per  opera  justitiam.  cum  etiam  in  morali  philo- 
sophia  faterl  cogantur,  opera  non  esse  justitiam,  sed  a  justitia  fieri 
opera.  Porro,  Paulus  hic  non  facit  fidem  informem  et  rude  velut  chaos, 
cujus  nihil  sit  neque  esse  ncque  agere,  sed  operationem  ipsam  tribult 
fldei,  et  non  caritati,  non  tìngens  rudem  quandam  et  informem  qualita- 
tem,  sed  asserens  efficace m  et  operosam  quidditatera  ac  velut  substan- 
tiam  seu  formam  (ut  vocant)  substantialem.  Non  enim  dicit:  Caritas 
est  efficax,  sed:  , Fides  est  efflcax4  ;  non:  Caritas  operatur,  sed:  .Fides 
operatur.4  Caritatera  vero  facit  fldei  velut  instrumentum,  per  quod 
operetur.  Jam  quis  nescit,  quod  instrumentum  habet  vim,  motum  et 
actionera  non  a  se  ipso,  sed  a  fabro,  operatore  seu  agente?  Quis  enlra 
diceret:  Sccuris  dat  vim  et  motum  secandl  fabro?  Navis  dat  vim  et 
motum  navìgandi  nautae?  Vel,  ut  Esaiae  exemplura  adducam,  quis 
dlcet:  , Serra  trahit  fabrum,  et  baculus  levat  manum4?  Non  dissimile 
est,  quod  isti  dicunt  caritatem  esse  formam  fldei,  seu  tribuere  vim  et 
motum  fldei,  seu  justltìcare.  Cura  Paulus  nec  opera  caritati  concedat, 
quomodo  conccderct  justitìcationem?  Cerfnm  igiturest,  injnria  magna 
non  solura  Pauli,  sed  ipsius  quoque  fldei  et  caritatìs  hunc  locum  prò 
cantate  contra  fidem  esse  depravatum.44  (Commentar,  in  ep.  S.  Paull 
ad  Gal.  Eri.  II,  321-323.) 

Idem:  ,,Sophistae,  ut  parati  sunt  ad  eludendum  Scriptum»,  hunc 
locum  sic  cavillantur:  Justus  vivit  ex  Ade,  scllicet,  efficaci,  operante 
vel  formata  cu  ri  tate.  Si  vero  est  Ades  informis,  non  justlAcat.  liane 
glossam  ipsi  Anxerunt,  ea(|(ie  vira  faciunt  prophetae  verbis.  Si  Adcm 
formatara  vocarent  veram  et  theologicain,  vel,  ut  Paulus,  àvvirÓKfttrov, 
quara  Deus  Adem  vocat,  nihil  rae  ofrenderet  haec  ipsorum  glossa. 
Tunc  enim  Ades  non  dlstingueretur  contra  caritatera,  sed  contra  vanam 
opiuionera  Adel,  quo  modo  et  nos  distinguimus  Inter  Adem  Actam  et 
veram.  Ficta  est,  quae  audit  de  Deo,  Chrlsto  et  omnibus  mysteriis  In- 
carnationis  et  rederationis,  et  apprehendit  illas  res  auditas,  et  pulcher- 
rime  de  eis  novit  loqui,  et  tamen  mera  opinio  et  inanis  auditus  manet, 
qui  tantum  rclinquit  bombimi  in  corde  de  evungclio,  de  quo  multa 
garrit,  re  vera  tamen  Ades  non  est,  quia  non  renovat  nec  immutat  cor, 
non  generat  uovum  hominem,  sed  rclinquit  eum  in  priori  sua  opinione 
et  conversatone,  estque  haec  Ades  valde  perniciosa,  quam  satius  esset 
non  habere;  et  philosophus  moralis  nuiior  est  tali  hypocrita,  qui  hanc 
Adem  habet.  Itaque  si  forinaUuu  Adem  distinguerent  contra  falsai» 
seu  Actam  Adem,  nihll  me  offenderet  Ista  illorum  distinctio.  Sed  ipsi 
loquuntur  de  Ade  formata  caritate,  facluutque  dupllcem  Adem,  Infor- 
mem et  formatara.    liane  pestilentlsslmam  et  satanicam  glossam  non 


Digitized  by  Google 


PART.  m.     CAP.  III. 

possum  non  vehementer  detestar!.  Quamvis,  inquiunt,  adsit  Adcs  In- 
fusa, quac  donum  Spiritus  Sancti  est,  et  acquisita,  quani  nos  Ipsi  parì- 
mus  nobis  multis  actionibus  credendi,  tamen  utraque  est  informis,  et 
formatur  caritate.  Sic  fldes  sine  caritate,  ut  ipsi  soraniant,  est  quasi 
plctura  et  res  speciosa  In  tenebrìa,  quac  tum  primura  cernitur,  cum  lux, 
id  est,  caritas  accesserit.  Atque  hoc  modo  caritas  est  forma  fldel,  et 
fldes  pura  materia  caritatis.  Hoc  praeferre  est  caritatem  tìdei,  et  trt- 
buere  justitiam  non  fldei,  sed  caritati,  quia  propter  quod  unum  quod- 
que  est  tale,  et  Ipsum  macis.  Itaque  cum  non  tribuunt  iustltlam  fldel 
nisi  propter  caritatem,*  fldei  nihil  omnino  tribuunt.  Delnde  dicunt 
eversorcs  evangelii  ("liristi  fldem  etiam  infusam,  quae  non  accipitur 
audiendo,  aut  ulla  aliu  operationc  acquiritur,  sed  quam  Spiritus  Sanctus 
creat  in  homiue,  stare  in  peccato  mortali,  eamque  pcsslmos  homines 
posse  habere.  Ideo  si  sola  sit,  otiosam  et  inutilem  esse,  etiamsi  mira- 
bilia faciat.  Ita  fldei  suum  ottici um  prorsus  aufernnt,  et  tribuunt  cari- 
tati,  ut  fldes  prorsus  niliil  valeat,  nisi  accesserit  forma,  id  est,  caritas. 
Ergo  juxta  hoc  pestllens  flgmentum  sophistarum  fldes  Illa,  misera  vlr- 
tus,  erit  quoddam  informe  chaos,  nullius  operis,  efllcaciae  et  vitae,  sed 
tantum  passiva  materia.  Ista  omnia  blasphema  in  Deum  et  satanica 
suut,  quae  prorsus  obscurant  et  evertunt  fldei  doctrinam,  a  Christo 
mediatore  et  a  fide  apprehendente  ipsum  retrahunt.  Nam  si  caritas  est 
forma  fldei,  ut  ipsi  nugantur,  statim  cogor  sentire  ipsam  caritatem  esse 
principalcm  et  maximam  partem  ehristianae  rellgionis,  et  sic  amitto 
Christum,  sanguinem,  vulnera  et  omnia  beneficia  ejus,  et  inhaereo  cari- 
tati,  et  diligo  ac  venio  in  facerc  morale,  ut  papa,  gentills  philosophus 
aut  Turca.  At  Sanctus  Spiritus,  qui  dat  omnibus  os  et  linguara,  novit 
etiam  loqui.  Bene  potuisset  dicere,  ut  sophistae  impie  nugantur: 
Justus  ex  Ade  formata  vivit.  Sed  consulto  omisit  hoc,  et  simpliciter 
dixit,  , Just us  ex  Ade  vivit.'  Abeant  igitur  sophistae  in  malam  crucem 
cum  sua  impia  et  pestilente  glossa."    (L.  c.  p.  1 — *.)  ...  -  ~JF  :\j  mj 

ANTITHESIS. 

Ql'enstfdtius:  „Antithesis  :  1.  &Kinianorum,  qui,  fldem  esse  obe- 
dientiam  praeceptorum  Dei,  et  quidein  ita,  ut  haec  sit  substantla  et 
forma  Adci,  asserunt,  adeoque  Adem  justitlcantem  formaliter  in  obe- 
dientia  collocant,  ita  ut  credere  nihil  alimi  sit,  quam  ,Deo  obedire  sub 
spe  vitae  aeternae'.  Sic  Socinus  toto  c.  11.  12.  P.  IV.  de  Servat. 
docct:  ,Fidem  justiAcantem  esse  obedire  praeceptis  Dei,  et  credere, 
vera  esse,  quae  Chrlstus  dixit.'  .  .  Ci.  Smalcium  c.  Franzium  disp.  12. 
f.  450.,  ubi  alt:  ,Quemadmodum  anima  non  est  secundarlum  hominls, 
sed  essentiale  et  formale,  ita  opera  vel  pietas  Christiana  ipsa  sunt  Adci 
ehristianae  forma  et  essentia.'  2.  Apninianorum.  docentium,  obedlen- 
tiam  esse  Adei,  si  non  formam,  attamen  ejus  genus  vel  causam.  Vid. 
Confessionem  Remonstrantium  c.  10.  s.  2.  8.  et  in  Apolog.  Coufess.  * 
p.  110.  111.  Arminiani  certe  obedientiam  genus  Adci  justiAcationis, 
qua  talis,  constituunt  f.  111.  Apol.  Ergo  omnino  ad  formam  eiusdem 
pertinct.  .  .  4.  Pontijiciorum,  qui,  Adem  a  caritate  forrìiart,  èonten- 
dunt;  unde  lilla  alia  tides  est  formala,  alia  informata  vel  informis,  quam 
distinctionem  ex  scholasticis  repctunt  et  propugnant.  .  .  Cum  Socinia- 
nis  opera  formam  Adei  faclunt  papistae,  quibus  hoc  tamen  sunt  meliores 
Sociniani,  quod,  opera  justiflcatlonis  quidem  causam,  sed  non  miaitQ- 
riam,  esse  asserunt.  5.  Weiaelianorum,  qui  AdcmTTeAnìunt  per  imitarì 
Christum  et  per  vitam  ('liristi,  ut  et  cor  obediens  Deo  vel  etiam  per 
ipsum  Christum;  vid.  Weigel.  P.  I.  Postili,  p.  178."  (L.  c.  P.  IV.  c.  8. 
s.  2.  q.  3.  f.  1854.  sq.) 


Digitized  by  Google 


DB  FIDE  IN  CHRISTUM.  171 

§  18. 

Accidit  etiam  fìdei  in*  Christum,  ut  ab  hominibus 
per  peccata  contra  conscientiam  amitti  possi  tb  et  aliquando 
amittatur*  non  solum  ad  tempus*  verum  etiam  jinaliter, 
sive  ita,  ut  nunquam  recuperetur. c 

a)  Verae,  inquarti,  fidci,  quae,  cura  adest,  hominem  vere  cum  Deo 
conciliat  et  justificat  et,  quamdiu  adest,  in  statu  grattae  eura  conservai 

Hokpknkku8  :  „Solet  etiam  Scriptura  et  pia  antiqultas  quandoqne  *>'  •  '  /+'  . 
rìiuiletfa  tldem  appellare  vcram.  et  non  tictam  tldem,  co  sensu,  quo  veri-  .» 
tatem  rerum  acstimamus  ex  duratiojic,  amlssionis  vel  interitus  flnalis 
experte;  sleut  jurisconsulti  L.  penultim.  ad  senatusconsultum  Syl- 
lan.  ajunt:  .JJiUll  videtur  factum,  siquid  superest»_auod  ail'^UC.'  Ideo 
Gratianus  de  poenit.  dist.  2.  verum  exponit  de  perseverante.  Ita 
Psalm.  105.  Israelitae  dlcuntur  credidisse  Deo.  et  Mosi  v.  12.,  mox 
v.  24.  flyn  credidisse.  Item  Johan.  8,  31 .  :  .SPinanseritis  in  sermone 
meo,  vere  liberi  crltis.'  Et  sic  Augustinus  de  corrftfct-  et  gratia  c.  9. 
IHud  1  Job.  2,  19.  expllcat:  .Non  erant  ex  nobis  (scll.  quoad  perseve- 
rantiam  in  fide),  nain__si  fulsseiìt  ex  nobis,  iK^iat^js^cuti^Xgjic^aoJjis- 
cum.'  Eodem  sensu  Tertullianus  adversus  Haereticos  c.  3.  :  ,Nemo 
christlanus,  aisi  qui  ad  flnem  persevcraverit.4  Et  Ambrosius  in  2  Cor. 
cap.  6.  :  ,Vcra  fldes  non  est,  si  non  est  perpetua,  sed  posslt  deflcere.* 
Et  Augustinus  tract.  106.  in  Joh.  :  .Credere  vere  est  credere  Indon- 
nisse, Arme,  stah}|jter,  fnrttler,  "t  jam  Htl  propri  n,Q|_  redeas  t»t  Chri- 
stum relinguas.'"    (De  justif.  Disputati,  p.  665.) 

b)  Nerape  ob  demeritum  pcccatorum  illorum  Spiritus  S.  ex  vi 
justitiae  divinae  subtrahere  potest  influxum  illuni  indebitum,  a  quo 
habitus  supernaturales  in  esse  suo  dependent.  Itaque  sicut  gratta  et 
caritas,  ita  fides  etiam  aupernaturalis  (cui  connaturale  est,  ut  sine 
gratia  et  cantate  esse  nequeat)  moraliter  ac  demeritorie  expelli  potest 
Conf.  Mw.  de  Eccl.  Part.  I.  Disput.  I.  §  82.  sqq.  p.  58.  sqq. 

c)  Huc  pertincnt  x/>ós/.atimt  illi,  qui  ad  Uvnpu*  credimi,  ea  quidem 
fide,  quae  ex  «emine  verbi,  adeoque  supernaturali  ac  divina  virtute, 
verbo  divinitus  conjuncta,  nascitur  adeoque  non  humana,  sed  divina 
fides  est,  Lue.  8,  11.  13.  Matth.  13,  21.  J3.  Marc.  4,  16.  17.  Conf. 
1  Tnn.  1,  19.  de  his,  qui  rc//i  rryv  ;?sV»Tt>  hauàrytav,  quoad  fidem  (sive 
ipsius  fìdei)  naufragium  faciunt  carnque  amittuut. 

d)  Talia  sunt  exempla  Davidi*,  qui  per  adulterami  et  homicidium 
vir  morti*  factus,  irae  videlicet  Dei  ad  exitium  usque  suum  obnoxius, 
postea  tamen,  acta  poenitentia,  in  gratiam  receptus  est,  et  Petri,  qui 
Christum  ita  tribus  vicibus  abnegavit,  ut  etiam  exsecratiouibus  utere- 
tur,  remissionern  tamen  peccati  pocnitens  obtinuit. 

Gkrhardus  :  ,,NjUiUAiUJWl^Ud«tQi:Iae  manere  potesti jn  UlJs,  qui 
contra  conscientiam  peccant,  ac  mansit  etiam  in.PetrgjC'nristum  ab- 
negante, sed  fldes  salvifica,  non  mauct  loJllis,  nee  jh  /jeJrttJcroporc  ab- 
negationis  mansit.  Quod  ipsum  immotis  bisce  argumentis  probari  po- 
test. QuijCbristum  negat,  iterimi  a  Christo  negabitur,  Matth.  10,  33. 
Petrus  negavit  Christum.  ~Ergo  aj_hrl_la  negatus_lulascU.nIal.vcre 
lterum  conversus  fuisset.  ,Qui  Spiritimi  Christi  non  .babet,  JHe.  non 
est  ejus.'  Rom.  8,  9.   Petrus,  uegans  Christum,  non  habuit  Spiritùm 


Digitized  by  Google 


172  PART.  IU.     CAP.  III. 

Christi,  2  Cor.  4,  13.  Ergo  non  fuit  Christl  et  per  consequcns  tunc  non 
habult  fld  m  sul vijicaiu .  VeraJUies  et  gonfessio  >unt  àAauavrtvuc  li> 
vjcem  coujuucta,  Ps.  Ufi,  10.  2  Cor.  4,  13.  Petrus  Chrlstum  non  tan- 
tum non  est  confessila,  sed  insuper  ctiam  negavit.  Ergo  tunc  veram 
flderanou  habuit."  Verafldcs  Christuro  reciplt,  Joh.  1,  12.;  abnegatone 
Chrfstum  repudiat.  _  Ergo  vera~~fldes  non  potuit  cuna  abnegatone 
Christl  In  corde  Petrl  simul  consistere.  Ubi  ^miversioue.  opyiyast.  Jbi 
aversio  l^p^a^.  Petrus  conversione  opus  ininult,  teste  Christo: 
, Tu  conversus  confinila  fratres  tuos.'  Ergo  proinde  quod  Christus  dicit, 
se  prò  Petro  orasse)  ne  deficiat  Jìdes  ipsius,  TiTifreìpipmìuvi  de  <  ì^rt  et 
tu*  7  ù  ti  ti  JlnaH%  a  qua  Petrus  Christl  precibus  fuit  praeservatus,  ne  In 
aeternutn  periret,  sed  per  poenitentiam  ad  Deum  conversus  salvus 
fleret.  Rogavi  et  impetravi,  ne  post  abnegationera  incidas  in  despera- 
tionem,  sed  ut  reslpiscas,  peccati  condonationem  impetres  et  salutls 
aeternae  partlceps  flas."    (Hartn.  ev.  ad  Lue.  22,  31.  32.) 

Luthkrus  :  ,, Petrus  verleugnete  Christum,  und  wiire  beinahe  ver- 
loren  gegangcn.  Er  iUllt^wur  '.ÌUjl  l'''r  '^"V1!1  aber  er  verliert  doch 
nicht  ajles  Nachdenken.  .  .  Pi-tri  Fall  ist  ulso  eln  grober  Fall  und  er 
ist  eln  grosser  Mìssethiiter.  Aber  weil  er  an  dem  Wort  bletbet,  so  fiUlt 
er  nicht  inj^ige.Uugnad,cJ  sondern  thut  wahre  Busse."  (Andere  Aus- 
leguug  der  1.  JSp.  St.  Johannis.  IX,  1178.) 

e)  Sic  euim  dicitur,  fieri  non  ponte,  ut,  qui  semel  fuerint  illuminati 
gustaver  inique  donum  codeste,  et  partieiys  faeli  fuerint  Spirittus  Sancii 
gmìaverinique  bonum  Dei  verbum  oc  virtute*  futuri  saeeuli  (quo  sane  ita 
describitur  fides  divina,  quae  sensutn  spiritualium  Iwnoruni  nffert,  ut 
non  possiy  rectius),  si  prdabtvniur,  crucifigentes  sibi  ab  integro  Filium  Dei 
et  ludibrio  ej-jtanente*,  denuo  renoventur  iul  poenitentiam,  ìiìhr.  0,  4-  5.  GrHi*  . 
Conf.  2  P<ir.  2,  20.  ,  -  . 

^  i  ii  t.i  i  sm  a  i  [m  un  i  :  ,,Ob  étliche  Rottcngcistcr  kommen  wiir- 
den,  wie  vielleichteuicnc  bereit  da  furhiinden  sind  und  zur  Zeit 
der  Aufruhr  rair  selbst  fiir  Augen  kamen,  die  da  halten,  dass  alle  die, 
so  einmai  den  Gelst  der  Vergebung  der  Siinden  empfangen  hiitten,  oder 
glaubig  worden  wiiren,  weun  dieselbigen  hernach  siindigten,  so  blieben 
ale  gleichwohl  ini  Glauben  und  schadete  ihncu  solche  Siindc  nicht,  und 
schrieen  also:  Thu,  was  du  willst,  gliiubest  du,  so  ista  alles  nichts,  der 
Glaube  vertilget  alle  Siinde  u.  s.  w.  Sagcn  dazu  :  Wo  jcmand  nach 
dem  Glauben  und  Gelst  siindiget,  so  habe  er  den  Geist  una  Glauben  nie 
recht  gehabt.  Solcher  unsiuniger  Mcnschen  habe  ich  vici  fùr  mir  ge- 
habt,  und  sorge,  dass  noch  in  etlichen  solcher  Teufel  stecke.  Darum 
so  ist  vonnothen  zu  wlsseu  und  zu  lehren,  dass,  wo  die  helllgen  Leute 
iiber  das,  so  sie  die  Erbsunde  noch  haben  und  fiihlen,  dawider  auch 
tiiglich  b'tissen  und  streiten,  etwa  In  oflcntliche  Siinde  fallen,  als  David  •f'  '■ 
in  Ehebruch,  Mord  und  Gotteslasterung,  dass  alsde.nn  der  Glaube  und 
Geist  Ist  weg  gewesen.  Demi  der  Helllge  Geist  liisset  die  Siinde  nicht 
walteìi  und  l  ebé7TTanTl  gewinnen,  dass  sie  vollbracht  werde,  sondern 
steuret  und  wchret,  dass  sie  nicht  muss  thun,  was  sie  wiil.  Thut  sie 
aber,  was  sie  will,  so  ist  der  Helllge  Geist  und  Glaube  nicht  dabel; 
demi  es  heisst,  wie  St.  Johannes  sagt:  ,Wer  aus  Goti  geboren  ist,  der 
siindiget  nicht,  und  kann  nicht  suudigen.'  Und  ist  doch  auch  die 
Wahrheit  (wie  dersclbige  St.  Johannes  schreibet):  ,So  wir  sagen,  dass 
wir  nicht  Siinde  haben,  so  liigen  wir,  und  Gottes  Wahrheit  ist  nicht  in 
uns.«  »    (P.  III.  artic.  3.  p.  319.) 

Gkriukdus:  „Q.  IX.:  An  per  quodvls  peccatimi  mortale  fides  ex- 
cuti et  amitti  possit?  —  SjapJicioiius  in  promptuario  cathollco  p.  G0. 
statuere  haud  veretur:  ,Kx  hoc  evangelio  (l)om.  IV.  p.  Epiphan.) 
evertltur  magnum  illud  Lutheranorum  et  Implum  axioma,  fldem  per 
quodvis  peccatum  mortale  excuti  et  amitti.    Quod  ideo  fraudulenter 


Digitized  by  Google 


v, . /.••  «  >  ••  1^7 

M         *  f  *  J  « 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM.  173 

dicunt,  ut  viricantur,  quum  solam  fldem  justiflcare  et  .salvare  asserunt, 

fldem  iutelligere  cum  vlrtute  et  bonls  operlbun  necessario  cunjunctam.' 

.  .  .    Hulc  errori  adstipulantur  Condì.  Trid.  8ess.  6.  c.  15.,  Costerna 

Encblrid.  cap.  de  Ade,  p.  178.,  Bellarminus  1.  I.  de  justiflcatione 

cap.  15.,  statuente»,  nullSs,  etiam  <;ruviss{tnt^t  p^rc-jitis  firlpn^  Hnjijtl 

P2£afi.     linÙTW  V'.-iior  hiijns  erroris   ^yn^dj  est:    \.    quod  fldem 

justlflcantem  per  nudatii  not'itiaji  et  assensum,  non  vero  per  tlduclajn  s 

detiniaut,  quodque  fldem  bistoricam,  miraculouun  et  snlviflntra  imam 

esse  statuant;  2.  quod  etiara  dicant,  fldein  posse  esse  solam  sjne  bonis 

operibus.  imo  fldera  cum  hm'rt'ndjs,  «>t  abominandi»  pcccatis  sìraul  ma-  i 

nere.    Unde  ,l}(jeles  forniearlosT  lldeles  adultero»,,  fldeles  fures.  fldeles  l  Jm  yJ 

avaxos,  ebrlosos.  maledico*'  etc,  statuunt,  Concil.  Trid.  Sess.  16.  c.  15.  |  " *    KJ'  A 

Pro  hujus  quaestionis  decisione  h.  1.  dicimus,  maximum  discrimen  esse  /\ 

Inter  fldem  hlsloricam  et  sidyilieam.    Quamvls  enim  fldes  salvifica  ^ 

cumpleetatur  notltiam  ac  proinde  sit  etiam  fldes.  bistorlca;  non  tamen  ^  < 

omnis  fldes  bis  tori  ca  est  etiam  fldes  salviflca,  siquidem  fldes  saliiilca 

praeter  notitiam  et  asggnsum  complectitur  etiam  tlducialem  apprebeoai- 

onem  Christi.    Quaestio  itaque  bic  est  (h^Jldc-aalSiLiii,  an  illa  per  pec-  \ 

cata  mortiti iit  et  contra  cousclcntiam  posslt  anditi. "    (Expllc.  iir-yurtuì) 

ev.  Domiuical.  p.  346.  sq.)  i 


ANTITHESES. 

Casoni?»  Dorprackni:  „Propter  istas  peccati  inhabitantis  reli- 
di 


qulas,  et  mundi  insuper  ac  satanae  tentatlones,  non  possent  conversi  in 
ista  gratta  perstare,  si  suis  vlribus  permltterentur.  Sed  fldelis  est  Deus, 
qui  ipsos  in  gratia  semel  collata  misericorditer  conflnnat,  et  in  eadem 
usque  ad  flnem  potcnter  conservat.  Etsi  autem  illa  potcntia  Dei,  vere 
fldeles  in  gratta  conflrmantis  et  conservanti»,  major  est,  quam  quae  a 
carne  superar!  possit;  non  semper  tamen  conversi  ita  a  Deo  aguntur  et 
moventur,  ut  non  possint  in  quibusdam  actionibus  particularibup  a 
ductu  gratiae,  suo  vitto,  recedere,  et  a  carola  concupiscentiis  seduci, 
iisque  obsequi.y  Quapropter  ipsis  perpetuo  est  vfgilandum  et  orandum, 
ne  in  tentatlones  inducantur.  Quod  cum  non  factunt,  non  solum  a 
carne,  mundo,  et  satana  in  peccata  etiam  gjavia  et  atrocia.  abripi  pos- 
sunt,  verum  etiam  Interdum  justa  DéT  permissione  abripiuntur.  Quod 
tristvs  Davidi*^  l'ciri.  aliorumque  sane tor uni  lapsus,  In  s.  Scriptura 
descript  i  demonstrant.  Talibus  autem  enorratbus  peccati»  ppu ni  xalda  fi,  '  .  , 
oflenduiu.  reatura  morjjsjtocurrunt,  Spiritura  Sanctum  contristali! ,  fldel 
■t{  js  f^jgrrfjjjy^jnterrumpunt,  conscientiam  gravissime  \iinerant,  sensum  r 
'  i  * "/  gratiae  nonnunquam  ad  tempus  amittunt  :  donec  per  seriam  reslplscen- 
tiara  In  vtam  revertentibus  paternus  Del  vultus  rursum  affulgeat. 
Deus  enim,  qui  dives  est  misericordia,  ex  immutabili  electionls  propo- 
sito, Spiritum  Sanctum,  etiam  in  trixlibus  lapsibus,  a  atti*  ^QJLJtTQTSM 
au/ert;  nec  eousque  eos  prolabi  sinit,  ut  gratta  adoptioni» ne justiflcationis  »A  —  >  '  ^  * 
atatu  excidant,  aut  peccatum  ad  mortem,  sive  in  Spjritum  Sanctum 
comralttant  et,  ab  co  penitus  deserti,  in  exitium  aeternura  sesc  prae- 
cipitcnt.  Primo  enim  in  istis  lapsibus  conservai  in  illis  aemen  illud  /  .ff  J 
suum  immortale,  ex  quo  regenltl  sunt,  ne  illud  pereat  aut  excutiatur. 
Deinde,  per  verbum  et  Splrttum  suum  eos  certo  et  efflcaclter  renovat 
ad  poenitentiatn,  ut  de  admlssis  peccati-  ex  animo  et  secundum  Deura 
doleant,  remissionem  in  sanguine  Mediatori.»,  pertldem,  contrito  corde, 
expetant  et  obtineant,  gratiam  Del  reconciliati  Ijcrmu  -W^'1^-  misera-  <  L  ì  •  ir  •  .■  • 
tlones  per  fldem  ejus  adorent,  ac  delnceps  salutoni  suam  cum  timore  et  / 
tremore  studiostus  operentur.  Ita  non  suls  meriti»,  aut  virlbus,  sed 
ex  gratuita  Dei  misericordia  id  obtinent,  ut  lìec  tvtaliter  Jidc  et  gratin 
? rada  ut.  nec  flnaliter  In  lapsibus  maneaut  aut  pereant."  (Cap.  V. 
artic.  3 — 8.)  ,,Rejeclt  synodus  errores  eorum,  qui  doccnt  :  .Kidcin 
niporariorum  a  justificante  et  -ai  vi  tira  fide  non  diffc  ?rre,  nisi  sola  du- 
ione.  Nani  Christus  IpM  Hattb.  13,  20.  et  Lue.  8,  13.  ac  dclnceps, 
praeterea  Inter  tempo rarios  et  veros  fldeles  discrimen  manifesto 


ì^u^«a<v  <ifo  ,      ,  .    . >-*  i  •  /'.:•' 


Digitized  by  Google 


174 


PART.  III.     CAP.  IH. 


, constltuit,  cum  illos  dicit  semen  recipere  in  terra  petrosa,  hos  in  terra, 
'-*TY  *    '         .      .  bona,  seu  corde  bono:  ilio»  carere  radice,  hos  radicero  flrmam  habere: 

i  f  -+--Jtl f#*J'rL ..... ..-  ^.-iiios  fructibus  esse  vacuos,  hos  fruetum  suum  diversa  mensura,  con- 

.,-~ly*^y  SS  te.  /.  i;J~~      stanter  seu  perseveranter,  proferre.'"    (L.  c.  Rejectio  7.  Vid.  Corpus 
9     /  Hbror.  symbol.,  qui  in  eccles.  reforraator.  etc.   Ed.  Augusti.  1827. 

p.  230.  sq.  237.) 

Coxkkssio  rinvi  Presbvtf.ki axokpm  i   „They  whom  God  hatb 
^  a  accepted  in  bis  Belovcd,  effectually  called  and  sanctlfled  by  hls  Spirit, 

v,        wtv^v  can  nor  'in  ili',  fall  away  from  the  state  of  Rrace;  but 

shal^lrrainlvpersevere  therein  to  the  end."    (Vid.  The  Constitution 
t  of  the  Presbyterian  Church.   Philadelphia  1840.  p.  91.) 


§  19. 

Itaque  quemadmodum  homo  per  actum  credendi  in 
Christum  Dei  gratiam  et  haereditatem  salutis  mox  con- 
sequitur*  sic,  ut  actu  post  hanc  vitam  ad  aeternam  salu- 
tem  pertingat,  oportet  fidem  esse  finalem. b 

a)  Juxta  ea,  quae  supra  §  1.  et  6.  diximus  et  de  quibus  distinctius 
constabit  ex  dicendia  in  L.  de  jiiMificatione.  Interim  vide  Rom.  8,  1. 
16.  17.  24. 

b)  Id  est,  ut  fìdem  habitualem  ex  actibus  credendi  natam  (quod 
in  L.  de  conversione-  manifestili»  explicabitur)  vel  nunquam  per  omnem 
vitam  amittat,  vel  forte  per  peccata  amissam,  tamen  ante  mortem  re- 
cuperet  ac  servet;  certe  caveat,  ne  mors  ipsum,  fidei  actu  habituque 
carentem,  obruat.  Unde  Apoc.  2,  10.  dicitur:  Edo  fideli*  usque  ad 
mortem,  et  dabo  tibi  coronam  vitae.  Et  cap.  3,  11.:  Tene,  <pwd  luabe», 
vi  nemo  anferat  coronam  titani.  MatUi.  24, 13.  :  Qui  perneveraverit  wque  ad 
ftnem,  salvm  erit. 

Gkrhardus  :  „De  variis  Mei  divisionibus.  —  Fidem  dicimus  aliam 
historicam,  aliara  Uliraculoruin,  aliam  justìlicantem.  Fides  historica  est, 
qua  creditnus,  vera  esse,  quac  in  verbo  l)ci  revelata  sunt.  Fides  mira- 
qularum  a  quibusdam  statuitur  duplex  :  adiva  et,  passiva.  ActiiQ  est 
peculiare  donum  Deivper  quam  fiducia  poteutiae  divinac  miracula  ope- 
rantur,  qui  ea  sunt  iristructr,  1  Cor.  13,  2.:  ,Sl  habuero  omnem  fldem, 
ita  ut  montes  transferam'  etc.  Passiva  est  conAdcntia  illa,  qua  statuii 
quls,  se  particlpera  fore  beneficlorum,  quae  per  miracula  contingunt; 
Actor.  14,  9.  quidam  Lystrensis  fldem  habet,  se  a  Paulo  sanatum  iti. 
Fides  ju^itìcatus  est  flducialis  apprehensio  divinae  mlscrlcordlae  propter 
Christum  promissae.  Bcllarminus  libr.  I.  de  justiflcat.  cap.  4.  hanc 
divisionem  Improbatac,  fldem  historicam,  miraculorum  et  promissionum 
unam  et  candem  esse,  docet;  cui  opponimus  hoc  argumentum  :  quorum 
unum  ab  altero  abesse  potcst,  ea  non  sunt  essentiallter  unum.  Atqui 
a  fide  historica  et  a  fide  miraculorum  abesse  potcst  fldes  justiflcans. 
Ergo  ea  non  sunt  essentialiter  unum.  Minoris  veritas  est  manifesta 
quoad  utramque  partein;  quamvis  enim  fldes  justiflcans  praerequirat 
notitiam  et  assensum  sive  fldem  historicam  ac  proinde  a  Ade  justiflcante 
non  possit  abesse  fldes  historica,  tamen  a  Ade  historica  abesse  potest 
fldes  justiAcans,  ut  patet  exemplo  hypocritarum,  qui  norunt  et  profl- 
tentur  evangelii  veritatem,  nec  tamen  Aducialiter  apprehendunt  Chri- 
stum. Sic  a  Ade  justiAcante  potest  abesse  Ades  miraculorum;  multi 
enim  vere  in  Christum  credentes  dono  miraculorum  non  sunt  instructi; 
et  vicissim  a  Ade  miraculorum  potest  abesse  Ades  justiAcans,  ut  constai 


Digitized  by  Google 


DE  FIDE  IN  CHRISTUM. 


175 


ex  dicto  Christi  Matth.  7,  22.:  , Multi  diccnt  mihl  in  illa  die,  Domine, 
Domine,  nonne  in  nomine  tuo  virtutes  multo»  fecimus?*  v.  23.  :  ,Et  tunc 
con  lite  bor  illis  :  Non  uovi  vos  ;  discedite  a  me  omnes,  qui  operamini  In- 
iqultatem.'  Itemque  ex  pronunciato  apostolico  1  Cor.  13,  2.:  ,81  ha- 
buero  oranem  fldem,  ita  ut  montes  transferam,  caritatem  autem  non 
habeam,  nihil  suni.'  ,«  Divus  apostolus  1  Tini.  1,  5.  mcntionem  faclt 
verae  miei,  ir«jr«jf  iitn  -r»»*,»™  :  innuit  igitur,  allam  esse  fldem  flctam 
slve  hypocriticam.  Fides  gffifl  est  tlduclalls  upprehensio  Christi,  quae 
per  caritatem  efflcax  est,  Gal.  5, 6.,  a  qua  tam  non  possunt  separari  bona 
opera,  quam  a  sole  lux,  ab  aqua  humlditas;  h\tpocritica  igitur  et  lieta  ,  .  , 

fldes  erlt,  quae,  ab  omni  pietate  remota,  sola  professione  et  jactanthv  -  — 
detlnitur.  Altlnis  est  huic  distinctioni  Inter  fldem  veram  et~hypocrtU- 
cam  Jacob!  apostoli  distinctio  Inter  fldem  vivam  et  mortuam.  Fides 
pira,  cum  Christum  vitae  auctorem  amplectatur,  per  opera  spirituali» 
vi  tur  exterius  sese  exserit;  sed  fldes,  quae  non  habet  opera,  mortua  est 
In  semetipsa,  Jac.  2,  17.  .  .  Ratloue  gradini  fldes  alia  dicitur  Pffpa  et 
.  y'j.Mj.  «orfica,  quae  cum  dubitatone  non  mediocri  adhuc  conjuncta;  qualis 
tribù itur  disclpulis  Christi  Matth.  8,  26.  16,  8.,  qui  in  marina  tempe- 
state animis  fluctuabant,  nec  piena  cordi»  fiducia  sese  ac  salutem  suam 
Christo  credebant,  quique,  panum  ex  incuria  obliti,  de  sui  cibationean- 
gebantur  ac  solici  ti  erant.  Talis  o/.i}»Ti<rr,a  tribuitur  etiam  illis,  qui  ex 
sollcitudine  dìcunt:  ,Quid  mauducabimus,  aut  quid  bibemus,  aut  quo 
operiemur  ?•  Matth.  6,  31 .  Item  Petro,  qui,  in  mari  ambulans  et  exorto 
vento  valido  mergi  incipiens,  clamabat:  , Domine,  salvum  me  fac.1 
Matth.  14,  31 .  Dicuntur  autem  ò'/iyómaTm,  vel  quorum  fldes  est  exigua, 
infirma  et  languida,  vel  qui  Deo  non  multimi,  nec  multa,  nec  magna, 
sed  parum,  pauca  et  exigua  vix  concredere  et  fldere  possuut.  Est 
igitur  duplex  fldei  intirmitas  :  una  refi>?clu  ^raduum  (de  qua  hoc  loco 
agimus),  quando  scimus,  quae  credenda  slnt,  fide  tamen  non  ita  firma  -  /."'•'- 
ac  robusta  illis  adhaeremus;  altera  re&yectu  obkctorum,  quando  flrmiter 
adhaeremus  hls,  quae  scimus  et  cretllmus,  Interim  adhuc  alia  supersunt 
credenda,  quae  nondum  percepltnus  ;  hoc  pacto,  qui  adhuc  sorvabant  /^'«'— 
ciborum  delectum  et  alias  ceremonias  legales  una  cum  evangelio,  dicun- 
tur  ab  apostolo  lnfinni  in  f)Hor  Rom.  14,  1.  Huic  inflrmae  et  languidae 
fldei  opponitur  flilys  manna,  quae  cum  insigni  flducia  est  conjuncta, 
unde  in  tentatlonlbus  subsistit  et  victoriam  gloriosara  reportat;  talis 
erat  mulieris  Canaoeae  Matth.  15,  28.,  quae  in  gravissima  lucia  varia- 
rum  tcntatlonum  victrix  erat.  Item  centurlonis  Capernaitici,  qui  ad 
Christum  dicebat:  ,Non  sura  dignus,  ut  intres  sub  tectum  meum,  sed 
die  verbum  unum,  et  sanabitur  puer  meus',  Matth.  8,  8.,  de  quo  Chrl- 
stus  hoc  elogium  proferì:  ,Non  invenl  rooa&rqv  rrimn,  tantum  fldem,  in 
Israel,'  v.  10.  Huc  pertinet,  quod  Petrus  nos  fortes  esse  in  fide  jubet 
1.  Eplst.  5,  9.  Paulus  meminit  tìdei  supercrcscentis  2  Thess.  1,  3.  et 
apostoli  precantur:  .Domine,  adauge  nobis  fldem1,  Lue.  17,  5.  Ex  pa- 
rabola Christi  de  semine  in  quadruplicem  terram  projecto  Matth.  13. 
Marc.  4.  Lue.  8.  colligi  potest,  quod  quaedam  fldes  sit  ^^fyuuas,  tempo- 
ruria,  quaedam  vero  utabili*  et  persevergn»,  Inde  apostolus  liane  prae- 
scriblt  rcgulam  1  Tim.  1,  19.:  .Milita  bonam  militiam,  habens  (sive  re- 
tinens)  fldem  et  bonam  conscieutiam.'  Et  Fillus  Del  graviter  monet 
Apocal.  3,  11.:  ,K/wi-f/,  ó  \\n^f  fortiter  tene,  quod  habes.  Dicitur 
etlam  fides  alia  ptrfecla,  alia  vero  imperfeeta.  ferfectio  tribuitur  fldei 
vel  ratione  generis,  videi icet  perfectae  uotiliae,  pienissimi  assensus, 
flrmae  et  omnem  dubitationem  excludentis  flduciae,  vel  ratione  obiecti. 
videlicet  corum,  quae  credenda  proponuntur.  Ulani  vocant  intensivam 
perfectlonem,  ad  quam  in  hac  vita  aspirare  non  possumus,  hanc  vero 
extensivam.  In  scriptis  D.  Lutheri  occurrlt  illa  distinctio,  quod  fldes 
alia  sit  concreta,  alia  abstract  a.  Tom.  4.  Lat.  fol.  86.:  .Distinguere 
solemiis  rìdem  hoc  modo,  quod  fldes  aliquando  accipiatur  extra  opus, 
aliquando  cum  opere.  Ut  enim  artlfex  varie  de  sua  materia  et  hortu- 
lanus  de  arbore  vel  nuda,  vel  gestante  fructus  loqultur,  ita  et  Spirltus 
Sanctus  in  Scriptura  varie  de  fide  loqultur,  jam  de  fide,  ut  sic  dicam, 


)igitized  by  Google 


176 


part.  ni.  cap.  in 


4 


abstracta  seu  absoluta  ;  jam  de  Ade  concreta,  composita  seu  incarnata. 
Fides  absoluta  seu  abstracta  est,  quando  Scrlptura  absolute  loqujtur  de 

justijìsatiunc  seu  de  justificqtis,  ut  cernere  est  in  epistolis  ad  Romanoa 
et  Galataa.  Quando  vero  Scriptura  loquitur  de  piasmii*  et  operiìats, 
tunc  de  Ade  composita,  concreta  seu  incarnata  loquitur,  ut  :  ,Hoc  fac,  et 
vive8.  Si  vis  ad  vltam  Ingredi,  serva  mandata.  Declina  a  malo  et  fac 
bonum.'  Tom.  I.  fol.  151.  :  , Dieta,  quae  de  tota  vita  Christiana  seu  de 
fide  incarnata  loquuntur,  non  debent  trahi  contra  partem,  id  est,  contra 
fldem  solam  justlflcantem.1  Neander  in  Theolog.  cap.  de  fide  p.  646.  : 
,Omnia  dieta  Scripturae,  quae  operibus  aliquid  tribuere  videntur,  de  tlde 
composita,  concreta  seu  incarnata  intelligenda  sunt;  ubique  solius  fldei 
est,  operibus  tamen  tribuitur  propter  fldem  in  concreto  etc.  Et  cuncta 
dieta  Scripturae,  quae  videntur  aliquid  tribuere  operibus,  praesuppo- 
nunt  fldem,  ita  ut  ejus  virglnitas  et  dlvinltas  illibata  maneat  et  integra 
et  Deo  soli  universa  detur  gloria,  et  qui  glorlatur,  in  solo  Domino  glo- 
rietur.'    Haec  divus  Lutherus,  quae  petita  sunt  ex  regula  theologica: 

| Fides  sola  justi_fic<it,  guamris  nuwjuam  sit  solfo  hoc  est,  a  bonls  operibus 

[separata;  cujus  distinctionls  et  regulae  usus  in  disputatione  de  justitia 
fldei  et  meritis  operum  suo  loco  appareblt."    (Locus  de  justiflcatione 

'§109—112.) 


§  20. 

Describi*  potest  fides  in  Christum  actualis.  quod  sit 
actus  intellectus  et  voluntatisb  humanae,  quo  homo  doctri- 
nam  de  Christo  mediatore  deque  gratia  Dei  seu  remis- 
sione peccatorum,  per  illius  meritum  a  Deo  impetranda, 
itac.cognoscitT  ut  viriate!  divina  doctrinae  illie  conjuncta 
non  solum  piane ì  j?ersuasus  jiidicet/  eam  esse  veram  et 
Christum  sibi*  promeruisse  gratiam  apud  Deum,  veruni 
etiam  in  Christo,  tanquam  causa  impetrandae  gratiae 
apud  Deum,b  acquiescat  consequendae  ipsius  remissionis 
peccatorum'  et  salutis  aeternae  causa. 

a)  Eo  modo,  quo,  quae  aggregatum  quiddani  aut  coraplexum  (ex 
diversi»  actihus)  important,  describi  possunt.    Vid.  §  6.  not.  c. 

b)  Quo  pertinet  fides,  tanquam  actus  vitalis  et  immaueiis  in  no- 
mine.  Confer  S  12.  13. 

c)  Sic  indicatur  notitia,  tanquam  primus  actus  fidei.    Vid.  §  2. 

d)  Seu  Deo  efficiente,  per  supernaturalem  influxum;  qua  ratione 
causa  efficiens  principalis  fidei  significatur.    Vid.  §  9. 

e)  Ita  ut  doctrina  ipsa  sit  organo»,  seu  causa  efficiens  instrumejj- 
taiis  accendendae  fidei.    Vid.  §11. 

f  )  Sic  assensus,  seu  actus  alter  fidei,  denotatur.    Vid.  §  3. 

g)  Quibus  denotatur  assensus  fidei  speciali*,  juxta  §  4.  Et  haec 
hactenus  dieta  ad  intellectum  spectant. 

h)  Qui  actus  fiduciae  est,  ad  voluntatem  pertinens;  quo  absolvi- 
tur  fides.   Vid.  $  5. 

i)  Ita  finis  fidei  denotatur.    Conf.  §  1.  et  14. 


Digitized  by  Google 


PART.  EH.    CAP.  IV.  177 

§  IL 

Fides  habitualis*  describi  potest,  quod  sit  habitus  in- 
tellectus  et  voluntatisb  cognoscendi  ea,  quae  divinitus 
revelata0  etcredenda  sunt  praesertimd  de  Christo  media- 
tore et  gratia  Dei  ac  salute  per  Christum  impetranda 
eidemque  per  et  propter  revelationem8  divinam  assen- 
tiendi  et  fiducialiter  in  Christo  acquiescendif  divinitus8 
collatus,  consequendae  ipsius  reraissionis  peccatorum  et 
salutis  aeternaeh  causa. 

a)  Quae  et  ipsa  complexum  quiddam  ex  habitibua,  ad  distinctas 
facultates  aniiuae  pertinentibus,  significai. 

b)  Sulìjectuin  quo, duplex  hac  ratione  indicatur. 

c)  No  rupe  fides,  in  latiore  significatione  accepta,  ad  haec  omnia 
se  extendit. 

d)  Quod  alias  dicitur  objectum  fidci  primariuni. 

e)  Quod  est  objectum  formale  (juxta  Proleg.  cap.  I.  §  35.  37., 
Voi.  I.  p.  68.  74.),  itene j ne  causa^efficiens  instrumentalis. 

f)  Nempe  habitus  fidei  est  principium  actuum  illorura  cogno- 
scendi, assentiendi,  confitendi. 

g)  Ita  causa  efBciens  principalis  indicatur;  quae  eadem  est  fidei 
actualis  et  habitualis. 

h)  Finis  fidei  habitualis  aeque  atque  actualis  hic  est. 


Caput  IT. 

DE  RE  GENE  RATI  ONE  ET  CONVERSIONE. 

8  L 

Cum  constet,  *  Christum  nemini  ad  salutem  prodesse, 
nisi  qui  credit  in  Christum,  videndum  est,  qua  actione 
fides  in  Christum  conferatur  hominibus  ;  quam  Scriptu- 
rae  regenerationemb  aut  conversionemc  vocant. 

a)  Ex  superioribus  cap.  III.  §  1.  et  Proleg.  ibi  citatis. 

b)  Sic  Tit  5,  5.  T>aì.i-ffv*taias  menilo  fit  in  ordine  ad  jwtificationem 
per  gratiam  diruti  consequendam,  et  ut  haeretle»  effidamur  juxta  spem 
vitae  aeternar.  Et  Christus  Joh.  3,  3.  sqq.  nativitatem  e  mpernis  (sive 
ex  Spiritu),  quae  sequi  debeat  nativitatem  ex  carne,  ita  necessariam  esse 
dicit,  ut,  nisi  qui*  ea  ratione  nascatur,  non  possit  ridere  regnum  Dei  aut 

BmieriComp.  ed.  Walther.  HI.  12 


Digitized  by  Google 


178  PART.  III.     CAP.  IV. 

in  illud  introire.  Itaque  eum  haereditas  ilia  et  ingressus  vitae  aeternae 
non  obtingat,  nisi  per  fìdem  in  Christum  (quo  etiam  spectant  verba 
Joh.  3,  15.  16.  17.  18.),  facile  constat,  regenerationera  in  eo  consistere, 
quod  in  honiinibus  generatur  fides,  adeoque  homines  ex  non  credenti- 
bus  fiunt  credentes.  Porro  /  Joh.  5,  1.  :  Ovini*,  qui  credit  Jesum  esse 
Christum,  ex  Deo  natus  dicitur.  Nasci  ex  Deo  autem  est  renasci;  et  sic 
manifeste  constat,  hominem  per  hoc  ipsum  renasci,  quod  fides  in  ipso 
accenditur.  Confer  b.  Mas.  Dispp.  de  Convers.  Halae  edit.  Disp.  I. 
§  15.  et  Disp.  II.  §  9.  10.  Disp.  V.  §  61. 

->  •  tifi1  QUEN8TEDTIU8  :    ,, Forma  regenerationis  conslstit  \n  spirituali» 

/  a  V^tae  donntjfiju^  h.  e.,  la_vlriuni  crodcudÌJWe7que  SAlvilteae  largit  loneJ 
.'  (Theol.  didact.-pol.  P.  III.  c.  6.  s.  1.  th.  17.  f.  G91.) 


ti 


c)  Ita  Ad.  lo,  3.  roemoratur  i-r.tnrpinf^  rat»  è>rh(ò>,  conversio  gentium; 
quam  deinde  declarat  Petrus,  quod  gente*  crediderini  verbo  evangelii, 
..V.w~  v.  S.  7.,  quodque  Deus  fide  purifieaverit  corda  Ulorum,  v.  9.  Confer  V.  19. 
et  Ad.  26,  18. 

Quknstkdtius:  „Forma  conversioni*  consistit  In  nomini»  irre- 
geniti  e  statu  iroe  et  peccati  iti  statimi  gratiae  ac  fidci  e  regno  tenebra- 
rum  in  regnimi  ìuminis  translatione."    (L.  c.  c.  7.  s.  1.  th.  22rF77Ò6.) 

Regenerationis  vox*  quidem,  latiush  accepta,  praeter 
conversionem  etiam  justificationem  et  renovationem  com- 
plectitur;  strictiore  signifieatione  nunc  solam6  justificatio- 
nem, alias  renovationem d  sive  sanctificationem  ;  sed  et 
fidei  donationem*  praecise  denotat.  Postrema  significalo 
^~hujusf  loci  est:  cui  respondent  nova  creatio*  viviJicatioh 
et  spiritual  isl  resuscitatio. 

a)  De  cujus  rtukwn^ia  vid.  ficjd^JJojan^Conc.  Att^JLLLjK  686. 
et _Epjt._ArUc.  Controvers.  Artic.  II.  sub  iuit.  p.  ni.  578.  ConF. 
dT  Kromaver.  Theol.  Posit.-PoT.  Artic.  XVI.  Thes.  15.  p.  m.  855.  856., 
b.  Joh.  Olearius  in  Contin.  Isag.  Carpz.  in  Libb.  Svmb.  ad  Form. 
Conc.  Sect.  II.  Artic.  II.  M.  II.  01  >serv.  VI.  p.  1250.,  uti  etiam 
b.  Carpz.  Disp.  pecul.  de  Convers.  5.  Adde  b.  Olearii  Indie.  Bal- 
duin.  Theol.  Posit.  Art.  92.  §  6.  p.  154. 

Hi-klsemannus:  „De  differenza  vocabulorum  justiflcatlonls,  re- 
generationis, renox'atlonis,  vivitleationis,  adoptionis,  salvationis  et  sa- 
luti* jam  olim  fui.sse  inter  orthodoxos  controversum,  patet  ex  tractatu 
J.  Wigandi  ,de  necessitate  bonoriira  operum*,  Majoristis  opposito, 
a.  1555.  Magdeburgi  excuso,  moxab  initio,  et  tractatu  alio  ejusdem  ,de 
justitlcatlone'  a.  1580.  hic  Lipsiae  edito  p.  105.  sq.  Occasioncm  litigio 
dedit  Apologia  A.  C,  non  quidem  prima  illa  Augustac  habita,  sed 
a.  1531.  excusa,  in  qua  Philippus  diversimode  usurpat,  non  quidem 
justlllcandi  vocem,  sed  vocabula  viviflcandi,  regenerandi,  renovandi. 
Ostendi  autem  supra,  vocabula  regenerationis  et  viv(fìcationis  in 
Apol.  A.  C.  atque  ipso  Concordia»  libro  aliquando  suini  latin?. 


Digitized  by  Google 


DB  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


179 


pront  lncludunt  renovatlonem  voluntatis  et  appetltuura  In  rela- 
tlone  ad  novam  obedientiam  ;  imo  etiam  renovationis  vocem  ali- 
uando  suini  prò  rcgeneratione,  ut  Apologiae  p.  90.  .Justi- 
catio  est  non  solum  Jnitlura  rcnovjitionis,  sed  reconcijjatio,  qua 
etiatn  postea  acccpti  burnus  apudj>cuin.<  In  cadcm  autem  Apologia 
p.  134.  138.  139.  73.  82.  109.  et  saeplus  tam  regenerationis  quam  vlvifi- 
cationis  vocabulum  sumitur  tam  late,  ut  et  renovationein  affectuum  et 
absolutlouem  sive  justitlcatloncm  a  peccati»  comprehendat./^  Ad  art. 
vero  10.  s.  1.  §  8.  ostendi,  conversioni*  vocabulum  scraper  usurpatum 
fuisse  in  latiore  siguificatu,  quam  uTlum  istorum  vocabuiorum,  ita,  ut 
non  solimi  rat  ione  termini  a  quo  primam  nomini*  illuminationem,  sed 
etiam  ratione  termini  ad  quem  profectus  jam  conversorum  tam  quoad 
illuminationem,  quam  quoad  renovatlonem  quotidianam  complectatur. 
Regenerationis  autem  vocabulum  dlffert  a  vocabulo  justtilcandl  non 
ratione  termini  ad  quem,  «ed  intuiti!  [^rjnipj  ^  ftu.Q-  Quanquam  enim 
subjectum  adaequutuiu  justirfeationis""sTt  homo"  injustus,  juxta  illud 
Rom.  4,  5.  17.:  .Credenti  in  eura,  qui  justifìcat  impium'  ;  impius  tamen 
ille  neeessum  est,  ut  agnoscat  impietatem  suam.  Subjectum  vero 
adaequatum  regenerationis  et  vivijicationi»  ratione  termini  a  quo  est 
homo  piane  moftuus  in  peccatis;  quod  patet  ex  collatione  Eph.  2,  1.  5. 
1  Pet.  1,  3.  22.  23.  2,  2.  Joh.  3,  5.  6.  Subjectum  adaequatum  regene- 
rationis dicltur  caro  nata  de  carne,  ^enoratio  et  sanetiflcatio  tiunt  de 
die  in  diem,  2  Cor.  4,  16.  Eph.  4,  23.  2  Cor.  7,  I.  Vivificano  autem  et 
regeneratio  nuspiam  dicuntur  fieri  de  die  in  diem  et  successive,  aut  re- 
clpere  magis  et  minus,  ut  alter  altero  magis  dicatur  regenitus  sive 
magls  vivus,  sed  in  momento  Ut  transiatio  de  morte  in  vitam,  spiritua- 
lem  nempe,  Joh.  5,  24.  1,127  1  Joh.  5,  11.  12.  Vide  Oerh.  de  justif. 
n.  121.  et  225.  Proprie  igitur  et  strlcte  loquendo  justificatio  supponit 
in  j  letificando  agnitionem  peccatorum,  absolvit  enim  lnjustum  legis 
ministerio  convictum,  Rom.  3,  20.  23.  10,  4.  5.  sq.  Jiegeneratw  autem 
incipit  a  subjecto  nulla  agnitione,  nullo  sensu  peccati  praedito,  loco 
alleg.  Eph.  2.  Quoad  terminimi  autem  regenerationis  ad  quem  Inten- 
dimi est,  non  semper  usurparl  vocem  illam  prò  solls  virlbus  sive  sola 
facultate  credendl  et  bene  operandi,  abstracto  exercitio  bonisque  moti- 
bus  tam  internis  quam  externis,  sed  aliquando  includere  actum  sccun- 
dum,  ut  1  Pet.  2,  2.  :  ,'Ur  nftrtytvvTjTa  /if)io>/  estotc  avidi  lactis  spirituali*4, 
et  Matth.  19,  28.,  quando  instauratio  nomini»  gloriosa  dicitur  zu/.iyyn*> 
«fa,  manifestura  est,  non  restringi  hanc  vocem  ad  solam  facultatcm 
activam  vel  passivam  resurgendi  ex  mortuis.  De  vocabulo  tamen  cum 
nemine  contendemus,  dummodo  maneat,  justijicatisiliis.  vocabulum  ex 
usu  Scripturae,  quando  de  Deo  exigente  peccatimi  usurpatur,  nuuquam 
includere  rejjovat ionem  affccUmm . ' *  (Praelectiones  pubi,  in  libr.  Con- 
cordlae.    Vldeantur  Vindlciae  S.  S.  etc.  Ed.  Scherzer.  p.  550.  sq.) 

b)  Qua  ratione  filiorum  irae  translationem  in  statimi  Jilionim  qra- 
tiae,  cum  quoad  internam  et  realem  eorum  immutationeni,  tum  quoad 
externam  sortem  remissionis  peccatorum  et  adoptionis,  ned  ci  translato- 
rum  ulterioreni  jierfectionem  et  confirmationeni  denotat. 

c)  Qua  confertur  èq»u<wi,  jtts  illud  aut  dignità»,  filion  Dei  fieri,  /iw, 
qui  cretlunt  in  nomen  i}t*iu#,  Joli.  1,  /j 

d)  Quae  miei  justificationem  sequitur;  in  qua  significatione  D,  Lu- 
therm  hac  voce  tum  in  libro  de  Ecclesia  ac  Concilila,  timi  alibi  etiam 
multum  ususest;  quod  et  Declaratio  Form.  Conc.  agnoscit  1.  c.  p.  686. 

e)  Hanc  aniplexus  b.  Kromayerm  1.  c.  p.  856.  :  Xos,  inquit,  cum 
citcrinribu*  pleri*qne  regenciaiiojicui  prò  fideijìonatione  (quam  connequitur 
juAificatio)  sttmemu*.  Et  b.  Hoepfneru*  Disp.  "XT(lc"Justif.  Aphor.  VI. 
§  12.  p.  936.  :  Dem  ma  generai,  ait,  id  est,  vira»  supernaturalc*  ad  are- 


180 


PART.  IH.     CAP.  IV. 


dendum  conferì  etc.,  ubi  etiam  siroilitudinem  generationis  carnalis  et 
regenerationis  pluribus  tractat.  Denique  b.  J.  Olearius  Isag.  Libb. 
Syiub.  1.  c.  p.  1250.  scribit:  Begeneratio  stride  accepta  non  nm  conver- 
sionem  RW  ipsam  fidei  donationem  significat. 

f)  Conf.  b.  Mus.  Disp.  I.  de  Con  vere.  (Edit.  Halens.)  §  15.  et 
Disp.  IL  §  9.  10.  Disp.  V.  §  61. 

g)  Sic  enim  regenerati  vocantur  nova  creatura  2  Cor.  5, 17.  Gal.  6',  15. 
et  Jacobi  7,  18.  renati  vocantur  primitiae  crcaturarum  Dei.  Confer. 
b.  Balduin.  Corani,  fin  2.  ad  Cor.  5.  P.  II.  Aphor.  16.  p.  ni.  651.  et 
b.  Olearii  Indie.  Bald.  1.  c.  p.  154. 

h)  Vid.  Ephes.  2,  5.  Adde  Rom.  6,  11.,  ubi  renati  (de  quibus 
v.  3.  4.)  Cwvrc?,  vivi,  dicuntur. 

i)  Ephes.  2,  6.,  unde  et  renati  resuscitati  aut  resurrexi&se  dicuntur 
cum  Chrieto,  Col.  3,  1. 

§  3. 

Itaque  cum  regenera tio  pmtafionem  aliquam  spiritua- 
lem,  non  quidem  substanfialeni,*  sedb  qjz<MmM£Wi>  im- 
portet,  notandi  sunt  ejus  termini:  a  guoc  et  ad  quem. d 

a)  Ncque  enim  alia  inteUectm  et  voluntuti*  tubzl&uljQ  introducitur  per 
regenerationem,  deleta  et  extincta  praeexistente  naturali  substantia  etc.  vid. 
b.  Huelsern.  Prael.  in  Form.  Conc.  Art.  VI.  Sect.  IV.  §  3.  p.  395. 

b)  Qua  novae  qualitates  introducuntur  in  inteUectum  et  voluntatem 
hominis,  non  tantum  praeexistentes  Ulustrantur  et  excitantur.  Vid.  b.  ffuelr 
temannus  l.  c. 

c)  Scilicet,  a__aup  incipit .mutati.Q, 

d)  Pula  ad  quem  tendit,  et  in_£uo_  terminAtur_mutatio. 

ANTITHE8I8. 

QUKN8TEDTIU8:   „AntUhes(s  :   1.  ftnvnmm  fnngtirnrti^  qui,  COD- 

globatos  (verba  sunt  D.  Gerhardi  Disp.  th.  p.  984.)  et  conglomeratoa 
errores  Valentinianorum.  cliiliaijtarum,  >lauichmurum,  sjiUiy^teisjA- 
rum,  DonjiiiaUiruro,  Sneukfeldlanorum,  Flaclauoruih.  Oslandrlstarum. 
ÌVjj^JIìiu^cunj,  et  annbaptistarum  ex  orco  revocante*,  statuuntT  jPér 
refjeiK  rationera  abplcri  corporis  prioria  su_bs.tauliaiu.ac,  manente  anima 
eadem,  dari  corpus  nuvum  csseutiulitcr  a  priore  differens.'  Unus  instar 
omnium  hic  nobls  slt  W'i  iyelius,  qui  asserit  P.  1.  Postili,  p.  C2.  :  ,Gott 
vollbringet  diese  Schopfung  der  neuen  Crcatur  also,  dass  er  Adam» 
Flcisch  und  Blut  dem  Tode  iiberlasse,  und  neuc  himmlisch  Flcisch  und 
Blut  an  die  Statte  schaffe  durch  Chrlstum,  in  welchem  neuen  Fleisch 
und  Blut  n'ir  Menscben  in  das  Ketch  Gottcs  raiisscn  kommen,  und  nicht 
mit  dem  alten  Leibe  aus  Adam*.  . .  Hinc  porro  statuit,  ,renatos  habere 
camera  coelestem,  corpus  immortale  ex  Christo,  esse  flllos  Mariae,  non 
Evae,  esse  ex  Curisto,  sicut  Eva  ex  Adamo';  vid.  P.  1.  Postili,  p.  10. 
35.  39.  P.  2.  p.  11.  P.  3.  p.  81.  Dialog.  de  Christianls.  p.  12.  Item:  ,In 
regeneratione  non  animara»  sed  corpus  tantum  mutali',  statuit,  P.  2. 
Post.  p.  111.  114.  et  Dialog.  de  Christlauis.  p.  3G.  inquit:  ,Der  Lcib 
mus8  neuc  und  anders  geboren  werden,  die  Secle  darf  nicht  anders 
werden,  sie  wird  wohl  verneuert  und  erleuchtct.'   Wcigelium  sequup- 


DB  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  181 

tur,  ut  dietimi,  novi  fanatici,  fratres  rosene  crucia  elicti,  qui  itidem 
ajunt,  ,regenfiati.ooenLesj*e.aubstaiitiuJcm  atiolitLonem  cordia,  quod 
carpali  gencrationc  e  parcuUbus  acccpimus'.  .  .  2.  Flaciiat  Flaciano- 
run\,  statuentiura  :  Dcum  in  regeneratione  et  conversione  npvum  cor, 
atque  adeo  qoyum  homincnijt,a,  creare,  ut  veteris  Adami  substantia  et 
essentla  (imprimis  vero  anima  rationalis)  peuitus  aboleatur,  et  nova 
animae  essentia  ex  nihilo  crcetur."    (L.  c.  8.  2.  q.  1.  fol.  G92.  sq.) 

§  4. 

Tenoiaus-tìL^a  est  cArentis*_vjrium  spiritualium  ad 
fidem  aliosque  actus  spirituales,b  adeoque  ex  parte  j&tel- 
Uqìms  impotentia  ad  cognoscenda 0  objecta  spiritualia,  ex 
parte  voluntati^  impotentia  proseguendo  bona  .spiritualia, 
ex  parte  appetitus  sensitivi  ineptitudo  qbsequendi  Spiritili 
et  reprimendi  deciderla  carnis. e 

a)  Prout  alias  per  generationem  a  non  esse  (v.  g.  hominis)  ad  esse 
(hominis)  tenditur.  Hic  autem  illud,  a  quo  incipit  regeneratio  et 
quod  in  ea  tollitur,  dicitur  mors  peccati;  vid.  Ephes.  2,  1.  Conf.  b.  Mus. 
Disp.  II.  de  Con  vere.  (edit.  Hallens.)  §  5.  6.  12.  Nee  incongruum  h.  1. 
est  morti*  vocabulum,  licet  prius  mortui  spi  rituali  ter,  quam  vivere 
dicamur.  Sufficit  enim,  partim,  quod  in  Adamo  inque  statu  integrita- 
tis  ad  vitam  spiritualem  omnes  conditi  sumus  (juxta  doctrinam  de 
imagine  Dei),  partim,  quod  nobis,  cum  nascimur,  omnibus  vita  spiri- 
tualia actu  inesse  debeoat;  ideoque  ejus  absentia  non  importat  ne- 
gationem  meram,  sed  privationem. 

b)  Unde  patet,  bue  pertinere,  quae  supra  de  peccato  orig.  dieta 
eunt.  Et  notandum  est,  quod  Christus  ait  Joh.  0,  65.:  Nemo  potest 
venire  ad  me  (id  est,  nerao  habet  vircs  credendi  in  me),  nisi  ci  fiterit 
datum  a  Patre  meo. 

c)  Sic  Kpbesii,  quales  fuerunt,  antequam  renascerentur,  tenebrae 
appellantur  a  Paulo  Èphes.  5t  8.,  id  est,  ottenebrati,  carentes  luce  spi- 
rituali seu  viribus  cognoscendi  spiritualia. 

d)  Seu,  quoti  voluntas,  qualis  est  per  carnalem  condittonem,  kgi 
Dei  non  subjicitur,  nee  subjici  potest,  Rom.  8,  7. 

e)  Nempe  in  eo  statu  nondum  desiit  peccatum  regnare  in  corpore; 
unde  homines  potius  obediunt  illi  per  concupiscaitias  ejus,  Boni.  (J,  12. 

§  5, 

Terminus  ad  guem  regenerationis  sunt  vires  spiritua- 
les  seu  vita  spiritualis,*  quae  quidem  ex  parte  intellectus 
importat  lucem  spiritualem b  seu  vires  recte  judicandi  de 
objectis  spiritualibus  aut  assentiendi  illis, c  ex  parte  volun- 
tatis  vires  prosequendi  bona  spiritualia,  inprimis  con- 
fidendi  in  Christo,d  ex  parte  appetitus  sensitivi  facultatem 
aliquam,  per  quam  incipit  redigi  sub  obsequium  Spiritus.' 


Digitized  by  Google 


182  PART.  III.     CAP.  IV. 

a)  In  artu  primo  spectata;  quae  ad  vitara  spiritualem  actualera 
per  moduni  principii  sese  habet.  Unde  et  ipsam  regeuerationem  alias 
imjÙZitwus  nppellari  diximus  £  2.  et  not.  h.  Cont.  b.  Mus.  Disp.  V. 
deConv.  (edit.  Hall.)  ??  2.  sqq. 

b)  Sic  Ephesii  renati  dicuntur  lux  in  Domino,  id  est,  luce  spiri- 
tuali praediti,  Ephe*.  ó,  8.  Alias  renati  dicuntur  esse  in  luce*  1  Joh. 
2,  9.,  illuminati,  Ebr.  0,  J,. 

C)  Proli t  hnmit  *piriiiinìi*  Hioitnr  dij\[dicnrc.  (et  sic  pollere  virìbuS 

dijudicandi)  spiritunlia,  aliter  quara  homo  animali*,  qui  ea  prò  stultitia 
hafyet,  nec  po(e4  intelligere,  1  Cor.  2,  lJf. 

d)  Vocatur  fiducia  habdualix.  sive  in  actu  primo. 

e)  Saltem  eo  usquc,  ne  generatio  fidei  salvificae  in  intellcctu  et 
voluntate,  per  desideria  earnis  continuata,  impediatur.  Plenior  autem 
immutatio  et  perfectio  appetitus  sensitivi  ad  renovationem  pertinet; 
de  qua  suo  loco.    Vide  interim  b.  Mus.  1.  c.  Disp.  II.  {5  19. 

§  6. 

Causa  effìcìens  princivalis*  regenerationis  Deusb  trin- 
unusc  est. 

a)  Quae  opus  superuaturalc  confereudae  vitae  spiritualis  virtute 
propria  eaque  infinita  perficit. 

b)  Ita  Patrem  luminimi,  a  quo  omni*  donalio  bona  descendit,  no» 
genuisse  dici t  Jacobus  cap.  1.  v.  f$.if 

c)  Est  enim  opus  ad  extra  ac  terminatur  ad  efiectum  intra  homi- 
nem realiter  productum  per  potentiam  tribus  personis  communeni; 
unde  et  Patri  Domini  nostri  Jesu  Christi  tribuitur  /  Petr.  1,  8.  et  Filio, 
qui  ratione  spiritualis  hujus  generationis  multorum  jUiorum  Pater  aj> 
pellatur  Es.  8,  18.  Ebr.  2,  18.  et  cura  Adamo,  carnalis  generationis 
primo  parente,  confertur,  quoad  originem  vitae  spiritualis  non  minus, 
quara  ipsius  justificationis  et  glorifìcationis  Rom.  ó,  14.  sqq.  1  Cor.  15. 
4>r>.  sqq.,  Spirititi  Sando  Tit.  3, 5.,  quando  lavacrum  regenerationis  Spirito* 
Sancii  seu,  per  quod  Spiritus  Sanctus  homines  regeneret,  memoratur. 

ANTITHESI8. 

KAii.NiHi^a:  ,,Was  die  strenglutherische  Polcmik  gegen  dcn  Syner- 
gi sin u s  zu  ix- roditi gen  scbeint,  ist  die  Furcht,  dass,  was  der  mensch- 
lichen  Frelheit  zugelegt,  dem  Wcrke  des  IleUigen  Geistes  und  dem 
Verdienste  Christi  abgcbrochen  werde.  Aber  diescn  Thcologen  begeg- 
net  es  hier  wic  sonst,  dass  sie,  einen  ricbtigen  Gesichlspunkt  verfol- 
gcud,  einen  andern  cben  so  ricbtigen  und  wichtlgen  fai  leu  lassen. 
Wenn  es  Gott  ist,  der  uns  wiedergebiert  zum  seligmachenden  Glauben, 
no  kann  dieser  nicht  ein  Pjrp.duct  der  Freiheltjusin  (I,  S.  H05.).  Darau* 

 -foUjt  aber  nicht,  dass  der  Mcnsch  sichTel  der  Wiedergeburt  ganz  Un/rei 

vcrhtUt.  Sobald  dless  angenommen  wird,  hiirt  ja  die  Wiedergeburt  auf 
ein  *i'M/j'cA*,r"Vorgang  zu  seln.  Auch  ist  diess  elne  Abstraktion  der 
Theorie,  da  ja  die  Einwirkung  der  Guade  auf  deu  Menscheu  gar  nicht 
denkbar  ist  oline  einen  befreienden  Kinfluss  auf  denselben.  Wenn  e» 
allein  das  Verdieust  Christi  ist,  welchcs  uns  gerecht  macht,  so  darf  der 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


183 


Glaubc,  welcher  es  ergreift,  kein  Verdienst  einschliessen,  weil  (latin 
zum  Verdienst  Christi  das  des  Menschen  kommeu  wiirde.  Daraus 
folgt  aber  nicht,  dass  im  Glauben  der  Mensch  eiu  Autpmat  ist,  welchen 
nur  der  Hcilige  Geist  reglert.    Es  giebt  eln  Thun,  welches  kein  Ver- 
dienst einschliesst.    Der  Konigssohn,  welcher  die  Krone  sclnes  Vaters 
uberntmmt,  der  Bettler,  welcher  elne  Gabe  empfdngt,  der  Schuldner, 
welcher  die  Biirgschaft  eines  andern  gerichtlich  annimmt,  dei  in  Ge- 
fahr  schwebende,  welcher  die  rettende  Hand  ergreift,  handcln  ohne 
I    .     Verdienst.    Solch  ein  verdienstloses  Haudelu  ist  der  Glauber Was 
'■/)¥—,    vora  Heiligen  Geist  ist,  ist  die  Kraft  zu  glauben.    Was  aber  vom.Men- 
| .  .  schen  ist,  ist  der  Act  dai  tìlfiuhci]*    Wie  der  Wllle,  welcher  wieder- 

geboren  wird,  dasselbe  Snbjekt  ist,  welches  im  tiaturllchcn  Zustande 
zwischen  Gutem  und  Bò'sem  wahlen  kann,  so  ist  auch  der  Glaube,  wel- 
cher CUrlstum  ergreift,  dasselbe  Subjekt,  welches  im  naturlichen  Zu- 
stande an  Gott  glaubu  "  Dlese  Subjektc  ergrcifen  in  Kraft  des  Heiligen 
Gelstes  elnen  Inhalt,  der  nicht  vom  Menschen  Ist,  sondern  gottliche 
Gnade.  '  Indem  aber  die  strengen  Lutheraner  immer  nur  das  Zlel  ins 
Auge  fassten,  alles  mcnschliche  Verdienst  abzuschnelden,  zjyrstorten; 
sie  die  psychologischc  uud  slttlichc  Grundlage  im  Werke  der  Heils- 
aneignung.  Schon  Erasmus  hatte  Blick  genug  gehabt,  um  in  Luther 
dieselbe  sprunghafte  Schlussweise  zu  bemerkeu,  auf  die  wlr  bel 
Àugustin  hinwicsen  (S.  141.  ff.)  .Lutherus',  sagt  er  in  seinem  Hyper- 
asplstes,  .perpetuo  sic  rationatur  :  liberutn  arbitrium  non  potcst  totum, 
ergo  nihil  potest;  non  agit  nlsl  cum  auxilio  gratlae,  ergo  nlhil  agit', 
und  an  einer  andern  Stelle  :  .Lutherus  non  novit  aliam  rationem 
exaggerandi  redemtoris  gloriam,  nisi  ex  homiue  fari  ai  satanam  aut  si 
quid  est  satana  magis  impium,  ncc  meminit,  hoc  ipsum,  quod  in  homine 
residet  boni,  esse  donum  Christi,  cujus  tanta  est  benignità»,  ut  ingratis 
etiam  et  impiis  non  invideat  ninnerà  sua.'  Die  evangellsche  Wahrheit, 
in  welchc  der  Augustinismus  aufgelòst  werden  muss,  fordert  wohl  zum 
Verdienste  Christi  die  Unfiihigkeit  des  Menschen,  ohne  Christum  zum 
Heil  zu  kommeu,  und  zur  wledergebarenden  Gnade  des  Heiligen  Geistes 
das  Unvennògen  des  naturlichen  Menschen  das  dargebotene  Heil  zu  er- 
grcifen, aber  nicht  die  zum  Manlchaismus  abschussige  Lehre,  dass  der 
naiurllcrie  MenscLi  nur  zum  Bòscn  Freiheit  habe  und  darum  der  Gnade 
nur  wulerstrebcn  koììine:  éilie'Lèlir5",  w'eTcIie  gegen  Schrift  (T.  S'.  551.)', 
Tfllddlou  (II.  8.  UT.  tFJ  und  alle  Erfahrung  Ist.  Vlelmehr  slnd  die 
Wahrheit,  die  Gercchtigkeit  und  der  Friede  des  Evangeliuma  dem 
Menschen  nur  danti  zum  Iieile,  wenu  In  ihm  ein  Streben  nach  Wahrheit, 
Gerechtigkeit  uud  Frleden  Ist,  das  im  Evangclium  tlndet,  was  es  ausser 
ihm  vergebens  erstrebt."    (Dicl^jJ^  Dogai.  18«4.  II,  644.  sq.) 


§  7. 

Causa  impulsiw*.  interna  est  misericordia  Dei.b 

a)  Qua  Deus  commotua  noa  miseros  et  in  peccatis  mortuos  homi- 
nes  noluit  perire,  aed  ex  morte  peeeati  in  vitam  spirituale™  revocare 
voluit. 

b)  Probatur  ex  /  Petr.  1,  d.,  ubi  dicitur  Deus  xarà  tù  xo/.b  aòroò 
c/««?,  secundum  multam  miserieordiam  suam,  nos  regenuisse;  et  Ephes.  2, 
4-  ó.,  ubi  legimus,  Deum  divitnn  in  misericordia,  propter  multam  carità- 
Um  mam,  qua  dilexit  no*,  cum  essami*  mortili  per  delieta,  convivificasse  no» 
aristo.    Add.  TU.  S,  6. 


184 


PART.  in.     CAP.  IV. 


§  8. 

Causa  impulsiva  externa  et  meritoria*  est  Christus 
mediator.b 

a)  Nani  ut,  salva  sua  justitia,  Deus  nobiscum  juxta  misericordiam 
suam  agere  nosque  in  peccati»  mortuos  ad  vitam  spiritualem  perducere 
posset,  noe  non  nostro,  sed  alieno  merito  et  satisfactioni  debetur. 

b)  Vi  meriti,  passionis  et  mortis  suae  prò  nobis.  Qua  ratione 
gratta,  per  quam  homines  filii  Deifiunt,  credente»  in  nomen  ejw,  tanquam 
ex  Deo  nati,  per  Jemm  Chrùtum  orta  dicitur  Joh.  1,  12.  18.  17.,  data 
nobis  per  Chritium,  aut  ex  vi  meriti  ejus,  2  Tim.  1,  0.,  et  nos  xri<rft(vres 
tv  Aptaràt  'hjirov,  conditi  in  diritto  Jesu,  tanquam  opus  Dei,  E})he*.  2,  fO. /J 

%  9.       ,  c  ^ 

Causa  effìciens  minus  principalis*  sunt  yg^yy^ b  baptis- 
mus°  et  suo  modo  etiam  ipsi  mhmtrià  ecclesiae. 

a)  Per  quam  Deus  conversionem  in  homine  efficit  et  cum  qua 
concurrit  ad  effectuni  spiritualem  producendum. 

b)  Sic  verbo  veritati*  re  genera  ri  dicimur  Jac.  1, 18.  Et  /  Petr.  1,  29. 
verbum  semini»  instar  se  habere  dicitur,  unde  reuascamur. 

Brkntius:  ,,Gentcs  (Act.  10.)  jatu  ante  baptisinum  per  fidem  re- 
generatas  et  per  Sp.  S.  renovatas  esse,  manifeste  comprobat  donum 
Sp.  S.,  mlrablliter  In  ipsas  illapsum.  .  .  Tametsi  nunc  non  necesse 
habebant  baptizari,  yj^  regenerarentur  et  renovarentur  a  Sp.  Sancto,  ne- 
cessarium  tamen  erat,  ordjnaUytyi  uare/e.  Huu  accedit,  quod  baptis» 
mus  non  solum  alt  Organon,  quo  niitio  credente»  regenerantur  et  reno- 
vantur,  sed  etiam  symbolum,  quo  credente»  palam  declarantur  esse 
populus  Dei  et  quo  variis  atnictionibus  tentati  in  fide  regenerationis 
confi rmantur.  Non  igitur  otlosum  et  supervacaneiim,  qùodhae  gente» 
post  regeuerationem  baptiacentur."  (Horaii.  in  Acta  apostol.  Homil.  61. 
in  cap.  10.) 

Gerhardus:  ,, Quando  tilt  baptizantur,  qui  per  verbum  tanquam 
spirituale  scraen  jamdum  regeniti  sunt,  il n  non  opus  habent  regenera- 
tione  per  baptismum,  sed  baptlsmus  inkajestconfirmatio  et  obsignatio 
regenerationls.  ,Sicut  in  Abraham  praecessit  flderjustìtia,  et  accessit 
cFrcumcislo  signaculum  justitiae  ti. lei  Rom.  4, 11.  :  ita  in  Cornelio  prae- 
cessit  sanctificatio  spirituali»  in  dono  Sp.  S.,  et  accessit  sacramentum 
regenerationis  in  lavacro  baptlsml',  scribit  Augustinus  1.  4.  de  Bapt. 
c.  24."    (Loc.  de  sacramenti»,  §  106.) 

Idem:  ,,Catechumeni  Adele»  per  verbum  vcritatis  et  fidem  in 
Chrlstum  sunt  ex  Deo  nati;  ergo  minus  recte  conferuntur  embryonl 
nondum  formato  ac  nato.  Antecedens  patet  ex  eo,  quod  non  solum 
baptismatis  sacramentum  dicitur  .lavacrum  regenerationis',  sed  etiam 
verbum  est  ,semcn  illud  incorruptibile,  ex  quo  rcnascuntur  credente*' 
1  Pet.  I,  23.  Jac.  1,  18.,  et  qui  veia  fide  Christum  recipiunt,  ,ex  Deo 
nati  sunt',  Joh.  1,  12.  18."    (Loc.  de  ecclesia.  §  55.)  ^ 

Dannhauerus  :  ,,Quid,  inquies,  baptismus  operatus  est  in  eunucho, 
Cornelio,  Lydia,  ante  bapti»mum  conversis,  regenerati»  verbo?  Re- 
spondet  D.  Aegid.  Hunnlus  p.  190.  (Qq.  de  sacramene):  ,E»t  etiam  his 
baptbmius  regenerationis  lavacrum.   Etsi  cnim  primo  conversi  regene- 


DB  REGENERATTONE  ET  CONVERSIONE. 


185 


ratique  fuerlnt  per  auditum  verbi,  tamen  donum  illud  regeneratlonia 
per  baptismum  in  els  miriflce  auctum  et  locupletatimi.  Itaque  fuit 
bapti8mus  eis  lavacrum  regenerationis.  Primo,  quia  lllls  conferebatur 
incrementura  regenerationis,  quae  reapectu  suorum  internorum  motuum 
magis  minusque  rccipit.  Deinde,  quia  regenerationis  bcneflclum,  ut  et 
reliqua  spirltualia  dona  et  bona,  lavacro  aquae  els  obsignatione  bar 
ptismi  conjirmabantur."    (Hodosoph.  Phaenom.  X.  p.  550.) 


ANTITHESIS. 

K.ui.Nwrs  :  ,,Aus  dem  Verstande  geht  al80  das  Wort  in's  Herz  * 
(Apostg.  2,  87.).  Dort  wirkt  das  Wort  nach  der  Ihm  elnwohnenden 
Kraft  dea  Heiligen  Geistes  Busse  und  Freudigkeit,  das  Heil  zu  er- 
greifen.  Das  ist  der  Anfang  der  Wiedergeburt,  der  Keim  dea  Glaubens. 
Der  Mcnsch  nimmt  das  Wort  an  (Apostg.  2,  41.),  nlmmt  Chrlstum  auf 
(Job.  1, 12.).  In  dlesem  Zustande  war  l'uni us,  als  Ananias  zu  ihm  kam. 

In  rtip^p ip  niaiihmi  Ut.  fior  MmiKnh  nncli  nìrh\  g^f^pht,  noch  nicht  reltt 

(  von  SùndenA  nn^h  nir.M  Klnd  Gottcs^  noch,  nicht  eins  mlt  Curiato.  Er 
Ist  nurTnTdem  £ustand  des  StUIehaltens  zu  dem,  was  Gott  au  ihm  thun  -  • 
wlll.  Die  Wiedergeburt  wirkt  "nun  der  Heillge  Geist  negativ  dadurch,  «.*,.  < 
dass  er  den  alten  Menschen  todtet,  positiv  dass  er  den  Grund  eines 
ncucn  licbcns  legt,  den  Lebensanfang  elner  geistlichcn  Pcrsonlichkeit 
setzt.  Dicse  belden  Moraente  wirkt  der  Heilige  Geist  in  der  Taufe." 
(Die  Lehre  vom  Abendmahl.  1851.  p.  429.  sq.) 


c)  Hoc  est,  quod  e*  agua.  (et  Spiritu)  renasci  dicimur  Joh.  S,  5. 
Et  baptismus  dicitur  lavacrum  regenerationis,  eo,  quod  haec  per  ipsum 
fiat,  Tit.  S,  5.   

d)  Quatenus  nimirum  verbum  et  baptismum  w  uni  constitmmt  et 
hominibus  regenerandis  auctoritate  non  sua,  sed  Dei,  et  juxta  institu- 
tionem  divinam  applicant.  Quo  sensu  Paulus  1  Cor.  4,  15.  dicit:  Ego 
in  Ckristo  Jem  per  evangelium  vw  genui. 

Grruardus:  „Quod  verbi  et  sacramentorum  ministerio  in  S.  trl- 
buitur,  illud  etiain  niiuistrlsj  verbi  praeconibus  et  sacramentorum  ad- 
ministris  tribuitur,  non  ratione  jwrxonae,  sed  ratione  sui  mitiisterij, 
quatenus  sci.  verbum  praedicant^  et.  saojaiugnla  admijUs^ranl,  Sic 
evangelium  est  potcntla  Del  ad  salute m  Kom.  1,  I6?"et  Timotheus, 
praedicans  evangelium,  salvat  se  ipsum  et  eos,  qui  ipsum  audiunt 
1  Tira.  4,  16."    (L.  de  minlster.  eccleslast.  §  253.) 

Dannhaukrus  :  ..In  matiistratu  est  exusia  principalis.  organicae.  /,  . 

quae  est \n "ii»lst,ejlp_ ecclesiastico,  tvmtradiatiacta  ;  sicut  enlm  causa 
secunda  principalis  depetulet  qu!dém  a  prima,  habet  tamen  propriam  et 
nativam  indolcm,  potentiam  activam,  qua  per  se  suapte  vi  influit  in 
effectus  proportionatos  (sic  ignls  urlt  suapte  virtute):  at  causa  instol- 
mrntalis  non  habet  insitam  virtutem  ad  opus,  ncc  agit  nisi  mota  ac 
elevata  a  causa  principali  ;  at  ea,  quae  ministerio  tribuitur,  potestas  ad 
effectus  supernaturales  edendos  nonnisi  yijjuuiui  est."  (Lib.  con- 
sclent.  P.  II.  p.  856.) 

IIoepknerus:  ,,Cum  ecclesia  mater  dicitur,  hoc  tantum  It  ratione 
mlnisterii,  quo  verbum  et  baptismum  dispensat."  (De  justif.  disp.  X. 
p.  936.) 

QuknstedtiI/'s :  ,,Regencratio  est  vel  ordinano,  quae  flt  per  ver- 
bum 1  Pet.  1,  23.  et  sacramenta  Joh.  3,  5.  Tit.  3,  5.,  vel  eztraordinaria, 
quae  sine  externls  lllls  mediis  flt;  qualis  est  regeneràtlo  lnfantum 
christianorum,  qui  ante  baptismum  perceptum  moriuntur."  (L. 
8.  1.  th.  7.  f.  686.) 


Digitized  by  Google 


186 


PART.  III.     CAP.  IV. 


§  iu. 

Subjectum  gaotl"  est  homo  carena b  vita  spirituali, 
operationi  autem  Spiritus  S.  contumaci  ter  non  repu- 
gnans,c  citra  difFerentiam  aetatis,d  et  sive  vitam  spiritua- 
lem  nunquam  habuerit,e  sive  per  peccata  mortalia  rursus 
amiserit,  quam  habuerat.f 

a)  Seu  cfAimminnì.mnfoi  quod  in  casu  recto  dicitur  renasci. 

b)  Alias  enim  jam  renatus  erit,  si  habeat  vitam  spiritualem. 
Conf.  b.  Mus.  L  c.  §  22.  23.  et  Disp.  II.  §  12. 

Fkchtius  :  t1iSubjectum  et  justiflcationis  et  regenerationls  et  reno-  *> 
vatlonls  unum  idemque,  seti  divcrsimode  tantum  spectatum  :  juitjfag-  \ 
Liunifi,  qua  a  pcccatis  post  fide  receptam  gratiam  absolvemlus  ;  rigene- 
ra ìTouis,  qua  novis  viribus,  In  quibus  vita  spirituali»  consisti t,  TTonan- 
tins;  "renn^qtiimi^j  justiflcatus,  qui  a  peccati*  abducitur  et  ad  bonorum 
operum  cxcrcitium  deducltur."     (Compend.  unlvcrs.  th.  complcx.  j 
p.  5%.) 

c)  Nani  qui  secus  agunt  et  malitiose  repugnant  (quod  utique  pos- 
sunt  et  aliquando  solent  horaines  adulti),  tamdiu  non  regenerantur ; 
atque  ipsi  quidem  sunt  in  causa.  Conf.  b.  Mus.  Disp.  IL  de  Conv. 
(edit.  Hnllens.)  §  2.  61.  sqq. 

d)  Quae  enim  Joti.  3,  8.  et  ad  Tit.  3,  5.  dicuntur  de  regeneratione, 
hominihu8  cujusvis  aetatis  sunt  comraunia,  cura  et  infantes  omnes 
baptizari  queant;  de  quo  infra  in  L.  de  baptismo  videbimus.  Conf. 
b.  Mus.  1.  c.  $  18.  De  adultorum  autem,  qui  praedicationis  evangelii 
capace»  sunt,  regeneratioue  videri  possunt  loca  /  Petr.  1,  21.  22.  28. 
Jaccbi  1,  18. 

ANTITHESIS. 

Quknstedtil' s:  „AntUhe$Ui  :  Socinianorum*  qui  contendnnt,  re- 
generationem  tantum  adulti^  convenire,  nequaquam  autem  infantibus. 
("  ...  ,Agnoscat'  (inquit  Inter  alia  Smjjjlecius),  ,viam  regeiuràflbnis, 
quae  adultis  tantum  proposita  est,  infantum  aetati  non  convenire.  Nec 
enim  eos  animum  voluntatemque  ad  normam  Cliristi  legls  coraponere 
posse,  constat.1"    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  695.) 

e)  Prout  infante*,  in  peccato  originali  concepti  et  nati,  et  adulti 
gentile*  ac  Jivbm  renascuntur. 

f)  De  his  vero  notandura  est,  quod,  si  (fatuo  regenerandi  siut, 
Qon  ideo  iterandus  sit  baptismus,  sed  illi  perjirrbum  legis  et  evangelii 
ad  poenitentiam  reduci  et  sic  fides  in  ipsis  rursus  accendi  debeat: 
qua  ratione  etiam  frurtus  baptismi,  aliquamdiu  interceptUB,  restituitur. 
B.  Mha.  Disp.  V.  de  Con  vera.  (edit.  Hallens.)  §  58. 

§  11. 

SubiectunLMfljest  anima  humana,  quoad*  intellectum 
et  vo^untatem  ;  denique  suo  modo1"  etiam  appetitum  sen- 
sitivum. 


Digitized  by  Google 


DE  REUBNERAT10NE  ET  CONVERSIONE. 


187 


a)  Nempe  quoad  eas  facultates,  in  quibus,  tanquam  in  subjecto, 
est  fides.  Confer.,  quae  dixiraus  $  4.  et  5.  Nam  termini  a  atto  et  ad 
<juem  insù  ni  subjectum  mutationis  facile  indicant.  Adde  b.  Mxiè.  1.  c. 
Disp.  II.  §  3.  et  18. 

b)  Juxta  ea,  quae  dieta  sunt  §  5.  nota  ult. 

§  12. 

Forma  regenerationis  in  ipflajjjg  donatione*  consistit; 
ad  cujus  moilum,  quo  Spiritus  S.  in  hominis  adultib  men- 
tem  agit,  cum  eam  per  verbum  regenerat,  pertinet,  quod 
successive0  per  praevios  actus  supernaturales  a  se  ipso 
excitatosd  fidem  habitualem  confert. 

a)  Vid.  §  2.  sub  filiera  et  notas  e.  f. 

Calovius:  „Q.  II.:  Utrum  regeneratio  proprie  sit  vitae  et  actio-  - 
num  nostrarum  mutatlo?   Moscoroyius  hauc  tradit  regenerationis  de-  J*'  •  •» •  * 
flnitionem  l.  de  bapt.  c.  7.  p.  121.:  .Regeneratio  est  vitae  ante  actae  se- 
enndum  doctrinam  Domini  Jesu  reformatio.1   Ejusdeni  monctac  quo-  ■ 
que  est  detlnitio  Smalcii  l.  de  naturai.  Dei  Filio  c.  2.  p.  17.:  «Regene- 
ratio est  integra  animi  et  actionum  mutatlo.*   At  descriptiones  hasce 
falsa»  esse,  ex  bisce  liquet:  1.  Quia  nuspiam  in  S.  definitur  regeneratio 
per  .reformationem'  vitae  ante  actae.    2.  Quia  Sp.  S.  distinguit  inter 
regenerationem  et  rcnovationem,  ac  regenerationem  dicit,  qua  nos  a 
Deo  gignimur  in  flllos  Del,  eamque  prlorera  esse  renovatione,  docet 
Tit.  3,  5.  Job.  3,  5.  1  Pet.  2,  3.  Jac.  1,  17.   3.  Quia  ne  renovatio  qui- 
dem  ipsa  proprie  est  reformatio  vitae,  sed  mutatio  vitae  c*>nst,>jH*>ns  est 
renovktionis  et  fructus  ejusdem,  cum  prius  nos  oporteat  renovari,  quam 
Ih  novi  tate  vitae  ambulemus  aut  fructus  Spiritus  proferamus,  Rom. 
8,  12.  13.  Gal.  5,  16.  17."    (System.  Tom.  X,  10.) 
•»  . 

b)  Nam  infantimi  regeuerationem  tuinus  explicabilem  esse,  jam 
diximus  cap.  III.  §  11.  nota  e.  et  £  12.  nota  6. 

c)  Non  autem  ita,  ut  iit\mnìittie  et  in  iwUinli  facultatibus  animae 
infundatur  habitus  fidei.    Vid.  b.  Mti*.  Disp.  I.  de  Fide,  ubi  contra  f' 
scholadicos  docet,  quod,  quemadmodum  habitus  naturales  per  actus  na-  ì 
turales,  sic  etiam  habitus  animi  supernaturales  per  actus  supernatura- 
les, a  Spiritu  Sancto  per  verbum  excitatos,  acquirantur.   Confer,  quae 
mox  dicemus  de  Convers.  5^  24.     Nec  obMat  noinen  regenerationis, 
cujus  vis  et  significatio  ex  analogia  generationis  sit  aestimanda,  haec 
autem  fiat  in  instanti.    Neque  enim  similitudo  igta  ultra  suum  tertium  , 
est  extendenda,  et  regenerationis  actu  non  novam  subaiaiitiani ,  sed  y 
qualitates  produci,  monuimus  ad  §  3.  et  uot.  a.    Qui  autem  regene- 
rationem in  instanti  fieri  dixerunt,  illi  vel  justifìcationem,  vel  collatio- 
nem  initiorum  fidei,  quoad  primam  cogitationem  sanctam  et  piura  de- 
siderium,  intellexisse  videntur.    B.  /  Olearius  in  Indie.  Bald.  1.  c. 

§  17.  p.  155.  a.  F.  docet,  formam  regenerationis  (quatenus  haec  cum 
conversione  coincidit)  eomUtere  in  *urce**iva  gratiae  communicatione  et 
jidri  atque  vitae  spirituali*  collatione;  non  esse  eam  actionem  mtbtianeam, 
eed  certo  online  perficieiuhini. 


Digitized  by  Google 


188 


PART.  ni.    CAP.  IV. 


d)  Naturales  autem  vìres,  atque  hinc  pendentes  actus,  ad  fidei 
productionem  aut  acquisitionem  aliquid  efficienter  conferre,  neutiquara 
statuendum  est. 

Gerhardus  :  „Queraadmodum  nlhtl  qnlcquam  est  in  homi  ne, 1 
propter  quod  dicatur  generavi  sive  nasci,  quin  potius  totum  illudi  in 
generanti  sltum  est:  ita  quoque  non  est  in  nobis  causa  splritualis  rc- 
generatignU."    (L.  de  justif.  §  225.) 

§  13. 

Fink. »  qui  et  ejffectm*  regeneratìonis,  proximusc  est* 
justificatio  ete  renovatio;  ultimm  hominumf  salus  Dei- 
queg  gloria. 

a)  Quem  Deus  auctor  regeneratìonis  serio  intendit,  respectu  om- 
nium, quos  regenerat. 

b)  Cujus  haec  causa  causae  est. 

c)  Quique  posita  regeaeratiojie  8talini  et  ipse  ponitur,  vel  quoad 
totale  ni  suam  rationem,  vel  quoad  initium. 

d)  Prout  Tit.  3,  5.  facta  mentione  lavacri  regeneratìonis  mox  v.  7. 
additur:  Ut,  jiutificati  iUius  grada,  haerede»  efficeremtir  juxta  spem  vitae 
aeternae.  Et  1  Petr.  1,  S.  4.  dicitur,  Deum  regenui&se  nos  in  haereditatem 
immortalem  e  te. 

# 

Fkchtius:  MQua  vlres  illae  credendl  tendunt  ad  amplexum  Serva- 
toris  flducialem,  Joh.  1,  12.,  regeneratlo  orditi?  naturae  prior  est  justi- 
tìcatione;  qua  tendunt  ad  sanctimoniam  vitae  eflìrieudam,  Gal.  5,  6., 
Rojjtexiur."    (Syll.  p.  205.) 

e)  Quemadmodum  baptizati,  et  sie  renati  diciraur,  ut  in  novitate 
vitae  ambulemus,  Rom.  G,  4-  Et  fide*  ipsa,  ubi  vera  et  viva  est,  effieax 
est  per  dileetionem,  Gal.  5,  6.,  quamvis  renovatio  non  illieo  tunc  absol- 
vatur,  sed  continuanda  sit  per  omnem  vitam. 

f)  Quando  enim  haereditas  et  spes  vitae  aeternae  huc  spectat, 
vita  aeterna  finis  rationem  habet. 

g)  Ut  laudetur  gloria  graiiae  snae,  ratione  cujusvis  benedictionis 

riritualis  (Eplie*.  1,  3.  6\),  etiam  ratione  regeneratìonis.  Confer. 
Petr.  1,  3. 

%  U. 

Àffectiones  regeneratìonis  sunt  I.  lìecessitas*  in  ordine 
ad  salutem  ;  II.  efficacia  perennisi  quantum  est  ex  parte 
Dei  ;  III.  defectibilitas*  ex  parte  hominum  ;  IV.  j(era- 

a)  Nisi  enim  quis,  quisquis  fucrit,  yt"^'fi  àvutfttv,  natu*  fuerit 
iterum,  idque  e  supernis,  tanquam  a  Patre  luminum,  aut  èx  roD  webua- 


DB  REO KNERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


189 


toc,  e  Spiritu,  non  potest  ullatenus  videre  regnum  Dei,  Joh.  3,  6.  et  6. 
Nec  negari  potest  uecessitas  donationis  fidei,  ad  m  issa  fidei,  quae  non 
nisi  donatione  divina  obtingit,  necessitate  ad  salutem. 

Lutherus:  „Daher  Ist  das  unsere  Lehre,  dass  aller  Menschen 
Werke  nicbts  scien  und  vergeblich  gethan  werden,  wenn  man  nlcht  zu- 
vor  neu  geboren  ist,  und  darum  heissen  wir  es  auch  ring  vnri)i'|matc 
A*r  -  Stuck,  dasAM-die  Leute  sollen  unterrlchtet  werden,  wie  sic  mussen 
erstlich  neu  geboren  werden  ;  dass  man  also  zum  ersten  sage,  dass  sie 
alle  todt  seicn,  und  was  noch  von  Leben,  Orden,  Fasten  und  Anderm 
sein  mag,  dass  es  nicbts  belfe,  zu  erlangcn  Vergebung  der  Siinden,  bis 
dass  sic  wledergeboren  und  ncue  Menschen  werden."  (AuslcKoaff  ém 
ww^w»     ■■■■  Cap.  Johannis.  Erlaugeu,  1851.  P.  XLVI,  260.) 

b)  Seu  quod  Deus  vitam  spiritualem,  quam  in  regeneratione  con- 
tulit,  durabilem  dedit;  quam  sua  gratia  porro  et  ad  finem  usque  vitae 
eonservaturus  est,  nisi  homo  ipse  eam  sua  culpa  excusserit.  Confer. 
PhU.  1,  6.,  ubi  Paulus  se  persuasum  esse  dicit,  quod  qui  coepit  in  ipsis 
opus  bonum,  perfeciurm  sii  usque  ad  diem  Jem  Qirvsti,  6  ^«/»c«/irv«/?  im- 
reXéatt;  et  Joh.  10,  28.  Christus  de  ovibus  (renatis  et  fidelibus)  mia: 
nemo,  ait,  rapiet  eoa  de  manu  vita. 

c)  Scilicet,  ut,  qui  spiritualiter  vivere  coeperunt  per  Spiritum  Dei 
€t  Christi  in  se  hab'Uantem,  mox  autem  secundum  carnem  vivunt,  morian- 
tur  inpeccatis,  neque  adeo  tantum  gratiam  iustificationis  et  renovatio- 
nis,  sed  et  regeneration is  excutiant,  Ronf.  w,  13. 

d)  Juxta  §  10.  et  nót.  /  Quam  vis  non  desini,  qui  hanc  novam 
fidei  donationem  conversionis  nomine,  quam  regeneratiouis,  appellare 
malint. 

Quenstedtius:  „Regeneratio  quidem  per  sacramentum  clrcura- 
cisionis  (olim  in  V.  T.)  fuit  irreiterabllts,  at  regeneratlo  et  novi  cordls 
crcatio  per  vexhnm  in  totaliter  lapsis  absurda  nnj.ést.  inquit  D.  Dann- 
hauerus  Hodom.  Calvin,  p.  2035.  Unus  quoque  baptismus  est,  .Eph. 
4,  i.,  cujus  actus  repeti  nequit;  interim  tamen  cum  unitate  baptismi 
regenerat  ion  is  iteratio  bene  stare  potest.  .  .  Regeneratiouis  gratiam 
•.  n  amitti  posse  ac  recuperari,  probamus  ...  3.  Ex  Gal.  4.  19..  ubi  Paulus 
ad  seductos  Galatas  :  .Ftlloll.  quos  itera m  parturio.'  Hinc  manifeste 
patet,  regenerationera  uiilus  cjusdemque  homlnis  non  esse  tantum 
opam  numero,  quia  Galatae  per  Paulum  erant  regenerati,  seducti  vero 
a  pscudo-apostolis,  gratiam  regenerationis  amiserant.  Unde  xa?.n>,  de 
novo,  sunt  regenerati,  v.  19.  Hinc  Theophylactus  ait  nomine  Pauli: 
,Corrupistis  formam  Christi,  quam  habebatis  In  vobls  Ipsis  ex  baptis- 
mate,  estque  vobls  opus  alia  regeneratione  reforraatloneque,  ut  rursus 
forma  Christi  In  vobls  slt,  ut  ex  Ipso  flgureminl  vos.4  4.  Idem  probat 
exemplum  parabollcum  fllil  asotl  kuc.  15,  19.  et  hjsj&rlcum  Nlcojiejni. 
Nlcodemus  in  clrcumclslone  Tnfantiae  regeneratus  erat,  nova  tamen  re- 
generatione indigebat,  Joh.  3.;  adde  exempla  Adami,  Lpthj,  Pavidis, 
Pelli,  qui  omnes  regenerationis  gratiam  peccando  amiserunt,  eam  ta- 
men non  quidem  per  sacramentum  circumeisionis,  attuine:)  per  verbum 
Dei,  quod  etiam  regenerationis  medium  est,  recuperarunt.  Sic  omnes 
infante»  per  baptlsmum  regenerantur;  est  enlm  lavacrum  regeneratio- 
nis Tit.  3,  5.,  ,et  quotquot  baptizantur,  Christum  induunt4,  Gal.  3,  27. 
Multi  autem,  adultiores  facti,  perdunt  hoc  donum  xahyyeveoUtf  per  pec- 
cata mortalia.  .  .  Non  valet  consequentia:  Baptismus  non  potest  re- 
peti, ergo  nec  regeneratlo  iterar!  ;  neque  enlm  sol u in  baptismi  sacra- 
montoni,  sed  etiam  verbum  est  regenerationis  medium,  ae  principi um. 
Non  sequltur:  Semcn  regenerationis  est  à^a^rov,  Immortale,  ergo  non 


Digitized  by  Google 


-I    f  ■  .  "„»•  •  ».  »«•     *..       ../  - 
190  PART.  III.     CAP.  IV. 

potest  migrare  e  subjecto.  Nam  et  soli»  radius  et  òódaproc,  mando 
tamen  se  sUbdùcTl'Vtccdit  tenebri».  Semen  verbi  auferri  potest  e 
corde  Lue.  8,  12.  Qui  ex  Deo  natus  est,  scil.  per  spiritualem  naXty- 
ycvtaiav,  peccatum  non  facit  1  Joh.  3,  9.,  quatenus  scil.  talis  est  et 
manet  et  ductum  supernae  illius  nativitatls  sive  Spiritus  S.  sequitur." 
(L.  c.  s.  2.  q.  3.  fol.  698.  699.) 

Luther  US  :  ,,Die  Schliissel  fordern  den  Glauben  in  unserni  Her- 
zen,  und  ohne  Glauben  kannst  du  ilirer  nicht  niitzlich  brauchen.  Glau- 
best  du  aber  an  ihr  Urtheil,  so  bringen  sie  dich  wieder  in  die  Unschuld 
deiner  Taufe,  wirst  voi;  nenem  gjfidSI  ',''hf'rpn  unt*  ein  H&bter 
Heiligcr."    (Schrift  von  aen  sciuusseln.  153Ó.  XIX,  1187.) 

Hollazius:  „Estne  amissa  regeneratio  reiterabilis?  R.  :  Araissa 
regeueratio  a  peccatore  poenitente  recunerari  ooteat.  Prob.  ex  Gal. 
4,  19.  .  .  Dicls:  Raptismus,  ordinarium  regenerationis  medium,  non 
potest  re  peti  ;  ergo  nec  amissa  regeneratio  potest  recuperari.  Resp.  : 
Rccuperattir  regeneratio  non  per  baptismum,  sed  per  semen  verbi 
divini,  ex  quo  Iteruui  concipitur  Mcììjld  Christum  atque  adeo  peccato r 
conversus  reviviscere  incipit."    (Exam.  P.  III.  s.  1.  c.  7.  q.  18. 

p.  tsb(ì.  sq.)  s  . 

./.*»'■  **~~t  ' ^ '** 

Fechtius:  , (Regeneratio  ut  amissibilis,  ita  etjjeitcrjjbllls  est,  Gal. 
4,  19.  Unde  regenitus  et  is  dici  potest,  qui  aliquando  vel  per  aquam 
vel  per  verbunv^^aj^;!!^!  regenitus  est,  vel  qui  prò  praesenti  no- 
'  miflig  in  statu  est,  in  quo  regeniti  esse  debent.  Nulla  tamen  ratio  est, 
cur  regenitl  voce  prae  allis  magis  vulgarlbus  et  idem  slgnlficantibus, 
utpote  conversi,  pii,  fldeles  aliisque,  in  doccndo  delectemur,  praecipue  , 
cum  ob  metaphoram  in  illa  latentem  nesclo  quas  fanatica»  sibi  chime-^ 
ras  saepius  tingant  slmpliciores."  Addit  Rollius  :  „Notantur  hic  fa- 
natici, qui  instituto  ilio  in  thesi  indigitato  semper  utuntur,  cum  tamen 
ipsa  scriptura  frequentius  piorum  et  tldelium,  quam  regenitorum,  voce 
utatur.  Nec  tamen  hoc  ipso  usus  vocis  regeniti  modcratus  proscrlbltux 
aut  elimiuatur."    (Coutrovers.  Sylloge  p.  206.  212.) 

ANTITHE8ES. 

Quexstedtius  :  Antilhesis  :  1.  Anal>aviixiarumt  statuentiura,  semel 
justiticatos  Spiritum  S.  amlttere  non  posse;  vid.  Aug.  Confess.  a.  12. 
2.  nnhuuigi^riit^.  qui  jacturam  gratiae  regenerationis  et  viadeciaz  im- 
pugnaut,  et  regenerationis  iterationem  absurdam  esse  statuunt.  Sic 
Bcza  P.  2.  Colloq.  ^umejgart.  p.  74.:  ,Non  fuit',  inquit,  , David  re- 
generationis spiritu,  quem  prorsus  amisisset,  rursus  donatus,  sed  qui 
sopitus  in  ipso  jacebat,  fuit  divinitus  ministerio  Natbanis  excitatus.1 
Afiissnnins  I\  4.  C.  9.  p.  95.  ait  :  ,l)ie  Wiedergeburt  ist  mit  nichten  cine 
uubestaudige  wetterweudische  Gnade,  die  Gott  einem  heute  gebe  und 
morgen  wieder  nehme.'  ,Quomodo  1111',  alt  Walaeus.  p.  647.,  ,qui  di- 
cunt,  gratiam  regenerationis  semel  vere  acceptam  tolli  posse  et  revera 
saepe  tolli,  unitatem  baptismi  defendant,  non  video.  Quia  nova  regene- 
ratio novo  sacramento  haberct  opus,  ut  in  Adamo  ante  et  post  lapsum 
vldemus.'  Ast,  annon  et  verbum  regenerationis  est  principium,  ut 
adeo  sacramento  non  sit  opus?  £wingerus  in  defens.  Calvin,  p.  323.: 
,Quod  si  David*,  inquit,  ,suis  illis  peccatis  Spiritum  S.  totaliter  ex- 
cussit,  nova  ergo  regeneratione  opus  habuit,  sleque  non  una  tantum, 
sed  mnltiplex  erit  hominis  renascentia,  prima,  secunda,  tertia  etc., 
quales  cum  conclone  Christl  ad  Nicodemum  minime  conciliari  potcrunt, 
#Oh.  8.*"    (L.  c.  f.  698.  sq.) 

Kahnisius:  ,,,Nur  den  lebendig  GUiubigcn  mag  man  wieder- 
geboren  nennen.*  Das,  erwledern  wir,  ist  allerdings  der  Sprach- 
gebrauch  des  Pietismus.  Wie  aber  der  Mensch  nur  einmal  geboren 
WU*d,  so  wlrd  er  auch  nur  einmal  xmedergeboren.  Wenn  Paulus  an  die 
Galater  sebreibt  (4,  19.),  dass  er  sie  abermals  mlt  Scbmerzen  gebiire, 
bis  Obliatila  Gestalt  in  Ibnen  gewinne,  90  spricht  er  hler  nur  von  der 


Digitized  by  Google 


DB  REGENBRATIONE  ET  CONVERSIONE.  191 

erneuernden  Kraft  seines  Wortes,  wle  er  die  erete  Wirkung  seines  Wor- 
tes zeugen  nennt  (Philera.  10.) . . .  Ergreift  min  der  Getaufte  nach  langem 
Wandel  lm  FleiBche  durch  Gottcs  Unade  das  Heil,  so  ist  dles  nicht 
Wiedergeburt,  wle  der  Piutismus  sagt,  sondern  Belebung  jcnes  in  der 
Taufe  ihra  eingepflanzten  Keitnes,  Erneueruug,  Erweckung.  Wie  sich 
aber  auch  das  Leben  des  Getauften  gestalten  mag,  jedenfalls  ist  er 
dnrch  die  Taufc  cingcpflanzt  worrìen  in  den  Leib  Christl,  ein  Glied 
jener  grossen  Kette,  durcb  wclchc  der  elcktrische  Strabl  des  Heiligen 
Geistes  schlagt."    (Die  Lehrc  vom  Abendmahle.  1851.  p.  432.  433.) 

§  15. 

Definiri  potest  regeneratio,  quod  sit  actio*  Deif  qua 
Deusb  hominem0  vjribus  spiritualibus  carentem,  sed 
contumaciter  nQn_repmgnantemt  ex  mera  .gratiji,d  pro- 
pter  Chrisium,"  per  verbum  et  baptismiim,ìex  parte  in- 
teilectus  et  voluntatis, g  viribus  spiritualibus11  ad  creden- 
dum-iaXhristum  vitamque  adeo  spiritualem  incjuiandam 
donat,  aut  eas  iiLip^oiprojdjicit,  justitìcationis,  renovatio- 
nis  et  salutis  aeternae  consequendae*  causa. 

a)  Quanquam  non  semper  una  simplex  actio,  si  regenerationem 
atlultorum  spectes,  quibus  primum  initia  quaedam  fidei,  aeinde  habitus 
fidei  conferuntur.    Conf.  §12. 

b)  Causa  efficiens  principale  ;  vid.  §  6. 

c)  Causajmaterialig  seu  subjectum  quod  regenerationis  ;  vid.  §  10. 

d)  Quae  est  causa  impulsiva  interna;  vid.  §  7. 

e)  Tanquam  causam  impulsivam  externam;  vid.  §  7. 

f)  Quae  sunt  causa  efficiens  minus  priucipalis;  de  qua  §  5. 

g)  Subjectum  quo  hoc  est;  vid.  §11. 

h)  Sic  terminila  ad  quem  indicatur,  juxta  §  12. 

i)  Quae  est  ipsajbrjna  aut  formalis  ratio  regenerationis  §  12. 
k)  Tanquam  finis  regenerationis;  de  quo  vid.  §  14. 

§  16. 

Conversionis  vox*  in  Scripturis  dupliciter  accipitur  : 
quatenus  nunc  Deus  hominem, b  nunc  homo  se  ipsum 
con  vertere6  dicitur  ;  etsi  quoad  rem  una  et  eadem  sit  actio  .d 

a)  Per  similitudinem  a  motu  locali  desumtam  ;  prout  etiam  rever- 
sioni» significatio  obtinet  in  Scriptura;  vid.  b.  Mm.  Tr.  de  Conv. 
Jenae  edit.  Disp.  I.  cap.  I.  §  5.  6.  p.  23. 

b)  Dicitur  conversio  transitiva,  quia  non  in  ipso  agente,  Deo,  ter- 
minatur,  sed  ab  ilio  in  aliud  subjectum  transit,  nempe  in  hominem 
peccatorem;  unde  Deus  convertere,  homo  converti  dicitur.  Sic  illud, 
quod  Jer.  SI,  18.  dicitur:  'Jrtyn  (quod  ad  literam  sonat:  fac  me  re- 

t 

•  »  / 


Digitized  by  Google 


192 


PART.  III.     CAP.  IV. 


verti)  a  Graecis  interpretibus  redditur:  inimpt^óv  ne;  a  Vulgato:  con- 
verte me;  aPagnino:  converti  fac  me.  Confer.  b.  Mus.  Tract.  de  Con v. 
Ed.  Jen.  Disp.  L  cap.  L  §  2.  et  11.  p.  2.  11. 

c)  Dicitur  convereio  intransitiva.  Quam  vis  enim  actus,  per  quos 
homo  se  ipsum  convertere  dicitur,  a  Spiritu  S.  efficienter  pcndeant; 
quia  tamen  sunt  actus  intellcctus  et  voluntatis,  nec  a  potentiis,  qua- 
rum  actus  sunt,  in  aliud  subjectum  transeunt,  sed  in  illis  ipsis  termi- 
nantur,  hoc  respectu  in  immanentium  seu  intrangitivorum  actuum  cen- 
sum  veniunt. 

d)  Semper  enim  importat  spiritualem  in  nomine  mutationem,  per 
quam  homo  peccator,  viribus  quidem  non  suis,  sed  gratiae,  eo  per- 
ducitur,  ut  peccata  agnoseat,  de  illis  doleat,  et  credat  in  Christum  etc. 

Quexstedtius  :  ,,Converslo  spoetata  ratione  sui  accipitur  vel  late 
vel  stride.  Late  tumta  indefinite  rattone  termini  a  quo  oranem  statum 
peccati  et  irae,  in  quem  homo  se  ipsum  praecipttat,  indicat;  ratione 
vero  termini  ad  quem  non  tantum  infert  translationem  ex  statu  irae 
et  peccati  in  statum  gratiae  et  fldei,  sed  etlam  justltìcationem,  tam 
activam  a  parte  Dei,  qua  Deus  nos  a  peccatis  absolvendo  justos  decla- 
rat,  quam  passlvam  a  parte  hominls,  qua  per  datam  (idem  lllam  decla- 
rationem  acceptamns  nobisque  appllcamus,  ac  renovationem  hujusque 
continuatlonem,  ad  quam  homo  renatus  active  concurrit,  coraplectitur. 
In  hoc  sensu  sumitur  vox  conversioni»  Act.  26,  18.  20.,  ubi  tria  dicit 
apostolus  Paulus  se  annuntiasse  Judaeis  et  gentibus:  1.  pcràvotav, 
2.  ìmoT/>(<>rtv  ini  ròv  Beiti-  et  3.  ài-ca  rr/f  fteramiae  lp-j(i  irrffaoxlat,  i.  e., 
aycrslonem  a  peccato,  conversionem  ad  Dcum  et  sjudium  Jxraorum 
operimi.  Kodem  modo  etiam  Form.  Concord.  art.  de  lib.  nrb.  p.  656. 
663.  et  675.  sub  conversioni»  voce  renovaCfonem  comprelieudlt.  Ttem- 
que  b.  Chemnitius  in  Exara.  Conc.  Trid.  P.  I.  de  lib.  arb.  §  ,Longe 
enim  allud  est*  etc.  et  §  ,Exagitant  etiam  illud«  etc.  Stride  accepta 
i  conversìo  justlncatlonl  et  renovationi  contradistingultur.  Prior  acce- 
ptio,  licet  et  Scrlpturae  et  scrìptornm  ecclesiasticorum  veterum  sit,  post 
motas  tamen  a  syucrgistis  controversia»  posterior  obtinult  et  hic  atten- 
dltur."    (Theol.  did.-pol.  P.  III.  c.  7.  s.  l7Th74:  f.  700.) 

Hiklsemannus:  ,,Secundum  porisma  :  Poenitentlae  et  conversio- 
n is  vocabulum  latlus  patere  sensu  Scripturarum  et  scriptorum  veterum, 
quam  plerorumque  scriptorum  ecclesiasticorum.  Bonos  enim  motus 
:.  I  interno»  et  proposltum  emendatioub  phrasl  Scripturarum  includi  voca- 
bulis  .poenltentiac,  conversioni»  ab  operlbus  mortuis,  resurrectionis, 
resuscitationis,  vivlflcationis'  aliisque  synonyrais,  negarl  certe  non 
potest  ob  clarlsslma  dieta,  quae  utrumque  terminum  a  quo  et  ad  quem 
Includunt,  Act.  26,  18.  11,  18.  2  Tim.  2,  25.  26.  Ebr.  6,  1.  Eph.  5,  14. 
Col.  2,  12.  Post  motas  antera  controversia»  syuergistarum  coepit 
poenitentlae  et  conversionis  vocabulum  strictlssime  suml  prò  conver- 
sione transitiva  et  activa  solius  Dei  inchoantis  in  nomine  illumìnatio- 
nem  intellectus  et  eraendationem  voluntatis  acaffectuum;  quo  sensu 
Epitome  Form.  Conc.  p.  680.  681.  rejlclt  doctrinam  illara  de  trlbus 
causi»  cfflcieutlbus  conversionem  hominis  non  renati,  docetque,  con- 
versionem hominls  ad  Deum  esse  opus  soliu»  Sp.  S.,  ad  quod  hominis 
convertendl  volunta»  nihil  confert,  sed  patitur,  ut  Deus  in  ipsa  opere- 
tur,  donec  regeneretur.  Unde  apparct,  Formulam  Concordine  alicubi 
conversionem  hominls  ilsdem  termini»  inclusisse,  quibus  regeneratlo 
includltur,  quae  nulla  ratione  efficienti»  est  nomini*,  sed  solius  Dei;  quo 
sensu  conversioni»  vocabulum  transitive  de  solius  Dei  operatione  all- 
quoties  usurpatur  p.  CJì2-  6J1,  U2±.-ot  alibi.  Negarl  tamen  non 
potest,  eandem  Formulam  conversionis  vocabulum  alibi  t atius  sumslsse, 
et  distinxissc  Inter  inchoatlonem  et  continuationem  conversionis  p.'JìI±. 


DE  REGENERATIONE  BT  CONVERSIONE.  193 

€56.  663.  675.  681.>£-Quo  sensu  etiam  Chemnitiua  in  kocls  c.  7.  ,De         ,  ,^,% 

viribus  Imiti. 1  P.  I.  LL.  p.  214.  215.  sqq.  post  distinctlonem  quatuor  ''  ' J ZzJ 

statuum  nomini»:  1.  ante  lapsum  In  natura  integra,  2.  post  lapsum  in       _J_,,  ' 

natura  corrupta  ante  renovationcm,  3.  post  reparationem  et  rvnovatlo- 

nem  per  Sp.  S.,  de  solo  hoc  tertio  stata  affirmat,  quod  in  hoc  statn  volun- 

tas  hominis  se  non  pure  passive  habeat,  et,  quaecunquc  asserì  t  de  tribua 

causis  imnii>'  ni  tinniti,  tantum  restriugit  ad  statum  post  renuvationem 

in  Spiritu  S.  inchoatam,  et  in  hoc  stntu  primum  oriri  luctam  carni*  et 

spiritus."    (Praelect.  Form.  Oonc.  art,  10.  s.  1.  §  8.  p.  500.  sq.)  ^ 

Quenstedtius:  , ,  <  '<  >n  \  ersionis  lmproprii:  descriptae,  sci.  ab  ef-     1  ■  '  •  -  ~  "y  t 
fcctu,  synonyma  sunt  poenitentla.  resiplsct;ntla,  resurrectlo  prima  Col.  j' .   ;.r.  S*    * '^.». 
2,  12.  Apoc.  20,  6.    PoenUentia  cnim  couversionem  sequitttr,  estque  , 
ejus  immediatus  cffeetus."    (L.  c.  th.  9.  f.  702.)  a,  /  A^ti  . 

Inprimis  itaque*  notandi  sunt  conversionis  termini 
un us  a  qhu,c  alter      gmrtt ;d  quorum  uterque  vel 
formqlis*  est,  vel  ahjeatinuR. f 

a)  Nempe  ad  cognoscendam  rationera  conversionis  tramitivae,  quae 
specificum  accipit  a  suo  termino,  qui  quoad  rem  in  ipsa  conver- 
e  intransitiva  consistiti  necesse  est,  hujus  considerationem  prae- 

mitti.    Vid.  b.  Mus.  de  Conv.  Disp.  III.  p.  97.  98. 

b)  Est  enim  conversio  in  communi  sua  notione  et  conceptu  muta* 
tio  aut  motus  quidam  spirituali*,  sive  animi;  quod  etiam  docent  ap- 
pellationes  in  Scripturis,  v.  g.  reditiu  peccatori*,  reditus  a  peccati»  ad 
jDeum.  V.  b.  Mus.  de  Gmvers.  Disp.  I.  et  II.  Et  quia  conversio 
transitive  et  intransitive  accenta  una  quoad  rem  mutatio  est,  necesse 
est,  etiam  terminos  a  quo  et  aà  quem  unos  et  eosdem  quoad  rem  esse 
utrinque.    Mus.  Disput.  III.  §  21.  p.  109. 

c)  Sive  id,  a  quo  incipit  motus,  et  quod  per  eum  aboletur. 

d)  Seu  illud,  ad  quod  tendit  motus,  et  quod  per  eum  acquiritur  aut 
obtinetur. 

c)  Quo  nomine  appellatur  is,  quem  conversio  suapte  tintura  et  in- 
triiwsce  attingit. 

f)  Ita  appellatur  objectum  termini  formali»,  extra  conversionis  na- 
turam  et  rationem  intrinseoam  constitutum.  Mus.  Disp.  I.  §  7.  8.  9. 
p.  3.  4.  et  Disp.  III.  cap.  I.  §  4. 

§  18. 

Terminus a^iw^ormqti$_s\iY\t  peccata,  cum  actualia* 
sive  coinnmshnis,  Bive  omissionis quatenus,  postquara 
ad  ini  ssa  sunt,  moraliter  inanentc  velut  rata,  aut  non  re- 
tractata,'1  Deumqueotfendunt  et  obligationem  ad  poenam* 
peccandi  contrahunt;  tum  habifualigyr  originale  seu  con- 
natum%*  et  acquisitimi  ;h  non  solum  quatenus  sunt  habitus 
peccandi,1  verum  etiam  ratione  annexae  culpae  et  reatus.k 

m.  13 


i 


Digitized  by  Google 


194  PART.  III.    CAP.  IV. 

a)  Nam  ad  peccata  etiam  praeterita  respectum  iniportant  voces 
ori},  /isra'iéÀ£ti>iacì  iitravneìv,  poenitere,  resipiscere  etc. ,  quue  conversioni 
intransitivae  respondent.  Et  sic  1  Reg.  8,  85.  conversio  tribuitur 
illis,  qui,  cum  peemverint  Deo,  a  peccato  suo  se  avertunt.  Et  Ezech. 
18,  26.  27.  ei,  qui  avertit  se  ab  iniquitate  aut  praevaricatione,  quarti  fecit. 
Coni.  Mm.  |.  c.  §  9.  p.  101.  102. 

b)  Par  enim  hic  ratio  est,  et  sufficit,  quod  in  communi  conceptu 
peccati  couveniunt. 

c)  Physice  enim  aut  realiter  non  supersunt  nec  abolenda  sunt,  quia 
jam  praeterierunt  ;  quanquam  et  omissioni»  peccata  secundum  se  non 
sint  aliquid  positivum,  sed  negatio.  B.  Mm.  1.  c.  §  31.  p.  120.  121. 
§  59.  60.  61.  p.  130.  131. 

d)  Quatenus  enim  sunt  actiones  contra  legem  etjus  tertii  concer- 
nunt,  censentur  tamdiu  manere  (instar  contractus)  et  agentem  sub 
statu  ex  actione  resultante  velut  constrictum  tenere,  quoad  usque  non 
retractantur.    Vid.  b.  Mus.  1.  c.  §  42.  sqq.  p.  123.  124. 

e)  Ita  enim  reatus  culpae  et  poenae  conjunguntur.  V.  b.  Mm. 
L  c.  §  46.  sqq.  p.  124.  sqq. 

f)  Scriptum  certe  conversionem  describit  per  remotionem  eordis 
lapidei  et  donationem  cordis  carnei  Ezeeh.  11,  19.  cap.  86,  26.  sqq.,  per 
evrcuinctsionem  mrdis  Dexd.  SO,  6.  Coloss.  2,  11.,  per  emoUitionem  cordis 
2  Reg.  22,  19.  sqq.  His  autem  phrasibus  mutatio  cordis  aut  animi, 
quoad  malitiam  nabitualem  tollendam,  manifeste  indicatur.  Conf.  b. 
Mus.  1.  c.  §  15.  sqq.  p.  105.  sqq.  Disp.  IV.  cap.  III.  §  60.  sqq. 
p.  287.  sqq. 

g)  De  quo  vid.  supra  P.  II.  cap.  II.  Voi.  II.  p.  280.  Hic  autem 
etiam  spectari  debet  cum  carentia  justitiae  originali*,  tum  propensio 
babitualis  facultatum  omnium  ad  prava,  quarum  utraque  coìinata  est, 
utraque  etiam  suo  modo  per  conversionem  tollenda;  ut  inox  patebit. 
Interim  vide  b.  Mus.  1.  c.  Disp.  IV.  cap.  I.  §  4.  sqq.  p.  244.  sqq. 

h)  Quo  nomine  comprehenditur  non  solvm  habitualis  propensio  in 
malum,  actibus  peccandi  contracta,  verum  etiam  carentia  justitiae  vel 
gratiae,  per  Chriatum  reparatae  in  renatis,  sed  per  peccata  graviora 
«xcussae.    V.  b.  Mm.  1.  c.  §  3.  sqq.  p.  243.  sqq. 

i)  Seu  quatenus  secundum  se  spectantur  et  prout  important  co- 
rentiam  babitualis  perfectionis  adesse  debitae  et  propensionem  habitua- 
lem  ad  prava;  quarum  baec  atque  illa  tolli  debet.  B.  Mus.  I.  c.  et 
praeced.  Disp.  III.  $  7.  8.  p.  100.  101. 

k)  Quae  quidem  communia  eis  sunt  cum  peccatis  actualibus  (de 
quibus  vid.  notae  d.  e.).  Compctunt  enim  eis,  quatenus  peccata 
sunt;  non  praecise,  ut  sunt  babitualia.  Et  quamvis  culpa  et  rea- 
tus peccatorum  ab  nomine  peccatore  formaliter  tollantur  in  justi- 
ficatione,  quae  conversionem  naturae  ordine  sequitur,  tamen  in  i|)sa 
conversione  borao  sic  mutarì  debet  intrinsece  et  spiritualiter,  ut  pec- 
cata etiam  ratione  culpae  et  reatus  ab  ipso  tolli  possint,  quia  a  parte 
hominis  justiticandi  et  ad  justificationem  sufficit  conversio,  neque  plus 
requiritur,  quam  esse  conversura. 


Digitized  by  Google 


DE  REO  ENER ATIONE  ET  CONVERSIONE.  1 95 

§  19. 

Terminus  a  quo  objpythiix  generaliter  loquendo  sunt 
res,  quae  peccatorum  actualium  objecta*  sunt;  speciatim 
vero  illae,  quibus  pecca  tores  prae  caeteris  animo  et  af- 
fectu  addicti  sunt  seque,  Deo  posthabito,  quasi  manci- > 
parunt.b 

a)  Quod  vel  ipsum  nomeu  indtcat.     Conf.  b.  Mus.  de  Conv. 
Disp.  III.  cap.  I.  §  34.  p.  118. 

b)  V.  g.  idolo,,  a  quibus  homines  convertendi  dicuntur  E*.  SI, 
6.  7.  Ezech.  36,  25.  Actor.  14,  15.  1  The**.  1,  9.  Apoc.  9,  20.,  satana*, 
aut  potestà*  satana?,  Act.  26,  18.  Qua  ratione  etiain  avari  a  divitii*, 
intemperantes  a  scorti*  avertere  sejubentur.  Conf.  Mu*.  1.  c.  §35. 
p.  138.  139.  Fatendum  euim  est,  variati)  esse  rationem  earura  rerum, 
quae  sunt  objecta  peccatorum;  neque  ab  omnibus  ejusmodi  rebus 
eoi  lem  modo,  certe  non  semper  absolute  et  simpliciter  aut  prorstis,  ho- 
minem averti  debere,  quando  convertendus  est.  Aliter  sane  scorta, 
aliter  divitiae  deserendae  sunt,  aliter  ipse  sutanas. 

§  20.   

Terminus  conversionis*  qd  quem,  isque  formali^  est 
fides  in  Christum,0  qua  Deo,  peccatis  oifenso,  homo  pec- 
ca tor  reconciliatur.d 

a)  Quo  acquisito  aut  obtento,  homo  conversi*  dicitur. 

b)  Seu  ille,  quera  conversio  suapte  natura  et  intrinsece  attingit, 
ut  producatur. 

c)  Ita  Actor.  11,  21.  dicuntur  peccatore»  converti  ad  Dominimi, 
sfflTev«/>rec,  credente*;  seu  formaliter  per  hoc,  quod  credunt,  aut  cre- 
dentes  fiunt.  Et  Act.  26,  16.  legimus,  quod  Christus  mùserit  Paulum 
ad  gentile*,  ut  aperiret  oculos  eorwn,  ttt  converterent  se  a  tenebris  ad  lucerti, 
nempe  lucem  miei;  quod  etiam  apparet  ex  seqq.,  quando  dicuntur  illi 
accepturi  remitsionem  peccatorum  et  sortevi  inter  sanctificalos,  per  fidem, 
atta*  est  in  Christian.  Conf.  b.  Mus.  Disp.  I.  can.  III.  §  44.  n.  24.  25. 
Neque  ab  eo,  quoad  rem,  differì,  quod  idem  1.  c.  cap.  I.  §  8.  p.  3. 
dicit:  Terminum  ad  quem  fornudem  (conversionis)  esse  reparandam  animi 
rectitudinem,  quae  sive  vi  primaevae  creationis  nomini  inesse  debebat  et  in 
Adamo  deperdita  est,  sive  vi  regeìierationi*  olim  reparata  et  per  peccala  con- 
tro eonscientiam  iterum  excussa  fuit.  Quam  in  rem  addi  possunt,  quae 
habeutur  ib.  §  9.  p.  4.,  item  Disp.  III.  cap.  I.  §  22.  sqq.  p.  109.  sqq. 
Disp.  V.  cap.  I.  §  7.  et  9.  p.  295. 

d)  Juxta  ea,  quae  modo  diximus  ex  A<rtor.  26,  16.,  ubi  tamen 
observandum  est,  ipsam  rem'mionem  peccatorum  proprie  loquendo  non 
esse  partem  conversionis,  licet  haec  totaliter  sumatur,  quatenus  con- 
tritionem  et  fidem  complectitur;  sed  esse  ejus  consequen*  etfructum,  at~ 
que  ad  justificationem  formaliter  pertinere.  Conf.  b.  Mus.  1.  c.  cap.  IV. 
§  74.  p.  39. 


Digitized  by  Google 


1% 


PART.  III.     CAP.  IV. 


§  21. 

Terminus  ad  quem  objectivus*  est  Deus.b 

a)  Sive  objectura  termini  formatta,  juxta  %  17.  not.  /. 

b)  Sic  enim  dicitur  (tiranna  c<c  ròv  0eòv,  resipiscentia,  sive  conver- 
sio  ad  Deum  Ad.  20,  21.,  et  jubentur  homines  t7ztrrrf>écetv  heì  rùv  tizi* 
Ad.  14,  15.  et  cap.  26,  18.,  xpò;  tò-j  Btòv  1  Thess.  1,  9.  '  Conf.  b.  Mw. 
Disput.  I,  cap.  III.  §  43.  sqq.  p.  24.  28.  Quanquam  enim  fidei  ob- 
jectum  vulgo  constituatur  Christus  mediator,  certura  tamen  est,  fidem 
nane  recta  ferri  in  Deum,  tanquam  suum  objectum,  et  peccatoris  ani- 
mum  cura  Deo  ipso  redunire.    Conf.  b.  Mw.  cap.  I.  §  9.  p.  4. 

§  22. 

Itaque  ad  id,  ut  peccata  actualia  per  conversionem 
aboleantur,  requiritur  primum.*  ut  retractenturb  a  pecca- 
tore et  ut  in  intellectu  quidem  agnoscantur,0  non  solum 
judicio  speculativo^  quod  re  vera  sint  peccata,  veruni 
etiam  practico,  quod  in  abolitionem  peccatorum  incum- 
bere  et  de  modo  ac  mediis,  quibus  aboleantur,  dispicere* 
oporteat;  ex  parte  voluntatis  requiritur  displicentia*  pec- 
catorum, eaque  efficax*  seu  detestatio  cum  dolore*  con- 
juncta. 

a)  Nempe  moraliter  tantum  aboleri  possunt,  non  physice,  quae  actu 
non  existunt,  sed  pridera  esse  desierunt;  ut  diximus  ad  §  18.  not.  c. 

b)  Rdractatio  etiam  opponitur  ratihabitióni,  per  quam  fit,  ut  pec- 
cata, etiarasi  praeterita,  moraliter  maneant  et  hominem  afficiant. 
Conf.  §  18.  not.  d.  Quarnvis  non  ideo  per  solam  retractationera 
aboleri  possint.  Conf.  b.  Mw.  de  Conv.  Disp.  III.  cap.  II.  $  49.  50. 
p.  125.  126.  §  62.  sqq.  p.  131. 

c)  Agnitio  enim  conditio  necessaria  est,  sine  qua  retractatio  fieri 
nequit,  cum  voluutas,  tanquam  potentia  coeca,  nihil  irritum  redderè 
possit,  nisi  prius  ab  intellectu  fuerit  cognitum.  Scriptum  autem  etiam 
hanc  nobis  praxin  monstrat,  qua,  cum  homines  per  ministerium  verbi 
ad  conversionem  perducendi  essent,  a  manifestatione  peccatorum  ini- 
tium  fieri  consueverit.  Vid.  exemplum  Davidis  2  Sarti.  12,  7.  sqq. 
Ps.  51,  5.    Conf.  b.  Mw.  1.  c.  §  64.  p.  131.  132. 

d)  Quo  peccata,  sive  per  se  animo  obversantia  (quando  graviora 
sunt),  sive  inito  diligentiore  examine  aut  excussione  vitae  ante  actae 
et  collatione  accurntiore  cura  norma  legis  divinae  (qua  ratione  fit,  ut, 
quae  alias  oh  securitatem  carualem  non  animadvertuntur  ipsaque  pec- 
cata infirmitatis  agnosci  possint)  cognoscuntur  esse  ad  versa  legi  divi- 
nae, Dcoexosa  et  poenis  temporalibus  atque  aetemis  digna;  prout 
Rom.  3,  20.  dicitur,  per  legem  esse  agnitionem  peccati.  Conf.  cap.  7,  7. 
et  b.  Mw.  1.  e.  §  65.  66.  p.  132.  13*3. 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  197 

e)  Alias  enim  locum  habebit  illud  Jaeobi  de  homine  faeiem  miam  in 
spendo  contemplante,  non  autem  de  abstergenda  macula  cogitante,  Ep. 
cap.  /,  23.  2\.  Constat  autem  exemplis  poenitentium  in  Scriptum, 
quomodo,  cognitÌ9  peccatis,  solicite  quaesiverint,  quo  pacto  possent 
aboleri  sua  peccata:  v.  Josiae,  2  Rea.  22,  11.  sqa.,  Judaeorum  quo- 
ruudam  tempore  Johannis  Baptistae,  Matth.  3,  0.  Marc.  1,  5.  Conf. 
b.  Mus.  1.  c.  §  67.  p.  133.  134. 

f)  Nam  si  maxime  intellectus  peccata  vel  omnia  cognosceret,  et 
in  iis  non  esse  persistendum  dictitaret,  non  tamen  ea  retractarentur, 
nisi  voluntati  displicuerint.  Per  displicentiam  autem  peccata  dest- 
nunt  esse  voluntaria,  et  rationem  actionum  invitarum  induunt.  B. 
Mus.  1.  c.  §  69.  71.  p.  134.  135. 

g)  Scilicet  simplex  displicentia,  qua  peccata  secundum  aliquam  ra- 
tionem mali  cognita  voluntati  displicent,  sine  intentione  illa  rugiendi, 
non  sufficit  ad  retractationem  peccatorum,  sed  nccesse  est,  ut  pec- 
cata prorsus  aversemur,  quippe  ea,  si  fieri  posset,  infecta  reddere  vo- 
lentes  et  a  similibus  patrandis  abhorrentes.  B.  Mus.  1.  c.  $  70.  p.  134. 

h)  Seu,  ut  passio,  perturbatio  et  inquietudo  animi  oriatur  ex  appre- 
hensione  peccati,  tanquam  mali  praesentis  etcausae  malorum  plurium, 
in  vita  hac  et  altera  luendorum.  Atque  hic  quidem  dolor  tanto  «jra- 
vior  est,  quo  magis  ratio  mali  in  peccatis,  v.  g.  foeditas,  offensa  Dei, 
poenarum  certitudo  et  copia  atque  gravitasi,  disti  ne  te  et  accurate  ap- 
prehensa  est  atque  cognita.  Unde  patet,  conscientiae  morstis  et  pavores 
sub  isto  dolore  contineri.  Exempla  autem  habemus,  praecipue  Davi' 
dis,  Ps.  6,  3.  sqq.  Ps.  32,  3.  ago.  Ps.  38,  J,.  sqq.  Ps.  88,  2.  17.  sqq. .  et 
Petri  rupò,-  xkawvro;,  Matth.  27,  ult.  Lue.  22,  62. 

8  23. 

Deinde  requiritur,  ut  in  peccata  actualia,  etiam  quoad 
offensam*  Dei  et  obligationem  peccanti um  ad  satisfacien- 
aumb  Deo,  abolenda  tendat  animus;  quod  quidem  non 
aliter  fit,  quam  per  fidem0  in  Christum  mediatorem  ejus- 
que  meritum  et  satisfactionem  prò  peccatis  nostris  ;  quam 
cum  apprehendit  fides,  simul  tendit  in  Deum,d  qui,  licet 
peccatis  nostris  offensus,  tamen  amore  et  gratia  sua  nos 
complexus'  et  nunc  per  satisfactionem  Christi  piene  re- 
conciliatus  sit.r 

a)  Sicut  enim  causa,  cur  peccata,  jiostquam  praeterierunt,  mora- 
liter  maneant  et  hominem  in  statu  peccati  constituaut,  non  est  sola 
rati  ini  Li 'io  seu  non  -  retractatio  ;  sed  quod  peccata  etiàm  legi  divinae 
adversantur  Deumque  offendunt:  ita,  si  maxime  peccator  serio  apud 
animimi  retractet  peccata  praeterita,  tamen  adbuc  reus  culpae  mane- 
bit  ob  violatam  legem  Dei  et  obligatus  ad  satisfaciendum  prò  offensa 
et  inj uria  Deo  illata;  prout  Scrvator  ad  abolendum  peccatum,  quo 


Digitized  by  Google 


198 


PART.  ni.     CAP.  IV. 


quia  proximum  laesit,  non  eolum  retractationem  peccati,  sed  ut  etiam 
proxinio  satisfiat,  aut  is  inducatur,  ut  injuriam  condonet,  requirit, 
Matth.  5,         Conf.  b.  Mus.  L  c.  $  49.  50.  p.  125.  sqq. 

b)  Scilicet  peccata  per  modum  offensne,  si  ve  quatenus  Deum  of- 
fendunt,  spectata,  et  obligatio  seu  debitum  sntisfaeicndi  Deo  prò  pec- 
cati» habent  se  ut  fundamentum  relationis  et  relatio  ipsa;  ac  proinde 
iisdem  actibus  offensa  pariter  et  obligatio  ad  satisfacienduui  tollitur. 
B.  Mub.  1.  c.  §  76.  p.  137. 

c)  Sane  contritio  hic  nUiil  valet:  cui  praeter  hoc,  quod  peccata 
ad  m'issa  per  eam  retractantur,  nihil  adseribendum  est.  Vid.,  quae  b. 
Mus.  contra  scholasticos  affert  1.  c.  %  77.  sqq.  p.  137.  138.  139.  Sed 
nec  olir  usa  Dei,  citra  satisfactionem,  sola  condouatione  pecca  torum 
tollitur;  veruni  juxta  Scripturas  abolitio  oftensarum  et  reconciliatio 
nostra  cum  Deo  partim  quidem  adscribitur  gratiae  seu  misericonliae 
Dei,  nempe  ut  causae  irapulsivae  internae,  partim  vero  Christo  media- 
tori, tanquam  causae  meritoriae,  juxta  Eph.  1,  5.  cap.  2,  4-  °d 
TU.  3,  4-  R°m-  5*  Et  hoc  est.  quod  Kom.  8,  3.  4-  dicitur:  Jm 
leghi  (quod  in  nos,  autadversus  nos  habet,  oliedientiam  perfectam,  aut, 
deficiente  ea,  poenam  postulaus)  compleri  in  nobis  per  Fuhm  Dei,  quera 
ipse  miserit,  seu  per  impletionem  legis  et  satisfactionem  ab  ipso  prò 
nobis  praestitam;  et  Gal.  4,  4  *  Christum  legi  obnoxium  esse  factum,  vt 
redimerei  eos,  qui  sub  lege  erant;  et  1  Jofi.  £,  eum  esse  propitiationem 
pn>  peccati*  nostri*  ac  totius  mundi,  et  2  Cor.  ù,  18.,  Deum  reconciliasse 
no*  sibi  per  Christum.  Itaque,  cum  praeter  satisfactionem  (  liristi 
aliam  nullam  Deo  acceptabilem  aut  per  se  validam  Scriptura  tradat, 
ideo  conversio  etiam  aliter  in  abolendam  peccatorum  oftensam  tendere 
non  potest,  quam  per  eos  actus,  quibus  primo  feratur  in  Christum 
mediatorem,  et  per  eum  porro  in  Deum.  Christi  merito  reconciliatum. 
Conf.,  quae  dixiraus  cap.  III.  §  6.  7.  8.  Et  b.  Mu*.  1.  c.  $  81.  sqq. 
p.  139.  sqq. 

d)  Nam  dura  fides  fertur  in  Christum,  ut  causam  impetrandae 
gratiae  apud  Deum,  fertur  eadem  simul  in  Deum.  cujus  gratia  per 
Christum  sit  impetranda.    Conf.  S  21.  et  not.  6. 

e)  Volens  eunctos  «alvo»  fieri,  juxta  1  Tim.  2,  4-  (confer  Disp. 
nostram  super  hunc  locum  hahitam  de  universalitate  gratiae  divinar), 
et  diligens  nos,  etiam  cum  peccatore*  d  JUii  irae  essemus,  non  quidem 
qua  talea,  sed  qua  creaturas.  Rom.  5,  8. 

f  )  Ita  2  Cor.  J,  18.  l'J.  dicitur,  Deum  reconciliasse  sibi  no*  et  mun- 
dum  in  Oiristo;  quibus  consonati t  verlia  CU.  1,  20.,  Deum,  pace  per 
sanguinali  crucis  [Christi]  fatta,  per  eum  reconciliare  sibi  omnia.  Intel- 
ligi  autem  debent  de  reconciliatione  ex  parte  satisfactionis  spectata,  seu 
quod  revera  praestitum  sit,  quicquid  satisfactionis  ad  reconciliandos 
Deo  homines  exigi  poterat.  Alias  autem  certum  est,  Deum  homini 
peccatori  demum  reconciliari  actu  per  ipsam  fide  in,  quae  satisfactionem 
Christi  apprehendit.    Conf.  b.  Mus.  de  Conv.  1.  c.  *;  91.  p.  244. 


Digitized  by  Google 


DE  REGENE KAT10NE  ET  CONVERSIONE.  199 

§  24. 

Ad  abolenda  peccata  hahitualia  tendit  conversio  per 
actus  eosdem,  per  quos  ad  actualia  peccata  abolenda  ten- 
dit," ita  tamen,  ut  illa  non  solum  moraliter,b  sed  et  yhg^ 
sice  ac  rjalìter,*  si  non  pénitus,1'  saltem  secundum  quid  et 
ratione  domimi  aboleri  aut  expelli  debeant* 

a)  Nempe  ut  homo  illa  agnoscat  et  cum  dolore  detestetur,  credat 
autem  etiain  in  Christina  meaiatorem,  juxta  ea,  quae  diximus  §  22. 
et  23. 

b)  Debent  utique  peccata  habitualia  non  minus,  quam  actualia, 
aboleri  raoraliter,  quoad  culpam  et  offensam,  adeoque  retractari  de- 
bent. mediante  agailiaiie  ac  displicentia  seria  et  efficaci.  Obligatio 
autem  ad  poenam,  peccatis  illis  contracta,  tolli  debet  per  actus  illos, 
qui  feruntur  in  satisfactionem  ac  meritum  illud,  per  quod  Deus  revera 
vult  placari  ac  rgconciliari. 

A.'  j  c)  Nani  peccatorum  actitalium  et  habitualium  ea  est  differenza,  ut 
illa  quidem,  postquam  patrata  sunt,  non  sint  aliquid  peccatori  intrin- 
eecum,  hàec  vero  partim  carentiam  justitiae  aut  gratiae  habitualia, 
quae  inesse  debebat,  importent  et  sic  homini  insint  (prout  alias  priva- 
tiones  sunt  in  subjectis,  in  quibus  opnositam  perfectionem  toljunt), 
partim  habitualem  propensionem  in  maium  adeoque  entitatem  aliquam 
positivam  importent.  Unde,  licet  actualia  peccata  tantum  moralUer 
tollantur,  habitualia  tamen  physice  ex  pelli  possunt,  prout  alias  priva- 
tiones  aut  habitus  e  subjectis  suis  pelluntur. 

d)  Quamdiu  cnim  in  hac  vita  vivimus,  fatendum  est,  in  nobig, 
h.  e.  in  carne  nostra,  non  habitare  bonum,  Rom.  7,  18.,  et  carnem,  etiam 
in  conversis  superstitem,  concupiscere  adverms  Spiritwn,  Gal.  5,  17., 
quod  non  fieret,  si  concupiscentia  prava  prorsus  expulsa  esset  aut  ex- 
pelli posse t.  5ioit?ntisjg.nitn,ueu  sunt  afftyjl^uues.  (Àmfer,  quae  dixi- 
mus de  tenacitate  peccati  ongVPart.  TI.  capTTl.  §  14.  Voi.  II.  p.  305. 

e)  Potest  enim  divina  gratia  in  nobis  quodammodo  et  ratione  do- 
mimi tolli  peccatum,  etsi  non  tecundum  se  totnm  aboleatur;  vid.  Rom. 
6,  12.  *qq.  cap.  7,  fi.  cap.  8,  /.  gqq.  12.  *qq.  Gal.  5,  16.  sqq.  et  loci» 
aliis.  Quod  autem  illud  in  ipsa  conversione  et  per  actus  istos,  quibus 
peccatum  inorai  iter  tollitur,  suo  modo  fiat,  ex  seqq.  patebit.  Vid.  in- 
terni, quae  b.  Mu#.  affert  de  Conv.  Disp.  III.  cap.  I.  $  15.  sqq.  ex 

•    Ezech.  11,  17.  *(jq.  et  rap.  3(>,  2~>.  de  ablatione  cordi*  lapidei 

* 

§  25. 

Speciafim  igitur  ex  parte  intelìectus  carentia  lucis  et 
virium  ad  objecta  spiritualia  amplectenda  et  credenda, 
itemque  habitualis  propensio  ad  temere  judicandum  de 
illis,*  aboletur  in  conversione  per  actus  fidei,  divina  gra- 


Digitized  by  Google 


200 


PABT.  III.     CAP.  IV. 


tia  in  nobis  productos;  et  quidem  simplex  ignorantja  ere- 
dendorumb  tollitur  per  simplicem  credendorum  appre- 
hensionem,c  errores  autem  aut  falsae  opiniones  in  do- 
ctrinad  fidei  ac  morum  tolluntur  per  actus  assentiendi 
verae  doctrinae,  divina  revelatione  nixos;c  temeraria  in- 
tellectus propensio  ad  perverse  judicandum  de  his,  quae 
sunt  Spiritus  Dei/  cohibetur  per  voluntatis  piam  affectio- 
nemg  credendi,  virtute  verbi  divinitus  excitatam,  et  sic 
denique  carentia  luci*  habitualis  seu  virium  credendi  tol- 
litur ejficienterh  per  actus  fidei,  formaliter  per  habitum* 
credendi,  mediantibus  actibus  credendi  efficienter  pro- 
ductum. 

a)  Quam  in  rem  vid.,  quae  diximus  §  18.  not./  g. 

b)  Qualis  occurrit  in  infidelibus,  gentilibus  inprimis,  ad  fidem 
christianam  perducendis,  qui  dogmata  fidei  nondum  audiverunt. 

c)  Prout  privative  opposi  ta  se  invicem  formaliter  expellunt  e  sub- 
jecto.    Conf.  blu*,  de  Conv.  Disp.  X.  cap.  I.  §  4.  p.  293. 

d)  Quales  sunt  penes  illos,  qui,  cura  audierint  dogmata  fidei  seu 
mere  supernaturalia  seu  naturaliter  nota  (quae  tamen  ad  illa  referun- 
tur),  praejudiciis  occupati  aliter  judieant  et  vel  ea,  quae  sibi  pr«»po- 
nuntur,  prò  fabulis  habent,  vel  quovis  modo  diversam  aut  contrariami 
opinionem  tenent. 

e)  Quemadraodum  opposita,  quae  contrariam  ad  ae  habitudjneni 
importali t,  se  quoque  invicem  ex  subjecto  formaliter  expellunt;  vid. 
b.  Mwt.  1.  c.  Et  sic  actus  intellectus,  quo  mysteriis,  tanquam  divini- 
tus revelatis,  assensus  praebetur,  excludit  perversum  intellectus  judi- 
cium, quo  eadem  prò  stultitia  liabentur;  et  agnitio  peccatorum  ac 
judicium  practicum,  quo  intellectus  jubet  in  abolitionem  eorum,  tan- 
quam rerum  foedarum  Deoque  exosarura  et  nobis  exitiosarum,  incum- 
bere,  tollit  utique  judicium  illud  corruptum,  quo  intellectus  in  pecca- 
ti?, ut  carni  gratis,  persistendum  esse  judicat. 

f)  Quae  quidem  hominibus  per  peccatum  orig.  connascitur, 
postea  vero  per  informationem  pravam,  aut  voluntarium  rationis  ab- 
usum  variaque  praejudicia  augetur. 

g)  In  inevidentibus  enim  praesertim  mysteriis  agnoscendis  intel- 
lectus subordinatur  voluntati  et  ab  bac,  virtute  supernaturali  instructa, 
capti  vari  potest  in  obsequium  Qiristi,  2  Cor.  10,  4.  sqq-.,  seu  ita,  ut  co- 
hibitis-cogitationilms,  quae  fidei  obnituntur,  suspènsoque  judicio  et  ad- 
missa  ulteriori  informatione,  tandem  per  Dei  gratiam  plenum  praebeat 
assensum.    Vid.  Mas.  1.  c.  §  6.  p.  294. 


post  se  in  nomini*  convertendi  animo  di»]>o*itionem  ad  alio»  actm  simile» 


aliii,  et  quidem  in  habitum  actibus  credendi  proportionatum  et  in  substantia 
mpematurdem.    Vid.  b.  Mm.  1.  c.  §  6.  p.  294. 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  201 

i)  Qui  eum  inteltectum  ad  adus  crcdendi  subteqnentes  elidendoli  ultra 
««mi  naturalem  eonditionem  elevet,  wrtitur  ex  parte  intelleetus  appellationem 
lumini*  habUualis  et  virium  credendi,  a  quo  o£u!i  mentij  noxtrae  habent,  ut 
sint  habitualiter  illuminati,  juxta  Eph.  1,  17.,  aut  ut  homo  sit  lux  in 
Domino,  filius  luci*,  probam,  quid  sit  aceeptum  Domino,  eap.  ó,  8.  IO. 
Unde  patet,  carentiam  lumini»  hahitualis  per  hanc  ipsam  luceni  habi- 
tualem  tolli  formaliter;  prout  alias  per  habitus  tolluntur  privationes. 
B.  Mus.  1.  c.  §  6.  7.  p.  295. 

§  26. 

Similiter  ex  parte  volunfatis  prapensio  in  malum  et 
carentìa  virium  ad  spiritualia  bona  salutariter  ample- 
ctenda  tollitur*  per  actus  displicentiae  peccatorum  seriae 
atque  eflìcacis,0  partim  et  inpriniis  per  actus  fiduciae, 
qui,  sicut  de8Ìderium  quoddam  gratiae  et  remissionis 
peccatorum0  in  peccatore  supponunt,  ipsi  vero  securita- 
tem  ac  certitudinem  de  impetranda  Dei  gr^tia  et  remis- 
sione peccatorum  importanti  simul  etiam  cum  amore* 
Christi  mediatoris  ac  Dei  per  ipsum  placati  cumque  s_pef 
consequendae  gratiae  et  salutis  conjunguntur,  ita  opposi- 
tos  actus  voluntatis  formaliter  tollunt  et  ad  habitualia 
peccata  expellenda  efficiente  tendunt,  donec  ea  per  ha- 
bitus spirituales  inde  natos  formaliter*  expellantur. 

a)  Nempe  *eeundum  quid;  ut  diximus  §  24.  not.  d. 

b)  Quando  enini  voluntas  hominis  peccata  habitualia  agnita  aver- 
satur  et  fugere  conatur,  interim  angitur  et  dolet  de  iis,  quae  pcnes  se 
deprehendit;  utique  contraria  complacentia  et  delectatio  in  peccatis 
.privatisque  desideriis  et  motibus  coucupiscentiae  perseverandi  inhibe- 

tur  aut  tollitur. 

c)  Hoc  autem  opponitur  carnali  securitati  et  desideriis  carnis. 

d)  Adeoque  timidi  tati  et  diffklentiae  adversantur. 

e)  Qui  contrariatur  amori  mundi  et  rerum  terrenarum. 
f  )  Quae  desperationi  opponitur. 

g)  Scilicet  quod  post  se  quidem  inox  relinquunt  dispositiones, 

Suae  inclinant  in  actus  et  motus  8[>irituales  similes,  porro  autem,  acti- 
us  pluribus  Spiritus  Sancti  gratia  accedentibus,  tendunt  in  hahitum 
epiritualem,  eo  modo,  quo  actus  intelleetus  in  habitus  tendere  diximus 
ad  §  25.  not.  h. 

h)  Nempe  carentia  virium  ad  bona  spiritualia  amplectenda,  velut 
privatio,  j>er  oppositam  formam,  propensio  autem  habitualis  ad  malum 
per  habitum  eontrarium  tollitur. 


Digitized  by  Google 


202 


PART.  III.     CAP.  IV. 


§  27. 

Sic  autem  facile  intelligitur,  quomodo  conversio,  dum 
in  abolendo  termino  a  quo  occupatili*,  simul  tendat*  in 
acquirendum  terminum  gd^uem.  formalem,  seu  fidem 
habitualem  in  Christum,  nempe  per  ipsos  actus  eLmotus. 
jidei,h  qui  in  animo  hominis  convertendi  et  ad  sensura 
ac  dolorem  peccatorum  perducti0  divina  virtute  excitan- 
tur,  primum  quidem  languidiores  aut  tenuiores,d  deinde, 
sicut  crebrius  iterati,  ita  fortiores  aut  firmiores,*  donec 
auctis  \\T\hu&  fides  kabituaUs  producatur/ 

a)  Imo  tendentia  conversionis  in  terminum  ad  quetn  formalem 
acquirendum  a  tendentia  eju8  in  terminum  a  quo  abolenti  um  inad- 
qequate  tantum  differt  et  in  hac  includimi*. 

b)  Quemadmodum  enim  convereio  tendit  ad  hominis  a  Deo  aversi 
redunitionem  cum  Deo,  ita  per  ipsos  fidei  actus  incipit  eonjungi  cum 
Deo/et  magis  magisque/conjungitur,  donec,  abolita  offensa/ piene)  re- 
concìlietur  cura  Deo  et  rcduniatur  per  fide  ni. 

c)  Nam  quod  fides  vera  cntUrìtionevi  supponat  in  homine  pecca- 
tore, partim  ex  dictis  de  nholitione  tcrmiui  a  quo  conversionis,  partira 
ex  mox  dicendis  de  partibus  ]>oeniteutiae  facile  constabit. 

d)  Sic  b.  Qiemnìtiwi  Loc.  de  Lib.  Arb.  cap.  VII.  p.  m.  199.  b.  : 
In  principio  conversionis  (non  prò  renovatione  fìdelium,  sed  spiritua- 
liter  mortuorum  ad  vitam  spiritualem  perductione,  qua  fiant  fideles, 
acceptae)  d&iderium  at  ^mlrm,  q**eiisut  languidi**,  QhaMeatìaJmmar. 

Cf.  verba  Quenstedtii  et  Huelsemanni  super  conversione  late  et 
stride  accepta,  supra  §  10.  <l.  asscripta. 

Quknstkdtius:  „D.  Musaeus  in  der  Jenischen  Thcologcn  Aua- 
f'ulirl.  Erklarung  Loc.  8.  p.  423.,  quando  ex  verbis  ejus  disput.  6.  de 
conversione  §  30.  colligitur,  quod  ,bominc  nondum  renato  voi  ante  pri- 
ma ni  sui  conversionem  dentur  boni  motus,  plum  desidcrium,  sanctae 
cogitationcs,  an,>Ki>rrvn'U4iTnuaxin  et  initia  fidei*:  regerit,  ,ye  non  loqui 
de  homine  nondum  renato,  velante  prima.ni  gu|  QQjUMttiOOmt  dfl 
nomine  jam  sub  grati  a  convertente  et  in  actu  conversionis  sLvxt-  re- 
•  f  '  \  *•'  *•  nascèntiae  suae  constituto*.  propugna  tu  ue  hoc  ipsum  lb.  p.  430..  se.  .in 
Homine  jam  sub  gratia  convertente  coustituto  et  In  quo  Splritus  S.  con- 
versionem per  verbum  praedieatum  et  auditu  perceptum  inchoavit,  darl 
bonos  motus,  plum  deslderium,  sanctas  cogltationes,  aopKn^vtvfinTo- 
paxiav  et  initia  litici*.  Sed  recte  resp.  li.  Calovlus  System.  T.  10.  a.  1. 
c.  4.  qu.  5.  p.  145.  :  .TalJ^ffuglo  etiam  jjsos  luisse  Latermannum  et 
compllces1,  praeced.  qu.  2.  obstructo.  Additque:  ,Sane,  ubi  adhuc  in- 
c/ioatitr  tantum  conversio,  Ibi  subjcctum  adhuc  convertendum.  et  rc- 

S^enerandum  est,  nondum  vero  jam  conversum  et  renatimi.  Unde 
quet,  ante  absolutam  conversionem  homini  tribui  bonos  motus,  san- 
ctam  cogli  atiòlTéTir,  "pium  desiderium  etc,  etiam  ovvipytmv  vel  coopera- 
tionem  ad  actioncs  spirituale»,  ad  minimum  per  vires  gratla  prae- 
veniente  excitata*,  ut  per  easdem  cooperar!  homo  possit  ad  perflcien- 
dam  sui  ipsiusmet  convcr.sionem.•  Certe  ubi  tales  motus  suut,  homo 
est  excitatus  a  morte,  et  jam  vML  vita  spirituali,  et  per  ejjnhfiqiicas  fj| 
conversus."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  729.) 


Digitized  by  Google 


DE  REO ENKRATIONE  ET  CONVERSIONE. 


203 


É 

I  • 


I 

1* 


e)  Ita  b.  Chemnitius  1.  c.  post  verba  modo  hic  aliata  addit:  Et 
ilio  dona  oporlet  crescere,  niniirum  in  ipsa  conversione,  uti  contextus 
docet.  Atque  liac  nitionc  alias  distingui  solent  in  conversione  rò  velie  et 
TÒjwrficere;  quorum  tainen  utrumque  Deus  opcratur,  juxta  PhU.  2,llS.f 

f )  Non  tamen  inaimelo  aliquo  mathematica  oiiendLpotssii ubì voìnry  hg\ 
ta«  liberato  avere  incipiat,  ait  Chemnitius  1.  c.    Caeteruin  quod  conversio  ,  • 
non  fiat  in  instanti,  «ed  successive,  quodque  fides  non  uno  momento  tota     Lo  s  1  ^ 
infundatur,  «ed  deinuni  ex  antecedentibus  actibus  credendi  proficisca-  , 
tur,  pluribus  docuit  b.  Oiemnitius  1.  e,  ubi  itainfit:  Cgnvenw  mi  rt- 
novatio  (non  autem  renovatio  eorum,  qui  jam  fide  ha!     ;      pollent;        1  _ 
de  hac  enim  non  loquitur  Chemnitius  1.  e,  sed  qua  homines  tendunt  et      «-'!»«  «'< 
perdueuntur  ad  (idem  habitualeui  eonsequendam,  quani  liaetenus  non-  (.      ?.  , 
dum  babuerunt)  nini  est  tali*,,  mutai  io,  quae  tata  momento  stjttim  omnibus 
«tiw  partibns  absolvitur  et  perficitur,  «ed  nobel  «no  initia,  som  progressus,  ,       .  . 

'  quibus  in  magno  infirmi  tate  perficitur  etc.  Undc  deinde  intcr  prima 
'j^s initia  fidei  et  (idem  ipsam  distingui  t..!f.Similiter  b.  Hutterus  Prael.  ad 
E  C.  Art.  II.  de  Lib.  Arb.  p.  175.  176.  seri  hit:  Excitot  Spiriti*  San- 
citi* bonos  motu«,  cum  cogitqtiones  pia»  inspirai  ci  boni  propositi  motum  im- 
mittendo  grafia  sua  Itomi  ne  m  prarrenit,  ntovet  et  imjteli^  voluutatem,  ut 
quamvis  ex  serva  nondum  piene  Juctu  sii  liberata  et/idjmc  fluctuet  quasi  oc 
pendeal,  tornea  repugnare  desimi  et  cum  carne  niefàrì [  incipiat,  tannini, 
donec  ex  nolente  volens  et  ex  serva  liberata  fiat.  Umle  mox  liquet  illud  aite- 
rum:  Onnversionem  impii  ad  Deum  non  eo  fieri  modo,  quo  inierdttm  gene- 
rali divinae  potentiae  art  ione  corda  hominum  mtdaniur  et  Consilia  impiorum 
intervertuniur ,  qui  tale  quid  ne  coriitanLquidem,  imo  eaepius  etiam  ignorant, 
quid  secum  agatnr,  imo  int  rdum  coguntur  ad  ageiidum,  quqd^  nolunt; 
quemadmodum  Bileam  cogitur  benetìicere  poptdo  Israelitico,  ffum.  23,  8. 
Sed  gratia  Dei  ex  nolentious  in  conversione  mogis  magisque  volenies  facit. 
Con£  b.  Mus.  Ausfuhrl.  Erklàrung  Q.  47.  p.  422.  429.  sqq.  et  b.  Joh. 
Olear.  Indie.  Balduin.  Artic.  XCII.  $  17.  p.  155.,  ubi  fonnam  coti- 
versionis  in  successiva  graiiae  communicatioixe  consistere  docet. 

Quknstkdtius  :  ..Forma  conversioni»  consisto  in  hominis  Ijrcgeniti 
ex  sta  tu  uae__gt  peccati  in  statuiti  gmtiae  ac  jldcj,  e  regno  Umcbtaxum 

/~<L.  fa  9„y     in  resinili)  lumini*  translatione,  quae  ìialfl  <p;(u*  suo*  p fg^iraly fMjj 

.  *  t        _  rc&vectu  qikornm  successire  fieri  dicitur'couversn^    Probe  hic  distin- 

'f'  •  -  ~T*/~ò  v        guemfapraeparatio  ab*  ip>a  ex  stata  iraó'nTsìùtum  gratiac  translatione. 
y?TMi^  *- -u/»  -Pracparatio  suos  liabet  gradus  et  (lt  successive;  ipsa  vero  ex  «tatù  trae 
j/  '  j~        in  stalum  (jratioe  translatio  fit  in  instanti  et  in  momento,  cum  Ini  possibile 


tmento,  cum  impossibile  |  C,  '  -'■  v 
sh^  ut  subjcctum  aHquod  vel  per  momentum  sit  siuml  Tu  statu  Trae ~yt  |    ' ,  ..  /  / 
In  sTaTu  granai',  sTimil  sutt  vrftret  sTTb  mor  1 ^Con  ve  rsi  o  ei  i  fm  vel  Tate  \  '  ' 

tTuiiiitiil4,  IH  /jninitìViinreTT.TT^JSl'unmìilIl  onihes.uiqtus  a  gratia  Dei  prò-    */  /  ^  • 
venlentes  ad  conversionein  directos;  y^strlcte,  quatenus  notat  ulti-  » 
mum  tantum  illuni  actum,  videi,  translationein  ex  statu  irae  in  statura 
gratiae.    Ilio  modo  sumta,  habet  actus  suos  praeparatorios,  qui  flunt 
successive:  Primo  enim  gratia  praevenlens  offert  verbum  et  mediante  %&L»**J 
¥0.^»ujectum  salvitìcum  ac  uaturalepi  incapacitatem  et  ìnldom  itatcrò  -  .  f**» 
quoad  spiritualia  (olltt  ;  deinde  gratia  praeparàns  por  illud  verbum  *  "/  ***"' 

a^it,  re^ujiiKint !jiuj  colilbejmlo,  cor  letfis  pubu  aftlcieudo.  cvansjelium  /y 
.    .  s/j,      explicando.     Ubi  homo  nondum  reuatus  |kt  assi.stentena  Spiritus  &. 
.  .jL->-f<>  gratiam  audJre  verbum  ')<'•  ■  «■^'IvYarc.  t\,  20.,  sentire  le^is  pulsum  et  con- 

'»  '  '*!  %v«vU  tritlonem  etc.  po'tesT  Hané(|iie  suam  operationem  per  gratiam  prae- 
^jj<~^  ^    f  parantem  Spiritus  S.  cj^jj^ujii,  quoad  usque  capacem  hominem  reddat 


Digitized  by  Google 


204 


PART.  III.     CAP.  IV 


ad  recipieudum  summum  lllud  bonum  translationis  e  morte  et  stata 
•  1       ■  !''  j.>k.C^.M/.<llrac  ad  vitam  et  statum  gratiac.    Hate  ipsa  vero  translatio  e  morte  in 

vitam,  e  sta  tu  irac  in  statum  gratiac  propriissimc  conversio  est  et  dici- 
tur,  nimm  sifhis  Dry*  nni»r»tiir  in  instanti  et  in  momento,  uti  diximus.41 
(L.  c.  s.  1.  th.  22.  f.  70«J.  sq.) 

z  \  l£  1      \U .      Idim  :  „Converslo  denique  alia  ordinaria  est,  alla  extraordinaria. 

-,    ,  '  •  Dicltur  co  n  v  e  rs  1  o  e  il  ranni  ina  ria,  respectu  modi  extraordinarii,  quo 

V*/  J    /  *  *  ''/"Deus  quandoque  titltur  in  quorundam  conversione  prò  libera  sua  voi  un-  y .  tri 

«'.",  »w   C  /Lj—  '  ■'  «w^  '141*'   Modus  autem  ille  extraordinarius  in  eo  consistlt,  jjgn  qiutf  pror-  ^"'.—-^y 

•HK.s  <\>>*,[nr  [ffj  Cfir/r,  tìatr  sed  quod  non  fiat  verbo  Dei  />,/•  ~ minbtuiitm  9},'.^/.  ' 

ordinarium  vel  ecclesiae  minlstros  praedicato,  sed_ verbo  1  K'j^ah  ipso  — ■  

Deo  uiuutdiatQ,  vel  sine  vel  cum  miraculis  proiato,  vel  verbo  per  ntinl- 
strum  aliquem  annunciato,  ccrtis  tamen  miraculis  et  signis  stipato  ;  ubi  * 
tamen  vis  illa  converti  imdi  non  miraculis  ac  signis,  sed  verbo  Dei  ad- 
scri  benda  est.  Excmpla  extraordinariac  conversioni  sunt  O  Abra- 
ham, qui  f uit  idololatra.  Nam  Jos.  24,  2.  3.  refertur  inter  patres  Israe- 
Iltarum,  qui  deos  alienos  coluerunt.  Verbum  enim  plurale  non  sine 
-J r-Zit-O  v,0,enta  traiectione  ad  Thare  aliosque  Abrahae  majores  torquetur  a 
,  /    "  'Pererjp  et  Bellarmino,  praesertlm  cum  ab  Abrahamo  gcnus  suum 

t    />Xif~  l*<  ff>  Israel itae  potlsslmum  deducati t  et  de  Nachore  ldololatria  negari  non 

possit,  Gen.  31,  53.,  imo  ipsius  Josuae  illatio,  ab  extrema  Israelitarum 
indignitate  ad  summum  beneflclum  ipsis  a  Deo  collatum  desumta,  sic 
prorsus  nulla  cssct,  nisi  Abraham  ab  idololatria  conversus  dicatur. 
Conf.  Philonem  lib.  de  Abraham,  Lindanum  1.  I.  Panopl.  c.  II.  Is 
autem  immediate  a  Deo  per  alloquium  externum  vocatus  et  conversus 
est,  Gen.  12,  1.  2)  ffinàj.  qui  per  medium  extraordinarium,  videi, 
stellati),  ad  Christutn  perducti,  ad  eumque  conversi  sunt  Matth.  2,  1.  sq. 
31  Ijttra  in  crucc,  qui  immediate  a  Christo  conversus,  Lue.  23,  42. 
Et  4)  aUliMì  cujus  conversio  |f uit  extraordinaria,  alloquente  ipsum 
àfiifjuc  Domluo  Jesu  in  via  Damascum  versus  et  luce  subito  ipsum  cir- 
cumfulgente,  Act.  9,  3.  4.  Addimus  in  thesi  cum  D.  Koenig.  :  ,Ejus-£,r  iVzA 
modi  conversionem  fieri  potentia  non  simoficittr  irresistibili. 4  Ex 

allatis  enim  exemplis  patet,  conversionem  extraordinariam  varlls  qui-  'jf±À  

dem  modls  esse  factam,  nulla  tamen  facta  est  irrcsistibiliter,  sed  omues  / 
•..  »  /  «a  U  «./"*-  lue  runt  conversi  «necessaria  voluntate  et  voluntaria  necessitate4,  ut 
loquitur  B.  Meisnerus,  Anthropol.  Dee.  2.  disp.  2.  qu.  3.  §  24.  Pharao 
vero  Exod.  5.,  quem  Deus  per  ministerium  Mosis  et  Aaronis  adhibitis 
piurimis  miraculis  convertere  intendit,  malitiose  restitit  Spirititi  S.t 
sicut  et  Judaei  Matth.  1 1,  20.  Hacc  extraordinaria  conversio  sicut  post 
ecclesiam  plantatam  verbumque  in  toto  orbe  praedicatum  jam  cessat, 
ita  etlam  directe  de  ea  hic  non  agitur.44    (L.  c.  s.  1.  th.  6.  7.  f.  701.  sq.) 


§  28. 

Interim,  quando*  prima  ini  da  fidei  et  conversioni» 
homini  dantur,  statini*  incipit  lueta  carnis  et*  Spiritus;  et 
manifestimi  est,  Ulani  luci  ani  non  fieri  sine  mota  nostrae 
voluntatis.A 

a)  Verba  haec  sunt  b.  Chemnitii  L  e,  ubi  etiain,  cum  inonuisset, 
dona  illa,  in  principio  conversioni*  collata,  ofxtrtere  credere,  addit: 
Crescimi  aidem  in  noois,  non  sicut  truncus  violento  impulsu  provehitur,  vel 
sicut  lilia  non  laborantia,  non  curantia  crescimi,  mi  remando,  (urtando,  quae- 
rendo,  jìetrndo,  pulmiulo;  hoc  non  ex  nobis,  domini  Dei  est.  Scil  et  juxta 
Formiùam  Concordine  Artic.  II.  de  Lib.  Ari),  p.  b'7f).  ìxoc  certissimum 
est,  in  vera  conversione  immutationem,  renovalionem  et  motum  fieri  oportere 


Digitized  by  Google 


«•>  ,> 


>~ÌÌÀ'  ,ujL.  r.:>  ...  Xr\ 

DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.    ^.    .  *  /•>  ,205-*  ? 
in  hominis  intelledu,  voluntote  et  eorde,  vi  nimirum  hominis  mens  pencola  «v 


I 


tram  X>ei^  nitfwat,  a  peccato  se  avertat,  promissionem  gratiae  in 
tristo  agnoscat  et  apprejiejìdat  (NB.  itaque  senno  est  de  conversione, 
qua  tendi  tur  a<l  fidem,  non  de  sanctificatione  fidelium),  pian  cogitationes 
animo  agitet.  boiium  propositum  habeat  atque,  diligentiam  in  moribus  suis  ^ . 
regendis  adhibeat  et  cantra  rametti  pttgnet.  Et  notanter  addit:  Ubi  enim 
ni/i  t7  fiorimi  fit,  ibi  procul  dubio  etiain  non  est  'vera  ad  Dettiti  conversò). 
Plura  in  haue  reni  vid.  in  Ausfuhrl.  Erklarung  1.  e.  p.  429.  sqq. 
8ed  et  b.  Sclierzeru*  Brev.  Hiilsem.  euucl.  cap.  IX.  ti».  X.  p.  515. 
docet,  luctom  corni»  et  Spiritu*  propriam  e**e  eorum,  qui  tei  1.)  jam  actu 
renati,  vel  2.)  in  niQtji  ad  conversionetn  sunt,  i.  e.  Spirjlu^SancÙLgratiose 
od  conversionetn  tnoventur.  Nec  muius  b.  Joli.  Oleario* -tkmtin.  Isag. 
Carpz.  in  Libi).  Symb.  p.  1245.  factojn  in  conversione  ìwmini*  conspicuam 
describit  et  in  ipso  fieri  conversioni*  hominem  luctari  docet. 

b)  Ita  •  nani  b.  Joh.  Meisnerus  in  Disn.  pecul.  de  Pugna  Carni*  et 
Sj)iritu*,  ad  locum  Gal.  5,  17.  J$  22.  scribit:  Tempm,  quo  coepit  lucta 
isthaec,  illud  momentum  statui  potest,  quamprimum  homo  vires  Spiritus 
&incti  in  regeneraiione  sentii,  et  a\urat  usque  ad  vitae  jinem.  Quemad- 
modura  autem  haec  loquuntur  de  bomine  sub  gratta  convertente  con- 
ttittdo,  et  prò  statu,  quo  conversionem  Spiritus  S.  in  eo  operatur,  ita  non 
inde  coneludendum  est,  quasi  statuatur,  in  homine  nondum  renato  et\ 
ante  primam  conversionem  dari  bono*  motm,  pium  desiderium ,  saneto*  cogi- 
tqtiones,  rf^x(»r>ru;//.r»u^c«->  et  initio /idei;  prout  etiam  b.  Mus.  monuit 
in  Ausfuhrl.  Erklarung  p.  423.  424. 

c)  Quae  quidem  a  lucta  sive  pugna  rationis  et  affectuum  eoliche 
distinguenda  est;  prout  b.  Scherzerò*  1.  c.  de  Naturali  Pugna  Honesta- 
ti*  Naturali*  cum  appetitibu*  itwrdinati*,  Boni.  ^,  15.,  ubi  roentio  fit 
mutuae  uccuAittioni*  cogitationum  ;  dz  lucta  carni*  et  Spiritu*  autem  Rom. 
7,  15.  *qq.  cap.  8t  ti.  Gal.  5,  ltilhp.  monet. 

d)  Unde  tamen  non  sequitur,  voluutatem  habere  yires  naturatesi 
per  quae  ipsa  se  tuoveat  ad  volenduin  spiritualia  contra  inclinatione 
carnis.    Ac  potiti»  certuin  est,  actus  illos,  qui  in  homine  in  ipso  o 
let  progressu  conversionis  fiunt,  non  toni  homini*  esse,  quam 

de  quo  infra  suo  loco.  ; 

W*'  '«""'  '  /  / 
Ad.  Osiandkr:  ,,Exciplt  Homcjus  distinguendo  Inter  primura 
initium  conversionis  et  ejus  p/OfiM;«i£SUiy-  In  primo  initio  utique  homi- 
nem esse  mortuum,  destitutum  omnl  vita  spirituali,  at  in  progressu 
non  simpliciter  mortuum  posse  dici  ;  quod  ipsum  probat  ex  I).  Chetn- 
nit.  in  Conc.  Trid.  Sess.  VI.  c.  2.  ita  scribeute:  .Quando  Spiritus  San- 
ctus per  verbum  coepit  naturaiu  sanare,  acccusa  aliqua  sciutilla^efflca-  ; 
ciae  et  facilitati*  spirituali»1  (haec  scintilla  est  gratta  excitans  et  ad-  V 
iuvans),  ,Hcet  reuovatio'  (conversio)  ,non  slatim  sit  perfecla  et  abso- 
luta,  sed  in  magua  intirmitate  tantum  iuchoata,  tu  ne  tamen  nec  mens 
nec  voluntas  est  otiosu,  sed  ali(|Uos  motus  ha he ut  novos,  quos  etitira 
debent  exerecre  meditando,  orando,  couando,  luctando  etc,  atque  hoc 
est  cooperar!  grutìac  divinile.'  Addit  ex  loco  de  viribus  hom.  c.  7.: 
,Post  motum  voluntatls  divinitus  factum  voluntas  huinuua  se  non 
habet  pure  passive,  sed,  muta  et  adjuta  a  S.  Spiritu,  non  repugnat,  sed 
asscutitur  et  flt  oi•v^'/»^f^f.,  Ergo  Dei  voluntas  nostra  tlt  sive  dlvlnae 
gratiae  cooperatur,  nou  tantum  cum  homo  jam  renatus,  conversus  et 
justitìcatus  in  llde  et  airitate  crescit  et  opera  pietatis  per  gratiata 


206 


PAUT.  III.     CAP.  IV. 


justiflcantem  et  inhabitantem  facìt,  sed  et  cuin  per  attxilìa  unitine  prae- 
venlentls,  praepurantis  et  udjtivantìs  ad  Deum  convertltur  et  p  ri  mura 
justitleatur.  Sicut  enim  homo  rcnattis  et  justificatiis  eooperari  gratiae 
SpIrltusS.  jam  inhabitantis  dleitur,  dum  dono  seu  talento  gratiae  j  ti sti- 
flcantis  et  sanctifleantls  semel  aceepto  sud  ti  lo  negotiatur:  Ita  idem 
etiam  atixillls  gratiae  S.  Spiritili,  adliuc  corda  nostra  nondtim  inhabi- 
tantis, «ed,  ut  ea  intret  atque  inhabitet,  ptilsantis,  cooperatur,  dum 
auxiliis  illis  prneventus,  adjuttts  et  praeparatus  ad  Deano  convertltur, 
ut  justilleatiis  at«|tie  renatus  templum  Dei  et  Spiritus  illius  fiat.  Resp.  : 
I.  Hominem  non  tantum  in  initio  conversioni*,  sud  ctiam  lp  progressu 
adhuc  esse  inortuum  ;  quia  <<)  gratia  divina  etiam  in  progressi!  nomi- 
nem  saltcm  praeparat,  ita  ut  non  coopt;returT  ned  ^jtiyejiitypnatur  ad 
majores  gratiae  motus  successive  suscipicndos.  J)  Quia  homo,  etiain 
in  progres.su  conversionls,  ante  ultimimi  instans  fldei  collatae  et  dona- 
tae,  nondum  est  vjyjtlrrttim;  carcns  »utem  principio  vitali,  quomodQ, 
vltaliter  eooperari  potcst?  Quia  ;)  quiequid  ugitur  in  progressucon- 
versionis,  circa  ~hominemf  ritrae  sese  habet,  ut  patebit  in  seqq,/^.  Ad 
primum  tcstimonium  b.  Chemuitii  :  illum  vocabulo  conversionls  usum 
In  tota  sua  latitudine,  quatenus  non  tantum  dicit  traductionein  ab  ui- 
mfiUtaia  ifl  frl«-m,  qua  vere  sic  dieta  conversio  absolvitur,  sed  et  qua- 
tenus dicit  continuai  ii meni  istius  conversionls,  supposita  jam  vivifica- 
tione;  adeoque  vox  conversionls  tum  transitive  tum  Intransitive  sic 
dìctam  converslonem  complectitur.  Nec  3.  concludit  altcrum,  utpote 
loquens  de  voluntatc  adjyja;  adjuvari  autem  voluntas  non  potest,  nisl 
praesupponatur  jam  vivere  et  vitallbus  viribus  instructa,  adeoque  con- 
•  '' ~mt>  currere  cum  gratta,  licet  languide  propter  peccatum  clrcumstans." 
(Colleg.  th.  IV,  333.  sq.)  Cf.  Qucustedtius  et  Huelsemannus  supra 
p.  192.  sq. 

Responsi  »!  Facult.  Thkol.  Lipsiensis  ad  Qq.  a  MinUUrio  Re- 
giomontano  de  Latcrviaiuiri  propostiti*  (1G4G):  „Distinctionem  vestram  "t 
Inter  convenaonrm  primam  et  xecundan}  admittimus  quidem,  sed  ita 
tameng  ut  per  primam  iutclligamtis  acjioncm  Del,  qua  solus  movet  aui- 


V»*  v  » 

I 

*     1  ».  tu  • 


munì,  et  per  flrnl.fr  in  pme  venlentem.  nraPimniiiUmi  vi  oi« ■rantcìn.  ut 
Augustinus  noniinat,  ita  flectìt  voluntatem,  ut  ei jissentiri  ineipiat^et 
gbsequi,  Id  quod  constat  yxciuulo  Lvdtae.  cui,  dum  atiscuTlaret  Pittilo, 
8p.  S.  cor  apcruit,  ut  attenderei  illis,  quae  dicebantur  a  Paulo,  Act. 
1(>,  14.  Atqtte  hoc  seti  su  dicitur  Deus  onerari  :^  y,drfr  Phll.  2,  13.,  /-v«v-  - 
quando  aufert  cor  lapldcum  de  carne  hominis  el  dal  cor  carneum  et 
novum,  et  Spiritimi  suum  ponit  in  Interiora  illius  etc.  Bzocll.  3(»,  26. 
Haec  est.  solius  Dei  actio  et  operatio,  et  contradistinanilur  cooperationt 
hominis;  eodem  Angustino  teste,  libro  de  Gratia  et  Lib.  Arb.  c.  17.  et 
lib.  2.  contra  duas  Epistolas  Pelaglanorum  c.  !).  .Ut  ergo  velimus*.  in- 
quit,  .sjflB  in  ibis  nperatur  ;  rum  autem  volimiiix,  et  sicjjilunms,  ut  facia* 
mus,  qobiveum  operatut-'  EtBernh.  lib.  de  Grat.  Dei  et  Lib.  Arb.  haut 
procul  a  fine:  ,Qul  bonum  neininem  invenit,  neminem  salvat,  quem  non 
praevenit.  A  Deo  ergo  sine  dubio  flt  salutls  nostrae  exordium,  nec  pjjr 
nos  utiqtte,  nec  npbùcum.>  F,ojyn^jone^  png.  t!H0.  :  .Conversio  volun- 
tatis  nostrae  depnivatae  (quaereveranmil  aliud  est,  quam  ejusdem  .re- 
suscitai io  a  spirituali  morte)  omnino  solius  Dei  opus  est,  sicut  etiam 
p^ìftgtiitif»  In  corporali  camis  resurrectione  soli  Deo  est  tribuenda'; 
f.  sq.  «HI.  :  , Hominis  nondum  renati  intellectus  et  voluntas  tantum  sujtf 
subirctìtn^  rmiiyffafìtfpnL  •  stint  enim  hominis  spiritualiter  m<>rtuj~Tntel- 
lectus  et  voluntas,  in  quo  homine  Spiritus  Sanctus  conversione!!,  et  re- 
novatlonem  operatur;  ad  quod  opus  hominis  convertendl  voluntas  nihil 
confert,  sed  patitur,  ut  Deus  in  Ipsa  opcretur,  tlouyc  regciuiretnr. 
Posteti  vero  in  alils  sequentibus  bonls  operibus  Spiritul  S.  cooperatur 
'etc.4  Per  ctmrrrsioHem  vero  srrii)i(lg^{  intelligimus,  (piando  liomo  post 
illuminntiohem  mentis  et  voi  ùntati»  motionem,  qua  8p.  S.  excitav  it  in 
corde  hominis  pium  proposltum,  deslderlum  et  conatum,  uti  Chemni- 
tius  loquitur,  et  homo  ex  nolente  factus  volens,  Incipit  ipsi  Deo  co^pci 


Digitized  by  Google 


DB  REGENEKATIONE  ET  CONVERSIONE. 


207 


rari,  et  nifd  ex  obstinata  malitia  perseveraverit  in  malo,  «frati  am  ob- 
latam  per  fldem  a  Sp.  S.  excitatam  amplectltur,  probare  etiam  incipit, 
quae  Kit  beneplaccns  voluntas  Dei,  Rom.  12,  2.,  et  ex  animo  Deo  obe- 
dire,  Rom.  6,  17.   Et  quidein.admyig  porro  arrati  i  Del  subsequente  et 

t  t  adjuvante,  uti  Aug.  appellat^Tieqnji  simui  Christus  dicit  Job.  15.: 

/.  >»..^  J  Jì>'  '  tSinc  me  nihil  potesti*  falere, 4  Habet  cnim  Ulte  sermomm  ad  discipu- 
los  jam  regeni tos  de  permansione  et  pcrscverantia  palinitum  in  vita, 
cui  semel  inserii  erant.  Et  in  hac  latitudine  seu  auiplitudinc  sipnilha- 
tus  acceplt  conversioni*  vocem  Formula  Conc.  lit.  d.  f.  C75.,  cum  ait: 
,Hoc  enim  certissìmum  est,  in  vera  conversione  iiuiuutatioueiu,  re- 
novationem  et  motum  fieri  oportcre  in  hominls  intcllectu,  voluntate  et 
corde,  ut  nimirum  bominis  mens  peccata  ajmoscat,  iram  Dei  metuat,  a 
peccato  sesc  avertat,  proni  isslyuem  gruiiac  iu  Cliristo  a^uoscat  et  apr 
preliendatj  pias  cogitatioties  animo  ngitet,  bonum  p_ro_posiLUiu  habeat, 
aTque  diligentiam  in  uioribus  suis  refendi*  aUTùTicat,  et  contiti  camera 
pugnct.'  "    (Bedelc.  Thcs.  Cons.  App.  dir.  Gruebelii  (1«71)  f.  64G.  sq.) 

§  29. 

Actus,  qui  negotium  conversionis  ingrediuntur  et 
constituunt,  dicuntur  et  sunt  spiritxtales*  et  ab  animali' 
bus\\  recte  distinguuntur.  Sunt  autem  jmim&ks,  qui  prò 
òl)}&ctQ_mQteriali,  proprie  et  per  se,  habent  rea  ^pnsihns0 
subjectas,  aut  quae  ad  res  sensibiles  causae  vel  aliam 
Iiabitudìnem'1  important,  prò  formali  objecto  habent 
lumen  naturae'  et  bqnitatemf  lumine  naturae  cognitam. 
Spirituales  ex  adverso  sunt  yzo&£Ìpy£  quidem,  quorum 
objectag  excedunt  naturae^qrdinem  et  lu,men.  sub  revela- 
tione  autem  divinah  cognoscì  et  sub  ratione  boni  per  re- 
velationem  cogniti1  appetì  possunt  et  solent;  fgctiu&kt 
tamen  huc  etiam  actus,  qui,  licet  circa  res  lumini  naturae 
subjectas  occupentur,  tamen  sub  aliqua  ratione  spirituali k 
in  eas  tendunt,  vel  ad  res  luminis  naturae  captum  ex- 
cedentes  tendunt  et  actus  aliquos  sublimioris  ordinis  in- 
cludunt  et  connotant.1 

a)  Deuomiuatione  quidem  a  caumefìiciente,  quae  est  Spiritus  8., 
petita  (seiliect,  quod  non  aliumre*  lioinTni  obt'mgunt,  quani  ex  super- 
naturali  operatione  Spiritus  Snncti),  fondata  tamen  in  ratione  objfjtà, 
ut  postea  in  thesi  docetur.  Sic  in  Seripturis  dicuntur  actus  cogno- 
scendi  fieri  r:>st>!ia7txài<;  aut  *piritnalitrr  1  Cor.  2,  11,.  Alias  nupernatUr 
Xaké  appellantur. 

b)  Qui  ali  s>n'  relieta  ejitsque  viribus  naturaliluis,  citra 
Bupernnturnlem  Spiritus  S.  gratiam,  etiam  in  statu  post  lapsum  p_r$fc» 
ficisci  nogsunt  et  prnficigcuiitur  atque  ita  in  hominem  q nimalfjn^ iliux ttvy , 
caduni,  juxta  ITcT  Suntque  ideo  natitrala  in  substantia  sua  pariter  et 
productionis  modo.  Alias  quidem  actioues  naturale»  atque  qmji\sdet 
strictius  accipiuntur,  quatenus  non  tantum  supernaturalibus,  veruna 


Digitized  by  Google 


208  PART.  m.    CAP.  IT. 

etiam  Qijrilihu*,  nwralihm  et  qrtijicialiku?,  quae  tamen  omnes  viribus 
naturae  fieri  possunt,  con  t  rad  istingu  unto  r,  vid.  b.  Meimeri  Anthropnl. 
Disi).  XXI.  Q.  XII.  §  107.  p.  m.  811.  812.,  b.  Gerhardi  Disp.  Isag. 
XXVII.  cap.  VI.  de  Lib.  Arb.  §  3.  p.  961.  ;  sed  hic  licebit  nobis  post 
alios  significationem  pajulc^ampliorem  retinere. 

c)  Unde  naturalis  nostra  coguitioi&c_{jttL 

d)  Nimirum  res  sensibiles  in  suis  phantasmatibus,  ab  intellectu 
agente  elevatis,  cognitae  naturaliter  movent  intellectum  j^er  dwr.urirum. 
etiam  ad  cogli  it  ione  ni  alior^m^objectoruni,  ad  quae  scse  per  inodum 
efl'eetuum.  aut  aocideulium,  aut  alio  modo  habent.  Et  sic  non  tantum 
res  materiales,  sed  et  imjmjtejriales  Donmque  ipaum,  ratione  ejuatfin- 
tiae,  esaentiae  et  attributorum.  imo  et  ajiquam  cu)t,iift  divini  ratintipn^ 
naturaliter  coguoscunt  homines,  juxta  Rom.  1,  li),  sqq.  Pml.  19,  1. 
Volnntu  autem,  repraesentata  sibi  ab  intellectu  bonitate  rerum,  ad 
appetitioneni  earum  movetur,  v.  g.  ut  velint  agere  et  agant  quodam- 
modo  juxta  legem,  Rom.  2,  13.,  ut  quaerant  Deym,  Ad.  17,  2£.  27. 
Confer.  A  tip.  Conf.  Arti  e.  XVIII.  ejusque  jVpolog.  et  quae  de  justitia 
cernita  aut  ijjj^i.  vulgo  docentur. 

e)  Tanquam  ultimam  rationem  cognoacendi. 

f  )  Sive  suoni,  sive  alteriua  rei,  ad  qua  ni  (ut  media)  ordinantur. 
Tara  late  enira  se  extendunt  actus  aiiimales  ex  parte  voluntatis,  ut  ad 
omnia,  quae  ex  lumino  naturae  sub  ratione  boni  cognosci  possunt,  re_- 
ferantur. 

g)  Et  sic  dicuntur  esse  Spiritus  Dei,  quod  in  Deo,  qui  Spiritus 
est,  latent,  ita  ut,  cjuemao'moauin  nemohominum  novit,  quae  sunt  nomi- 
ni», nisi  *piritu*  ìxominis,  qui  e#t  in  eo,  sic  et  ea,  quae  trunt  Dei,  nemo  novit, 
nisi  Spiritus  Dei,  docente  apostolo  /  Cor.  2(*12.  et  llf.  Quo  spectant 
mysteria  trimtatjs,  incanuxtiouJ*  et  satisfadionisJ2m*ti,  visio  Dei  jw- 
tuitiva  etc. 

h)  Tanquam  ratione  assentiendi  propria.  Conf.,  quae  de  ob- 
jecto  forra,  theol.  in  Proleg.  cap.  L  §  35.  Voi.  L  p.  68.  deque  Fide 
ex  parte  asseusus  spectata  rart.  III.  cap.  III.  §  4.  dixiraus. 

i)  Prout  meritum  Christi  nobis  applicanjlum  ipsaque  rejnissio 
peccato™  m  et  vita  aeterna  appetuntur,  Christus  raediator  diligitur, 
in  Cbristo  Deoque  reconciliato  confiditur,  quando  intellectus  lumine 
revelationis  illustratus  ea  repraesentat  voluntati,  ut  homini  bona. 

k)  V.  g.  coljibendi  concupiscentiaa  inordinatas,  intuitu  aeternae 

Btenae  aut  geliennae  (quam  revelatio  divina  tuonstrat),  djìigendi 
eum  in  Chrislo_ nobis  faventem  etc,  quod  utrumque  est  supra  vires 
naturale»;  sicut  ratio  sub  qua,  sive  objectuni  formale,  est  aliquid  spiri- 
tUfllc-  Alien  enini  aliqua  cohibitio  motuum  appetitus  sensitivi,  sive 
^ftcljUjm,  ex  studio  Jionestatig  aut  meta  pociiar u ni  "q uar u ni libet  et 
dilectio  (junedam  Dei  ex  creaturis  cogniti,  tanquam  auctoris  naturae 
et  bonormn  naturalium,  uaturaTts  esse  potest. 

1)  Conf.  cura  bis,  quae  h.  1.  dieta  sunt,  b.  Mumeutn  de  Gmven». 
Disp.  IV.  eap.  L  §  12.  sqq.  ad  38.  p.  248.  ad  267. 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


209 


Actibus  animalibus»  accensentur  etiam  illi,  quos  pae-*JU*«.~:-x^,; 
daaoqicosb  vocant;  qui  circa  media0  conversionis  non 
solum  ex  parto  cor  pori  sd  et  membrorum  axtemorum. 
verum  etiain  ex  parte  intellectus*  et  voluntatisf  exerceri 
debent.8 

a)  Iu  latiore  sign  incatione  (de  qua  vid.  not.  6.  ad  §  29.)  acceptia; 
qui  tamen  a  splritualibus  distinguuntur. 

b)  Quibus  non  quidcm  conversio  intrinsece  inchoatur  aut  per- 
ficitur,  attamen  homo  eonvertewTus  velut  via  ordinaria  co  perducitur. 
ut  media  penes  illum  in  usu^recte,  constituantur,  et  sic  Deus  per  suara 
gra  tiara  verbo  suoalligatam  citra  malitiosara  hominis  i  epugnantiam  in 
ìllius  animo  onerari  et  conversionem,  inchpare  ac  perficere  possit.  Di- 
cuntur  ejusmodi  actiones  a  quibusdam  ecelexiattkàg,  vid.  b.  Kromayer. 
Theol.  Pos.-Pol.  Art.  IX.  de  Lib.  Arb.  fhes.  II.  p.  537.  ;  ab  al  ns,  cum 

i  Jl         addito,  MJninjiiras  prisma*    vid.   b.  ^Huttet.  LL.  OC.  p.  273.  ;  fldÌCtt68 

,*  .7  ~  eacrae  cxteniae,  b.  Meimer.  Anthroi>ol.  Disp.  XXI.  Q.  XII.  §  108. 

c)  V  ejjjum  Jegis,  inquam,  et  evangelii  vej-bique  niimsi£rium. 

d)  Quales  sunt:  tempi  um  accefare,  vertyujiy  Dei  audire,  legere. 

e)  V.  g.  menti*  "iu&gìke  aliava  verbum  praedicatum  aut  scriptum 

i  tìitìditari. 


prosegui,  et  prò  captu  lut» 

f)  Quo  spectat  ipsum  detiderium  aujiaidi  aut  leaendi  yerbum  et 
camak  illud  tfudium.  quod  Hutteru*  et  aliìTl.  ce.  tradunt. 

Kromayerus:  ,, Inter  actiones  eccleslastlcas  et  spirituales  distln- 
guendum  censemus.  Actiones  ecclesi&sticae  sunt,  ut:  legere  verbum 
Dei,  adire  templum,  aiidire cpjiclonea.SftfiXas  et  quidem  cùm  atten- 
tionc  ;  spirituale»,  ut  :  credere  verbo  diyinp»  credere^  Christunj  jjxo  Sfl 
mortuum  ctc.  Priore»  sunt  adhuc- In  manu  nostra  posTtae:  non  autem 
posteriores.  De  prioribus  exaudiendus  est  1 .  locus  Amosi  8, 1 1 .  :  ,Ecce  /.^  M  J  /,  k 
dies  veniunt,  dicit  Dominus,  et  mittam  famem  in  terram,  non  famem 
panis,  ncque  sitim  aquae,  sed  audiendi  verbum  Domini.  Et  commove- 
buntur  a  mari  usque  ad  mare  et  ab  aquilone  usque  ad  orientem  ;  clrcum- 
ibunt  quaerentes  verbum  Domini,  et  non  invenient.'  2.  Marc.  6,  20.  : 
,Herodes  Mrregeuitujs)  V^ì:  i-  e-  Hbenter  et  cum  dclectatione  Johannem 
baptistam  audiebat.'  3.  Act.  13,  7.:  ,Sergius  (If'regenltus),  accerslto 
Barnaba  et  Saulo,  fjrrQy'flgf  i.  e.  d,esiderabat  audire  verbum  Dei.' 
Ajlud  itaoue  est  desideruim  audiendi  vel  legendi  verbum  Del,  ^UlilLest 
dcslde  r  i  ti  m  e  re  d  e  u  dì.  Illud  est  «V  tyùv  et  fieri  potest  vel  pjriiritu_povi-  A  —  '  ^ 
tatis,  vel  ad  faciendum  gustimi  facundiae,  vel  iWusionis  gratta,  veT  alias 
ob  causai ;"JtìC.èst  opufTSpT  SarietI,  qui  velie  et  perficere  in  nobis  ope- 
ratur,  Phil.  2,  13.  Quod  de  auditu  verbi  externo,  non  interi)»),  qui  jara 
est  frpKiKfmuhfK.  Tì  jiarn  Hebr.  4,  2.,  "Tóca  supcrius  allegata  sint  accl- 
pienda,  ex*  oTctis  patet!  Hic  auditus  verbi  externus  non  babet  rationem 
viLrUj.  sed  Mjàtik  Pyr  quod  Deus  fidein  in  cordibus  nostris  accendit. 
Miritum  enim  congrui,  quod  fingunt  hic  pontificii,  cum  se.  homo  facit, 
"quod  per  naturali)  lacere  potest,  quod  tunc  congruura  sit,  Deum  ejus- 
modi nomini  dare  grati  am,  nos  cum  Scriptum  ignoramus."  (Th.  posit.- 
pol.  P.  I.  p.  &37.) 

ni.  14 


Digitized  by  Google 


210  PART.  III.     CAP.  IV. 

g)  Scilicet,  quod  ordinarie  Deus  Sgnnigt  «j^iVip/ift^  flfr  coelestcm 
gratiam  ad  *alutem  conferai,  licet  7;mm»f  Mix  vuritiutL. V£.L..WJLyru i 


vel  condigni  jtH  ajfócnbendum,  quoti  -per  iMa*  art  «me*  ad  gratiam  Dei  vel  ad 
conver/ionem  aligua  in  homine  jiai  praejìaraiio.    B.  Hxdter.  1.  c.  p.  274.  a. 

r   _  Gerhardus:  ..Meriti  de  congruo  et  de  condinno  differentia  haec  a 

lt  /„'..*       „  L^u.:f  pontlflclls  consti  tu  1  tur;  ihu$  vaiet  ad  impetrandam  juiBiam  ^raliaia, 

Aw;  vero  ad  gMfflBiMflyfl  ^r;itlac  et  justitiae,  adeoque  ipsam  vitam  aeter- 
ììiui 


ra.  Illud  ni  ti  tur  libera  li  tate  acceptantis,  hoc  vero  in  debita  prae- 
miantis;  ulrique  vero  commune  esse  statuitur,  quod  sit  actus  jfbt  re 
cj^ims.  quod  ad  retributionem  praemii  acreptetur  et  quod  Inter  labo- 
rem  et  praemium  quaedam  sit  aequalitas.  Quando  autem  quaeritur, 
■  v— an  vitam  aete.rnam  quia  possit  mereri  de  congruo,  vel  de  condigno,  qui- 
dam modestiorcs  respondent,  de  congruo  ;  plerique  vero,  de  condigno 
vitam  aeternam  nos  promereri  posse,  respondent."  (Loc.  de  boni» 
opp.  §  108.) 

%  31. 

Caeterum  cum  conversio  intransitiva  idem  sit  ac  poe~ 
nitentia*  aut  resipis^entia^  manifestum  est,  partes  ejus 
recte  constitui0  contritionem*  et  jid&nf 

a)  Sic  b.  Mu*.  de  Conv.  Disp.  I.  §  3.  p.  2.  Intelligitur  autem 
poenitentia  non  qualiscunguej  generatim  loquendo,  sed,  specialiter 
sumta,  prò  ea,  gnnp  pst  hjmun\> UMBOBtoM  et  quae  juxta  scriptores  eccle- 
siasticos,  licet  aliquando  «trictiwt.  accipiatur  prò  parte  convcrsionis. 
quae  contritio  dicitur.  saepe  tamen  prò  ttfn  ^wr»imie.  accipttur;  prout 
etiam  in  Scripturis  vocabulum  nsraulktta  quidem,  aut  'tzTu»ifo<T>'t<ii. 
quod  fornialiter  significat  solicitudinem,  displicentiam  ac  dolorem  post 
factum,  ita  ut  vroyrie  partem  convcrsionis,  ncmpe  conXfitìonem,  signi- 
tìcet,  sunerdocliic:  lumen  totani  converxionem  notat,  vox  i^jàkuut  autem 
geu  ueraviteìv.  etsi  et  ipsa  formai  iter  non  significet  fidem  seu  credere  in 
Christum,  implicite  tamen  et  matcrialiter  eam  includit,  quando  conver- 
sionem  totam  m  suo  proprio  significat u  frequenter  denotat.  Vid.  11. 
a  Mus.  citata  Disp.  I.  cap.  IV.  p.  29.  sqq.  et  Disp.  II.  cap.  III. 
p.  65.  sqq. 

Quenstedtius :  „Hoinlui  tributa  vox  poenitentiae  sumitur  apud 
theologos  vel  prò  conversione"  transitive,  acccpta,  vel  de  conversionls 
iranfiitlye  seu  aitfite  su  m  tue  eFcctù,  et  haec  siguitìcatio  est  hujus  loci." 
{L.  c.  c.  9.  s.  1.  th.  3.  f.  834.) 

b)  Nempe  ita  signifieatio  verbi  /xercnmtZV  Latine  ad  literam  reddi 
solet.  Conf.  b.  Mus.  Disp.  I.  cap.  I.  §  3.  p.  2.  et  cap.  IV.  $  56.  et 
59.  p.  29.  30.  31. 

c)  Sane  conversionis  (sive  poenitentiae)  ewntiam  in  bis  duobm. 
contritioiie  et.  consistere,  agnovit  etiam  b.  Mumew  Disp.  I.  §  3". 
p.  2.  cap.  IV.  §  66.  sqq.  p.  34.  Ausfiihrl.  Erkliirung  L.  XII.  Quaest. 
63.  p.  561.  sq. 

QfEXSTEDTirs  :  ,,Disting.  Inter  vocem  poenitentiae  late  sumtarn 
prò  tota  ad  Dcum  conversione  cum  suis  proprietatibus  et  eWétfìbuf.  quo 
sensu  poenitentiae  partTrjùs  adjunffilur  iio^aooTdìaula  in  Apolog.  A.  C.*»-~>'  '-y 

^        1 5'-*  *    *  W  & 

V 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  211 


art.  12.  :  ,Sl  qui»  volct  adderc  tertiain  partcm,  videi,  dlgnos  fructus 
poenitentiae,  h.  e.,  mutationem  totlus  vltae  ac  inoruin  in  melius,  non 
refragabimur*  ;  et  poenitentiae  vocern  jtrrip"*1*  "'■•i>/°  acceptam,  et  sic 
dtiae  tantum  sunt  es*entiales  verae  et  salutari*  poenitentiae  partes, 
contritiu  et  fldes;  bona  opera  vero  sunt  poenitentiae  fructus  Matth.  3,  8. 
£Act.  26,  20)  Apoc.  'i,  5.  De  hls  partibus' dlcit  AugHConf.  art.  12.: 
^y?  ,Constat  poenitentia^rogrjgjil.s  dunbus  partibus,  altera  est  contriti^  §Sa 

terrore»  incnssj  conscTentiae  agtìlto  peccato,  altera  est  fidfx.  quae  con- 
clpltur  ex  evangelio  seu  absolutione,  et  credit,  propterChristum  reniitti 
peccata,  et  consolatur  conscientiam  et  a  terroribus  liberat.  Delude 
sequi  debent  bona  opera,  quae  sunt  fructua  poenitentiae.'  Idem  repeti- 
tur  in  Artic.  Smalcald.  P.  111.  art.  3.,  iu  Form.  Conc.  art.  5.  ctc."  (L. 
c.  8.  2.  q.  2.  f.  «54.  sq.) 

Dannhaukrus  :  „Si,  inquit  Gerhardus,  nova  obedientia  statultur 
pars  essenjjall*  conversioni»,  non  erlt  tirma  proni issjo  rccouclliationis 
cum  Deo  et  remissioni*  peccatorum,  quia  ex  qualitate  et  quantltate 
novae  obedientiae  judicabitur  de  reconciliatione  nostra  cum  Deo  et  re- 
missione peccatoi'um.  Consequens  repugnat  dicto  apostolico  £um, 
4,  !([  :  .jdeo  ex  tlde/gratls^ut  sit  tirma  promtsslo.*  Observa  autem  : 
quando  x]o va .  o bcu* i euliii __ ni. C£x*<J ri  »  »<  ronsjjjufns  verae  poenitentiae 
statuitur,  tum  nomine  ilio  non  solum  exteriora  bona. opera,  sed  etiam, 
adi-oqui!  cu  murimi*,  mttriu*  1'0»"'''  urunyaitym  intelllgi,  cum  quandoque 
exteriora  quaedam' operV  n^Tn^^siiit  Sequi;  e .  g.  in  ajtfcjulo  mortis,  in 
extrema  inopia  etc.  ;  ubi  locum  habebit  illud  Augustini:  .('orouat  Deus 
intus  vuluntateiii,  jfi  non  invenit  bene  operandi  facniltatein*  ;  itemque  **> 
Tllud  Remigli  :  ,Si  divitias  /achael  nonhabes,  sì  desint  flbTduo  minuta 
yiduae,  sl_ncc  caUceìu  frìgltlftlL  Sti)u,<  offej£ej_oJIeX JiuaJjiwam 

v^njUkUm'  CI.  Rroehmand.  p.  383.,  ubi  Smalcil  instantia  refelli- 
tur. . .  liti  fructus  non  est  para  arbori*,  sed  effectus,  ita  et  scleragogla;  V-  •  /••  /»  . . 
satisfactio,  uova  obedientia,  bonura  proposltum  fructus  est,  non  pars. 
.  .  .  Additio  novae  obedientiae  ad  partes  poenitentiae  est  obturatrix 
Philistaca  fontis  solatltlui.  Nam  si  Introni  post  absolutionem  adirne 
pars  aiiqua  essentialis  defuit,  nimirum  voluntaria  OKMtpay*jyiat  jam 
dubius  de  salute  debuit  metuere  aliquod  jejunium  epulonis  in  purgato- 
rio."   (Hodosoph.  Phaen.  XI.  p.  G37.  sq.) 

A  N  T  I  T  H  E  8  E  8. 

Qi:knstedtiu8:  „Antitheaia:  l.  Pontiftciorum.  qui,  1.)  contritio- 
nem  sensu  orthodoxo  acceptam  poenitentiae  parte  m  esse,  negant.  Sic 
enim  Bellarminus  1.  1.  de  poenit.  c.  19.  propos.  1.:  ,Terror  animo  iu- 
cussus  a  lege,  quem  Lutheranl  contritionem  sive  mortitlcatlonem  ap- 
pcllant,  non  recte  Inter  partes  poenitentiae  numeratur.  Haec  propo- 
sltio  contornila  est  concilio  Tridentino  sess.  6.  c.  6.*  2.)  Fidem  nullo 
modo  poenitentiae  partcm  dici  posse,  contendunt.  Bellarminus  1.  jam 
alleg.  propos.  2.  :  >F_lile.a.<,  Inquit,  ,non  est  pars  poenitentiae,  licet  ad 
in  etllciendam  necessario  requiratur.  Haec  propositio  etiam  confor- 
mis  est  concilio  Trid.  sess.  fi.  c.  6.*  ('atechisin.  Rom.  f.  242.:  , Fides 
nullo  modo  poenitentiae  pars  recte  dici  potest.4  E  contrarlo  statuunt, 
poenitentiam  his  tribù*  partibus  constare  :  contritivne  curdi*,  ad  quam  ) 
pertineat,  ut  doleat  ,de  peccato  commisso  cum  proposito  non  peccandi 
de  caetero',  ut  liabet  Catechism.  Rom.;  conftssioJic  fri.-,  ad  quam  requi- 
ratur, ut  peccator  omnia  peccata  mortalia,  quorum  meuioriam  habeat,  (  K^" 
sacerdoti  couflteatur  integraliter  ;  et  tftfjffrCtlMM  BBgfl  secundum  ar-  J 
bitrium  sacerdotls,  quae  quidem  praecipue  fiat  per  ar<jUionepti  je/uniu.ia  .  o^/"* 

et  el<rmn*jin<ìs.    Ita  concillum  Florcntinum  de  sacramento  poentténllae  (p 
et  conci  1.  Trid.  sess.  14.  c.  13.    Bellarminus  1.  1.  de  poenit.  e.  19.  prò-  K 
pos.  5.  :  ,Tres«,  inquit,  , sunt  partes  poenitentiae:  cjuiLritjq,  confessio 
et  satisfactio,    In  hac  propositione  omnes  catholici  convenTunt.'". '".  . 
2.  Calrinignontmj  qui  poeuitentiae  partes  faciunt  mortitlcatlonem  car- 
nls  et  vivltlcatlonem  spiritus  sive  veleria  nomini*  interltum  et  renovati- 


aii 

V  *  ea 


Digitized  by  Google 


2)2 


ir  art.  m.   CAP.  IV. 


onem  spiriti)  s  sive  novi  hominls.  Ita  Catcch.  Palatiti,  p.  88.  :  ,In  wie 
viel  Stiicken  stehetdie  wahrhafttge  Busse  oderBekehrung  desMenschen? 
In  zwel  Stiicken,  in  AfrfltiPrh""fT  ri f " *-ì  ftlten  und  Auferstehun%  des  noucn 
Menschen.'  .  .  .  Contritionem  vero  et  Hdem  partes  poenitentiae  esse, 
ncgant.  .  .  3.  Philippistarum,  contritionem,  tidem  et  propositum  emenr 
dandi  vitam  partes  poenitentiae  facientium;  vide  libellura  catecheticum 
/»  (  /  '  ;  ChytTUPl;  sed  respiciunt  indissolubilem  verae  poenitentiae  et  honorum 


ri 


operum  nexuni. . .  4.  Socinianorum,  qui  cum  pontitlcils,  fldem  poenlten- 
tiae  partetn  esse,  inflciautur  et  novatn  obedientiam  ac  bona  opera  partem 
ejus  constituunt.  ,Ad  naturam  poenitentiae  non  pertinet  fldes*,  inquit 
Smalcius  disp.  2.  de  poen.  c.  Franz,  f.  354.,  sed  consequens  ejus  est, 
quod  ex  divina  benignltate  accedit.'  Quod  vero  nova  obedientia  pars 
sit  poenitentiae,  idem  Smalcius  docet.  ,Hancque',  alt  f.  356.,  ,solam 
fere  esse  cssentiam  poenitentiae.'  Contendunt  quoque  cum  Remonstran- 
tibm  Apolog.  c.  15.  :  ,Poenitentiam  iiihil  aliudessc,  quam  vitae  correcti- 
onem.'  5.  Wrigelianonim,  qui  ,essentiara  poenitentiae'  conflant  ,ex 
contrito  corde  et  iniitatione  (tristi,  quae  flt  mansuetudine,  humilitate, 
patientia  et  obedientia4,"  ut  apud  Weigeliura  in  omnibus  fere  tractatlbus 
videre  est.  Item  Welgello  poenltentla,  confcsslo,  fldes,  oratio  sunt 
tuvtó."    (L.  C.  f.  855.  sqq.) 

Huttkrl'8  :  „Puriorl  nostrae  doctrinae  de  partibus  poenitentiae 
adversantur  nonnulli  $j2mzzuii±ii£.,  àXX'  oì-  «or'  /rr'jr^r,  tres  constituen — '^-^ 
tes  poenitentiae  partes:  contritionem,  fldeui,  novam  obedientiam." 
(Loc.  th.  art.  21.  c.  7.  f.  760.) 


y  '9- 


v 


d)  Nempe  hoc  nomine  scriptores  ecclesiastici  totani  peccatorum 
retradaiionem  denotare  solent,  appellatione  desumta  a  dolore  et  pavori- 
bu*  consiientiae,  qui  cum  displicentia  peccatorum  agn  i  toni  in_  seria  con- 
jungi  solent  et  quibus,  velut  malleo,  cor  pecca torjs  cìurum  et  in  malo 
obfirmatum  frqngitnr  aut  conteritur,  juxta  11.  j\  51,  19.  Ps.  142,  8. 
Es.  61,  1.  con.  00,  2.  cap.  57,  15.  cap.  SS,  13.  Confer  b.  Mu*.  de 
Conv.  Disp.  III.  cap.  II.  §  74.  p.  136. 

i  ]  ^ì^Huei^k^a^ual .^Vox  conversionis,  quae  Graece  trrtoTftoòf/,  non 
àicitj  sed  «f^iiiji'eriectum  dolori»  ;  dlclt  autem  terminum  poenitentiae 
a  quo  ad  quem."    (Praelect.  Form.  Conc.  p.  498.) 

ARTjcuu  S^ialcald^ci:  ,,Solch  Amt  (des  Gesetzes)  behalt  das 
ncue  Testament  und  treibets  auch,  wie  S.  Paulus  Ròm.  1.  thut  und 
spricht:  ,Gottes  Zorn  wird  vom  Himmel  offenbart  iiberalle  Menschen.' 
Item  3.  :  ,Alle  Welt  ist  fiìr  Gott  schuldig.'  Und  :  ,kein  Mcnsch  ist  fiir 
.  ihm  gerecht.*  Und  Christus  Joh.  16.  :  ,Der  heiligc  Geist  wird  die  Welt 
strafen  um  die  Sunde.'  Das  ist  nu  die  Donneraxt  Gottes,  damit  er 
belde  die  offenbarliche  Sunder  und  falsche  Heiligen  in  einen  Haufen 
schlagt  und  IHsst  kcinen  Recht  baben,  treibet  sie  allesaramt  in  das 
Schrecken  und  Verzagen.  Das  ist  der  Hammer,  (wie  Hiereralas 
spricht)  :  ,Mein  Wort  ist  ein  Hammer,  der  die  Feisen  zerschmettert.' 
Das  ist  nicht  astiva  contriihv  ein  gemachte  Reu,  sondern  passiva  con; 
" ,  trillo,  das  rechte  Herzeleid,  Leiden  uud  Fiihlen  des  Todes.    Und  das 

»  heisst  denn  die  rechte  Busse  anfahen,  und  muss  der  Menscb  hie  horen 

solch  Urthcil  :  Es  ist  nichts  mit  euch  alien,  ihr 'seid  òffeutlichc  Sunder 
oder  Heiligen,  ibr  miisst  alle  andera  werden  und  auders  thun,  weder 
ihr  jetzt  seid  und  thut,  ihr  seid,  wer  und  wie  gross,  weisc,  machtlg  und 
heilig,  als  ihr  wòllt,  hie  ist  niemand  fromm.  .  .  Aber  jetzt  miisscn  wir 
die  falsche  Russe  der  Sophisten  gegen  die  rechte  Busse  halten,  damit 
sie  belde  desto  bass  verstanden  werden.  .  .  Mit  der  Reue  war  es  also 
gethan:  Weil  niemand  alle  seinc  Sunde  kunnte  bedenken  (sonderllch 
das  ganze  Jahr  begangen),  flicketeu  sie  denPelz  also,  wenn  die  verbor- 
gene  Sunde  hernach  Ins  Gediicbtniss  kiimen,  musste  man  sie  auch  be- 

reuen  und  beichten  u.  s.  w.    Indes  waren  sie  Gottes  Gnaden  befohlen. 

/ 


Digitized  by  Google 


DB  REOENERATIONE  KT  CONVERSIONE. 


213 


<    ■*  : 
/..- 

/Il//  - 


;  r  '  - 


•  i  ****  »'  « 

W  4 


Za  dem,  weil  auch  niemand  wusste,  wie  gross  die  Rea  seln  sol  ir,  damlt 
Mie  ja  gnugsam  ware  fùr  Gott,  gaben  sie  solchen  Trost,  wer  nicht  k'ùnate 
amlritipnenj,  das  ist,  Reue  haben,  der solite attritionemhaben.  welchejr^- 
icb  inag  eine  baibe  oder  Anfang  der  Reu  nennen  ;  denn  sie  haben  selbs 
alles  beides  nicht  verstanden,  wissen  auch  noch  nicht,  was  es  gesagt 
sci,  so  wenig  als  ich.    Solcbe  attrltio  ward  denn  contritio  gerechnet, 
wenn  man  zur  Beicht  ging.   Und  wenn  sichs  begab,  dass  etwa  einer 
sprach,  er  kiinnte  nicht  reuen  noch  Leide  haben  fùr  seine  Siinde,  als 
mòcht  geschehen  sein  in  der  Hurenliebc  oder  Rachgier  u.  s.  w.,  fragten  ../u, 
sie,  ob  er  dejin  nicht  wujischteoder  gern  wollte,  dass  er  Reue  mòchte 
haben?   Sprach  or  denn,  ja,  (denti  wer  wolìt  hic  nein  sagen,  ohn  der  »  •/  '  v 
Teufel  selbst?)  so  nahinen  sie  es  fiir  die  Reue  an  und  vergabcn  ihm  //_ 
seine  Siinde  auf  solch  sein  gut  Werk.    Hie  zogen  sie  S.  Bernhard  zum  '  .. 
Exerapel  an  u.  s.  w.    Hie  siehet  man,  wie  die  blinde  Vernunft  tappet  TJMf-f'- 
in  Gottes  Sachen  und  Trost  suchet  in  elgen  Werken  nach  ihretn  Diinkel       ^  ' 
und  an  Christum  oder  den  Glauben  nicht  denken  kann.   Wenn  mans  »*%/f<  :Jm  /_% 
nu  beim  Llcht  beslehet,  ist  solche  Reue  eln  gemachter  und  gedichter  / .  -  C\iA*t 

Gedanke  aus  eigen  Kraften  ohne  Glauben,  ohn  Erkenntnis  Christi,  darin  s*  *  ?  ' 
zuweilen  der  arme  Sunder,  wenn  er  an  die  Lust  oder  Rache  gedacht,  jL,^,.  a. 
lieber  gelachet,  denn  geweinet  hiitte,  ausgenommen,  die  entweder  mit 
dem  Gesetze  recht  troffen  oder  von  dem  Teufel  vergebllch  slnd  mit 
traurigem  Geist  geplagt  gewest;  sonst  ist  gcwis  solche  Reu  lauter 
Heuchelei  gewest  und  hat  der  Sùnden  Lust  nicht  getodtet.  Denn  sie 
mussten  reuen,  hiitten  lieber  mehr  gesiindiget,  wenn  es  frei  gewest 
ware."    (Lib.  Conc.  p.  312.  313.  314.  sq.) 

Apologia  A.  C.  :  ,,Darùber  so  lehren  und  schrelben  sle  noch  un- 
geschickter  und  verwirreter  Ding;  sie  lehren,  man  kònne  durch  Reue 
Guade  verdienen,  und  wenn  sie  da  gefragt  werden,  warum  denn  Saul 
und  Judas  und  dergleichen  nicht  Gnade  verdicnet  haben,  in  weichen 
gar  ein  schreckiiche  Contritlon  gewescn  ist?  —  auf  diese  Frage  sollten  (" 
sie  antworten,  dass  es  Judas  und  Saul  am  Evangelio  und  Glauben  ge-  .  _  . 
fehlet  hiittf,  dass  Judas  sich  nicht  getrò'stet  hat  durchs  Evangelium,         ••  < 
und  hat  nicht  gegliiubet;  denn  dor  GJj^ui^  unterscheidet  die  Reue  Petrl  y 
und  Judii.    Aber  die  Widersacher  gèdenkeu  des  Evangeli!  und  Glaubens  * 
gar  nicht,  sondern  des  Gesetzes  :  sagen,  Judas  habe  Gott  nicht  gellebct,  y  J  —    u> , 
sondern  hab  sich  fùr  der  Straf  gefùrcht.    Ist  aber  das  nicht  ungewis  y  -  *  *  ** 
und  uugeschlckt  von  der  Buss  gelehret?    Denn  wenn  wlll  ein  er-  ^      J  //     ■  ~  •' 
schrocken  Gewissen  sonderllch  In  den  rechten  grossen  Aengstcn,  welche     1  '  -  >  ' 

in  Psalmen  und  Propheten  beschrleben  werden,  wissen,  ob  es  Gott  aus    /  n  .* 
Liebe  als  seinen  Gott  fùrchtet,  oder  ob  es  seinen  Zorn  und  ewlge  Ver-  ' 
dammuis  fleuhet  und  hasset?  Es  miigen  dlejenigen  von  diesen  grossen 
Aengsten  nicht  viel  erfahren  haben,  dieweil  sie  ajso  mi 
und  nach  ihren  Triiumen  Unterscheid  macheti.  Aber 
WèTm  es  znT  Brfahrung  kfimmt,  findet  sichs  viel  anders 
schlechten  Syllabcn  und  Worten  findet  kein  Gewissen  Ruhe,  wie  die 
guten,  sanften,  miissigen  Sophistcn  traumen.  .  .    Wenn  wlr  aber  de 
contritlone,  das  ist,  von  rechter  Reue  reden,  schneiden  wir  ab  die  un- 
zahligen  unnutzen  Fragen,  da  sle  Fragen  fùrgeben,  wenn  wir  aus  der 
Liebe  Gottes,  Itera  wenn  wir  aus  Furcht  der  Straf  e  Reue  haben?  Denn 
es  slnd  allein  blosse  Wort  und  vergebliche  Geschwiitz  derjenigen,  die 
nicht  erfahren  haben,  wie  elnera  erschrockenen  Gewissen  zu  Sinne  ist. 
Wir  sagen,  dass  contritlft  oder  rechte  Reue  das  sei.  wenn  das  Gewissen  /.  ,  .  ' 
ers^chreckt  wlrd  und  scine  Siinde  und  den  gn>ssen  Zorn  Gottes  uber  die  , -w  . 
unde_anhebt  zu  fuhlen,  und  ist  ihm  leid,  dass  es  gesiindiget  hat.  Und 


on  diesen  grossen 

it  Worten  splelen.  /,.'  J  .>..,/  

r  Ira  Herzen,  und  fi,  , 

lers,  und  mit  den  '  * 


Ut 


dieselbige  contritio  gehel  alsò  zù,  wenn  unscr  Slind  durch  Gottes  Wort  A<  J  > 
fféstraft  wird.  .  .    In  denselbigen  Aengsten  fiihlet  das  Gewissen  Gottes  /  *v 
Zorn  und  Ernst  wider  die  Siinde,  welchs  gar  ehi  unbekannte  Sache  ist  '  ' 
solchen  miissigen  und  fleischllchen  Leuten,  wie  die  Sophisten  und  ihres  /  .  ; . 
glelchen.    Denn  da  merkt  erst  das  Gewissen,  was  die  Siinde  fùr  ein 
grosser  Ungchorsam  gegen  Gott  ist,  da  driicket  erst  recht  das  Gewissen  '  " 


•r 


"A 


a: 


r 


1* 


< 


Digitized  by  Google 


214 


PART.  III.     CAP.  IV. 


der  schreckllchc  Zorn  Gottcs,  und  es  ist  unmuglich  der  menschUchen^ 
Natur  denselbigen  zu  tragent  wenn  sie  nlcbt  durob.  Gottes  Wort  \vurde~ 
auTgerTchf.~  -Viso  sifgt  Paulus  :  ,TJureh  das  Gesetz  blu  idi  dem  Gesetz 
gesforbeu.'  Denu  das  Gesetz  klaget  alleili  die  Gewissen  an,  gebeat, 
was  man  thun  solle,  und  erschreckt  sie.  Und  da  reden  die  Widersacher 
nicht  eiu  Wort  vom  Glauben;  lehren  also  kein  Wort  vom  Evangelio, 
noch  von  Chrlsto,  sondern  eitel  Gcsetzlehre,  und  sagen,  dass  die  Leute 
mit  solchem  Schmerzen,  Reue  und  Leidj  rnit  solchen  Aengsten  Gnade. 
//  verdienen,  dodi  wo  sic  aus  Ltebe  GottesKeìie  haben  oder  Gott  liébén. 
/  tieber  Tlerr  Gott,  was  ist  doch  das  fùr  ein  Predigt  flir  die  Gewissen, 
dcnen  Trosts  vonnòthen  ist?  Wie  kònnen  wlr  denn  doch  Gott  lieben, 
wenn  wlr  in  so  hohen,  grossen  Aengsten  und  unsiigliohem  Kampf 
stecken,  wenn  wir  so  grossen  schrecklichen  Gottes  Ernst  und  Zorn 
fiihlen,  welcher  sich  da  stiirker  fiihlet,  denn  kein  Mensch  auf  Erden 
nachsagen  oder  reden  kanu?  Was  lehren  doch  solche  Prediger  und 
Doctores  anders,  denn  eitel  Verzweifelung,  die  in  so  grossen  Aengsten 
. ,  ^  .      einem  armen  Gewissen  kein  Evangelium,  kein  Trost,  alleili  das  Gesetz 

v"  predigcn?"    (Lib.  Conc.  p.  168.  sq.  171.  sq.) 

Ad.  Osiaxdkr:  „Excipiunt:  coutrltlonem  de  se  non  esse  salutarem, 
cura  etiara  slt  in  deaeranti  bus,  imo  iifdìabolis,  Jac.  2.,  non  ergo  liabere      /-  j, 
rationera  medli  ad  salutem,  cura  poenitcntia  sit  salutaris  ex  ttìift,    B.s'y  [  <£■  7 
%         "     ,f..  ./ ..Contrltio  special  ur  dupllciter:  proteine-  considerata  j)on  est  pars  noe  ni-  ^~  ' 
tentiae  salutaris,  sed  ut  pars  p<><  MU>ntiae  est  salutaris,  quia  ita  tera- 
,  .  ,peratur  spe  eluctandi,  divinacquehemgmtatls  fiducia."  (Collcg.  th.  IV, 

y        ,  ^/.....'  -  8080^;/ ^_  l  s  ,i. ,^ir..z4,-r*  /}.^.  . 

•  /'/...,.        X  y~J'  ^/^''     Quknstedtius:  ,,Potcst  aliquid  sua  naturu  esse  «2ìllìi  ^ve  ~—w\tf 

difl'erens,  quod  certa  tienili m  utentts  ratione       salutare.    Non  ideol^/V,  '  £y ( 
statim  salutaris  est  sua  natura  contntio,  quia  pars  poenitentiac  consti-/^ wlr?  ■»/ 
tuitur."    (L.  c.  s.  1.  th.  !>.  f.  702.)  ^  /*' 

II .  Kkomayerus:  „Opus  Dei  ab  accldentarlo  effectu,  quem  satanas 
,  et  caro  nostra  ingerunt,  est  distèrmlnandum.   Contritio  in  se  quidem 
est  opus  Spiritus  Sancii,  nec  peccatum,  per  accidens  tainen  ratione 
natlvae  corruptionls  nostrae  est  fjretnitris'  adversus  Deum,  via  est  ad 
desperationein.    Sicut  timor  servilis  in  se  non  est  malus,  licet  slt  ho-  * 
mimi  in  malorura,  ita  contritio  in  se  non  est  niaja,  sed  homlnum  malo- 
rum.    Verumtamen,  licet  fuga  I>ei  et  fremitus  adversus  eum  non  sTt 
essentialls  contritioni,  sed  per  accidens  superveniat,  intrinsece  tamen 
inest  subjecto  contritionis,  nomini  sci.  peccatori.    Uno  verbo:  extrin- 
^  .  *..C  —  «./»./  i  ■  -  ?% / ^      aeca  est  ratione  format*,  intrinseca  ratione  subjecti."    (Th.  posit.-pol., 
,  „       ■        /   i  .  II,  315.)  «■^y 

f'f   F  f  *  ■  t-<*J»  -      Idkm  :  „Contrltlo  justificationem  antecedlt,  nec  est  personae  pla-(  )  ]/7 

I  centis,  sed  adhuc  in  stai»  Irftc  posltae,"  ànteq'uam  salvifica  tìdes  ChristiJ  H'/J  ■ 
mcritum  appreheudens  accedali 4    (L.  c.  p.  331.  sq.) 


Idkm:  ,, Dolor,  qui  est  in  contritione,  suos  habet  gradua,  In  aliis 
major,  in  alila  minor  existong,  Nec  enim  est  meritonus,  ceu  volunt 
pontificii,  st'd  co  nos  adigft,  ut  indigentiam  remlssionls  peccatorum. 


ponimeli,  s«'u  co  nos  aui£ii,  ui  uuujjenuam  rcnussionis  peccaiorum, 
agnoscamus.   Christus,  qui  vim  legiset  Iram  Dei  ardentisslmarn  adver-  "*  /-  v' 
sus  peccata  sensit,  nostro  loco  fult  contritus.    Es.  63,  5.  10.  Matth. 
26,  38.»'    (L.  c.  p.  814.  sq.) 

e)  Intelligitur  autem  in  Ciirtxfum  gupra  explicata,  qua  velut 
sanantur  aut  eriguntur  corda  contrita  quaeque  convereionis  pare  prae- 
cipua  et  ej uà  quasi  anima  est  ;  qua  jxisita,  ponitur  convereio.  Addò 
b.  Mm.  Disp.  I.  cap.  IV.     7b\  p.  41.  Ausfiìhrl.  Erklarung  p.  562. 

Articuli  Smalcaldici:  ,,Zu  solchem  Amt  (des  Gesetzcs)  thutdas 
ncue  Testament  flugs  die  trostllche  Verheissung  der  Gnaden  durchs 
Evangelium,  der  man  glHuben  solle,  wle  Christus  sprlcht  Marci  1 .  :  ,Thut  < 
Busse  und  gliinbet  dem  Evangelio',  das  ist,  werdet  und  machts  anTJere 

•    i  ■:.    <n»  •         •        •    ,      ..."  .  '   «  d*.  ...  ■ 


Digitized  by  Google 


» 

DE  RIGENERATI  ONE  ET  CONVERSIONE. 


215 


und  glSubet  raeiuer  Verheissung.  Und  fiir  ihm  her  Johannes  wird  ge- 
nannt  ein  Prediger  der  Busse,  doch  zur  Vergcbung  der  Siindcn,  das  ist, 
or  sollt  sic  alle  strafen  und  zu  Siindera  nuu-.heii,  auf  dass  sie  wiissten, 
was  sie  vor  Gott  w&rcn ,  u nd~sich  e  ritenne  teu  als  verlorne  Menschent 
und  also  dem  Herrn  berclt  wurden,  die  Guade  zu  empfaheu  und  der 
Siinden  Vergebung  von  ihm  gewarten  und  annehmen.  Also  sagt  auch 
/Chrìstus  Lue.  am  24.  selbst:  ,Man  muss  in  njclnem  iNamen  in  alle  Welt 
predigen  Buss  und  Vergebung  der  Siinden.'  Wo  aber  das  Gesetz  solch 
sein  Amt  allein  treibet  ohn  Zuthun  des  Evangeli!,  da  ist  der  Tod  und 
die  Hòlle  und  muss  der  Meusch  verzwelfeln,  «rie  Skiul  und  Judas,  wle 
S.  Paulus  sagt:  , Das  Gesetz  tòdtet  durch  die  Sunde.' "    (Llb.  Conc. 

\l.  Kromavkrus:  ,,Cpntritionis  et  desperationjs  contili  in  in  per 
tldcm  est  disterminandum?  Hanc  Taulerus,  raonachus  Dominicanus,  *"''/ 
qui  Goloniae  concionator  egregi us  floruit,  iwcujtcntlac  aacdiaj^um.VQc^t.  ;  -  - 
quod  sci,  dolores  ey  ^;Miitionp  j^ccat.tj^XU.XOiistìlaiiottibus  evan^èjicls 


nno  appreftensis  odnlcentur. CuraTtaque  contritio  antecessit  (nec  enTnT 
saUgflg,  se(T  anlecpssiis  ratione  praerequtrltur,  nlsl  quTs  ^usajiLMBi  elafi, 
„  JJ  '*  .    -  qua  non,  uLrejDjuUu4UiJ^jy^aiL!ìià .  OÌR?-  qua  non  curari  potest  vulnus, 

'.,  -.>  /  nominare  vcllet)  sequitur  tìdes,  altera  poeniteiitlae  pars,  Imo  nucleus 
,  r»,-  ^  ^'  ^-^et  anima  quasi  verac  poeulteutlae."    (L.  c.  p.  315.) 

B.  Mentzkri  s:  ..Calvinug  uliam  admittit  poenitentiam  legale-m,, 
..-•.<-     ■    aliamjyjflu^^Ziauu  1.  3.  Instit.  c.  3.  dist.  4.    Et  Bucanus  contritionem 
'     .    .attanTvocat  legis,  aliam  vero  appellat  contritionem  evangelicam,  et  hanc 
*    ■    "y/  .  '"^-posterlorem  diclt  esse  propriam  evangeli!.  Ulani  vocari,  alt,  !trriiid'^tavr 
Sf'ì'J /'»'•'•  --/~-    hanc  vero  turàvuuu-,  et  Inter  utramque  quasi  mediani  inserit  fldem. 
,    v,//-y,i,     A  ,/  Quac  mirobuTsIutura  est  niethodus  praedlcandi  evangeli!.  Siccateche- 
"  /."    '  — f*'  sl3  t'asellls  ellita_^i]^^rlóÌLl^0.r^llirV  qua>l  vero  légTs  praedicatlo, 
ff;-MM^i/'Mrj.A>iex  qua  peccata,  Ti.  e.,  vulnera  ista  spiritualia  agnoscenda  sunt,  non 
y.     /'  TP  aQteeat  anuuntiationi  evangelii,  medicinam  peccatoribus  ostendenti." 
«■^e»^t,A.Ui  (Exeges.  August.  Conf.  Art.  12.  p.  575.) 


/ 


%  32. 

Cognita  natura  et  partibus  conversionis,  jam  porro 
observandum  est/  causam  efHdenUm  eius.  eamque  prm- 
cjpaXsxCL?  esse  Deumc  vrjminmntd  eumque  solum.* 

a)  Atque  ita  ingredimur  ciuisidenitioneni  conversiouis  tramitivae. 

b)  Quae  sjm_  ajLauJficieni.fi  Yictule  in  homine  operatur  pe  eoa  toni  m 
agniiiojieni  ac  displiqentianijeriani  et  dolojgja  de  illig,  itemque  fidei 
iuilia  et  fidem  ipsam,  cum  proposito  vitam  emendandi. 

c)  Nempe  tr#mikjye  spectata  conversio  formaliter  est  actio  Dei 
qui  hominem  eoi\vertere  dìcitur,  aut  facerc.  ut  homo  *e  convertat.  vel  ut 
converlatur.    Conf.  supra  §  12. 

d)  Est  enim  opus  ad  extra.  Speciatim  autem  J^atejr  Christi  dìci- 
tur homines  traJiere,  ut  veniant  ad  Christum.  Joh.  6",  44-  FUius  de  se 
ipso  dicit,  #e  Ixìlume  Judaeos  ad  se  congregare  adeoque  convereionem  in 
illis  operari,  Malth.  23,  37.  Spiritm_S.  dìcitur  arquere  m wìdum  de  pec- 
cato, et  de  juA  'dia,  et  de '  judicio,  Joh.  10,  8.,  et  sic  couferre  aliquid  effi- 
cicnter  ad  converstonem  eorura  a  peccatis  ad  Deum.  Conf.,  quae 
diximus  de  Causa  Effic.  Fidei,  cap.  III.  §  9. 


Digitized  by  Google 


216  PART.  ni.     CAP.  IV. 

e)  In  oppositione  ad  proprias  et  naturales  hominis  convertendi 
vires,  quanquam  et  angelorura  et  beatorum  hominum  vini  et  faeul- 
tatem,  quippe  htc  prorsus  defieientem.  Sic  Paulus  ad  Pitti.  2y  1S.  et 
tò  velie  nostrum  et  rù  perficere  Deo  operanti  in  solidum  tribuit,  ut  omni- 
bus, qui  non  sunt  £>eus,  adimat. 

ANTITHE8IS. 

QuBNSTKDTit's  :  „Antithesis  :  1 .  Pelagli  et  Pelauianorum.  et  quidera 
1.)  craasiorum.  qui  simpliciter  negabant,  gratiam  Dei  ad  salutem  con- 
sequendam  esse  necessariani,  gentesque  per  naturae  legem  salvari  possej 
afflrmabant,  aut  per  gratiam  nihìl "alluci  intellìgebaut,  quara  vel  reveia- 
tionem  voluntatls  divinae  in  verbo  factum,  vel  ipsas  anitnae  potentias 
gratis  dri tas  et  concessas;  quos  sequuntur  scholastici,  imprimis  Biel  et 
'ti  *  'ci  lZ:t  '  ApidfHim»-  2.)  Ciìidxorum,  qui  gratiae  divinae  adjutorium  admitte- 
bant;  7~.  .  quos  sequuntur  Jesujtae,  praecipue  Bejlannlnus. . .  2.  Se.mi- 
^lSUÌ9""tUln  8-  Massiliensium,  de  quibus  asserii  Augustinus  de  Prae- 
oestin.  Sctor.  c.  2.,  quod  statuant,  .ex_nobis  esse  fldei  coeptumf  eiBec* 
fldei  supplcmentum.1  ...  3.  Scholasticoritm  et  pontiJlcìQmm,  qui  hic 
pelagiauizaut  ;  constituunt  enim  duas  partiales  conversionis  causas, 
gratiam  Dei  et  voluntatem  hominls.  .  .  Concilium  Trid.  Sess.  6.  can.4.  , 
sic  habet  :  ,Si  quls  dlxerit,  libcrum  arbitrium  jt  Deo  motum  et  excltatuio_£^:L 
nihil  cooperali  assentiendo  Deo  cxcitantl  atque  vocanti,  quo  ad  obti- 
nendam  justiflcationis  gratiam  se  disponat  ac  praeparct:  anathema  sit .' 
...  4.  Socinianontm,  qui  negant  peccatunj  origini»  ac  prolude  nullam 
omniuo  conversTónem  agnoscuut  a  tenebria  ad  lucem,  sed  vitae  per  se 
bonae  quotidianam  mutationem  in  melius  converslonem  et  regeneratio- 
nera  api>eilant;  ita  Socinus  in  epist.  1  Joh.  4,  6.  .  .  Quando  autera 
Sp.  S.  hic  mentionem  faciunt,  objectlvam  praecipue  evangelil  oblatlo- 
nem,  non  internali)  et  singularem  operationem  Intelligunt.  .  .  5.  Armi- 
nianorum,  qui  cum  Socinianis  praerequirunt  in  homine  convertendo 
'•j>>,  i^/,*...  animi  quandam  naturalem  probita^eni  et  insitum  ardorem  ad  discendimi 

V*  v.  D.f  nec  non  docuTtatem  naturalem. . .  Itemque  non  ò'Mnt}v,  sed  fupi^v 

saite  in  hipyetav  in  bomine  convertendo  gratiae  divinae  tribuunt,  causam- 
que  fldei  partirò  gratiae  Dei  in  Cbrlsto,  partim  homini,  ejusque  libero 
arbitrio  adscribunt.  .  .  7.  Synerg ùs taru m  .  Jjjj&gniflorM in ,  qui  owépyttav 
aliquam  seu  cooperationem  virium  liumànarurn  cura  gratia  in  opere  con- 
versionis admlttebant.  8.  Xovatorum.  ut  Lalermjiflnj  etc.'«  (L.  c.  s.  2. 
q.  1.  f.  719.  sqq.)    Cf.  supra  Volum.  II,  p.  302..  8<W« 


§  33. 

Causa  impulsiva  interna  est  Dei  misericordia  ;  ex  terna 
seu  meritoria  est  CWuTmedkior. 

Juxta  ea,  quae  de  Regeneratione  diximus  §  7.  et  8. 

§  34. 

Causa  òistrumentalw*  est  verbum,b  idque  et 
^vangelii.d  Per  illud  in  hominibus  agnjtio  peccatorum* 
et  dolor f  de  illis,  per  hoc  fides  in  Christum*  excitatur  aut 
producitur.  Quod  autem  et  crjy^!  dicitur  ad  conversio- 
nem  aut  poenitentiam  nos  perducere,1  id  non  directe, k  sed 
indir e&d1  intelligendum  est. 


Digitized  by  Google 


DB  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE 


217 


a)  fipn  nwAinrft  annaffi  rjjUrnx  pt.  operativum.  cui  Deus  virtù tem  suam 
infinitam  ad  producendum  talem  effectum  conjungit  et  per  illud  exserit. 

b)  Cui  proinde  non  nuda  magio  moraliè  tribuenda  est,  sed  ob  con- 
cursum  Dei  virtus  multp  nobilipr  et  altior,  quam  quae  alias  doctrinae 
vel  orationi,  etiamsi  maxime  idoneae  ad  persuadendum,  tribui  potest. 
Conf.  b.  Mus.  de  Conv.  (edit.  Hall.)  Disp.  IV.  §  56.  sq. 

c)  Quo  nomine  h.  1.  intelligimus  verbum  Dei  praecipiens  aut 
prohilwnH  aliqnidr  cum  vi  obligandi  ad  obsequium  et  transgressoribus 
iram  Dei  efficaciter  denuncians. 

d)  Quod,  cum  legi  opponitur,  import&t  prfipiissiones  de  gratia 
DeLeLgratuita  rem  iasione  .peccatorum  propter  Christum  media  torem 
ejusque  meritum  fidaapprebensum. 

e)  Juxta  illud  Pauli' tfom.  3,  20.  :  Per  legem  est  agnitio  peccati,  et 
Kom.  7,  7.  :  Peccatum  non  cognovi,  nisi  per  legem  ;  nani  et  concupiscenr 
tiam  non  novi*sem,  nisi  lex  dixisset  :  Non  concupisce».  Confer.  b.  Mvs. 
de  Conv.  (èd.  Jen.)  Disp.  III.  cap.  II.  §  65.  66.  p.  133.  Quod  autem 
legis,  in  ordine  ad  agnoscenda  peccata,  coqnitio  non  ex  solo  lumine  natxi- 
rcj£_po8t  lapsum,  sed  ex  Scriptum  peti  de  beat,  ex^psa  córruptione  in- 
tellectus  nostri,  quae  ex  lapsu  orta  est,  patet.  Hic  autem  observanda 
etiam  est  vis  divina,  quam  Deus  verbo  legis,  in  Scripturis  contento, 
addidit  a^  wwmum  «m»>rnatura]/>m.  adeoque  et  agnitionem  eorura, 
quae  penes  hominem  legi  disconvenientia  occurrunt,  in  homine  produ- 
cendam.  Qua  ratione  ccrtum  est,  non  raro  homines  audita  de  nippli: 
^!jf  whcil,uu'  dn/>»rinn  siipernaturaliler  affici  et  ad  credendum  moveri. 
Confer.  b.  Scherzer.  Brev.  ITuelsetu.  auct.  c.  IX.  Thes.  XI.  p.  519. 

f)  Quando  enim  intellectui  hominis,  mediante  lege,  peccatorum 
foeditas  et  hinc  orta  offimaa  Dp.ì  ac  reatus  damnationis  aeternae  ex- 
hibetur,  simul  etiara  volturati-  ipsa  formali*  ratio,  qua  ad  peccatorum 
detestatjonem  et  dolorem  de  illis  metumque  irae  divinae  ac  damnatio- 
nis  moveatur,  repraesentatur  et  sic  lex  ipsa,  virtute  divina,  operatur 
in  voluntate  hominis,  mediante  cognitione  intellectus,  etiam  di&plicen- 
tiam  ac  detestatjonem  peccatorum,  pavores  conscientiae  et  horrorcm 
quendam  judicii,  ut  sit  instar  malici  j>etran\  conterentis.  Jerem.  28,  29. 
Quo  pertinent  horrQr£2.  ex  meditatione  jìidìcii  artirml  aut  coinminationum 
divinarum  de  yoenis  infernalibiu.  nati,  quos  homines  audita  doctrina 
sacra  vel  inviti  patiuntur.    Confer.  b.  Scherz.  1.  c. 

g)  Sunt  enim  promissiones  generales.  sub  quibus  homo  de  se  in  in- 
dividuo recte  subsumere  et  virtute  divina  ad  assensum  fidei  eliciendura 
concludere  potest  (vuf.  supra  cap.  HI.  §  4.),  unde  evangeliura  siraul 
ex  parte  voluntatis  (praesertim  postquam  lex  homines  de  medicina  aut 
mediatore  solicitos  enecit,  aut  instar  paedagoqi  terrentis,  velut  obliqua 
via,  cui  Christum  pcrd"^/^  juxta  illud  Gal.  8,  24.)  desiderium  gratiae 
et  mox  pleniorem  fiduciam  excitat;  prout  antea  indicavimus. 

h)  Seu  afflictio  divinitus  immissa  propter  peccata. 

i)  Qua  ratione  etiam  vulgo  concionem  legi*  realem  vocant;  nec 
male  huc  refertur  exemplum  asolasti  Lue.  lo,  18.  et  dictum  Esame 
28,  19.  :  Vexatio  dot  intellectum.  Confer.  Ps.  119,  72.  Nimirum  et 
lapsis  (seu  relapsis)  et  stantibus  crux  ad  poenitentiam  prodest. 


Digitized  by  Google 


218 


PART.  III.    CAP.  IV. 


k)  Hoc  enim  tantum  verbo  competit. 

1)  Quatenus  videlicet  nitcitabiAtm  est  verbi  prius  auditi  et  lecti, 
sed  minila  observati,  quoad  notitiam  praeticam,  vel  etiam  ad  umtm 
mediorum  salutis  nos  instTgat  aut  compellit. 

§  35. 

Homo  autem  per  vires  suas  n^fiimÌM  nìhil  quicquam 
activ&  confert  aut  conferre  potest"  ad  sui  conversionem 
intrinsece*  inchoandamc  aut  perficiendani,11  seu  ad  actus 
spirituales*  exercendos;  licei  quoad  externum  mediorum f 
usum  actus  aliquos  intellectus*  et  voluntatis"  convenien- 
ter  exercere  possit. 

a)  Est  enim  in  peccatis  mortuus^  Eph.  2,  1.  Col.  2,  13.  Confer., 

?uae  plura  diximus  de  termino  a  quo  regenerationis  et  conversioni*  §  4.  et 
8.,  ubi  hominem  ante  regcnerationem  aut  conversionem  ex  parto 
omnium  facilitatimi  auimae  prorsus  carere  viribus  siiirituiiiibua-  ex 
adverso  autem  mclinari  ad  prava  indicavimus.    Adde  §  32.  et  notam  e. 

Kromaykrus:  „Marc.  12,  34.:  ,Non  procul  abcs  a  regno  Del.1 
Quotisi  jam  unus  altero  proplor  et  magis  dispositus  est  ad  regnum  coe- 
lorum,  sequltur,  hominem  semetipsum  ad  gratiam  disponere  posse. 
•  Comparati vus  enim  posltivum  praesupponit.  Sed  respondemus:  per 
particulam  pi  ftatcpàv  non  majorcm  dLsposittou&m»  fled  minorem  indis- 
positlonem  Intuii.  Non  enim  unus  irregenitus  altero  magis  disposltiìs 
est  ad  giatTam,  sed  unus  altero  minus  est  indispositus,  .  .  .  quia  pecca- 
tum,  cui  unus  fraeua  magis  permittit,  quam  alter,  ad  gratiam  non  dis- 
ponit,  sed  eandem  potius  impedit."    (Th.  posit.-poL  I,  544.) 

Quenstkdtius  :  ,,De  praerequlsita  a  Socinianùt  et  Armi  ni -ini»  pro- 
bitate  naturali  altum  in  Scripturis  silentium  est.  Vera  Deoque  placens 
probitas  animi  et  bonum  propositum  ex  puriflcatione  cordis  per  fldem 
Act.  15,  9.  orltur  et  consequenter  ipsa  conversione  posterius  est,  conf. 
Phll.  2,  13.  J2br.  11,  G.  Rom.  14,  23.  Àbsque  probitate  tali  conversi 
sunt  latro  JLuc.  23, 42.,  centurio  Matth.  27, 24.,  Saulus  Act.  9,  6.,  carceri» 
praefectus  Act.  1G,  21.  ptiam  ex  ila,  qui  apostolos  ridebant,  h.  e.,  ex- 
ponente Wolzogenio,  animo  improbo  erant,  quidam  conversi  sunt  Act. 
2,  12.  13.  14.  37.  41."    (L.  c.  s.  2.  q.  I.  f.  722.) 

b)  Quoad  abolitionem  termini  a  quo  et  tenden tiara  ad  terminum 
ad  quem. 

c)  Nam  et  prima  sancta  cogiUUio  et  pinm  velie,  seu  desiderium,  a 
Spiritu  8.  est,  non  ex  nobis.  2  Cor.  3,  ó.  Phil.  2,  13. 

d)  Is  autem,  qui  coepit  in  nobis  opus  bonum,  idem  Ulud  perficere 
debet,  Phil.  1,  6. 

e)  De  quibus  vid.  supra  §  29.  et  notae  a.  g.  h.  et  sqq.  Cumque 
duo*  classes  actuum  spiritualium  observaverimus,  fatendum  est,  non 
solum  ad  yriorem,  verum  etiam  ad  postcriorem  classem,  hominem  ani- 
malem  esse  iueptura  ae  mortuujn.  Vid.  b.  Mus.  1.  c.  §  38.  39. 
p.  265.  267. 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


219 


f  )  V.  g.  ut  accedatAd  loca  sacra,  ubi  verbum  Dei  docetur,  arrigat 
auree,  advertat  cMjitgtmne*  ad  verbum  audiendum  ac  meditaudura,  aut 
sumat  ad  marni*  codicera  Scripturae,  leaat  ac  meditetur.  Quales  actus 
alias  paedagoaicos  aut  ecclesiasticos  appellnri  supra  diximus  §  30. 

g)  Qua  ratione  dicuntur  homines,  antequam  per  Spiritum  Sanrtum 
convertuntur,  posse  ejìgjig£liu2)i  non  sol  uni  auaira  et  gliquQ.jtiodo  molitori, 
veruni  etiam  de  eo  disserexc.  Deci.  Sol.  Form.  Conc.  Art.  II.  p.  662. 
Unde  etiam  i\otUiam  sunpLùxm  seu  apprchensiònem  sTmplicem  nudi 
senso s  literalis  Scripturae  (citra  tamen  assensum  salutarem)  ad  actus 
paedagogieos  recte  referri,  ostendit  b.  Mus.  in  der  Ausfuhrl.  Erklàrung 
Qu.  XLIV.  p.  344.  sqq.  usque  ad  397.  Conf.,  quae  diximus  de 
Perspic.  Scripturae  Proleg.  cap.  II.  §  41.  not.  e.  Voi.  I.  p.  169. 

h)  Cujus  rei  testi*  esse  potest  experientia,  quae  docet,  homines  etiam 
non  renato*,  ut  anabaptistas  et  alio»  fanatico*,  diligenter  scripta  biblica  evol- 
vere et  quidem  discendi  jstudio  ;  quamvis  interim  pertinacia  sua  in  errore 
Spirititi  S.  et  ejus  cnerationi.  resistatd:  verba  sunt  b.  Hutt.  Prael.  in  F. 
Conc.  Art.  II.  c.  II.  Q.  III.  M.  2.  p.  m.  167.,  quo  deinde  refert  Judae-  ' 
orum  jgg/yj/i  sive  vpidium  Dei,  Rom.  10,  2.  ;  famem  audiendi  verbum  Do- 
mini, Amos  S,  11.  sqq.;  exeraplum  Herodis,  qui  Johannem  Baptistam 
libentsL  audiebat,  Marc.  6,  20.;  Sergii  proconsulis,  Ad.  18,  7.,  qui  desi- 
derava audire  Paulum;  reginae  Aetliiopum,  1  Reg.  10,  1.,  quae  ab 
intimis  regni  sui  finibus  Ilierosolymam  profecta  est,  ut  audiret .  Salomonis 
sapientiam,  cujus  praecipua  pars  eroi  religio  etc.  Qui  bus  respondet, 
quod  b.  Joh.  Meisner.  in  Comp.  Theol.  Disp.  X.  Th.  Vili,  adductis  11. 

ce.  ex  Marc.  6,  20.  et  Rom.  10,  2.  ostendit,  hominem  posse  naturaliter 
verbum  Dei  audire,  legere,  meditari,  idque  non  sine  voluntate  aut  -rpoHunia 
aliqua.  Et  b.  Andr.  Kunadus  in  suo  Colleg.  Theol.  Disp.  Vili.  thes.  16. 
seri  bit  :  Xoiliniws  inficias,  quin  homo  non  renatus  proprio  instindu  jtossit 
sacra*  Utero*  legere,  verbum  Dei  audire  et  quodammodo  meditari,  itemque 
alia  paedagogica  praestare;  verum  sicid  instinctu*  naturae  et  instindu* 
gratiae  tanquam  aiversa  principia  differunt,  ita  diam  diversus  est  hujus  d 
iUius  finis.  Xam  naturali*  operaejinis  est  cognitio  rei,  tanquam  nome, 
mirabili*  aut  deledabilis;  grgtiMjrw  tnstinctiis  parit  desideri uiì±  sortii*. 
B.  Musaeus,  haec  in  gratiam  discentium  in  soholis  ubcrius  declaraturus 
atque  ostensurus,  quomodo  et  quousque  actibus  conversionis  externis 
seu  paedagogicis  accenseantur,  qui  tamen  ipsum  verbum  Dei  et  ea, 
quae  sunt  Spiritus  Dei,  proobjecto  habent,  allatis  distinctionibus  inter 
cognitionem  honorum  spiritualium  distindam  et  confusavi  et  similiter 
inter  actus  voluntatis,  qui  sunt  simplicis  complacentiae,  et  qui  efficace*  sunt, 
docet,  «rea  boiui  spiritualia  confuse  tantum  cognita  posse  voluntatem  natu- 
raliter habere  aduni  efficacem  (hoc  est,  posse  ea  appetere  et  desiderare, 
ut  acauirenda),  circa  bona  spiritualia  autem  distincte  cognita  (id  est, 
secunaum  rationera  suam  specificali!  et  propriam)  posse  voluntatem 
habere  actum  tantum  simpliei*  complacentiae  (non  efficacem)  ;  actus  autem 
voluntatis  g»rt/jiflte&-oportere  esse  eflicQixs,  ac  tendere  in  res  judicio 
intellectus  spirituali  dijudicatas,  quod  revera  dentur,  et  qua  ratione 
possint  obtineri.  Vid.  Disp.  de  Convers.  Anno  1649.  hab.  et  Halae 
Sax.  edit.  Disp.  II.  $  38.  sq.  et  Ausfuhrl.  Erklàrung  Qu.  XLV. 
p.  401.  sqq. 


Digitized  by  Google 


220 


PART.  m.     CAP.  IV. 


§  36. 

Atque  hoc  est,  quod  alias  dicitur,  hominem,  qualis 
est  per  naturam,*  non  habere  in  conversione  sui  liberum 
arbitrium* 

a)  Seu  qualis  ex  se  est,  post  lapsuru  et  sibi  relictus  aut  suis  viri- 
bus  naturalibus. 

b)  Vid.  Aug.  Conf.  art.  XVIII.  et  |\  C.  ar_L AL  Sensus  autem 
est,  quod  voluntas  hominis  converteudi  circa  bona  mere  spiritualia  in 
particulari  et  distincte  cognita  non  sit  indifierens,  neque  quoad  spe- 
ciem,  neque  quoad  exercitium  actus.  Conf.  b.  Mus.  Pisp.  III.  de 
Convers.  (edit.  Hall.) 

Cf.  supra  posita  P.  II.  c.  2.  §  13. 

§  37. 

Operatio  autem  illa  Dei,  qua  conversionem  in  homine 
per  verbum  legis  et  evangelii  operatur,  gratiae*  nomine 
appellari  solet  etdistinguiturb  in  jwagmiientem, c  opemn- 
temd  et  coQ^jscaatem. e 

a)  Non,  quasi  formaliter  sit  ipse  gratuitus  favor  Dei,  sed  quod  sit 
donum  ejus  actuale.  Vid.  b.  Mus.  Disp.  IV.  de  Convers.  (edit.  Hall.) 
§  11.  sq.  Usi  autem  sunt  nomine  aratine  in  hac  doctrina  veteres,  il  li 
inprimis,  qui  cum  Pelagio  certarunt,  inter  quos  Auaiustinm. 

b)  Varie  tjuidem  a  variis  auctoribus  hic  distingui  solet;  prout 
etiam  ipsi  termini  multiplicantur  et  aliter  atque  aliter  accipiuntur,  ita 
tamen,  ut,  quae  quoad  rem  ipsam  hic  observanda  sunt,  ad  membra  heic 
indicata  referri  queant,  ut  ex  seqq.  patebit. 

c)  Quo  nomine  inteiligitur  inspiratio  primae  cogitationis  sanctae 
et  pii  desiderii  a  Deo.  Et  dicitur  gratia  baec  praeveniene.  quod  prior 
sit  nostro  libero  consensu,  seu  quod  ita  praeveniutur  hominis  conver- 
tendi  arbitrium.  Quidam  addunt  gratiam  ettitanj.ejn,  qua  homo  pec- 
cator  ex  som  no  aut  potius  morte  peccati  et  securitate  carnis  excitatur; 
veruni  haec  excitatio  hominis  per  ipsam  illam  cogitationem  sanctam 
et  pium  de8Ìderiura  divinitus  inspiratum  fieri  videtur.  Unde  et  gratiae 
praeparantis  nomen  huc  eodem  referimus,  quod  cogitatio  illa  et  deside- 
rium  sanctum  ipsa  utique  praeparant  quodammodo  mentem  et  volun- 
tatem  ad  amplectenda  bona  spiritualia,  sive  ad  ulteriores  motus 
sanctos,,  ex  quibus  incrementa  capiat  couversio.  Quanquam  aliis 
gratia  praeparam  dicatur  ea,  qua  homo  jam  praeventus  a  Spiritu  S. 
ulterius  movetur,  ut  vocationi  paulatim  consentire  atque  e  dubitatio- 
nibus  eluctari  incipiat. 

QUKM8TEDTIU8  :  „Probe  hic  ilLstlnguenda  praeparatio  ab  ipsa  ex 
statu  irae  in  sutura  gratiae  transiattone.""" "Praeparatio  suos  habet 
gradua,  et  flt  successive  ;  ipsa  vero  ex  statu  Irae  in  statum  gratiae  trans- 
unto flt  in  instanti  et  in  momento,  cura  impossibile  sit,  ut  subjectum 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERÀTIONE  ET  CONVERSIONE. 


221 


allquod  vel  per  momentini!  sit  slmul  in  stata  irae  et  in  stata  gratiae, 
si  ni  ni  sub  vita  et  sub  morte  .^Convers  lo  enim  vel  [ate  sumitur,  in  quan- 
tum adi.  comprehendit  omnes  motus  a  gratta  Del  provenlentes  ad  con- 
verslonem  dlrectos,  vel  strjctej  quatcnus  notat  ultimum  tantum  Illuni 
actum,  videi.  ^auslationem  ex  statu  irae  in  statuin_gratiae.  Ilio  modo 
sumpta  conversioKabet  artus  nuns  praeparàtoriógl  quOlunt  successive: 
Primo  enim  gratia  prgevenicns  offert  verbum  et  mediante  eo  obje<;tujnX  •  / 
galviflcura  ac  naturalem  incapacltateni  et  inldoneltatera  quoad  spirltualia  /  * 

tolllt;  deinde  gratia  praeparan,»  per  lllud  verbum  aglt,  rypugnautiarn 
cohlbendo,  cor  légis  pulsu  aftlclendo,  evangelium  expllcando.  Ubi 
homo  nonduótjrenatus  per  aasiMuntem  Spirita»  S.  gratiam  audire  ver- 
bum >/SJZr  Marc.  G,  20.  sentire  legis  pulsum  et  contritlonem  etc.  potest. 
Uancque  suam  operatlonem  per  gratiam  praeparantem  Spiritus  S.  ccy> 
Uuuiit,  quoad  usque  capacem  hominem  reddat  ad  recipiendum  summum 
illud  bonum  translatlonls  ex  morte  et  stata  Irae  ad  vltam  et  statu m 
gratiae.  Haec  ipsa  vero  translatlo  e  morte  in  vltam,  e  statu  Irae  In 
statura  gratiae  propriissime  conversio  est  et  dicltur,  quam  solus  Deus 
operatur  in  instanti  et  momento,  utl  diximus."  (L.  c.  gect.  1.  thes.  22. 
f.  706.  sq.) 

IDEM:  1TlTt{  T)piis  pnns  mrt,  fa  qiinqup  una  est  Del  gratla,  sed 
distinguitur  ratlone  jyraduum  et  ej'ectuum,  qui  varìl  et  dn-érsTsunt, 
unde  étiara  quoad  hanc  diversitatem  gratla  Dei  aliter  atque  aliter  con- 
slderatur.  Hinc  orta  est  1.  distinctlo  gratiae  in  praevenientem  et  sub- 
sequentem.  JPraeveniens  est,  quae  hominem  ad  adaequata  conversionis 
media  ducit,  eidemque  adhuc  spirltuall(er  mortuo  verbum,  quod  poten- 
tiam  convertendi  in  se  habet,  Rom.  1,  16.  Marc.  4,  27.,  offert,  natura- 
lem  incapaeltatem  et  lnldoneltatem  quoad  spirltualia  omnibus  commu- 
nera  aufert."    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  719.)  jm  .  ,  t 

Idem  :  „6ratia  Del  duplex  est  :  una  assistete,  quae  extrinsecus  circa 
hominem  aglt;  altera  inhabilans,  quae  Ipsura  homlnis  cor  ingreditur, 
illudque  spirltualiter  immutando  inhabitat.  Distlnctionls  gratiae  in 
assistentem  et  inhabitantem  fundamentura  est  comraunis  Illa  locutlo, 
quod  quaedam  actfcflat  a  Sp.  S.,  sed  non  cum  Sp.  S.,  quaedam  autem 
a  et  cum  Sp.  S.  Dicltur  gratia  assisten»  extrituectu  circa  hominem 
agerc,  non  quod  tantum  objective  proponendo  objectum  et  ostcndendo 
in  verbo,  quid  fieri  debeat  (ut  Pelagius  ollm  locutus  est),  circa  Mura 
versetur,  Ita  ut  ipse  homo  objectum  propositum  salutarlter  cognoscerc 
vel  seipsum  hulc  gratiae  di vlnae  applicare  possit;  sed  Ideo,  quia  haec 
gratla  tantum  in  iis,  quae  circa  hominem  convertendum  requiruntur, 
occupata  est,  quo  et  fldem  susclpere  et  sic,  mediante  fide,  gratia  Ipsl 
inhabitare  possit.  .  .  Gratiao  alienili  varii  gradus  sunt,  quorum 
primus  est  gratia  incipkns  seu  praevenien».  .  .  Secundus  gradus  est 
gratia  praeparans  (quae  a  nonnullis  subsequens  dicltur).  .  .  Tertia  ti  • 
species'^sT'g'ratìa  excitans.  .  .  Quartus  gradus  est  gratia  oggrajM." 
(L.  c.  s.  1.  th.  24—28.  f.  707.  sqq.)  '  .  '  . 

d)  Sic  vocant  operationem  illam,  quae  initium  conversionis  proxime  v 
sequitur  et  ad  ejus  continuationera  spectat;  per  quam  fit,  ut  homo 
eonatu  quodam,  quamvis  languido,  jam  ad  Christurn  mediatorem  ac 

Sromissiones  de  gratuita  remissione  peccatorum  propter  Christum  ten- 
at  et  contra  dubitatone»  luctetur.  Juxta  alio»  vero  operami  gratia 
ipsa  quoque  ad  initium  couversionis  refertur  et  cum  gratia  prue  veniente 
atque  excitante  quoad  rem  coincidit  diciturque  operans,  quod  ttine  nobiè 
aut  aine  nostro  libero  consensu  in  nobis  operetur. 

e)  Ita  appellatur  operatio  illa,  quae  intellectum  promissionibus 
gratiae  jam  quodammodo  assentjentem  et  voluntatem  in  Christo  con- 
fidentem  adjuvat  et  confortai  seu  corroborai  adeoque  cum  voluntate,  jam 


Digitized  by  Google 


222 


PART.  HI.     CAP.  IV. 


per  aceeptas  ante,  utut  debiles,  vires  concurrente  operatur.  Aliis 
tamen  cooperans  gratia  dicitur,  qua  Deus  cum  homine  jam  convergo 
concurrit,  vires  collatas  conservando,  augendo  et,  ne  deficiat  a  fide, 
adjuvando.    Conf.  b.  Mus.  de  Conv.  Disp.  V.  (edit.  Hall.)  $  32.  33. 

QcEN8TKDTii;s :  .. <^oope.fan^  (gratia  est),  qua  Deus  post  pera/j^ur^ 

^onycjakmein  efllcax  est  et  nomini  jam  spiritualitcr  redivivo  cooperatur 
"  ad  productioncin  honorum  operum  et  motuum  spirituallura,  facitque, 
ut  homo  in  coepto  opere  persistat.  Paucis  :  ojterans  in  conte r sione,  co- 
."jMirap*  r/tnrtiYVL  u^it  et  opcratur.  Obs.  :  Quatt-nus  nos  Deus  sinc. 
pohii  convertit,  gratia  pperaju  dicitur;  quatenus  nos  cum  uobis  (jam 
novis  viribus  spirltualibus  iustructis)  in  illa  conversione  et  coepto  bono  « 
perseverare  facit,  gratia  cooperans  nuncupatur.  Dist.  inter  gratiam, 
quae  agit  ante  converslonem.  fu  conversione  et  post  conversionem  ;  ista 
praevenjens,  praeparans  et  ^exciians,"  illa  operans  et  perflciens,  Kaec 
còoperaus~~et  adjuvans,  itemque  perflciens  in  secunda  signiflcatione 
dicitur."    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  719.) 

§  38...  , 

Homo  autem  in  initio  conversionis  mere  passive*  se 
habere  recte  dicitur,  licet  in  progressu  conversionis,  per 
acceptas  jam  ante  novafc  vires,  activeb  se  habeat. 

a)  Sic  F.  C.  art.  IL  p.  m.  582.  :  Quod  D.  Luthervs  scripsit,  ho- 
minis  volunlatem  in  conversione  pure  passive  sese  habere,  id  recte  et  dextre 
est  accipieiuium,  viddicet  respectu  divinae  gratiae  in  accendendis  novis  mo- 
tibus  etc.    Conf.  Sol.  Deci.  p.  680.  681.    Atque  hoc  est,  quod  hutherusy 
et  cum  eo  Formula  Concord,  nomini  convertendo  naturalem  vim  activam, 
aut  effieacem  liabilitatem,  aptitwlinem  aut  capacitatali  denegant,  tribuunt 
autem  capacitatevi,  passivam,  quod  scilicet  verti  potest  homo,  secus  atque 
truncus  aut  lapis,  ad  bonum  per  gratiam  et  fieri  revera  liber,  ad  quod 
creaius  est.     L.  c.  p.  662.    tandem  sententiam  de  cttpacilate  passiva  - 
(quae  in  hominibus  irregenitis  per  naturam  adsit,  licet  juxta  metaphy-  • 
sicos  potentia  obedietdialis  passiva  appellari  possit,  quodque  non  demum  -  ±.j 
In  conversione  novae  vires  passivae  ad  tollendam  naturalem  incapacitatem  A. 
et  inuloneitatem  passivam  supernaturaliter  conferri  debeant)  diligenter  *r  '^L.. 
tradiderunt  non  aolum  bb.  M.  Oiemnitius,  L.  Hutterus,  Joìi.  Gerhardus, 

D.  Ijobechiw,  G.  Mulina,  quorum  loca  et  verba  adduxit  b.  Mus.  in  der 
Ausfuhrliehen  Erklarung  p.  454.  sqq.,  verum  etiam  theologi  in  colloq. 
Quedlinburg.  apud  Hutterum  in  Conc.  Conc.  c.  XLV.  p.  ra.  1056. 
1057.,  nuctores  Apologioe  Form.  Conc.  cap.  XII.  p.  201.,  b.  Balthas. 
Meisneru*  Gwsid.  Theol.  Phot.  cap.  V.  p.  708.,  b.  Steuberus  ad  Aug. 
Conf.  art.  XVIII.  p.  153.,  b.  J.  Hannekenius  Synops.  Theol.  §  12. 
p.  20.  et  §  29.  p.  24.,  b.  H.  Kromayerus  in  Theol.  Aph.  Loc.  IX. 
Aph.  IX.  p.  256. 

b)  Ita  b.  Kromayerus  Theol.  Pos.-Pol.  Artic.  IX.  Th.  II.  p.  537.: 
Homo  ad  sui  converaionem  nihil  potest  conf  erre,  ned  in  conversionis  initio  se 
mere  hobet  passive;  in  progressu  vero  gratiae  divinae  incipit  cooperari,  non 
collateraliter,  sed  subordinate.  Adde  p.  539.  541.  Et  Theol.  Aph.  L.  V. 
Aph.  X.  p.  257.    Praeivit  autem  eum  b.  M.  Chemnitius,  qui  in  Judicio 

.     *  „  ,     -,  • 
*  •  «*  •  * 

Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  223 

de  Controversiis  sui  temporis  (quod  Anno  sup.  1676.  luci  publicae 
reddidimus)  cap.  V.  p.  m.  35.  36.  scribit:  Ita  subjectum  illud  (yolunta- 
tem  conversioni»  subjectum  indicat)  recipit  dona  et  operationes  Spiritus 
Sancti,  ut  volitata»,  quae  coepit  renovari,  post  primum  impulsimi  et  motum 
Spiritus  non  *it  ^ìóyt.  sed  tanqiuim  nova  creatura,  cui  Spiritus  Sanctus 
deflit,  ut  incipiat  operari  desideranilo,  conaiulo,  luctando,  assentiendo.  Et 
paulo  post:  Cum  prima  initia  conversioni*  per  Spiritum  Sanctum  nobis 
donantur,  statini  oritur  lucia  carnis  et  spiritus,  quam  manifestimi  est  fieri 
non  siiie  motu  voluntatis  nostrue.  Et  haec  noyspyia  voluntatis,  non  veteris, 
sed  quae  coepit  renovari,  et  initia  Ula  in  magna  infirmitate  crescunt  et  augen- 
tur,  ìipn  sine  motit_  nostra*-  voluuiatis,  Et  ita  recte  dicitur:  Pra&eunte 
qratia,  '  coniìbinte  voluntate.  Illa  antem  novtpyia  semper  pendei  a  gratta 
Dei;  a  qua  si  desératur,  cessant  et  amittuntur  etiam  dona.  Et  in  LL.  CO. 
de  Lib.  Arb.  cap.  VII.  p.  m.  200.  :  Quae  de  gratia  praeveniente,  prae- 
parante  et  operante  traduntur,  habent  hunc  sensum,  quoti  non  nostrae  partes 
priores  sint  in  conversione,  sed  quod  Deus  per  verbum  et  ajflatum  divinum 
nos  praeveniat  movens  et  impellens  voluntatem.  Post  fame  autem  motum 
voluntatis  divinitus  factum  voluntas  humana  non  habet  se  pure  passive,  sed 
mota  et  adjuta  a  Spiritu  Sancto  non  repugnat,  sed  assentitur  et  fit  aùvepyoc; 
Dei. 

Calovius  :  „Quod  Formula  Concordlae  opere  renovationis  In  nobis 
inchoata  designat,  id  nlii  convcrsionemprtmam  appellant,  neque  dubium 
est,  ideo  inchoatam  dici,  quia  per  totani  vltam  continuari  debet,  siqui- 
dera  in  hacThfihnitàte  tantum  inchoetur  renovatio,  in  altera  vita  demura  f  a 
consummanda.  Novae  vires  in  nobis  inchoari  dicuntur,  quia  lllae  sub- 
inde  perflciendae  sunt.  Noi)  negatur  autem,  po*<  conversionem  demum 
hominem  esse  aex'rp^ùv,  aut.asseritur,  ante  ipsam  cduversionem  hominem  ' s 
ffwfpjòr  esse  et  cooperari  ad  sui  ipsius  converslonem.  Tale  quidnus- 
piam  docet  F.  C,  queroadmodum  svncrgistac  novi  contcndunt." 
(System,  th.  T.  X,  114.) 

Ad.  Osiandkk:  ,,Horncjus  distinguit  Inter  primum  initium  conver- 
siouls  et  ejus  progressum.  .  .  Respondeo:  1.  Hominem  non  tantum  in 
initid  conversioni»,  sed  etiam  in  grogressu  adhuc  <.-s.sf  "]y^^}jytf-" 
(Colleg.  th.  IV,  333.)    VId.  idem  supra  p.  205.  sq. 

Calovius  :  ..Quamquam  extra  controversiam  sit,  hominem  et  volun- 
tatem  htimanam  requirx  ad  conversionem,  non  concurrit  tamen  ut  causa 
efficiens  rei  cooperati*,  sed  ut  materia  et  subjectum,  in  quo  operatur 
Sp.  S.  Quandoquidem  voluntas  humana  a  Sp.  S.  convertenda  sit,  * 
adeoquc  pure  passive  hic  se  habeat  nec  quicquam  operetur  ad  sul  con- 
versionem, sire  in  principio,  sire  in  medio,  sire  conswnmatione  ipsius 
conversioni»,  quae  unìce  et  in  solidum  gratiae  diviuae  accepta  ferenda 
est,  nulla  admissa  voluntatis  humanae,  quocunque  ea  nomine  veniat, 
mirnyaa  in  actu  conversioni*."    (Socinism.  profligat.  p.  «73.) 

Quknstkdtius  :  ,,Praetendit  quidem  Latermannus  disput.  de 
praedest.  th.  35.,  hominem  cooperari  gratiae  divinac  in  conversione 
per  vires  a  Domino  concessas,  voluntatemque  a  Deo  praeparatam  se 
supponere.  Ast  nihil  dicit,  quo<1  non  etiam  Jesuitae,  Bcllarminus, 
Gregor.  de  Valentia,  Becanus,  Tannerus  etc.  dlxerunt,  qui  tamen 
magno  theologorum  consensu  pelagianismi  aut  semlpelagianismi  rei 
actisunt;  nihil,  quod  non  synergistae  asseruerunt.  Nam  et  111  1  bene- 
flcium  gratiae  supposuerunt,  et  protestati  sunt,  se  supponere  volunta- 
tem a  Domino  praeparatam,  eamque  libere  se  ad  Deum  convertere, 
asserere,  non  quod  propriis  id  praestet  viribus,  sed  quod  vlrtute  gratiae 
divinitus  collatae  ita  se  convertat,  ut  possit  se  etiam  non  convertere. 
Dicit  Latermannus  ibid.  th.  42.  :  ,Si  conversio  nomini»4  (loquitur  sine 


Digitized  by  Google 


224 


PART.  IK.    CAP.  IV. 


dubio  de  primo  conversioni»  actu)  ,a  parte  Dei  tantum  pendet,  omnes 
adhortatloues  ad  converslouem  fore  frustraneas.4  Sed  hoc  est  argu- 
mentum  ipsorum  Peiagianorum,  semipelagianorum,  Socinianorum, 
pontlflclorum  et  synergistarum,  quo  concursum  nostrani  m  vlrium  cum 
adjutorlo  gratiae  conflrmant.  Notae  sunt  nostrorum  theologorum 
assertiones  :  Deum  ex  parte  sua  non  tantum  praestare,  ut  possimus  velie, 
sed  etiam  ut  actu  velimus,  nullo  modo  conversionem  hominis  eo  modo 
liberarti  esse,  ut  in  ejus  potestate  sit,  velie  se  convertere;  non  vires 
tantum,  sed  actum  converslonis  primae  etiam  aDeo  auctore  sine  hominis 
cooperatione  esse.  Cooperationem  hominis  sequi  primum  conversionls 
actum.  Hominis  conversi  esse  cooperali,  non  hominis  convertendi. 
Contrariatur  Latermannus  Formulae  Concordlac;  vide  eam  in  Epitome, 
Art.  2.  thes.  affirm.  2.  pag.«579.  583.  et  in  Solida  Declarat.  pag.  681.,  in 
quibus  locis  cooperationem  voluntatis  humanae  diserte  removct  ab 
ipso  conversionls  actu  et  converso  duntaxat  assignat,  confer  pag.  677. 
Vide  Judicium  Argcntorat.  in  causa  Latermannl  s.  1.  c.  2.  Bene  monet 
D.  Huelsemannus  in  Conslderandis  collegio  theologlco  Lipsiensi  cxhl- 
bitls,  in  Censuris  theologor.  orthodoxorum  Dantisti  A.  1648.  editis, 
p.  99.  100.:  ,Falsum  et  Pelagianum  esse,  quod  in  homlne  per  gratiam. 
pracvenientem  jam  excitato  et  moto  naturalis  indiflcrentia  ad  utrumque 
oppositorum  integra  maneat,  h.  e.,  velie  converti  et  non  velie  converti: 
Talis',  inquit,  ,indiffercntia  in  nullo  homine  reperitur,  non  irregenito, 
quia  ille  nulla  ratlone  liber  est  ab  inclinatione  in  extremum  deterius; 
non  in  regenito  et  sanctlUcato,  qui  hic  tam  liber  non  est  ad  eligendum 
bonum,  quam  liber  et  cxpcditus  ad  sectandum  malum,  Rom.  7.'  In- 
differeutia  signiticat  aequalem  latitudinem  ad  libertatcm  potestatis, 
qualis  neque  in  convertendo,  neque  in  converso  existit.  Recte  Facultas 
theologica  Jenensis  In  Censuris  jam  clt.  p.  132.  :  ,Si  dicas',  inquit,  ho- 
minem convertere  se  per  vires  gratiae,  nec  sic  satis  commoda  est  locu- 
tio.  Nani  quia  convertere  hoc  slguiflcatu  nihil  aliud  notat,  quam  novis 
viribus  instruere,  quod  flt  illuminando  mentem  et  flectendo  voluntatem, 
dici  non  potest,  hominem  convertere  sé  per  vires  jam  acceptas.  Neque 
enlm  vires  illae  prius  donantur,  ut  postea  per  eas  homo  convertatur, 
sed  virium  spiritualium  donatio  secundum  rem  est  ipsa  conversio.'  «* 
(L.  c.  8.  2.  q.  2.  f.  726.  sq.) 

Calovius:  ,,Drejerus:  ,Ich  halte  nicht  dafiir,  dass  ein  Verstandi- 
ger  sagen  werde,  ein  Mensch  sei  ganz  zu  Gott  bekehret,  ehe  er  Busse 
thut,  das  Gute  will  und  gl&ubet;  so  gehet  demnach  das  Wollen  des 
Guten  und  der  Glaube  dem  ultimo  complemento  der  Bekehrung  vorher, 
saltem  natura,  si  non  tempore,  und  wo  derowegen  Wollen  und  Glauben 
actiones  seln,  dadurch  recht  kann  gesaget  werden  vom  Menschen,  er 
thue  etwas,  so  folget  richtig,  dass  der  Mensch  am  Ende  seiner  Bekeh- 
rung etwas  thue  und  so  weit  sich  nicht  mere  passive  habe.'  Et  post- 
modum:  ,So  ist  der  Mensch  nicht  blos  subjectum  patiens  in  seiner  Be- 
kehrung, sondern  thut  waa  Guts  durch  die  Gnade  Gottes,  ehe  er  vùlllg 
bekehret  ist.'  Sed  haec  paradoxa  sunt,  siquidem  de  prima  Conversione 
ac  regeueratlone  hic  sermo  sit.  Velie  bonum  spirituale,  de  quo  loqui- 
tur,  vel  voluntatem  boni  fldei  ipsi,  hoc  est,  foetum  matri,  siquidem 
fldes  bonae  voluntatis  genetrlx  sit,  ac  porro  voluntatem  boni,  ut  et 
fldem  justlflcautem  regenerationi  ac  conversioni  praeponit  ordine  naturae, 
homlneraque  se  habere  mere  passive  negat,  hominem  boni  aliquid  agere 
(de  spirituali  bono,  quod  iterura  monendum,  res  est),  antequam  piene 
convertatur,  quum  tamen  hactenus  nvpim  Aó^nt  habitat  sint  in  scholis  et 
ecclesiis  nostri n  (idem  bonae  voluntatis  genetricem  esse,  utl  In  Aug. 
Confcss.  Art.  19.  ex  Ambrosio  docetur:  per  regeneratlonem  conferri 
fldem,  nec  credere,  nisi  renatum  et  conversum,  non  autem  regenerandum 
et  adhuc  convertendum,  in  conversione  hominem  se  mere  passive  ha- 
bere, nec  qulcquatn  boni  faccre  posse,  priusquam  convertatur,  cum 
slne  fide  impossibile  sit  Deo  piacere  et  peccatum  sit,  qulcquld  non  est 
ex  fide."    (System.  X,  108.) 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


225 


Ad.  08iANHK.it  :  „Dicit  Drejerus,  hominem  nondum  conversum  per 
nova»  vires  gratiae  prevenienti*  vivificatomi  verbo  divino  demum  piane 
consentire  et  conversionera  8uam  absolvere.  At  qui  potest  esse  vivifi- 
cai us,  qui  adirne  est  convertendus,  non  conversus,  cum  lpsa  converslo, 
prout  a  gratta  pertlclente  absolvitur,  alt  demum  splritualiter  mortui 
vivlflcatlo?  .  .  .  Qui  hoc  atet  paradoxum,  cum  Inter  mortuum  et  vivifl- 
catum,  conversum  et  inconversum,  incredulum  et  credentem  non  detur 
medium,  vi  Joh.  20,  27.  Gratto  praeveniens  non  tribuit  nomini  vlm 
agendi  vel  cooperandi  in  conversione,  sed  aptitudinem  passivavi,  qua,  re- 
pressa repugnantia  naturo  corruptae,  jam  ulteriorls  gratiae*  capax  fiat, 
donec  converslo  absolvatur.  Ad  quemlibet  enlm  motum  gratiae  diviuae 
homo  sese  habet  passiva  ;  ex  quo  patet,  quod  recipiens  Anne  motum  non 
posslt  cooperar!  vi  illius  ad  alium  consequeudum,  neque  cooperetur, 
sed  post  illum  alium  motum  reclplat,  et  sese  ad  tertium  motum  habeat 
passive  omnesque  singulos  antecedente*  fldei,  quousque  converslo  non 
est  absoluta.  Drejerus  absurdus  est,  cum  hominl  sub  gratta  divina 
assistente  constituto  tribuit  deliberationem  ;  nani  deltberatlo  de  rebus 
spirituallbus  sequitur  demum  converslonem,  nondura  libertatem  illam 
habet,  qua  de  rebus  spirituallbus  possit  deliberare;  tura  demum  enim 
Ulani  libertatem  liabet,  cum  splrituin  Ubertatis  consecutus  est,  cum 
vltam  spiritualem  habet.  Neque  in  ista  successione,  ut  ut  Iurta  fuit 
carni*  et  spirititi,  non  qnidem  inhabitantis,  tamen  pulsanti»,  propterea 
deliberano  intercedtt."    (L.  c.  p.  337.) 

Arokntokatknsis  Faoultas  Thkoi.ooica:  ,,Latermannus  dicit, 
quae  ambigua  sunt  et  Intricata.  Quae  enim  est  Illa  potestas  hominls, 
penes  quam  residet,  per  gratiam  ea,  quae  ad  converslonem  necessaria 
sunt,  pracstare  vel  non  praestare?  In  qua  situm  est  velie  se  con  ver- 
tere et  nolle  se  convertere?  ut  loqultur  M.  Laterraannus.  Non  dlcet, 
esse  ipsas  vlres  et  facultatem  a  Sp.  S.  donatam.  Quae  enlm  haec  esset 
asseveratio  :  Pene*  nova*  vires  et  facultatem  donatam  residet,  ad  con- 
verslonem necessaria  praestare  vel  non  praestare,  velie  se  convertere 
et  nolle  se  convertere!  Suntne  Ulae  novae  vires  indifferentes  ad  con- 
verslonem vel  averslonem,  ad  velie  et  nolle?  Erit  Igltur  potestas  al  1- 
qua  In  homlne  ante  vires  et  facultatem  a  Sp.  S.  donatam  existens,  In 
qua  adjumento  gratiae  >u  pervenienti»  et  donatari  un  \  i  ri  uni  praestantur 
necessaria  ad  converslonem,  a  qua  perneitur  velie  conversioni».  Atque 
hoc  est  Ipse  pelagianismus  et  synergismus."  (Responsum,  a.  1646. 
Regioraontano  mlnlsterio  missum  et  a.  1660.  emendatlu»  dlvulgat.  Vld. 
Calovii  System.  Tom.  X.  p.  50.) 

Eadkm  :  „Semper  determinano  voluntatis  nostro  in  primo  conver- 
sionis  actu  non  potestatl  et  cooperationi  hominls,  sed  Spiritui  S.  per 
verbum  in  voluntatem  passive  se-tiabentem  operanti  ab  orthodoxis  ad- 
scripta  fuit.  Neque  tamen  Illa  determinano  necessitatis  est  et  irresisti- 
bili» potentlae,  licet  poslto  ordine  divino  infallibili»  alt.  Nlmlrum  pro- 
missÌonibu8  certlssimis  sanctlsslmlsque  sese  obstrlnxit  Deus,  quod 
hominem  in  officina  Sp.  S.  positum  et  raediis  salutis  nullam  malitiosam 
reslstenttam  opponente m  determinare  ipse  ad  conversionem  velit.  Igitur 
Infallibillter,  quanquam  non  ex  vi  Irresisttbllls  vlrtuti»,  sequitur  in  illa 
rifu  ipsa  determinano,  ut  sic  dleamus,  conversiva."    (L.  c.  p.  64.) 

Facultas  Th.  Jkxknsis:  „  Velie  illud  bonum,  quod  conversionem 
praecedit  et  pii  desidera  nomine  fndigitatur,  non  est  actus  deliberatus, 
sed,  cum  Sp.  Sanctus  piam  cogitationem  lnspirat,  excitatur  illud  ab 
eodem  in  voluntate  subito,  nobisque  nihll  tale  supplicantibus,  ut  com- 
munlter  etlam  Dd.  scbolasticl  docent.  Ulne  minus  commode  dicltur, 
in  hominls  potestate  est  velie  se  convertere,  cum  nullus  actus  volunta- 
tis,  nisi  deliberatus  sit,  proprie  In  hominls  potestate  esse  dlcatur." 
(Judiclum  d.  14.  Jul.  164H.  transmlss.  Vld.  Calovll  System.  T.  X,  62.) 

Calovius:  „Latermannus  dlclt:  ,Homlnes  si  per  gratiam  volunt, 
per  eandem  possunt  converti*,  th.  33.  et  66.  :  .Hominem  gratiae  Del 

BairriComp.  ni.  Walther,  in.  15 


Digitized  by  Google 


1 


226  PABT.  IU.     CAP.  IV. 

auxilio,  si  velit,  emergere  posse  e  luto  vitlorum*  .  .  .  iirtufuoic.  Dici- 
mus,  si  per  velie  notetur  Ipsa  facultas  volendi,  certuni  est,  in  ea  sic 
operarl  Spiritimi  S.,  ut  ei  necessitatene  non  iraponat,  quod  volunt  Cal- 
viniani, et  requiritur  nostra  voluntas  ut  subjectum  ™<ir,TiKÒv,  non  hep- 
ytiriHÙv,  sed  Òipyav  naì  ajpfffrov.  ,Non  potest  velie  sul  conversionem', 
praeclare  scribit  magnus  theologus  Dn.  D.  Gesnerus,  dlsp.  4.  th.  9.  in 
Forra.  Concord.  Art.  2.  Loquitur  hic  de  velie  per  gratiarn,  sic  enim 
th.  33.  ,non  naturac  viribus,  Red  virtuti  gratiae  velie'  hoc  attribuit. 
Quo  si  notet  actura  spiritualem  volendi  circa  objectuni  spirituale,  quale 
est  converslo,  id  intelligenduni  est  de  homine  jam  regenito  in  statu 
gratiae,  in  quo  Deus  operatus  est  hoc  velie.  Augustinus  lib.  de  spi  ri  tu 
et  lltera  c.  34.:  ,Profecto  et  ipsum  velie  credere  Deus  operatur  in 
homine,  et  in  omnibus  misericordia  ejus  praevenit  nos.'  Quare,  sicut 
non  dico,  Lazarus  vlviflcatus,  si  per  potentiam  Christi  velit,  per  eandem 
potest  vivificar!,  curo  jam  vivus  sit,  sic  non  dico  :  Homo,  si  velit,  per 
gratiarn  potest  converti,  cum  jam  itle  conversus  sit,  qui  sic  vult  per 
gratiam.  Rom.  7,  22.  Phil.  2."    (System.  X,  68.  sq.) 

Ad.  Osiandkr:  ,,Colligit  Hildebrandus,  quaerens:  linde  fiat  deter- 
minano ad  id,  ut  homo  voluntate  non  simpllcis  complacentiae,  sed 
efficaci  velit  converti?  Naro  si  dixeris,  gratiam  a  voluntate.  determinar!, 
/  '  periculam  est,  ne  vires  libero  arbitrio  a  nos  tris  denegatas  assignemus. 

*  /     K     /  Respondet  ille:  non  dicendum  videtur,  quod  voluntas,  cujus  oìntìov 

f    \ljL»  munus  est  velie,  a  gratta  determinetur;  cura  alias  hidlfferentia,  in 

tu  'apendo  pelimi  videatur.   Quicquid  enim  aliunde  determinatur,  ita,  ut      •-'  r 

t,  y.  1*     sj,..  »  jjoc,  quod  agit,  non  possi  t  non  agere,  id  liberum  dici  non  potest;  at  '  ■ 

homo  libere  convertitur,  ita  ut  etiam  potuerit  non  converti.  Proin, 
quemadmodum  in  generali  concursu  Dei  cum  causis  secundis  determi- 
natio  sit  a  causa  secunda,  sic  in  speciali  gratiae  concursu  homo,  qui 
convertitur,  gratiam,  non  gratta  hominem  determinat.  Sed  hoc  pecu- 
liare est,  quod,  cum  generalem  illuni  concursum  homo  viribus  naturae 
insitis,  specialem  hunc  concursum  homo  viribus  non  connatis,  quas  in 
conversione  nullas  admiltimus,  verum  ab  ipsa  gratta  collatls  deterroinet. 
t         Si'^f^i**  Voluntas  igitur  ad  id,  ut  velit  actu  fnon)  converti,  semet  ipsam,  at 

non  ex  seip&a,  Uberrime  determinat;  quo  ipso  libertas  arbitrii  salvatur; 
sed  nihil  virium  voluntati  conceditur.  .  .  Respondeo  :  Ni  W'C.  :  Si! 
voluntas  determinatur  a  gratia,  necessita»  conversioni»  assercnda  vide-f 
tur;  dicendum  erit,  hominem  "lìbere "non  converti;  indiflerentla  ini 
agendo  tollitur.  Nec  cnitn  s^guitur  primum,  quia  allud  est  deter-* 
minatio  voluntatis  ajfnUùL^^a^^ùnjdidisr  Ullb,  aUiid  facta  a  gratia 

prior 

homo"  -r-£ 
ìistendi  ; 


f/iJiJ  •'  'J  *<-':nì<dum  ru>t  >/i>thi,,utculia£  rooduinque~ageudi  irresistibilem ; 
.      /,       /  ,      "  nullam  necessitatem  habet  comi  te  in,  ulsi  quae  tót  iO.  li.v!  iQJLhe&j  ; 

....  » .  *  p  *&~„  +  r//^JJ  enim  determinatus  a_gratia  retinet  tiirnen.  adhuc  potestatem  rssisf 


w  —,  «  M  W«  -  —        -  —  ---       — ~  •      -  -  ~  -  ~        -  —      -     g  -  -  —    j  -,  

tribuitur  111 i  liberum  velie  converslonls.    Hoc  quidein^prtum  est, 
hominem  volentem  converti  et  aliquo_etiam  modo^/^n^iion  tamen 
.jCJ^P^sUive.  sed  privative,  quatenus  potest  per  nuturaro  conturaaelter  re- 
\MU //  »•*./'"  pugnare  gratiae  et  impedire,  quorainus  non  convertatur;  sed  hunc 

f moduro  praedictus  auctor  non  intendlt."  (L.  c.  p.  336.  sq.  339.) 

Idem:  ,, Homo  non  concurrit  ad  sul  conversionem,  poenitentlam  et 
•»  viviflcationem  ;  neque  per  vires  liberi  arbitrii,  quod  pontiff.  est,  quasi 
/Ì'uj.  ' -~  scil.  gratia  praeveniens  excitet  vires  nativast  quae  partlallter  concur- 
(  ^         rant;  ne^ue_per  exerritium  gjatiarpraevetiicnliii!,  quae  Hornei  et  com- 
pllcutn  est  oplnlo.    tJtrumque  repnmTF  mar»  spiritualis  ;  qui  enlra  raor- 
tuus  est,  per  vires  propria»  ad  vlvitleationem  concurrere  nequit;  qui 
habet  gratiam  saltem  praevenlentem,  Is  nonduro  habet  vitaro  infusaro, 
sed  infundendam  ac  expectandam,  proin  nullas  operationes  vitales 
exercere  potest,  etiam  vi  praevenientis  gratiae,  quae  saltem  subjectum 


Digitized  by  Google 


DE  REUENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


227 


passive  praeparatL  imo  eopsc,  quo  gratia  praevenlens  describitur  sub 
ratione  ,auxiliil,  ab  illis  suppnuttur  aliquid  in  natura,  cui  suppetlas 
feret  gratia praevenlens,  adeoque  haec scntentia  pontltlciis  adhinniet.— _ 
Absurde  dicitur,  vitam  aliquam  praecedcre  conversiouem,  in  boniine 
nondum  converso  obtinere  vivlflcationem  spiritualera  ;  nam  per  fidem 
Cbrlstus  vivit  in  nobis,  Gal.  2,  20.,  fldes  autem  est  terminila  conversio- 
ni» ;  nondum  potest  vel  vita  vel  vivitlcatio  locum  habere;  Imo  cum  ipsa 
convcrsio  non  nisl  spiritualiter  viviflcatio  et  resuscitai  in  sit,  absurdls- 
sime  asseritur,  conversione  nondum  consummata  hominem  esse  jam 
viviflcatum;  hominem,  ut  alt  Drejerus,  deliberatlonibus  splrltuallbua, 
actlbus  mentis  et  voluntatis  concurrere  ad  poenltentlam  et  conversio- 
nem.*•    (Colleg.  th.  P.  IV.  p.  322.  sq.) 

Quenstedtius:  ..HojnojdiciUir  se  con  vertere,  ut  navi»  se  vertere 
dlciturt_  cum  a  nauta _aut  vento  agitatur.  ut  Meinnonis  statua 
focu tat„cum  solls  radio  ta n |re retùr.'*    (t..  c.  s.  1.  q.  1. 1.  v^B.) 

Formula  Concordiak:  ,,Quod  vero  attinet  ad  phrases  et  dieta 
Chrysostomi  et  Basllil  :  Trahit  Deus,  sediolentem ,  trahit  ;  tffntumjieli*, 
et  Deus  praeoccurrit ;  item  scholasticorum  et  pontTflciorum  :  Hominis 
voluntas  in  conversione  non  est  otiosa^sed  agii  ali<juj(L  etc.  quia  dieta 
Illa  prò  continuando  naTurall  libero  arbitrio  in  conversione  hominis, 
contra  doctrinam  gratiae  Dei  introducta  sunt:  ex  proposita  deciara- 
tione  manifeste  apparet  formae  sanorum  verborum  ea  non  esse  aualoga, 
sed  cum  Illa  pugnare,  et  lccirco,  cum  de  conversione  ad  Deum  agltur, 
inerito  vitanda  esse.  .  .  Quandoquidcm  enlm  juventus  In  scholls 
doctrlna  Illa  de  tribus  causls  efficientibus,  concurrentlbus  in  conver- 
sione hominis  non  renati,  vehementer  perturbata  est,  dum  dlsputatum 
fult,  quomodo  lllae  (verbum  vldellcet  praedicatum  et  auditum,  Splritus 
Sanctus  et  hominis  voluntas)  concurrant  :  denuo  repetitum  volumus  ex 
supra  posila  explicatlone,  quod  convento  ad  Deum  sit  solius  Splritus 
Sanctl  opus,  qui  solus  est  egregi us  ille  artifex  haec  in  nobis  efflciens; 
interim  tamen  praedlcatione  et  audltu  sanctl  verbi  sul  (tanquam  ordi- 
nario et  legitlmo  medio  sea  instrumento  suo)  utitur.  Hominis  autem 
nondum  renati  intellectus  et  voluntas  tantum  sunt  suhjcctum  conver- 
tendum,  sunt  enim  hominis  spiritualiter  mortui  intellectus  et  voluntas, 
in  quo  homlne  Spiritus  Sanctus  conversionem  et  renovationem  opera- 
tur,  ad  quod  opus  hominis  convertendi  voluntas  nihil  confort,  sed  pa- 
ti tu  r^  ut  Deus  in  jpsa  c-peretur,  douec  regeneretur.  Postna  vero  in  aliis 
sequentTbìis  Bonfioperibus  Spiritili  Sancto  cooperatur,  ea  faelens,  quae 
Deo  grata  sunt,  eo  modo,  qui  jam  a  nobis  in  hoc  scripto  abunde  satis 
est  declaratus."    (Arti.  .  2.  Solid.  declar.  p.  608.  sq.  610.) 

Musakus  :  ,,An  cawsam  discretionis,  cur  ali!  convertantur,  ali!  non 
convertantur,  Lutherani  unice  penes  hominem  esse  statuant?  —  Wendc- 
llnus  (lib.  1.  Christian,  th.  c.  14.  th.  7.  expl.  n.  10.)  scribit,  Lutheranos 
docere  quidem,  hominem  in  sui  conversione  prima  habere  se  mere  pas- 
sive, h.  e.,  ad  sui  conversionem  priroam  de  suo  nihil  conferre  per 
modum  principi!  adivi  ;  interim  docere  eosdem,  causam  discretionis, 
cur  ali!  convertantur,  alil  non  convertantur,  ualce^ejaeAÌiQmiiuu3i.efij>5. 
Postea  citatls  quibusdam  EccardI  verbis,  subjungtt:  ,Hoccinc  est  ad 
sul  conversionem  actlve  non  concurrere?  Quid  evidentlus  prò  hominis 
irregenltl  syuergia  dici  possit?'  Et  post  aliqua  interjecta:  .Quid  am- 
plili» Pelaglus  dlcere  potuisset?1  Sed  Wendellnus  mentem  nostratium 
minus  candide  proponit,  eamque  studio  ambigua  locutione  involvit,  ut 
habeat,  quod  cavilletur.  Primum  enim,  causam  discretionis,  cur  alii 
convertantur,  unice  penes  hominem  esse,  dicere  nostrates  non  solent,  sed 
«nfiJMSjttcunl pmnesj  causaml  cur  converSsuitur^.  quicunquesonvertuntur, 
nofLcw.j^c/jc^Aomfeem^pd  ujiicc  jpenes  Deum  ;  causam  autem,  cur  non 
convertantur,  qui  in  impietatc  persèvenint,  non  penes  Diium,  flfidjMnjic/r 

(Colleg.  controversiar.  p.  390.) 


'  J 


Digitized  by  Google 


228 


PART.  111.     CAP.  IV. 


B.  Mkisnerus  :  „Quicquid  in  conversione  horainis  libero  arbitrio  ad- 
slgnatur,  hoc  divinae  gratiae  detrahitur;  juxta  illud  veterum  :  ,Patroni 
naturae  fiunt  inimici  gratiae.'  Quo  respiciens  Augustlnus  lib.  2.  de 
peccat.  orig.  c.  24.:  ,6ratia\  inquit,  ,non  est  gratia  ullo  modo,  si  non 
Orati»  datur  omni  modo.*  "    CAvxìì«j-<>><-y.  disp.  21.  A.  2.) 


ANTITHE8ES. 

QuENSTEDTlt'S  :  „Antithe»i*  :  Pelagignorum  et  srmipptagianoruwh 
scholanticorum  et  j}pntijiciorum,  Suclnìanorum  et  Armintanorutn,  itein- 
/(  /  -  jque  sj/nt  rgistgrum  etXovatorum,  qui  omnes  inffSTSfitur,  Iioirilncm  in  sul 
'  ir'r  conversióne  foibere  se  mere  passive.  Inprimis  pontificii  hanc  loquendi 
forraulam  exagitant  et  liberuin  arbitrium  non  tantum  patiendo,  sed 
etiam  agendo  in  conversione  dicunt  concurrere,  h.  e.,  gratiae  divinae 
cooperarl.  Sic  in  Concil.  Trid.  sess.  6.  can.  4.  anathema  esse  jybetur, 
quldixerit,  (ljberum  arbitrium.  a  Deo  mojjim  et  excitatum  mere  passive 
se  habere'.  .  .  Sovatores  quoque  diserte  negant,  hominem  sese  mere 
passive  habere  in  sui  conversione,  et  liberum  arbitrium  excitatum  a 
Sp.  S.  cooperari  ad  sui  conversionem,  asserunt.  Vide  Latermannum  et 
D.  Hornejum.  D.  Dreierus  in  ,der  Eròrterung*  p.  522.  expresse  negat, 
.hominem  in  sui  conversione  subjectum  mere  patiens'  esse.  D.  Georg. 
Calixtus  in  Annot.  ad  jam  adductum  Concili!  Trid.  decretum  n.  3.  p.  13. 
hanc  addit  iirihpustv  :  ,Quatenus  movetur  et  excitatur,  ita  sane  se  habet 
mere  passive.  Postquam  vero  raotum  et  excitatum  est,  in  virtute  mo- 
ventis  et  excitantls  gratiae  cum  auditu  et  percepto  evangelio  divinitus 
ty     i  '        )  datae  operatur.'*'    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  729.) 

f  F.  H.  R.  Frankius:  „Man  wird  mithin  sagen  miissen,  die  von  Gott 

J  0  4  (*em  Helllgen  Geiste  verllehenen  Krafte  treten  mlt  der  vorbandenen  }^>.  .-- 

Potenz  des  Erkennens  und  Woilens  in  eine  solche  Verbindung,  wor>-\  . 
nach  der  Mensch  als  erkennender  und  wollender  befahigt  wird,  den 
Gravitationspunkt  seines  Wesens  in  die  ihm  mitgetheilten,  bewusst-  .J~- 
gewordenen  Heilsgedanken  Gottes  fallen  zu  lasscn  :  das,  was  Gottea  -^c^ _- 
ist,  zu  erkennen  und  zu  wollen  mit  den  von  Gott  verliehenen  neuen 
Kraften  seines,  des  Menschen,  Erkennens  und  Woilens.  So  vermag 
der  Mensch  auf  Grund  der  an  ihn  ergangencn  Beruf  t|jt\g  wohl  der  Gnade 
zu  cooperiren  und  fùr  diese  slch  pereonlich  zu  entscheiden  ex  »e  ipso, 
so  dass  er  sclbst  der  wirkende  dabel  ist  und  kein  Anderer,  aber  doch 
nlcht  tamquam  ex  semet  ipso,  als  batte  er  dieses  Selbstwirken  aus  und 
durch  sich  selbst,,/  Es  steht  demnach  allerdings  so,  wie  es  die  Concor- 
,  ....  y.'.  -  dlenformel  beschreibt/^daas  zunttchst  eln  Funke  geistlichen  Verstand- 
nisses  in  den  intcllectu»  des  Menschen  hineingeworfen  und  damit  zu- 
gleich  der  voluntas  eine  Bewegung  mitgetheilt  wird,  wodurch  sie  be- 
fahigt wird,  in  jenera  Heilsgedanken  Positlon  zu  nehmen  und  trotz  des 
Wldcrspruches  des  alten  an  den  Objecten  der  Creatur,  an  der  Siinde 
hangenden  Wesens  in  Ihn  den  Schwerpunkt  des  Ichs  zu  verlegen.  .  . 
Wenn  daher  die  Concordienformel  auf  den  grossen  Unterschied  ver- 
weist,  der  zwischen  den  getauften  und  den  ungetauften  Menschen 
,  |  Statt  Ande,  indem  die  ersteren  als  wahrhaftig  wiedergeboren  arbitrium 
libi  rat  }tin  ha  ben  und  somit  das  Wort  nicht  allein  hòren,  sondern  auch 
..   /.      i  demselbcn,  wlewohl  in  grosser  Schwachhelt,  Belfall  thun  und  es  an- 

nehmen  kòunen,  so  benennt  sie  damit  nur  den  gewòhnlicben  Weg,  auf 
wclchem  Innerhalb  der  Christengemeinde  der  vom  Flclsclie  geborne, 
naturliche  Mensch  in  die  Mòglichkeit  versetzt  wird,  fùr  das  geschenkte 
Heil  in  personlicher  Preiheit  sich  zu  bestimmen,  und  der  Satz  hat 
uberai!  und  durchweg  seine  Giltigkeit,  dass,  wo  i minor  der  naturliche 
Mensch  hinùbergefùhrt  wird  in  den  Stand  der  Bekehrung,  dies  geschehe 
auf  Grund  des  ihm  vermittelst  des  Wortes  oder  der  Taufe  zuvor  ver- 


liehenen arbitrium  Uberatum."  (Die  Theol.  der  Concordienformel. 
I,  168.  sq.  164.  sq.)  /.  9tL,e 

/  /.   fi^fJf 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


229 


Luthardtius  :  „Auf  jeder  Stufe  ist  (nach  Chemnitz)  da»  an- 
eignende  Verhalten  des  Menschen  bedingt  durch  die  vorangehende 
Wirksamkeit  der  Gnade,  welche  jenes  dem  Menschen  erst  moglich 
macht.  So  auch  die  folgenden  Dogmatlker.  JVur  temi  nicM_immer^  /'  *-~~"*ì*~''  *~~rt*-' 
nugsajn  anerkannt,  das»  die»  $chon  i  n  conversione  getchehe  (wasTieson- 
sonders  der  Helmstàdter  Latermann,  De  aet.  Dei  praedest.  1645.  De 
grat.  et  lib.  arb.  1647.  betonte),  sondern  die  Mitthiitigkeit  de»  mensch- 
lichen  Willen»  voird  erst  post  conversionem  angenommen.  .  .  Zwar  fuhrt 
Quenstedt  die  Stufen  aus,  durch  welche  die  Bekehrung  sich  vorbereitete, 
.  .  .  aber  die  Bekehrung  ist  doch  Sache  des  Moment .- ,  »o  das»  er»t  nach 
diesem  die  cooperatio  eintrete  —  hominis  conversi  esse  cooperar!,  non 
nomini»  convertendi — ,  und  Gott  nicht  blos  wlrke  ut  possimu»  velie, 

sed  ut  actu  velimu»  (wte  AugusAittUS),  obwohl  er  hinzufugt,  die  ersten         \   » 

Einwirkungen  der  gratta  praevcnlens  seien  zwar  lnevitabiles,  aber  nicht 
irresistibile».    Aber  mlt  jenen  Siitzen  gcht  Quenstedt  uber  Chemnitz 
hinaus  (?),  welcher  die  cooperatio  geleugnet  hatte  blos  ut  inchoetur-     -      '}  '  ■' 
conversio,  wàhrend  Quenstedt  hinzufugt:  addo,  etcompleatur  et  ab-  .„    y  fU.ilJ.  tJ.J 
solvatur  —  wa»  wider  die  sittliche  Natur  diete»  Vorgang»  i»t.  .  .    In  ////.' 
neuerer  Zeit  hat  man  mehrfach  (bes.  Jul.  Miiller,  z.  B.  Union.  S.  212. 
Stud.  u.  K ri  1 .  1856,  3.  S.  553.)  behauptet,  das»  man  dem  absoluten 
Priidestinatlanismus  nur  entgehen  kònne,  wenn  man  dem  natiirlichen 
Menschen  die  Mòglichkeit  eines  selbstandlgen  und  selbstthatigen  Ver- 
halten» zu  den  Wirkungen  der  Gnade  zuschrelbe,  wodurch  erst  alle 
gòttliche  Gnadenwirkung  im  Inuem  des  Menschen  bedingt  sei,  und 
die  lutheri«che  Lchre  sei  inconsequent,  indem  sie  dieses  verneine  und 
doch  zugleich  die  absolute  Priidestination  ablehne.    Dagegen  hat  man 
lutherischer  Seit»  (bes.  Thomas.  I,  445.  Ili,  1.  466.  sqq.)  erwldert,  dass  ^.  t  f 

ein  Unterschled  sei  zwischen  dem  Ergriffcuwerden  von  der  Gnade  und 
der  eigentlichen  Entscheidung  f tir  da»  Heil.  Jcne»  geschicht  ohne  Zu- 
thuu  de»  Menschen  und  iibt  durch  das  Wort  eine  Wirkung  auf  das  per- 
sònliche  Denken  und  Wollen  des  Menschen,  der  er  sich  gar  nicht  ent- 
ziehen  kann  und  die  doch  eine  wirkliche  Empfitnglichkeit  und  die  Mòg- 
lichkeit einer  Entscheidung  fùr  das  Heil  herstejlt.  Das  andere  aber  ist 
sein  selbstthatige»  Verhalten,  welches  durch  jenes  erst  moglich  ge-  .  -  ■*t^mA// 

macht  ist.    Diese  Beschrtinkung.'de»  aUdogmati»chen  Satze»  :  in  conver-  *~  "  '  '     4    *    J*  s.' 
sione  homo  »e  habet  mere  passive  istjetzt  so  aut  xoie  allaemein  anerkannt."  j  ,<    /' <„. 
(Compend.  der  Dogm.  Dritte  AufT.  1868.  p.  205.  sq.)  >//  • 

Idem  :  ,,Zwar  lautet  die  Darstellung  der  Concordienformel  òfter  so, 
gì»  ab  GqH  allein  aUe»_wirke.    (Hominis  conversionem  non  tantum  ex 
parte,  sed  tqtam  prorsùs  esse  operationem,  donum  et  opus  solius  Sp. 
Sancti,  p.  657,  89.)    Aber  diese  Aeusserungen  erhalten  ihre  niihere  Be- 
stimmung  durch  jenes  potest  apprehendere  (  !  )  und  das  friiher  be- 
)JJJ-^-  sprochene  quam  ;  dm  .in  inchoavit.  (674,  65.)    Man  muss  allerdings 
/^gj.  '      c  anerkennen,  da»»  sich  die  Darstellung  der  Concordienformel  nicht  vor- 
•  j"-!  •         sichtig  genug  innerhalb  der  Grenzen  de»  nbthigen  Matses  Mlt.    Das  mag 

wohl  eine  Nachwirkung  der  Weise  der  damallgeu  Strettii teratnr  sein,     . . 
welche  die  Entschiedenheit  in  die  mògllchst  starke  und  UbertriebcnA  *    '  ; 
Redeweisc  setzte,  mit  der  man  die  Gegensiltze  darstellte  und  vertrat."  fu 
(Die  Lehre  vom  fr.  Willen.  1863.  p.  276.) 

Idkm  :  ,,E»  mag  die  Gnade  dem  Menschen  noch  so  nahe  kommen  :      .  *  •»*      *  ' v 
die  ThUrc  must  der  Men»ch  »clb*t  aufmachen,  dass  Jesus  za  ihm  ein-  '  o  ■ 

gehe."    (Die  Lehre  vom  freien  Willen.  1868.  p.  427.) 

Idem:  „Nicht  das  Wollen  selbst  wirkt  er  (Gottes  Gelst),  sondern  ,  _j  ■  /  *~ 

so  befreiend  auf  den  gebundenen  Willen,  dass  dleser  dadurch  ein  neues  ~*~  "  *  ,  "\  . 
WollenA«nnen  empfangt."    (L.  c.  p.  441.) 

Idkm  :  „Dle  Schrift  bezeichnet  die  Bekehrung  thells  als  ein  Werk  "~  h  . 
der  Gnade,  theils  als  eine  Leistung  de»  Men»chen.    Als  ein  Werk  der         '•  •  <       ■  A 
t^\,'    "  action  im  alten  Testament .  .  .  besonder»  aber  im  neuen  Testa-   (\  4 ,  7      .  . 

ment.  .  .    Auf  der  andern  Seite  wird  Busse  und  Glaube  rem»  Men»chen 

,.  juJ.aJÌ. 


Digitized  by  Google 


230 


PART.  III.     CAP.  TV. 


gefordert  al»  teine  Leittung  :  uerarruirr  kcì  xmrfirrr  —  auf  alien  Stufe n 
der  Heilsgetchichte.    Der  Forderung  der  Busse  soli  und  kann  der  Be- 
rufene  alsbald  uachkommen,  Ps.  y5,  7.  sq.  Hebr.  4,  7.  sqq.,  und  der 
A.  >  .  u.  .Glaubc  ist  freier  Gehorsam,  den  der  Mensch  leistet,  z.  B.  1,  5.    So  ist 

also  die  Bekehrung  —  auch  Jer.  31,  18.  bekehre  du  mich  u.  s.  w.,  die  -  ' 
Hauptstelle  unserer  Alteri  —  d<>s  Menschen  eigne  Thqt,  desshalb  aneli    •  r 
iirtarpiànr  nur  lm  Actlvum  und  Medium,  nie  ini  Passivum  gebraucht. —  : 
Die  Vermittlung  beider  Aussagen  liegt  in  der  gòttlichen  Berufung  zur 
furévota  u.  8.  w.,  welcher  gegeniiber  der  Mensch  Freiheit  der  Abweisuug 
oder  der  4nnahrne]  hat.  .  .    Die  iilteren  Dogmatiker  (z.  B.  Konlg  und 
Quenstedt)  TiandeTh  zuerst  von  der  rcgeneratio,  dann  von  der  conversio, 
aber  ho,  dass  beide  Begriffe  der  Sache  naeb  im  Wesentllchen  zusammen- 
fallen  und  mehr  nur  formell  von  einauder  unterschicden  werden.  .  . 
Bei  dieser  Begriffsbestimmung  von  convertilo  fehlt  da»  Moment  der 
titllichen  Selbstthat  dea  Menschen,  was  al»  eln  Mangel  (!)  in  der  dog- 
matischen  Fassung  wird  bezeichnet  werden  miissen."  (Compend. 
p.  202.  sq.)  ^ 

Kahxisius.:  ,,Melanchtbon  hatte  durch  die  Lehre  von  der  Mitwir- 
kung  den  menschheheu  Willens  bei  der  Heilsaneignung  (Synergismus") 
~/wi-^y~  den  rechten,  evangelischen  und  zuglelch  wahrhaft  traditionellen  Weg 
J_  ^  betreten,  die  Substanz  der  augustinlschen  Lehre  festzuluilten  ohnejbre 

Auswiichse.  .  .  Der  Satz,  dass  das  ì'ersehmìihen  des  Heils  seinen 
Grund  im  Menschen  habe,  neutralisirt  nicht  blos  den  Priidestlnatlons- 
begriff,  sondern  anch  den  Gnadenbegriffder  Concordienformcl.  Dieser 
Satz  nemlicb  fordert  nach  unwidersprechlicher  Logik,  dass  der  Mensch, 
•  j/  .  der  das  Heil  zvrilclnpeisen  kann,  bcim  Ergreifen  desselben  nicht  willen- 

.  /  .     //^  ì  t  vIob  ist.    Demi  wer  widerstreben  kann  und  nicht  widerstrebt,  der  will 
nicht  widerstreben.    Und  wer  nicht  widerstreben  will,  der  will  eben 
•    a    *  **+-cmpfangen.    Das  hatte  Melanchthon  klar  erkannt."    (Die  luth.  Dogm. 
.À  i  tU'  '  II,  639.  MS.)  *  ■  ,v  >-./>•  . 

-  v  U  >'  f  é.V*  y^**'  Hqkmanxljì:  „Wie  der  Apostel  Bòni,  7.  14— 2à.  nicht  gemelnt  ist, 

.  t      alles  Gutesthun  der  alttestamentlicheu  Gliiubii;en  zu  verneinen,  so  sagt 

er  an  der  vòfllegéTiden  Stelle  sugar  von  einzelnen  Fiillen  e  Ines  Gutes-  ^/ 
—  •  thuns  der  Unden  :  oline  damit  Dem  zu  widersprechen,  was  unser  kirch- 
liches  Bekenntniss  vora  Menschen  lehrt,  wie  er  Gotte  gegeniiber,  an 
sich  und  abgcsehen  von  alien  Gnadenwirkungen  beschaffen  ist,  dass  er 
unvermogend  sei  zu  einigem  Guten  und  geneigt  zu  allem  Bòsen.  Er 
weiss  eben  von  elner  Gnadentcirkung,  nicht  blos  des  Gottes,  welcher 
Chrlstura  gesandt  hat,  sondern  auch  des  Gottes,  welcher  Christum  sen- 
den  wird,  und  zwar  weiss  er  von  ihr  nicht  blos  innerhalb  des  alttesta- 
mentlichen  Heilsgemeinwesens,  sondern  auch  ausserhalb  desselben.  .  . 
Der  Geist  Gof«<,welcher  Ihnen  e\i\wohntt  sic  leben  zu  raachen,  lfisst  sle 
nicht  oline  jene  Bezeugung  Gottes,  durch  welche  sle  beides,  scine  Hei- 
>  •  '  ligkelt  und  Ihre  Siinde,  aber  auch  seine  Giite  wie  ihre  Nichtigkeit,  zu 
erfahren  bekommen.  Hledurch  kann  aber  ein  Verhalten  gegen  Gott  in 
ihnen  gewlrkt  werden,  das  er  an  dem  Tage  jenes  Gerichts,  welches 
Johannes  nach  der  Auferstehung  der  Gliiubigen  geschaut  hat,  mit  dem 
'■  i.  'J  »/."*,'  i         .'  \  ' 1  liohne  etoigen  Leben»  erxciedern  wird.    Aber  dies  Ist  Gottes  Werk  und 

nicht  ihr  eignes.    Gottes  Llebe  ist  es,  welche  sie  leben  ISsst,  und 
•      ~    '    *  '      durch  seinen  Geist,  den  Geist  Ihres  Lebens,  bezeugt  er  sich  Ihnen." 

V  r      ,  '      |  ;        .     (Schrlftbewels.  Zweite  Aufl.  p.  570.  sq.) 

Cf.  Antitheses  supra  Voi.  II,  800.  sqq. 

§  39. 

Observandum  etiam  est,  gratiam  illam,  qua  Deus  con- 
versionem  operatur,  gfla  gaae  \iX£Sì£j^hÌS£Bì\  scd  resùtibi- 
Igm,*  quatenus  homines  non  solum  medm  converslonis 


Digitized  by  Google 


DE  REOENERATIONE  ET  CONVERSIONE.  231 


eorumque  usui  externo, b  verum  ipsi  gratiae  conversionis 
intrinsecus  operaturaec  malifiose*  repupimix  possunt  et 
saepe  solent,  atque  ita  impediun^eonversionem  suara,  setyow  m 
inchoandam,  seu  perficiendam. 

a)  Etsi  eniru  vis  illa  Dei,  per  quam  hominis  convereionera  opera- 
tur,  infinita  sit;  quia  tamen  ordinarie  non  nisi  per  certa  media  se  ex- 
eerit,  non  absurdutn  est,  ei  posse  resisti.  Vid.  Matih.  23,  37.  Conf. 
b.  Mm.  Disp.  de  Volunt.  Dei  Anteo,  et  Conseq.  sub  finem  et  Disp.  V. 
de  Conv.  (edit.  Hall.)  §  39.  sqq.  i/CL*.  J  'Mx^ii 

Quenhtedtil'8  :   ,, Quaestio  orthodoxorum  adversus  CftlyjnJajiflS  r  a  'ìW' 

haec  est,  lnqult  b.  Iluelsem.  disp.  3.  de  auxil.  gratiae,  qu.  7.  th.  1.  §  34.  r 
p.  301.:  ,An  positis  ex  parte  Dei  omnibus  ad  converslonem  requisitisi  f    f./f^y/j  (.% 
gratia  praeveniente,  excitante,  efficaci  et  si  quid  porro  ex  parte  causa  e         (  i  , 

supeiioris  necessarium  fucrit,  homini  convertendo  LibiXMSUìiati&al  non        t  >   -  -  ' 

rannerar  au  vero  convertatur  modo  irresistibili t   Haec  quaestio  non 
est  aequipollens  111 i  (inquit  porro  Huelsem.),  an  positis  ex  parte  Del  ,  f< 

omnibus  ad  converslonem  requisitis  homini  Ijbenim  sit  converti?  Nam 


ilbertas  non  converti,  et  Ubcrtas  converti,  etiam  positis  dlvlnis  jeauifil-  /,     .f  //W 

i  "jH^.  118,  manant  ex  dTversls  pjrinclpljs.    Libertas  non  convcrtr*fnanat  ex  T~  .•    ■"  5 

princìpT5"IiòWnl  conjgaturali  ;  Ilbertas  autem  converti  manat"exj>rta-     '*    **  / 


principio  nomini  connaturali.;  ilbertas  autem  converti  manat  expruj- 
.  ^lpTO-ÌBTrpernaturàn7  praeveniente  scil.  gratta. "     (L.  c.  a.  2.  q.  8., 
f.  730."8q^>   '-r    /%j~5fU\4sJ>*f<f. 

Idem:  „Non  sequitur,  nec  verum  est:  Si  primus  motus  gratiae 
praevenicntis  est  inevitabili*,  est  etiam  inevltabilis  ejus  evenijjs.  seu 
ipsa  couversio.  et  sic  convertimur  irresistxbiliter.  Nam  licethomo  non 
posslt  impedire,  ne  primus  motus  oriatur,  habet  tamen  in  ipso  primo 
motu  Hbertatem  resistendi,  habet  etiam  in  secundo  et  ultimo  (licet  non 
indifferenJer'T.  é.  aeqùafìter  ad  convertendum  et  non  convertendum  ; 
semper  enim  facultas  hominis  jam  moti  a  gratia  praeveniente  magia 
propendet  ad  hoc,  quam  ad  illud)  et  potest  per  morosam  voi  untate  m  .  -- 
gratiae  praevenienti  oblcem  ponere,  eam  excutere  et  resistendo  Ipsam 
sui  conversioncm  impedire."    (L.  c.  sect.  2.  q.  3.  f.  735.) 

Idbm  :  „Motus  primi,  a  gratia  praeveniente  excitati,  sunt  quidem 
inevijabiles,  i.  e.,  non  potest  homo  irregenitus,  verbum  Dei  audiens, 
impedire,  ne  oriatur  in  corde  suo  motus  spiritnalis,  sci.  cogitatio  de 
peccato  admisso,  de  vltandis  flagitiis  etc.  ;  U00^ajflejaLjrr£aÌiUiM£5  sunt, 
potest  enim  illos  motus,  ne  radices  agant  et  in  corde  perdurent,  impe- 
dire, eos  suffucarc,  excutere  etc,  exemplo  Judaeorum  Lue.  4,  22.  28., 
Fellcis  Act.  24,  25.,  Agrippae  Act.  2G,  28."    (L.  c.  s.  1.  th.  31.  f.  716.) 

J.  Olkarius:  ..Resistere  potest  homo  ora  ni  potenti  non  permodum 
omnipotentiae  absolutae,  sed  per  certa  media  gratiose  agenti  adeoque 
nequaquam  lpsl  intìnltae  potcstatl  vel  omnipotentiae,  sed  gratiae,  ejus- 
que  ordini  se  opponere  potest,  scil.  media  salutls  rejicicndo  et  ordinem 
divinitus  constitutum  perturbando,  cum  cousilium  Del  de  salute  sua 
spernit,  Lue.  7.,  et  se  ipsum  vita  aeterna  indignum  judicat.  Act.  18.*' 
(Vid.  Isagog.  Carpzovil,  p.  1230.) 

Calovius:  ,,Rom.  9,  18./7  Verum  est,  causas  esse  in  boralnlbus,  ut 
non  credanj,  non  tamen  vicissim  censendum  est,  in  iis  causas  etiam 
esse,  ut  credant.  Calviniani*  autem  hanc  clavam  Herculeam  facile  ex- 
torqueblmus,  si  observatum  fuerit,  verba  haec  pertinere  ad  Judaeorum 
ojjjejaioneja,  adeoque  ull  probare.  Sic  enim  regerebaùt  Judacl:  Si 
Deus  indurat,  quos  vult,  quid  ergo  succenset  induratis,  cum  nemo  ejus 
voluntati  resistere  posslt? —  q.  d.,  Deum  nou.possejure  succensere 
Irresistibili  ejus  voluutate  induratis.  Responsio  autem  apostolica  non 
assumit,  sed  refellit  hanc  objectionem,  quae  partim  indirecta  est  et  ob- 


Digitized  by  Google 


»...     ,  *  A  c  l  >»  /*  'V*"1  ^  •  •<<>•.   . 

/  /  .  '     *        /  .  /  . 

232  PART.  III.     CAP.  IV. 


jurgatoria,  quod  homu  mm  debeat  respondere  Deo  ex  adverso,  partim} 
dlrecta  et  informatola,  qua  docct  apostolus,  tum  quod  Deus  oronlno 
jure  succensen  poaslt  indurati»,  quandoquidem  non  induret,  Disi  jam 
colpa  sua  justlssimac  lrae  divinae  yasa  facto»,  tum  quod  Deus  non  in- 
duret voluntate  Irresistibili  duriticm  cordis  positive  immittendq,  quod» 
et  Judaei  et  Calviniani  in  ista  objectione  assumunt,  setTpcrferendo 
multa  lenitate  et  patientia  vasa  irne  ad  interitum  coagmentata.  Qui 
autem  indurat,  quem  vult,  ita  tamen  ut  duritiei  non  sit  auctor  vel  appro- 
bator  seu  causa  positiva,  is  non  immerito  aecusat  eoa,  qui  indurescunt. 
\. .  .  Quamquam  vero  admittamus,  voluntatein  aliquam  Dei  esse  irre- 
'Y,'."  <  ,.  .  sistibllemj,  ea  tamen,  quae  exserit  sese  in  electione  ad  vitam  aeternam 
vel  in  fldei  donatione  ordinaria,  irresistibili»  non  est,  quemadmodum 
hic  docet  apostolus.  Quem  certe  objectio  illa  stringi  n  t ,  si  irresistibi- 
li» haec  Dei  volunta»  foret.  Quid  enim  conquerltur  Deus  de  nobi», 
quum  non  credimus,  si  fldem  bis  dare,  alila  negare  absoluto  decreto 
constituit  ejusque  voluntati,  secundum  quam  illam  dare  aut  non  dare 
vult,  nemo  resistere  possit."    (Bibl.  illustrata  ad  1.  d.) 

Ad.  Osi an dkk:  „Absentia  repugnantiae  est  quoque  praerenientis 
gratiae  benejicium,  .  .    Excipiunt  :  SÌ  homo  non  in  sua  potestate  habeat 
/   /  •     •  •     '  //    llbertatem  ad  non-resistendum,  fallere  asaertum  nostrorum  theol.,  ho- 
/)•/     ,a  j»t*C //.  an//    minem  se  non  activc  habere  in  sua  conversione,  sed  passive  et  non- 
*  I»  r      f    i    resistendo.  Resp.  :  yon-resistentigm  dupliciter  considerar!,  aut  ratione 
t//.     '■<-■     pacdagoglae  externae  aut  ratione  spirltualis  operatimi!»  ex  verbo; 
(j      J     '  prióri  modo  est  in  potestate  hominls,  quatenus  mediia  paedagoglci»  non 

/  /  ?  </r  i  -»      f.     resistendo  potest  adire  templum,  vel  noir/"fetc.  ;  non  autem  modo  poste-t 
'  "/(**'      rlorl,  sed  est  primo»  effectus  gratiae  praeveuientis  et  subsequentium 
gratiae  dlspensatlonum."    (Colleg.  th.  IV,  348.  »q.) 

j  3$  Huklsemannun  :  ,,Orthoduxa  sententia  haec  est:  .  .  .  neminem 

,;  ;  ■      >  •  sese  discernere  ncque  gloriar!  posse  adversjis  a^grum  non  conversùm, 

quia  nemo  positive  aTlqTriu^operutiir'ad  receptloneiii  primae  gratiae; 
quod  autem  gratiae,  per  se  et  sua  natura'  converslonem  operanti,  non 
*'''<•       resùttU,  bue  habet  ex  primae  gratiae  collatlone,  quae  omnibus  coufer- 
,  .  (tur,  ut  posslnt  non  resistere."    (De  auxiliis  gratiae,  p.  274.) 

QrKNSTKivrius  :  ,,Male  Bellarminus  ex  allatis  dictis  colligi t,  frustra 
reprehendi,  quod  noluerint  converti  aut  venire,  si  in  eorum  potestate 
non  sit,  venire  aut  se  convertere.  —  Christus  non  simpliciter  reprehen- 
dit  Judaeos  (inquiens  Matth.  23,  37.:  ,Quoties  volui  te  congregare,  et 
tu  noluistl?'),  quod  noluerint  converti,  quasi  noluerint  cooperar!  fldem» 
justitiam  etc.  ;  hoc  namque  sciebat  Christus  non  esse  in  illorum  potè» 
state;  sed  incusat.  Judaeos,  quod  etiam  externa  illa  media  noluerint  mur- 
jtare,  quae  erant  adhuc  In  eorum  potestate,  scil.  audire  verbum  Dei  etc. 
Non  valet  argumentum  :  Possunt  irreyeniti  nolle  venire,  renuere  obseqni 
Deo  vocanti,  Spiritui  S.  ad  salutarla  invitanti  resistere,  ergo  pariter 
possunt  velie  venire,  Deum  vocantem  sequi,  Spiritus  S.  adraonitionibus 
locum  relinquere.  Nam  illud  prius  est  morbi  et  imperfectionis,  tllisque  •  "  ' 
hominibus  in  statu  naturae  lapsae  proprium;  hoc  vero  est  restauratio- 
nis  per  gratiam.  ,Licet  insit  nomini,  nolle.  bonuni,  tamen,  nlsi  dona- 
tilo», non  habet  velie  bonnm.  Illud  contraxit  natura  per  culpam,  boc 
recipit  natura  per  gratiam4,  inquit  auctor  lib.  de  voc.  gcnt.  A  nolun- 
tate  ad  voluntatem  et  a  potestate  gratiam  repudiandi  ad  potestatem 
<"i  ju,nUs  .  eam  amplectendi  et  amplexandi  in  statu  servitutis  et  corruptionis  argu- 
mentari  non  licet.,«    (L.  c.  P.  II.  c.  8.  a.  2.  q.  2.  f.  2015.) 

b)  Partim  omittendo  actus  ad  id,  ut  media  in  usu  constituantur, 
requisito»,  v.  g.  auditus,  lectionis,  meditationis  verbi  etc.,  partim  com- 
mittendo  actus  usui  raediorura  legitirao  e  diametro  adversantes,  v.  g. 
contradicendi  verbo  Dei,  cavillaudi  aut  contumeliose  insectandi  vel 
blasphemandi  verbuin,  actus  repellendi,  iufaraandi  vel  persequendi 


Digitized  by  Google 


DE  REGENERA  TI  ONE  ET  CONVERSIONE. 


233 


hostiliter  praecones  verbi  etc.  ;    vid.  exemplum  Judaeorum,  Ad. 
6,  10.  sqq.  cap.  7,  51.  54. 

c)  Quando  ex  parte  inteUecttts  indulgetur  praejudiciis  seu  praecon- 
ceptU  opinionibus  falsis,  unde  doctrina  coelestis  prò  ttuUa  aut  scandalosa 
temere  habetur,  quod  Judaeis  et  gentilibus  accidisse  memora t  l'uulus 
1  Cor.  1,  28.  ;  ex  parte  voluntatis  varii  motus  inordinati,  motibus  piis 
et  sanctis  contrarli,  v.  g.  desideria  carnis,  curae  divitiarum  etc. 
Lue.  8,  U. 

d)  Distinguimus  enim  inter  repugnantiam  malitiomm  (quam  alii 
moromtn,  voluntariam,  habitiialem,  pertinacem  vocant)  et  naturalem  (quae 
aliis  congenita  appellatur).  Quarum  haec  quidem  ex  natura  hominis 
corrupta  proxime  fluit  et  mortalibus  omnibus  communis  est;  Ula  vero 
peculiari  hominis  culpa  et  data  opera  accersita,  et  sic  ex  mulitia  sponte 
contracta,  profecta  est  et  in  aliis  major  ac  pertinacior,  in  olii*  minor  ac 
minus  pertinax  est,  prout  ipsa  malitia  acquisita  variat.  Naturali*  illa 
repugnantia  per  gratiam  verbo  Dei  conjunctam  in  ipsa  conversione 
sensim  minuihir,  tandemque  vincitur,  neque  adeo  ipsa  praecise  sumta 
impedii  conversionem.  Attera  vero  seu  malitiosa  rcsistentia,  quae  na- 
turali superadditur,  sicut  non  omnibus  irregenitis  aeque  communis  est, 
ita  ab  ea  abrtinere  po$*unt  homines  ex  viribuo  liberi  -arMiteti»  aut,  si  non 
nunc  po88unt  post  habitus  vitiosos  contractos,  ante  tamen,  si  educatio  w  v 
recta  et  assuefactio  ad  virtù tes  accessisset,  carere  quadantenus  ea  po- 
tuissent.  Vid.  pluribus  de  his  differentem  b.  Musaeum  de  Aet.  EL 
Decr.  cap.  XI.  $  380.  gqq.  Conf.  b.  J^Olear.  Contin.  Isag.  Carpzov. 

in  Libb.  Symbol,  p.  m.  1230. 

ANTITHESES. 

Quxnstedtius  :   „Antithc8Ìs  :   1.   Qalvinianorumj   qui  statuunt, 
Deum  clcctos  convertere  per  motum  irresistimiem,  ita,  ut  infalllbiliter 
et  absolute  convertantur,  nec  resistere  operosae  gratiae  queant  aut  eam 
repellere.  .  .    Sic  in  judicils  Synodi  Pordracenae  Britanni  p.  131.:  ,Ad_-^-- 
hoc  ipsum  opus  re  generation  is  habet  se  homo  mere  passive'  (bactenus  ' 
bene)  neque  est  In  voluntate  potestatls  humanae,  impedire  Deum  sic 
immediate  regenerantem.'   Sic  Palatini  p.  139.:  ,Deus  operatur  con-  *"f 
versionero  snpereminente  magnitudine  potentlae  suae  et  prò  efflcaeltate 
roboris  virium  suarum,  qua  omnia  sibi  potest  subjlcere.   Tarn  efflcax, 
>mf.  t»n»  potens  Del  operatio  optimo  maximo  jure  dici  potest  irreslstibills. 
~   \!  W        Tum  ex  parte  gratiae  Dei,  tura  ex  parte  voluntatla.    Ex  parte  gratiae, 
"Jj^r  quia  efflcax  Del  operatio  est  in  actu  posita,  cui  nemo  potest  resistere, 

'  Rom.  9,  19.  Lue.  21.  Art.  Il,  17.    Ex  parte  voluntatls,  nam  subdita 

gratiae  efficaci  jam  non  vult  resistere,  et  quia  non  vult,  necessario  non 
vult,  sleque  resistere  velie  non  potest  salva  sua  libertate.  Nam  unura- 
ì.  >,  m,j  ♦  i>  quodque,  dum  est,  necessarium*  etc.  Et  post:  , Quasi  omnlpotentissU 
mam  Dei  actionem  impedire  possit  et  eludere  pulvis  et  cinlsl*  .  .  . 
2.  Scholattlcarum  et  pont^fteiurum^  qui  etlam  asserunt,  liberum  arbl- 
.  trium  Ul  sensu  composito,  non  posse  resistere  gratiae  adiuvantl. .  .  Ubi 
insuper  observaudutn  :  Licet  papistae  irresistibilitatem  hominis  ad  ver- 
sus ufflcacem  gratiam  non  tam  evidenter  et  notorie  propugnent,  aleuti 
Calvlulstae,  irresisttntiam  tamen  sen  infallibilitateni  subsequentis  con- 
versioni», quando  adraovetur  efflcax  Dei  gratia,  plerique  defendunt.  .  . 

Jantenii  et  Janttcnistarum,  qui  heterodoxe  asserunt  :  1)  quod  gratia 
conversioni»  eflectu  consuniraatae  salutis  uunquftni  carejit.  2)  Quod 
Illa  gratta  lrresistibiliter  operetur.  3)  Nullam  agnoscunt  gratiam  suf- 
flcientetnj  nlal  quae  actu  secundo  beatltudinem  infalliblliter  consummat, 


-r* 


Digitized  by  Google 


234  PART.  III.     CAP.  IV. 

vide  T.  3.  , Augustine  ipsius  L.  2.  c.  24.  25. 1.  3.  c.  1.  sq.  1.  8.  de  Gratta 
Christi  c.  3.  sq.  Nolunt  quidem  Jansenistae  gratiam  conversionis  irre- 
sistibilem  vocare  cum  Calvinianls,  appellant  vero  eara  invictisslmam, 
invincibllero,  insuperabilem,  ineluctabilem  etc.,  quod  eodem  recidit. 
4.  Anabaptistarum  seu  ^nnnnùnmrn^  Waterlandorum  io  Belgio,  qui 
statuunt,  verbum  Dei  sine  ulla  resistenza  In  momento  regenerationis 
operari;  vide  Episcopi!  judicium  de  ordinarlo  conversionis  medio." 
(L.  c.  s.  2.  q.  3.  £.  732.  sqq.) 

§  40. 

Subjectum  qwoà%  conversionis  est  homo  adulttis,b  per 
peccatimi  a  Deo  aversus, e  quique  operationi  Spiritus  Sancti 
contumaciter  nonA  repugnat. 

a)  Sive  suppositum,  quod  spiritualiter  immutatur,  seu  in  quo 
Deus  agnitionem  peccatorum  cura  dolore  de  illìs  serio  et  fidem  in 
Christum  operatur  quodque  adeo  ipsum  per  gratiara  Spiritus  S.  peccata 
agnoscit,  de  ìli is  dolet,  promissiones  de  gratia  Dei  propter  Christum 
fide  apprehendit  etc. 

b)  Infante*  enim,  quando  per  baptismura  fidera  conci piunt,  regene- 
rari  quidem,  non  autem  aeque  usitate  converti  dicuntur.  Neque  etiara 
verbi  audiendi  et  hinc  oriturae  agnitionis  peccatorum  etc.  per  aetatera 
capaces  sunt.  Conf.  b.  Joh.  Olear.  Contin.  Isag.  Carpzov.  in  Libb. 
Symbol,  p.  1246.  • 

c)  Ita  significatur  conversionis  terminus  a  quo;  vid.  supra  §  18. 
Dicuntur  autem  per  peccatum  aversi  a  Deo  ei«n  illi,  qui  fidera  nun- 
quam  ante  habuerunt,  quales  sunt  homiues  extra  ecclesiam  in  genti- 
lisrao,  Judaisrao  aut  Muharamedismo  nati  atque  educati,  quos  infideles 
appellant,  tum  qui  fidem,  quam  olim  habuerant,  per  peccata  excusse- 
runt,  quos  proiude  lapsos,  alii  reJapsos  nominant.  Illorum  conversionem 
primam  vocant,  quippe  quam  alia  nulla  in  subjecto  ilio  antegressa  est. 
Horum  conversionem  aecundam  aut  iteratam  vel  iterandam  dicunt,  quod 
in  eodem  subjecto  alia  prior  conversio  (aut  regeneratio)  antecesserit. 
Datur  equidem  et  poenitentia  utantittm,  seu  hominum  renatorum  et  fide- 
lium,  qui  in  sta  tu  renascenti  ;io  et  gratiae  adhuc  persìstunt;  quia  tamen 
peccata  habent,  quae  quotidie  agnoscere,  detestari  et  fide  ad  Deura 
conversi  deprecari  debent,  ideo  et  conversionis  a  peccatis  ad  Deum 
hac  ratione  capaces  esse  recte  dicuntur.  Sed  fatendum  est,  conversi- 
onis vocera  tunc  accipi  generaliux,  quae  specialiore  significatu  prò  sub- 
jecto habet  solum  hominem  iraprobura,  qui  ad  conjunctionem  sui  cum 
Deo  in  potentia  constitutus,  non  adii  conjunctus  est. 

Qubnstedtil's  :  „Ratlone  subjectorum  triplicem  communiter  fa- 
ciunt  conversionem;  quarum  prima  est  infldelium,  nunquam  renatorum 
et  extra  eccleslae  pomoeria  constitutorum  ;  et  sic  notat  conversionem 
ab  lnndelitate  ad  tidem.  . .  Altera  est  continuata  et  renatorum  stantium, 
quae  nlhll  aliud  est,  quam  quotidiana  poenitentia  et  carnis  mortificano 
sive  continua  gratiae  Spiritus  S.,  quae  in  stantibus  seu  fldelibus  est,  re- 
suscitano; de  hac  conversione  agitur  Jer.  31,  18.  19.  Thren.  5,  21.: 
,Converte  me,  Domine,  et  convertar,  quia  tu  Deus  meus  es.«  Tertia 


!  9  f  -  " 


Digitized  by  Google 


DB  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


235 


est  reiterata,  quam  alti  reassumtam  vocant,  estqae  renato  rum,  in  pec- 
cata contra  conscieutlam  si  ve  ex  ■soogioioei  lapsorum  et  per  verara  ac  •  I 
seriam  poenitentiam  vicissim  ad  Deum  et  saniorem  inentem  redeuntlum. 
Haec  Graecis  dicltur  fitTavom,  resipiscentia  slve  mentis  mutatio.  De 
bac  agitur  Deut.  30,  2.,  ubi  lapsis,  sed  serio  poenitentibus,  promittitur 
Dei  misericordia.  Jer.  3,  7.  12.:  , Reverte,  aversatrix  Israel,  et  non 
avertam  a  vobis  faciem  meam'  ;  quibus  verbis  revocat  Deus  rebellem 
Israelem  ad  conversionem,  addita  hac  promissione:  ,Non  avertam 
faciem  meam',  i.  e.,  non  intuebor  vos  irata  facle.  Ezech.  18,  30.:  ,Con- 
vertimini  ad  me4  ;  v.  82.  :  ,Revertimini,  et  vlvite.'  Joel  2,  2.  :  ,Conver- 
tlmini  ad  me  in  toto  corde  vestro'  etc.  Alii  distinguunt  conversionem 
rt  •  X*\£J*>  t»-m  primam  et  secundam.  Prima  est,  cura  quis  e  statu  irae  in  statum 
gratiae  deduci  tm  primura;  secunda,  cum  aversus  a  Deo  per  peccata 
mortalia  iterum  ad  Deum  redit  per  veratri  ac  seriam  poenitentiam. 
Calviniani  quidem  Wetteravi  In  Actis  Synod.  Dordrac.  P.  I.  p.  711.  dl- 
stinctionem  banc  in  conversionem  primam  et  secundam  etiam  adhibent, 
sed  In  falbissima  acceptione;  per  primam  enim  intelligunt  Irreslstibilis 
gratiae  operationem,  qua  habitus  gratiae  et  principium  bene  agendi  in- 
funditur,  qualls  infuslo  irresistibills  gratiae  a  nobis  in  totum  negatur; 
per  secundam  vero  ipslus  habitus  exercltium  et  piorum  actuum  contl- 
nuationem.  Vide  D.  Huelseman.  de  auxlliis  grat.  ci.  §  6.  p.  9." 
(L.  c.  s.  1.  th.  3.  f.  699.  sq.) 

d)  Nani  qui  contumaciter  resistendo  gratiae  divinae  obicem  po- 
nunt,  quaradiu  se  ita  gerunt,  non  soluni  non  convertuntur,  sed  etiam 
ipsi  in  causa  sunt,  cur  non  convertantur.  Vid.,  quae  diximus  ad 
§  39.  not.  d. 

§  41. 

Subjectum  quo*  conversionis  est  anima  humana  ex 
parte  intellectus  ac  voluntatis*  et  suo  modo  quoad  appetì- 
tum  sensitivum.0 

a)  Non  enim  in  toto  homine  recipitur  conversio,  ned  quoad  nobili- 
orem  sui  partem,  tanquam  subjectum  proximum  et  immediatum,  homo 
converti  dicitur. 

b)  Quemadmodum  constat  ex  dictis  de  terminis  conversionis  a  quo 
et  ad  quem  §  17.  sq. 

c)  Quanivis  enim  plenior  perfectio  appetitua  sensitivi  ad  renova- 
tionem  pertineat,  hic  tamen  certuni  est,  saltem  eo  iwjue  appetitum 
sensitivum  subjici  debere  Spiritili, ^ne,  per  concupiscentias  carnis,  fidei 
salvificae  productio  im{>ediatur.  Ginf.,  quae  de  Regener.  diximus 
§  4.  et  5.  not.  e. 

%  42. 

Finis  conversionis*  proximus  est  justificatio  ;b  ultimus 
ex  parte  hominum  est  salus  aeterna,0  ex  parte  Dei  gloriad 
ejus. 

a)  Quem  Deus  ipse  intendit  et  cujus  gratia  homines  convertii. 


Digitized  by  Google 


236 


PART.  HI.     CAP.  IV. 


b)  Unde  jubentur  homines  ptravocfr  seu  poenitentiam  agere,  cj'c 

àtptntv  àfiaprttòs,  Ad.  2,  SS. 

c)  Sic  Deus  dicitur  dedisse  gentibus  ri,v  fitràvota»  cìt;  Z^v  Ad.  11, 18. 
et  Paulus  2  Cor.  7,  9.  10.  docet,  esse  quandam  luràvutav  ti*  ewrr^piav. 
Conf.  Euxh.  SS,  11. 

d)  Vid.  L  c.  Ad.  11,  18. 

§  43. 

Cojisequens  seu  fructus  conversionis  est  nova  okedien? 
tia*  adeoque  propositum  non  peccandi*  sed  pie  vivendi;6 
quod  quidem,  si  habituale  sit,  non  tam  ex  contritione, 
quam  ex  fide0  nasci  tur. 

a)  Ita  Johannes  jubet  facete  frudus  dianoti  poenitentia  Matih.  8,  8. 

b)  Juxta  ili  mi  /  Joh.  S,  9.:  Qui  natii»  ed  ex  Deo  (quatenus  is  ed 
renatus,  d  qxiamdiu  renatus  permanct),  peccatum  certe  non  committii  (pec- 
catum  scilicd  cantra  conscientiam  d  ex  deliberato  animi  proponto  conMIioque 
profectum).  Imo  non  poted  peccare  (modo  jam  cxplicato) ,  ut  scilicd  simul 
peceet,  oc  nihUominus  renatus  maneat.    Quin  potius,  quam  primum  ex  pro- 

rito  eden»  volensque  peccai,  confedim  renatus  esse  desinit,  interprete 
Aegid.  Hunnio  in  Coram.  ad  h.  1. 

c)  Prout  caritatem  (inatre ni  sanctorum  operum)  cum  fide  in 
Christum  indivulso  nexu  coujungi  ostendiraus  cap.  III.  §  17. 

d)  Nam  contritio  quidem  seria  et  propositum  peccandi  consistere 
una  nequeunt,  cum  iUa  importet  seriam  displicentiam  peccatorum,  hoc 
autem  importet  complacentiam  in  peccatis.  Unde,  ex  vi  oppositionis, 
quamdiu  contritio  durat,  propositum  peccandi  in  eodem  subjecto  locum 
habere  non  potest.  Sed  tamen  fatendura  est,  propositum  non  peccandi 
constans,  seu  constantiam  voluntatis  in  fugiendo  peccato  aut  habituale 
odium  peccati,  pendere  a  viribus  gratiae  et  motivo  speciali  cantati»,  ex 
fide  per  evangelium  accensa  profìciscentis.  Conf.  b.  Mus.  Tract. 
Germ.  de  Poenitentia,  con  tra  J.  M.  Stengerum.  Part.  L  cap.  I.  p.  12.  13. 
P.  IL  p.  205.  P.  III.  cap.  IX.  n.  I.  p.  709.  sqq.  715.  sqq. 

§  44. 

Interim  fieri  potest  et  fit  nonnunquam,  ut  homines 
renati  et  conversi  non  solum  semel,  sed  pluriby^  vieibus 
renascentiae  et  gratiae  statu  per  peccata'  excidant  et  per 
conversionem  toties  iteratami*  in  eundem  restituantur. 

a)  Nempe  non  solum  post  primam  et  secundam  regenerationem, 
sed  semper  intra  renatos  est  prswjuzmcupi&cgiìtiq  ;  quae,  licet  per  con- 
versionem infirmetur,  ne  regnet  araplius,  ut  antea,  non  tamen  vel  per 
primam  vel  per  secundam,  ter  tiara  aut  quartam  conversionem  ita  sub* 
igitur  penitus,  ut  Spiritui  se  non  oppouat,  aut  dominium  affectet. 


Digitized  by  Google 


DE  REOENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


237 


Vid.  Galat.  5,  17.  Rom.  7,  18.  Sic  autem  fieri  potest,  ut  concupùcen- 
tia  concipiens  paridi  peccatimi  et  mortem,  juxta  Jacobi  2,  15.  Extra  re- 
na tos  autem  semper  supersunt  et  insidiantur  mundus  et  satana*,  non 
minus  post  tertiam  et  quartana,  quam  post  priroam  convereionem. 
Voluntaé  autem  renatorum  in  hac  vita  non  penitus  in  bono  confirmatur, 
ut  a  periculo  lapsuB  piane  eximatur;  quam  vis  fatendum  sit,  per  ipsam 
gratiam  convertentem  habitum  aliquem  voluntati  conferri,  per  quem 
ipsa  potens  reddatur  ad  sanctitatis  studium,  quoque  magis  homo  in  hoc 
studio  se  exercet,  hoc  magis  eum  per  gratiam  renovattonis  fieri  iìrmum 
in  bono,  ut  lapsibus,  praesertim  gravioribus,  minus  obnoxius  sit,  quam 
antea. 

b)  Deus  enim  gratiam  et  reraissionera  peccato  rum  gine  re&rictwne 
omnibus  offert  peccatoribus,  non  hahita  ratione,  utrum  una  an  pluribut 
vicibus  fuerint  lapsi,  ac  jurejurando  asseverat,  se  nolle  mortem  ullius 
peccatori^,  velie  autem,  ut  omne»  acta  poenitentia  vivant;  prout  verba 
apud  Ezechielem  eap.  18.  et  SS.  indefinite  posita,  sensu  universali  accipi- 
enda  docent  Paulus  /  Tim.  £,  4.  et  Petrus  2.  Ep.  8,  9.  Neque  ergo 
dici  potest,  homines,  qui  post,  iteratam  conversionem  relabuntur,  non 
converti,  nisi  per  gratiam  extraordinariam,  ex  arcano  et  inscrutabili 
Dei  Consilio,  praeter  communem  verbi  virtutem,  collatam  aut  con- 
ferendam.  vid.  oranino  b.  Mus.  Tract.  Germ.  de  Poenitentia  contra 
Stengerum,  P.  II.  cap.  I.  p.  126.  sqq.  et  P.  III.  cap.  Vili.  p.  677.  sqq. 
Sic  autem  et  Chrysostomus:  Xthdxts  (ìtrawrjffas,  ^iXcdxtc;  tìocXftt. 
Confer.  b.  Kromayeri  Theol.  Aph.  L.  XII.  Aph.  VII.  p.  329. 

Gkrhardus:  „Fuerunt  superioribus  saeculis  circa  annum  220. 
XovafjQitf,  a  Novato,  homine  Afro  et  vafro,  dictl,  qui  poenitentlbus 
venlara  ncgandam  statuerunt.  .  .   Socrate»  l.  1.  Histor.  c.  7.  refert,  Ina-' 
peratorcm  Constantlnum  Acesio  Novatiano,  dicenti,  eos,  qui  post  ba- 
ptismum  in  peccatura  ad  mortem  inclderint,  ad  poenitentlam  cohortan- 
dos,  sed  remlssionis  spem  non  a  sacerdotlbus,  sed  a  Peo  expectandam, 
respondissc:   fOtt^'Antou.  K?J{i^^iUHjt6mc  àvàfi/di  «$•  tòv  ÒypaiZv.* 
.  /m  >.T.  J-Afopfti)  erroris  Novntiani  fuit  quorundam  apostasia  tempore  persecutlo- 
nis,  contra  quos  severltate  quadam  utendum  censuit  Novatus.  Quo 
pertinent  etlam  incommodae  locutiones  veterum.    Clsmeng  lib.  2. 
Strom.:  fjfcparei.  sed  non  est  poenitentia.  saepe  petere  de  iis,  quae 
saepe  peccantur.'    Tertulliano  1.  de  poenit.  p.  557.:  ,Intinctionis' 
M*L.'f-'~r  (b*Ptlsml)  .aera  obstructa.  collocavit  Deus  in  vestibolo  poenitentlam  <♦,/./• . 
■'**7?~"7       «ecundam,  quae  pulsantlbus  patefaciat,  sediam _mxoeì,  quia  jara  se- 
"ijH  cundo;  sed  ampllus  mipquam,  quia  proxlme  frustra;  nj^enim_£t_Qp5 

gemei  satTs^ffst?'  ubi  recte  annotai  B.  Rhenanus:  .lino  non  solupj 
semel,  aut  sepfiesA  sed  septuagles  septies.' . .    Variarunt  Novntiani,  ut 
solet  haereticorum  genus,  aliquotles  controverslae  statum.  Quando- 
que  enim  slmpliciter  negarunt,  post  baptlsmum  esse  poenltentiae 
locura;  quandoque  concesserunt,  iapsos  ad  poenitentlam  cohortandos 
esse,  sed  remlssionis  spem  non  a  sacerdotlbus,  sed  a  Deo  expectandam 
•  esse;  quandoque  distinctionem  fecerunt  Inter  peccata  graviora*  Inter,    /,  * 
quae  eminet  crimen  abnegationis  in  persecutione,  et  leviora  sive  quoti- 
diana, horum  quldem  remissionem  ecclesiae  ministris  concedentes,  Ilio-    '         '   L  *' 
rum  vero  soli  Deo  relinqucntes.    Sed  damnati  sunt  haeretici  isti  in     /  ■  V'J/ 
concilio  Romano,  quod  Euscbius  lib.  6.  c.  33.  dicit  fulsse  celeberrimum. 
.  .  .  Potisslmum  Novatianorum  fundamentum  fuit  dictum  Ebr.  6. 
i  sane  £ur&U.  hic  locus  veteres,  ideo  variae  quaesitae  sunt  explicatlo- 

nes.  .  .  Commodissima  est  eorum  sententia,  qui  locum  hunc  accipiunt 
de  peccato  in  Spiritum  S.,  quod  Chrlstus  ipse  negat  remitti  vel  in  hoc 


•A 


Digitized  by  Google 


238 


PART.  III.     CAP.  IV. 


l/J. 


Tel  in  futuro  saeculo.  .  .  Reliqua  Novatianorum  argurnenta  minori»  sunt 
momenti.  .  .  ,Esau  non  invenit  poenitentiae  locum,  quamvls  cum 
lacrymis  eam  quaereret*,  F.hr.  12,  17.  Resp.  :  Poenltentlaje^jcoculji 
passive  accipitur  prò  poenitentia  Isaac! .  Esaù  "non  "inveuit  locum 
poenitentìae,  hoc  est^  non  potuit  lacrymis  ac  precibus  parenti»  anlmum 
promovere,  ut  benedictionem  Jacobo  collatam  revocaret,  sed  audlre 
coactus  fult:  ,Benedlxi  ei,  et  benedictus  erlt.«  Gen.  27.  83."  (Loc.  de 
poenit.  §  14.  sqq.) 


§  45.  / 

quoque  poenitentia,  etsi  ètra  sit  et  sub  finem 
vitae  demum  contingat,  tamen  *  salutaris  esse  potest,  licet 
difflenz  poenitentiam  tamdiu  periculosissimum*  sit. 

a)  Deus  enim  poenitentibua  sine  restrictione  offert  gratiam.  Et 
ne  veteres  dixerunt,  veravi  poenitentiam  nmujuam  esse  (nimis) 
Vid.  b.  Krom,  1.  c.  Aph.  V.  p.  327!    Con?,  b.  mus.  contra 
rum  P.  II.  cap.  I.  p.  145.  sqq.  cap.  II.  p.  185.  sq.  P.  III.  cap. 
p.  479.  sqq. 

J.  G.  Walchius:  „J.  Melchior  Stenqcru*  (Erfurtensls,  postea 
Wittstockiensls,  a.  1670.  munere  sacro  reraòtus)  'statult,  magnarti  poe-ni*  ;-' 
tentiam  a  fldellbus  vel  nunquam,  vel  non  nisi  semel  denuo  peragl  :  si  quia 
tertium  per  peccata  malitlae  a  Deo  deflclat,  lsque  per  poenitentiam  in 
pristinum  gratiae  ac  sanctiinonlae  statum  restituatur,  tilt  contlngere 
quid  extra  ordinem-  neminem  salutem  aeternam  consequi  posse,  nlsf 
qui  in  studio  vitae  piae  usque  ad  ftnem  mortalitatls  permaneat." 
(        i  ' .  ?. .         (Bibliothcca  th.  selecta.  Tom.  II,  700.  sq.) 

/  *  r^'l^.  ^'21      Idem:  t|inter  certamina  eccleslae  Lutheranae,  eaque  magni  mo- 
menti, locum  etiam  tenent  controversiae  tjrywijsticge,  quae  nomen 
~.L  suum  acceperunt  a  termino  gratiae  ac  salutis',  a  Deo  hominibus  positis. 
7/  '   1  /  .-,'/...  Qui  litls  hujus  auctor  est  aut  praebuit  primam  illius  materiam 
■>      i.       ^  »/i»f  *>y'*  occasionemque,  is  statuit,  Deum  omnibus  hominibus  terminum  gratiae 
/,/  ?«6v/&.»~<  peremtorium  ita  constituisse,  ut,  si  isti  resiplscant,  antequam  termlnus 
ille  absolvatur,  ab  iis  gratta  ac  salus  sempiterna  sint  Impetrandae; 
minus  autem,  ubi  praescriptum  temporis  spatium  sine  poenitentia  con- 
flciatur.  .  .    Deum  omnibus  hominibus  terminum  gratiae  peremtorium 
posuisse,  statult  ac  probare  volult  Jo.  Georg.  Boesius  in  libello  tltull 
hujus  :  ,Terminus  peremtorius  salutis  humanae,  das  ist,  die  von  Gott 
in  seinem  geheimen  Rath  gesetzte  Gnadenzeit  etc.  Francof.  1698'  cum 
censura  /acuitati*  theologicae  Halensis,  ut  inscriptio  habet.  .  .  Adamus 
fi  Xf  Rechenbergius  defendit  quidem  terminum  gratiae  dlvlnae,  eo  autem 
"  modo,  ul  non  penltus  cum  Boesio  consentiret.    Primum  enim,  non 
omnibus  hominibus,  ut  Boesius  opinatus  est,  sed  quibusdarn  tantum 
terminum  gratiae  divinae  constitutum  esse,  statuit.   Quale»  isti  sint, 
nec  accurate  distincteque,  nec  perspicue  semper  deflnit,  variumque  se 
hac  in  re  praebet.   Nunc,  terminum  gratiae  divinae  positum  esse,  dicit, 
•omnibus  relapsis,  apostati»,  refractariis,  obstinatis,  excaecatis  et  in- 
duratis  peccatoribus,  quemadmodum  ipse  loquitur;  nunc,  terminum 
gratiae  divinae  ad  solo»  piane  indurato*  spectare,  scrlblt,  ac  quando 
certa  illorum  genera  constituit,  eos  bue  refert,  qui  in  Spiritum  Sanctum  t 
peccaut,  ac  praeter  hos,  alios  indurato»,  quorum  rationem  autem  ac 
statimi  non  dilucide  ac  distincte  satis  osteudit.    Deinde,  fundamentum 
termini  gratiae  dlvlnae  esse  voluntatem  Dei,  addlt,  non  llberam,  ad 
quam  Boesius  terminum  nunc  referre  videtur,  sed  consequentem,  eam~ 
que  juditiariam  esse,  adtlrmat.  .  .   Scriptis  bis  Rechenbergii  confutali» 


.»  \ 


Digitized  by  Google 


DB  REGENERATIONE  ET  CONVERSIONE. 


239 


dls  operam  dedit  Jttigius,  princeps  illius  adveraarius  atque  oppugnator 
termini  gratiae  divinae.  .  .  Son  solum  Inter  Adamum  Rechenbergium 
et  Thoraam  Ittigiura  de  termino  gratiae  divinae  disceptatum  est,  sed 
etiam  alii  in  idem  certamen  descenderunt,  diverso  tamen  Consilio. 
Inter  hos  nonnulll  arma  sumpserunt  ad  sententiam  de  termino  gratiae 
divinae  defendendam  ac  "partes  prò  Rechenbergio  susceperunt.  .  . 
Plure*  in  certamint  hoc  cum  litigio  se  conjunzerunt  ac  communem  ope- 
ram in  eo  collocarunt,  ut  dogma  de  termino  gratiae  divinae  refellerent 
ac  monstrarent,  cunctos  peccatore»,  cujuscumque  fili  sint  conditlonls, 
omni  tempore  usque  ad  vitae  fluem,  Deum  adire  atque  ab  eo  gratiam 
ac  salutem  aeternam  consequl  posse,  si  de  noxls  suis  vere  doleant  atque 
In  meritls  Cbrlstl  tìduciam  ponant;  nec  ulli  termlnum  gratiae,  utpote 
quae  universa  atque  a  senatore  omnibus  hominlbus  reparata  sit,  con* 
Btltutum  esse.*'    (L.  c.  p.  783.  sqq.) 

b)  Quo  pertinent  illa  dieta:  Sera poenitentia  raro  ert  vera-  Qiift 
modo  in  morie  recordàbitur  Deir  giù  non-  reminLtcilur  yi|tf  Latei  unus 
die»,  Ut  0O$erj>ejUur.JmUl£A.  Qui  veniam  promixit,  cratfinupi  non,  promixii; 
de  quibus  vide  b.  Krvmatier.  1.  c.  Aph.  VI.  p.  318.  Conf.  b.  Miu. 
Tract.  contra  Stengerum  r.  II.  eap.  I.  p.  150.  151.  et  P.  III.  cap.  III. 
p.  408.  409.  (et  loca  ibi  citata  ex  Matth.  24,  S8.  Jfi.  50.  cap.  25, 
10.  13.  Jjw.  21,  ,34.),  itero,  cap.  IV.  p.  479.  sqq. 


§  46. 

Definiri  potest  gonversio  transitive  accepta,*  quod  sit 
a^tio_Dei,b  qua  Deus  in  nomine  adulto,  et  vel  nondum 
antea  renato,  vel  post  xegenerationern  per  peccata  a  se 
(Deo)  averso,0  ej usque  jntellectu  ac  voluntated  ex_mera 
gratia^  propter  Christum,6  per  verbum  legis f  peccatorum 
agnitionem  cum  serio  de  iis*  dolore,  verbo  evangelii 
autem  fidem  in  Christum  cum  proposito  vitam  emen- 
dandih  operatur,  justificationis  et  vitae  aeternae  ipsi  con- 
ferendae'  causa. 

a)  Vid.  supra  §  16.  et  not.  6. 

b)  Qui  est  causa  effic.  principalis  conv.  ;  vid.  §  32.  *J 

c)  Subjectum  quod  conversionis,  simul  etiam  terminila  a  qUQ  in- 
dicantur;  vid.  §  40  et^  18. 

d)  Quae  sunt  subjectum  quo^onveraiopis^  juxta  §  41. 

e)  Causa  impulsiva  interna  et  externa  lncjunguntur,  juxta  §  33.  )( 

f)  Causa  instrumentalig  haec  est;  vid.  §  34.  i»u4*t%,»f* 

g)  Quae  pertinent  ad  abolitiouem  termini  a  quo,  ipsumque  ter- 
minum  ad  queni;  vid.  §  23.  sqq. 

h)  Consequens  conversionis  et  fidei  proximum  hoc  est  ;  vid.  §  43. 

i)  In  quibus  finis  conversionis  consistit,  juxta  §  42. 


Digitized  by  Google 


240 


PART.  III.     CAP.  V. 


§  47. 

Conversio  intransitive  sumta,'  seu  geétò&tiia,  de- 
scribitur,  quod  sit  actio  immanensb  hominis,  qua  is, 
gratia  JiiyiDaj^eventus  et  (popfe^iJltJisS0  peccata  sua 
ex  lege  agnoscit,  de  illis  dolet  eaqued  detestatur,  proims- 
8ÌQue.s  de  gratuita  remissione  peccatorum  propter  Chri- 
stum,  in  evangelio  oblatas,  fide"  apprehfìiidit  et  fiducia 
in  Christi  inerito  posita  seseérigit,  cum  proposito  vitae 
melioris/  remissionis  peccatorum  et  salutis  aeternae  con- 
sequendae  causa.* 

a)  Vid.  §  16.  not  c. 

b)  Loc.  cit. 

c)  Vid.  §  35.  36. 

d)  Quae  pertinent  ad  retractationem  peccatorum  et  partem  prio- 
rem  poenitentiae,  quam  contrltionem  vocant. 

e)  Spectant  haec  adjibolitionem  non  solum  morale m  peccatorum, 
ex  parte  offensae,  verum  etiam  phyaicam.  adeoque  adjca^isAlianem 
ipeius  termini  ad  quem  conversione,  et  sic  ad  alteram  poenitentiae 
partem;  vlaTf  20.  §23. 

f)  Juxta  ea,  quae  diximus  §  43. 

g)  Cauaa  linaiifl  cQnversjonia  et^oenitenliae  ;  vid.  §  42. 


Caput  V. 

DE  JUSTIFICATIONE. 

§  L 

Justificatio,  quae  conversionem  proxime*  sequitur, 
forense m  sitrnificationemb  habetetactum  illum  denotat,c 
quo  Deus  judexd  hominem  peccatorem  adeoque  reura* 
culpae  et  poenae,  sed  in  Christum  credentem/ justum 
pronunciati*  de  quo  non  ex  ratione,  sed  Scripturah 
evangelica1  constat. 

* 

Articitli  Smalcaldici:  ,,Von  dlesem  Artikel  kann  man  ntchts 
welchen  oder  uachgeben,  cs  falle  Himmel  unti  Erden  odcr  was  nlcht 
blelben  will.  ,Denn  e»  ist  kein  ander  Narae  den  Menschen  gegeben, 
dadurch  wlr  kònnen  selig  werden',  sprlcht  Petrus  Actor.  4,  12.  ,Und 
durch  selne  Wunden  sind  wir  gebellet',  Esa.  53,  5.   Und  auf  diesem 


Digitized  by 


I>K  JUSTIFICATIONE. 


241 


Artlkel  stehet  alles,  das  wlr  wider  den  Pabst,  Teufel  und  Welt  lehrcnR 
und  leben.  Darum  mòsse n  wlr  dei  gar  gewlss  seln  und  nlcht  zweifelnj 
«onst  ist  es  alles  verloreu  und  behalt  Pabst  und  Teufel  und  alles  wlderl 
uns  den  Sleg  und  Recht."    (P.  II.  artic.  1.  p.  800.)  ^Jf 

Apolooia  Coxk.  ArcjusT.  :  „Im  vlerten,  fiinften  und  sechsten, 
und  hernach  im  zwanzlgsten  Artlkel  verdainmen  die  Wldersacher  unserj 
Bekcnnuiiss,  dass  wlr  lehren,  dass  di>  (ildubigen  Vergebuiuj  der  Sunde 
durch  Christum  ohne  alle  Verdienst  alleiti  durch  den  (ilauben  erlangtn,  \ 
und  verwerfen  gar  trotzlich  beides.   Krstlich,  dass  wir  nein  dazu  sagen, 
dass  den  Mcnschen  durch  ihren  Verdienst  solltcn  die  Siinden  vergeben 
werden.  .  Zumandern,  dass  wlr  halten,  lehren  und  bekennen,  dass  nie- 
mand  Gott  versiihnet  wlrd,  nieniand  Vergebung  der  Sonde  crlanget, 
demi  alleln  durch  den  Glaubcn  nn  Christum.    Dieweil  aber  solcher 
Zank  Ist  iiber  (lem  hochsicti  furnehmsten  Artlkel  dcr.gajjzen  christ- 
Ilclieti  Lehre,  also  dass  an  dlesem  ArtikeTganz  vici  gclegen  Ist,  welcher 
aneli  zu  "Tflarem  rlchtlgen  Verstande  der  ganzeti  hclligULficlirlft  fur- 
nehmlich  dlenet,  und  zù  de  in  uiiaus^prèclillchen  Schatz  und  tieni  rech- 
ten  Erkenntnlss  Chrlstl  alleln  den  Weg  weisct,  auch  In  die  ganze  Bibel 
alleili  die  Tlnir  auftlmt,  oline  welchen  Artlkel  auch  kcin  arni  Gewìssen  i 
einen  FcHitenTìesinndigen  gewisseu  Trost  hahen  oder  die  Rciclithiiiner  ■ 
der  Gnaden  Christl  erkennen  tìiag:  —  so  bitten  wir,  kalserl.  MajestUt  j 
wollen  von  dieser  grosscjij  lapfern,  hochwichtigen  Sachen  nach  Noth-  j 
durft  und  gniidlgticn  uns  hórcii."    (Artlc.  4.  p.  8G.  sq.) 

Littiikki's:  ,,Hoc  donum  Dei,  prae  caeteris,  in  te  siugulariter  amo' 
et  veneror,  quod  justitiam  Iblei  tam  tldeliter  et  sincere  nrges  in  omnl-1 
bus  scriptis  tnis.  Hic  locus  enim  caput  et  aiiirularis  lapis  est,  qui  solus  : 
tcclesiaìli  Dei  gjguitj  nutrii,  ardijicat,  sereni .  diQ  ndiL  ac  s\i\e  et»  ecclesia*. 
Xìci  non  potest  una  fiora  suTitTslèrcT*  ^,JT>Ti~  ltreiitii  in  propliet . "Thìos  ! 
expositio.  153TTT  Praefiil.  Vid.  Brlefe  etc.  gesammelt  von  de  Wettet 
P.  IV.  p.  150.) 

Idem:  ,, Darum  liegt  e*  gar  an  diesrm  Artikel  von  Christo  und  han- 
get  allea  daran  ;  wer  dòsen  hat,  der  hat  alles,  und  mllssen  die  Christen 
darob  im  hochsten  Kampf  stehen  und  stetigs  streiten,  dass  sie  dabei  blei- 
benmiigen;  darum  auch  Christus  und  die  Apostel  nlcht  oline  Ursach 
allenthalben  darauf  dringen.  Denn  die  annerii  Artikel,  wlewohl  sle 
auch  in  der  Schrift  gegriindet  situi  (als:  dass  Maria  cine  rcine  Jung- 1 
frau  Cliristum  seboren  habe),  doch  trelbet  sie  solche  nlcht  so  hart, 
dass  St.  Paulns  (da  er  iiber  diesrm  Artikel  streltet)  auch  nlcht  achtet, 
die  Mutter  zu  neiinen,  nodi  die  Khre  der  Jungfrauen  anzeucht,  sonderai 
schlechts  dahin  saiit  Gal.  4,  4.:  ,Natum  ex  mullere*,  d.  I.  von  eiiiem  ! 
Weibt  sehoren.  Aber  in  dem  ist  er  gar  und  ganz,  dass  wir  nlcht  durch 
Werk  und  Gesetz,  sondern  allein  durch  diesen  Mittler,  Christum,  ! 
Guade  und  Scliukcit  bel  Gott  erlangen.  Denn  das  ist  auch  allein  der 
Artikel,  der  da  ailezeit  muss  VerfbJgung  leidcn  roti»  Teufel  und  der  Welt. 
Wle  denn  davon  verkiindljret  ist  baìd  im  Anfang  In  derersten  gòttlichcn 
Predlgt,  so  zu  dem  Menschen  nach  dem  Fall  geschehen  Ist,  1  Mos. 
3,  15.:  Idi  wìll  Peitidschaft  legen  zwischen  dei  tieni  Samen  nnd  der 
Schlange,  und  derselblge  Sanie  wlrd  dir  den  Kopf  zerlrcten,  du  alH*r 
wlrst  Uni  in  die  Perse  stecheti  u.  s.  w.  Das  ist  eben  die  Peitidschaft, 
<ìavon  Cliristus  hier  sagt,  dass  scine  Christen  uni  seiues  Erkeuntnisses 
willen  und  dass  sle  voti  ilim  prediceli,  niiissen  belde,  In  Banu  gethan 
und  getòdtet  werden.  Atidere  Artikel  hahen  aneli  Anfechtung  gehabt, 
aber  kciner  so  vlel  Blutvergiesscn  und  Marter  gemacht,  als  dieser. 
Demi  es  auch  so  bald  angefangen  hat  in  den  zwelen  Briidern  Calti  und  I 
Abel,  dass  der  cine  darum  hat  niiissen  sterben  von  des  andern  Handen, 
und  wlrd  ntcht  aufhorcit,  so  lange  die  Welt  stehet.  Wo  dieser  auf- 
gehet,  da  ist  der  Teufel  toll  und  thorleht  und  brennet  die  Welt  In  eitel 
Feuer  und  lichterlohe  vor  Zorn  und  Toben.  Und  man  siehet  in  alien 
Historien,  dass  alle  Ketzerei  und  Irrthum  entstandrn  sind,  wo  dieser  Ar- 

ed.  Walther.  III.  16 


Digitized  by  Google 


242 


PART.  III.    CAP.  V 


tikel  gefallen  iat,  da  die  Leute  aicher  worden,  già  k<">nnOti  aieihn  srhr 
wohl.  und  also  von  dtesem  auf  andere  Dinge  gefallen  un'à  angèfangen  zu 
Hiaputiren  von  der  Person  Chriati,  ob  er  wahrhaftiger  Gott,  oder  ìauter 
Meliseli  warc,  und  mlt  solchcm  Speculimi  und  Fragen  allcs  Ungluck 
elngefuhret,  da  elner  die  Gottheit  Ohristi,  ein  anderer  die  Menschheit, 
Itein,  etliche  die  Person  des  Heiligen  Geistes,  et I ielle  die  Jungfrau- 
fechaft  Maria  verleugnet:  aber  alle  zumai,  so  viel  ihrei;  gewesen  sind, 
auch  In  (liesem  Hauptstuek  gelrret  und  verfiihret  haben.  Denti  in  die- 
aem  hanget  und  stehet  es  alle»  und  zeucht  die  andern  alle  mit  aich  und  ist 
alle»  um  dieaen  zu  thun,  daaa,  icer  in  den  andern  irret,  hat  geicisalich 
auch  dieaen  nicht  recht,  und  ob  er  gleich  die  andern  hdlt,  und  diesen  nicht 
hat,  ist  e»  doch  allea  vergeblich.  Wiedentm  hat  auch  dieaer  Artikel  die 
Guade,  irò  man  mit  fleiaa  und  Ernst  dabei  bleihet,  daaa  er  nicht  Iflaat  in 
Ketzerei  (alien,  m>ch  xcider  Christum  und  seine  Chriatenhcit  laufen. 
Denn  er  bringet  gewisslich  den  Heiligen  (ieiat  mit  aich,  welcher  dadurch 
daa  JJerz  erleuchtrt  und  hdlt  in  rechtem  getriasem  Veratande,  daaa  er  kann 
rein  und  durre  l'nterach'  id  geben  und  rirhten  ron  alien  andern  Artikeln 
dea  (ìlaubena  und  dieaelben  geiralliglich  erhalten  und  rertheidigen.  Wie 
man  auch  wohl  siehet  in  den  alteu  Valern  :  wo  sie  bei  solchem  Artikel 
blieben  und  Mire  Lehre  darauf  gegriindet  und  darans  gcfuhrct,  sind  sie 
in  alien  Stucken  fein  rein  blieben  ;  wo  sie  aber  davon  gegangen  und 
ausser  diesem  disputirt,  sind  sie  aueli  irre  gangcu  und  weidlieh  ge- 
strauchclt;  wie  auch  den  altestcn,  Tertulliano  und  Cypriano,  unler- 
weilen  geschehen  ist.  Und  was  mangelt  noch  nicht  alleili  den  Papisten, 
sondem  unsern  Rottengeistcrn  alien,  so  wider  die  Taufc  und  andere 
Artikel  schwarmcu,  denn  dass  sie,  schon  von  diesem  gefallen,  sich  nicht 
damit  bekiimmert  und  dafiir  andere  Dinge  aufgcworfen,  und  dumit  den 
y///  1  -y-  -Verstand  verloren  haben,  dass  sie  hicvon  nicht»  Reehtes  lehren  und 
keinen Artikel  .  jje_wh**  ,S-'rl\ftittf.u  ko.unen  ?  wie  man  in  Ihren  Biieliern  wohl 
sehen  kann  :  durnach  welter  von  einein  Irrthum  in  den  andern  fallen, 

(bis  sie  zuletzt  sich  und  andere  Leute  in»  Verderben  fiihren.  Denn  ica 
dies  Erkenntnias  Chriati  hinweg  iat,  da  hat  die  Soline  ihren  Schein  ver- 
loren und  iat  eitel  Finaterniaa,  daaa  man  nichta  mehr  recht  reratehet  und 
kann  aich  keinea  Irrthuma  noch  falscher  Lehre  des  Teufela  erwehren. 
Und  ob  man  wohl  die  Worte  vom  Glauben  und  Chriati»  behdlt  (irte  sie  im 
Pabatthum  blieben  aind),  ao  iat  doch  kein  Grund  einigea  Artikela  im  Her- 
zen,  und  toas  mehr  da  bleibt,  daa  iat  eitel  Schaum  und  ungeteiase  Persua- 
sionea  oder  Dilnkel  oder  ein  gemalter,  gefSrbter  Glaube,^  Wie  sie  selbst 
Ihren  Glaubcn  nennen  Fidym  acquisitami:!  informe  in.  rfas  ist,  ein  loser, 
fauler,  lediger  Gedanke,  der  nichts  thut  noch  taugt,  weder  bill  noch 
kiimpft,  wcnn  e»  zum  Trefl'cn  gehet,  dass  er  halten  und  sich  beweisen 
soli.  Und  zwar,  dass  ihr  Riihmen  vom  Glauben  und  Uhrlsto  ganz  falsch 
und  erlogen  ist,  beweisen  sie  selbst  mit  der  That,  dass  sie  diesen  Ar- 
tikel vom  Erkcnutuiss  Christi  und  rechtem  Glauben  nicht  lelden  wol- 
len,  sondern  dawider  toben  mlt  Bannen  und  Morden.  Wiederum,  wo 
diete  Sonne  acheinet  und  leuchtet  im  Herzen,  da  iat  ein  recht  gewiaaer 
Verstand  von  alien  Sachen,  daaa  man  kann  feat  atehen  und  halten  ob  alien 
Artikeln,  als:  dass  (  hristus  wahrhaftiger  Meusch  Ist,  geboren  von  der 
Jungfrau  Maria,  und  auch  wahrhaftiger  allmachtiger  Gott,  vom  Vater 
in  Ewigkeit  geboren,  Herr  iiber  Engel  und  alle  Creaturen  ;  item,  also 
gliiubet  und  lehret  er  reeht  von  «lem  Heiligen  Geist,  von  der  Taufe, 
Sacramcnt,  guten  Werkeu,  Auferstehuug  derTodten;  gehet  also  eiu- 
riiltigllch  ini  Glauben,  disputiret  und  klugclt  nicht  uber  Gotte»  Wort, 
richtet  keln  Gezànk  noch  Zweifel  an.  Und  wo  jemand  kcimmt,  der 
solcher  Artikel  einen  oder  mehr  anllcht,  »o  kann  sich  eiu  C'hrist  webren 
und  dieselbcu  zuriickschlagen  :  denn  er  hat  den  rechten  Melster  (den 
Heiligen  Geist),  welcher  allein  diesen  Artikel  vom  Himmel  offeubaret 
und  alien  denen  gegeben  wlrd,  so  dies  Wort  oder  Predlgt  von  Christo 
hiiren  und  aunehmeu.  Darum  wlrd  sich  ehi  solcher  nicht  lasseu  ver- 
fiihren  in  Ketzerei  und  Irrthum  und  ob  er  schon  etwa  fehlt  oder  strau- 


Digitized  by  Google 


DE  JUST1FICATI0XK. 


243 


chelt,  doch,  so  er  nur  hiervon  nicht  fallet,  kommt  er  bald,  wieder  au/ 
dle_Bnhn  ;  denti  dies  Lleht^dle  Wolken  und "Finsterniss  ver/.elireL  und 
vertreibet  _und  firn  wicd~er  "v?^TsoFunct  "atTfrlch'tetl  Y-vr'i''1''1  jxaJiyjc 
dTcs UcTit.  .so  list  Unii  nicht  zu  hclfog,.  D*enu  wo  dlese  Erkcmituiss  weg 
ist,  so  nimmt  sie  cs  "alles  m7F7m%  und  magst  darnach  alle  Artlkel  fiih- 
ren  und  bckcnnen  (wie  denn  die  Fapisteu  thun),  aber  es  Ist  kciu  Ernst 
noeh  rechter  Verstand,  soudern  wie  man  im  Finstern  tappet,  und  cin 
Blinder  voti  der  F'arbe  hòret  reden,  die  er  nle  gesehen  hat.  Dan  thun 
die,  so  unter  ihnen  die  Besten  und  Fròmmsten  situi.  Denn  der  andere 
grosse  Haufe  miissen  dies  erfiillen,  so  hier  Christus  sugi,  dass  sie  niit 
dem  Kopf  dawtder  laufen,  lastern  und  verfolgen,  bannen  und  morde n 
die  rechten  Christen,  aus  keiner  andern  Ursache,  oline  alleiti  uni  dieser 
Erkenntniss  willen  uud  werden  also  besessen,  verbleudet  und  ver- 
stockt,  ja  eitel  Tcufel  aus  dencn,  so  dieses  Artikcls  Erkenntniss  uiclit 
haben  (ob  sie  gleich  sonst  ernstlich  trachten  heilig  und  fromm  zìi  si  in), 
glelchwie  aus  dcnen,  die  Ihn  erkeiiueti  und  gluubcu,  elJLel  Gottes  Kin- 
derWcTdéii."    (Auslòg.  des  14.  15.  li.  1U.  Cap.  St.  Job:  1538.  TTtt,- 

Idem  :  ,,Wo  dlese  Lehre  auf  der  Canzel  bleibet,  so  hat  es  kein< 
Noth,  man  lst  sichcr  vor  alien  Ketzern  und  Irrthiimern;  dieser  Artikel 
leidet  keinen  Irrthum  bei  slch;  so  ist  der  Helllge  Geist  aueh  dabei,  un< 
die  solches  gliiuben,  dulden  keinen  Irrthum.  Werden  sie  aber  verfùhrt, 
so  ist  es  eln  gewlsses  Zeiehen,  dass  sie  den  Artlkel  nicht  verstanden 
haben.  Hiitten  sie  ihn  reeht  gefasset,  so  wiiren  sie  ulcht  betrogen] 
worden."    (Ausleg.  des  6.  7.  u.  8.  Cap.  St.  Joh.  1530—1532.  VII,  2107.)  f 

Idi  m  :  ,,tn  corde  meo  Iste  unus  regnat  articulus,  sctlicet,  tìdes 
|  Coristi;  ex  quo,  per  quem  et  in  quem  omnes  meae  diu  noctuque  il  un  ut 
et  refluunt  theologicae  cogitationes."    (Praefat.  in  ep.  ad  Gal.  Vid. 
Commentar,  in  ep.  S.  Paull  ad  Gal.  Cor.  Irmischer.  1843.  T.  I.  p.  8.) 
„In  meinem  Hcrzen  herrschet  allein 
^nige  Artlkel,  nemllch  der  Glaube 
jvèTCTTér jìller  raeiner  geistliehen 
bnmerdarTag  uud -Nacht  haben  mag. 
le  Ist."    fOpp.  ed.  Walch.  Vili,  1524.) 

Idem  :  ,,Uud  obs  die  iiberdrussigen  Heiligeu  eln  unnòthiges  Ding 
achten,  so  fast  und  lmtnerdar  solches  zu  treiben  (denn  aie  lassen  sich 
dunken,  dass  sie  es  fast  wohl  wissen,  und  habens  liingst  ausgelernt)  ; 
so  wei«s  Ich  doch  wohl,  wie  weit  soldi  ihr  Duukel  fehlet,  und  wisscn 
oichts  iiberall  davon,  wie  viel  an  diesem  Stiick  gelej*en  Ist.  Denn  wo 
dies  einlge  Stiick  rein  auf  dem  Pian  bleibt,  so  bleibt  die  Christenheit 
auch  rein  und  feln  eintriichtig,  und  ohne  alleRotten;  slntemal  dies 
Stiick  allein,  und  sonst  nlchts,  macht  und  erhSlt  die  Christenheit.  Alle 
audern  Stiicke  mògeti  bei  falschen  Christen  und  Heuchlem  auch 
glelssen  :  wo  e^  ahyr  nleht  bleibt,  da  ists  nicht  indglicli,  dass  man 
einigem  Irrthum  oder  Rottengeist  wehren  moge.  Das  weiss  ich  fiir- 
wahr,  und  habs  versucht  also  viel,  dass  ich  weder  Tiirken-  noch  Judcn-  r  /  r 
Glaubeii  konnte  verlegeu,  wo  ich  ohne  dies  Stiick  solite  handeln.  Und  7T~  7 
wo  auch  Rotten  aufkommen  oder  anfahen,  da  habe  du  keinen  Zweifel, 
dass  sie  gewissllch  von  diesem  Hauptstiick  gefallen  sind,  unangesehen, 
dass  sie  mit  dem  Maul  viel  von  Christo  plaudern,  und  sich  fast  putzen 
und  schmiickeu.  Denn  dies  Stiick  liisst  keine  Rotteti  aufkommen, 
«internai  es  nicht  kann  seln,  der  Heilige  Gelst  in  ti  ss  auch  da  sein,  der 
nicht  Rotten  liisst  anfahen,  sondern  Eintracht  gibt  und  erhiilt.  Und 
sonderlich,  wo  du  einen  uuzeitigen  und  unrelfen  Heiliffen  hófest,  der 
sich  riihmet,  er  wlsse  fast  wohl,  dass  wlr  ohne  unser  Werk,  durch 
Gottes  Gnaden  selig  werden  miissen,  und  stellet  sich,  als  sci  es  fur  ihm 
elne  schlechte  Kunst,  da  zwcifle  du  nichts  uberalL^lass  derselbige 
nicht  weiss,  was  er  sagt,  solls  vielleicht  auch  wohl  vnlbmermehr  erfali- 
noch  schmecken.    Denn  es  ist  nicht  eine  Kunst,  die  sich  l&sst 


al.  Cor.  Irmischer.  1843.  T.  I.  p.  3.) 
lein  und  soli  auch  herrschen  diesel*  ^       *-  //  ) 
e  an  raeinen  lieben  Herm  Christum  J  k  ~*s 

i  und  gottlichen  Gedanken,  so  icll  f  t  J (J  . 
mag,  der.eiuige  Anfang,  Mittel  unii'  * 


-  t 


Digitized  by  Google 


244 


PART.  III.     CAP.  V. 


auslerncn,  oder  riihmen,  dass  man  aie  konne  :  es  Ist  eine  Kunst,  die 
uns  will  zu  Schiilurn  behalten,  und  Meisterln  bleiben.  Und  alle,  die 
aie  recht  kònnen  und  verstehen,  die  nilimcii  sich  uicht,  dass  sie  es  allea 
kòuncn;  sondern  fuhlen  wohl  etwas  davon,  als  clnen  liebiichen 
Schmack  unti  Geruch,  dem  sie  nachtrachten  und  laufen.  verwundern 
sich,  unuTkonnens  nicht  fasscn  nodi  Ende  ergreifen,  wie  sic  gern 
wollteu,  dursten,  hungcrn  und  sebnen  sich  imraer  melir  und  mehr  dar- 
nacli,  und  werdcns  nicht  satt  zu  lioren  noch  zu  handeln;  wie  S.  Paulus 
Belbst  bekennct,  dass  crs  nodi  nicììt  ergriffen  habe;  und  Chrlstus 
Matth.  6.  selig  sprlcht,  die  solchen  Hunger  und  Durst  fuhlen  nach  der 
Gerechtigkelt.  Und  wen  es  geliistet,  der  denke  mein  bei  diescra  Exem- 
pel,  das  leh  hiemit  bekennen  will.  Es  hat  mieli  der  Teufel  ctlichemal 
crwisclit,  da  ich  an  dies  Hauptstiick  nicht  gedacht,  und  mit  Spruchcn 
der  Schrlft  also  zerplagt,  dass  mir  Hlmmel  und  Erden  zu  enge  ward. 
Da  waren  Menscheuwerk  und  Gesetze  alle  rechi,  und  ini  ganzen  Pabst- 
tlium  kein  Irrthum.  Kurzlich,  es  hatte  niemaud  jemals  geirret,  oline 
der  Luther  alleili,  alle  meine  besten  Werke,  Lehre,  Predigt  und  Bùchcr 
%  mussten  verdammt  seln.  Auch  wiire  mir  beinahe  der  schàndllche 
Mahomet  zum  Prophcten,  und  beide,  Turken  und  Juden,  eitel  Heiligen 
worden.  Darum,  lieber  Bruder,  sei  uicht  stolz,  noch  allzu  sicher  und 
gewiss,  dass  du  Christum  wohl  kennest.  Du  horest  jetzt,  wie  ich  dir 
beichte  und  bekenne,  was  der  Teufel  vennocht  hat  wider  den  Luther, 
welcher  doch  auch  solite  schier  ein  Doctor  scin  in  dieser  Kunst  :  er  hat 
wohl  so  vici  davon  gepredigt,  gedichtet,  geschrlebcn,  geredet,  gesun- 
gen  und  gelesen,  und  muss  den  noch  ein  Schiller  hierin  bleiben,  und 
zuwcilen  wohl  weder  Schiller  noch  Meister  ist.  Darum  lass  dir  rathen 
und  spi  ich  nicht  Hai.  Dustehest;  siche  aber  zu  und  falle  nicht.  Da 
kannsts  alles;  siche  aber  zu,  dass  dir  die  Kunst  nicht  fchle.  Furchte 
dlch,  sei  demiithig,  und  bete,  dass  du  in  dieser  Kunst  mogest  wachsen, 
und  beliiitet  werdest  fiir  dem  kùndigen  Teufel,  der  da  hclsst  Kltiycl 
oder  KùutRTm.  der  alles  kann  und  alles  im  Flug  lernct."  (Ausleg.  des 
117.  Psalms.  1530.  Walch.  V,  1698.  sqq.) 

Chkmnitius  :  ,,Hic  unlcus  locus  praeclpue  discernlt  ecclcsiam  a  re- 
liquia omnibus  gentibus  et  siiperstitionibus,  sieut  Augustinus  tnquit: 
.'Ecclesia  disceruil  ju>tos  al)  Injuslis,  non  lette  operum,  sed  lege  fldei.4 
Imo  hic  locus  est  taiuiuaui  arx  et praecipuum  propugnaeulum  totius 
doctrinae  et  religionis  christiauac,  quo  vel  obseurato  vel  adulterato  vel 
subverso  impossibile  est,  puritatem  doctrinae  in  aliis  locis  retinere. 
Salvo  autem  hoc  loco  corruunt  per  se  omnes  idolomauiae,  superstitio- 
nes,  et  quicquid  est  corni ptelarum  in  omnibus  fere  aliis  locis;  non  dis- 
/   e       simili  exemplo,  sicut  lriiegJó,  1.2.3.4.,  emù  arca  Domini  in  tempio 
Phillstinorum  collocaretur  juxta  idolum  Dagon,  statini  idolum  illud 
.  .   suo  loco  motuni  fuit,  et  licet  saepius  reponeretur,  tamen,  stante  arca 
Domini,  consistere  non  potuit,  imo  tandem  piane  disjectum  fuit.  .  . 
/  Eo  vero  magis  nobis  opera  danda  est,  ut  genuinum  sensum  et  apostoli- 

cam  puritatem  doctrinae  de  jiistitlcationc  retineamus  et  ad  posterlta- 
tem  propagemus,  nec  ullis  sophlsticls  praestigiis,  nec  vi,  uec  fraude 
nobis  Ulani  vel  excuti,  vel  adultcrari  patiamur.  Idque  co  facllius,  Deo 
juvante,  praesUire  poterimus,  quia  in  aliorum  labores  iiigrediinur,  Job. 
4,  38.  Immensi  enim  et  plus  quam  herculei  laboris  fuit,  ex  denslssimis 
tenebris  et  foeditlssimis  aniichristi  sordibus  et  lacunis  ve  rum  Incera  -/i- 
eruere  et  apostolicam  puritatem  fontibus  Israel  restituere;  nec  potuis-  ' 
set  hoc  tleri,  nisi  ipso  Spirltu  Sancto,  accenso  lumine  verbi  praeèunte. 
Flagitio^a  iaitur  et  iinpia  cssct  nostra  ignavia,  si  haee,  quae  tanto 
labore  et  mirando  beneficio  Dei  ex  fundanientis  prophetlcl*  et  apostoli- 
cis  nobis  in  hoc  articulo  tradita  et  monstrata  suut,  pel  netjlùjenisx 

/dixcrntìn,  et  frigide  docendn  nmilUremu^,  rei  in  rertaminihu*  mollili'-  una- 
dam  nn}>is  wijiLjHjSeremur-  Nec  cogitanduni  est,  in  hae  tanta  luce  non 
esse  metuendas  tenebra».  Thesaurura  enira  illuni  gestamus  non  in 
ferrels  aut  aheucls,  sed  in  flctilibus  vasis,  2  Cor.  4,  7.,  et  in  via  hac,  qua 


Digitized  by  Google 


DE  Jl'rfTlFICATIONE.  245 


ambulamus,  multa  bine  inde  offendicula  poslta  sunt,  iu  quae  facile 
(quae  est  nostra  lnflrmltas)  Implnglmus.    Snepe  cohorresco,  quod  Lu-I 
therus,  nescio  quo  ornine,  valde  saepe  in  Oalatis  et  in  Genesi  rocem  ilìaml 
repetit:   .Haec  doctrina  vosi  mortem  nostrani  rurxux  ahtrural.itux.' "\ 
(Loc.  theol.  ed.  Leyser.,  P.  II,  f.  200.  sq.)  ,» 

Gkrhardus:  ..Maxima  hujus  artlculi  dignità»  est  cum  pari  utili- 
tate  et  necessitate  conjuucta,  siquidem  pia  et  sincera  ejus  tractatio  de- 
bitum  honorem  Cariato  asserit.  Hrmam  ^nsnint.inm>n^  terrltis  conscien- 
tiis  ostcìidit,  d^7JTmt'j  l>  <(if  et  evangeli^ communi t,  zly potori nj'Jidei  in 
vera  ac  Deo  grata  invocatiouc  necessariam  excitat,  et  ad  "serìum  hono- 
rum operum  studium  anima*  piorum  inflaramat.  Quod  igitur  de  remis- 
sione pcccatorum  Augusti ir.is  tliolt  in  Enehirld.  ad  Laurent,  cap.  64.: 
,Per  hanc  stat  ecclesia,  quae  Jwterrls  est;  per  hanc  non  perlt,  quod 
perierat  et  inventura  est',  idem  de  justificatione  pronunciare  possuinus, 
quippe  quae  in  peccntorutn  remissione  consistit.  Rom.  4,  7."  (Loc. 
de  justiiicatione,  §  2.) 

Meisxkrcs:  ..Articulus  bla  quasi  centrum  theologiae  est,  ad  quod 
omnia  collimant;  sacer  oceanus  est,  in  quem  omnia  conmiunt;  arca 
fldel  est,  quae  omnia  servat  tuta  et  illibata.  Hic  si  erretur  cura  pònti- 
flcTTs,  mox  Pel  gratia  rautatur  in  habitum  infusum,  Christi  raeritum  ex- 
tenuatur,  fldes  prò  sola  disposinone  babetur,  justitiae  evangelicae 
quiddam  inhaerens  substitultur,  discriraen  legis  et  evangeli!  confundi- 
tur,  rr/.vr^v.Mt  miei  tollitur,  meritum  operum  stabilitur,  satlsfactionea 
urgentur,  su  Bruirla  conquiruntur,  mlssae  celebrantur,  sancti  invocantur, 
purgatorium  succenditur,  monastici  eligitur,  raultique  ali!  cultus 
electltii  introducuntur;  ut  rectissiine  pronunciarit  Luthcrus  in  enarra- 
tlone  arguraenti  super  epistolam  ad  Galatas:  ,  Amlsso  artieulo  justin- 
catlonls,  amissa  est  simili  tota  doctrina  Christiana/  Quod  si  vero  in 
hoc  doctrinae  capite  vera  sententia  fuertt  percepta,  jam  totus  ferme 
papatus  expugnatus  et  orane  negotiura  confectura  est,  siquidera  caetera 
ultra  ruunt  et  diutius  consistere  haud  queunt.  Adeo  vcrisslraura  est  . 
filud  Luther!  proverbium,  quo  saepius  fuitusus:  .Justlflcatio  est  arti-  *-jL  - 
culus  stantis  et  cadentis  ecclesiae.'  "  (*  A  n^-o' •>};<".  saor.  Dlsp.  XSlV.  /  f: 
p.  A.  z.  o.) 

Kkomayrrus:  „Locum  de  justitìcatlone  omnium  fundamentalissi- 
mum,  ad  salutem  cognltu  extreme  necessarlum  et  vere  ó;/^Q>of  rqc  tifo-  , 
?.o)/oc  esse  (non  ex  physicis,  ned  architectonlcis  metaphora  pelila),  qui:;     ,  * 
libet  In  theologia  non  piane  hospes  atinvirì  dabit.   Ut  enim  in  umbilico 
,    .  vel  (hplo  alicujus  fornici*  oranes  lineae  coéunt,  ita  reliqui  articuli  tidei 
ad  hoc  centrum,  articulum  scllicet  de  justiticatioue,  tendunt. .  .  Quic- 
quid  enim  de  imagine  Dei,  peccato,  libero  vel  potius  servo  arbitrio,  pau- 
cis,  de  miseria  nostra,  et  vicissim  de  remedlo,  Christi  persona  et  officio, 
de  poenitentia,  de  Ode,  scire  nos  convenit,  ad  bune  articulum,  quo 
coram  Dco  justltlcainur  et  salvaraur,  fertur.   Rursus,  quae  continentur 
in  hoc  artieulo  de  miseria  nostra  et  remedio,  per  omnes  articulos  late 
se  dlffundunt.   Cedro  dlgna  sunt,  quae  de  justltìcationls  artieulo  pro- 
uuuciavit  Megalaiider  LutherusTn  c.  21.  Gen.:  ,Hlc  sumraus  fldei  arti- 
culus est,  quem  si  tollas,  ut  Judaei,  vel  depraves,  slcut  Papistae,  neque 
ecclesia  consistere  potest  neque  Deus  retlnere  poiest  suarn  gloriam, 
quae  est,  quod  sit  misericors  et  quod  propter  Filium  condonare  peccata 
et  salvare  vellt.*  .  .    Si  secundura  ea,  quae  fide!  defltiitionera  lngre-  . 
diuntur,  quae  praesupponuntur,  quae  consequuntur,  articulum  hunc/ 
examinamus,  nucleus  est  et  meditila  eorum,  quae  fldel  detlnitionem  In- f 
gredluntur  :  quod  Deus  propter  Filli  sui  meritum  peccatore»  in  gratlara 
recipere,  et  aeternum  salvare  vellt.    Non  necessitate  duntaxat  ex- 
pedientiae,  sed  slmplici,  non  quibusdaru  duntaxat  christianis  cibo  solido 
gaudeutibus,  sed  et  jactis  alumnis,  non  spatium  cogitandi  saltera  ha- 
bentibus,  sed  et  in  cònversionis  limine  ac  fauclbus  morti»  constltuti» 
articulus  hic  coguitu  necessarius  est.    ,Quos  enim  justiflcavit,  hossal- 


Digitized  by  Google 


246 


PART.  III.     CAP.  V. 


y 


vavlt4,  Rom.  8,  30.  Sed  quoraodo  j  usti  ri  rari  possimi,  quos  latet,  in 
quii) iis  just itirat io  consistat?  Quodsi  articult  fldei  dividantnr  in  funda- 
mentales,  circumfundamentales  et  praeterfundaraentales,  hic  omnium 
/MlìdQm&ntnUssimn»  est,  cujus  ignoratiti  a  cura  jactnra  saluti»  est  con: 
juncta.  Quotisi  ad  «rdinem  analytiatm  habètur  respectus,  hic  artlcu- 
lua  finem  theologiae  internimi,  per  quem  finent  externum,  sai  u  tetti  ae  ter- 
nani, obtinemus,  còli  sii  tu  it  ;  nisl  forsan  medium  ad  salutem  proxime 
ducens  et  proin  extreme  necessarium  quis  dicere  velit.  Ut  enim  justi- 
flcandus  et  aeternum  beandus  est  homo  peccator,  iu  theologia  conside- 
rai r."    (Theol.  posit.-pol.  P.  !,  605.  sq.) 

a)  Nani  posi  tu  fide,  et  jier  fidem,  quae  in  conversione  acceuditur, 
statini  justificatur  homo,  ita  ut  tenitore  simul^  sint  actus,  quo  homini 
confertur  fides,  et  actus,  quo  homo  justificatur;  licei  ille  natura  prior 
Bit,  hic  posterior.  Conf.  b.  Mu*.  Disp.  de  Justif.  Honi.  Pece,  coram 
Deo,  Anno  1650.  hab.  $  12.  Alias  equideni  vox  justificationis  latin? 
nonnunquatn  accipitur,  ita  ut  omnia  redattrationi*  Christi  beneficia  .(re- 
generationnn,  jndificationem,  adoptionem,  renovatiouem  uni  sandìfirationem, 
mlvationem,  glorifirationem)  uno  compierti  quasi  cumulata  cmnprehendat, 
uti  loquitur  b.  Hafenrcffer.  praef.  LL.  Theol.  p.  9.  Sed  hic  strictio- 
rem  significationem,  quae  ctiam  usitatior  est,  eequimur. 

b)  Quniuvis  enim  vox  Latina  nidificare  composita  sit  ex  nomine 
judo*  et  verbo  facere,  non  tnmen  ex  UBU  Ioqucndi,  praesertim  in  Scri- 
pturis,  quando  homo  peccator  corani  Deo  justiticari  dicitur,  infusio- 
ne ni  habitualis  justitiae  denotat,  verum  juxta  indo'lem  vocis  p'^vn  (vide 
2  Sani.  15.  A.,  uhi  Absoloin,  regnimi  afl'ectans,  promtum  se  otfert  ad 

.  judificandum  quemvis.    In  ipsa  vero  lege  divina  Deut.  20.  1.  statuitur, 

judices  esse  del>ere,  qui  jndificmt  i  e.  absolvant  judum  d  improbent  aut 
/     condemnent  improbum .     Unde  ex  ad  ve  tao  abominabili»  Jehovae  esse 
/    )     dicitur,  qui  judificaverit,  i.  e.  ahsolverit,  improbum  et  qui  condemiuivcrit 
judum,  Proverò.  17.  ISS  et  vocis  apud  LXX  interpretes  11.  ce. 

et  Paulum  Rom.  3.  et~j_.t  etiain  Latinum  jndificare.  quoti  Lutherus  recte 
vertit :  riUihTfci'tigt^u,  a  foro  externo  ad  forum  spirituale  translatum  est, 
in  quo  homines  velut  coram  tribunali  divino  sistantur  et  cognita  causa 
lataque  sententia  absolvantur.  Quare  autem  Spiritus  8.  doctrinara 
justificationis  verbo  judiciali  exprimere  voluerit,  graviter  dooet  b. 
Qiemnitiui  in  Exam.  Conci).  Tritlent.  Part.  I.  p.  239.  Ac  su  mina 
dietorum  eo  redit,  quod  genuina  illa  proprietà*  cerbi  jndificare  puntatali 
dodrinae  judificationi»  d  a  pharisaico  fermento  d  al)  Epicuraeis  opinioni- 
bus  conservd  et  defendat,  quodque  tota  doctrina  jndificaiionis  non  possit  sim- 
plicius,  redius  et  commodius  intdligi  et  ad  serium  usum  in  exercttiis  poetii- 
tentiae  et  fidei  accommodari,  guam  ex  vera  observatione  judidalùs  significati- 
onta  verbi  judificare. 

J.  A.  OstAjtDER :  „Sicut  in  judiciis  aliis,  si  maleflcus  sistitur  et 
justificatur,  non  infunditur  ipsi  habitus  justitiae,  sed  tei  absotvitur  vd 
condemnatur  :  ita  res  se  habet  hoc  loco."    (Colleg.  th.  V,  64.) 

Idkm:  ,,Justiflcatur  homo  coram  Deo  nullam  habens  propriamjur 
ttitiam  (Phil.  3,  9.),  ergo  justificatur  secundum  acceptlouein  vocabull 
forensem.  Si  enim  nullam  habet  justitiam,  tum  non  justificatur  physlce, 
sed  sensu  forensi,  quia  absolvitur,  utut  sit  reus."    (L.  c.  p.  64.  sq.)  y~ 

Dann haukrus  :  „Est  justiricatlo  mutqtio  moralis,  non  actus  physi- 
i,  qualis  est,  cura  opera  medici  ex  aegro  nt  sanus,  ex  caeco  videns, 

'.  •  f  -   •.  V 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIF [CATIONE.  247 

opera  balneatorls  ex  aqua  frìgida  flt  callda  per  priori»  formae  ablatio- 
nem  ac  nuvae  inductionem  aut  infuslonera;  sed  moralis  ac  forensls, 
qualis  est,  cura  ex  reo  nt  solutus.  ex  iftlmicojuukua. **  (Hodosoph. 
Phaenom.  IX.  p.  445.) 

Idem:  ..Es.  5.  23.  Prov.  17.  15..  ubi  rò  Mazdik  rascha  nou  esse 
potest  iraplo  infunderr  justitiain;  Id  enim  si  faceret  judex,  non  esset 
abominabile."    (Hodos.  p.  445.; 

Schkhzbrus  :  ,,Quo  pacto  Deus  Christum  fccit  prò  nobis  peccatum, 
eo  pacto  no»  efflcimur  juxtitia  per  Christum  2  Cor.  5,  21.  At  Chrlstu? 
factu.s  est  p«»rnntnm  jjnpiitAtimift  Ergo  et  nos  reddimur  j usti tia  per 
imputationem."    (System,  th.  p.  417.) 

Bruschi us:  ,,Queraadmodura  accusationis  et  condemnatiouis  ter- 
mini hic  (Rom.  H,  33.  34.)  sunt  termini  forense»  atque  judiciales  :  ita 
oppositus  terminus  justiOcationis  erit  forensi*  atque  judicialis;  quod 
etiam  ex  sede  hujus  dogmatis  Rom.  3.  et  4.  patet.  Sic  si  reum  condem- 
nare  est  sententiam  jin  judicio  cantra  reum,  quod  fili  opponitur,  erit 
sententiam  in  judicio  prò  co  seu  in  favorem  rei  pronuntiare,  I.  e.,  iUum 
absolvere;  qnttm  nnnfudta  sint  xuh  rodevi  genere,  vi  regularum  logi-  -f" 
canini."    (Annotat.  in  Baierl  Compend.  p.  750.  sq.) 

Qubnstbdtius  :  ,,Begerlt  Bellarminus  (ad  Rom.  5,  19.),  ,Adnmum 
nos  condannasse  non  modo  forensi,  nec  judicando,  sed  imprimendo 
culpam  originalem  :  ita  quoque  Christum  nos  justtflcare  delendo  pecca- 
tum  et  gratiam  infundendo.'  Resp.  :  .  .j  (y  Peccat  Bellarminus  es- 
tendendo dictum  apostollcum  ulfcra  collaitorits  tertium.  Apostolica 
collatlo  talls  est:  ut  condemnatlo  est  ab  Àdarao  per  peccatimi,  ita  ju- 
stitlcatio  est  a  Christo  per  obedientiam.  Nec  ulterius  hic  progreditur 
apostolus,  cura  applicationis  modum  in  praecedentibus  docuerlt,  videi, 
fide  justitiain  Christi  nobis  imputari,  c.  3.  et  4.,  peccatum  vero  Adae 
carnali  generatione  in  nos  propagar!.  Vide  haec  prolixius  apud  Ger- 
harduin  in  LL.  loco  de  justiflcat.  §  li."    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  7«3.  sq.) 


c)  Bedes  doctrinae  habetur  Rojn^eqp.  S.  et 

d)  Is  enim  est,  qui  jìidifimre  dicitur  Rom.  8,  SS. 

e)  Velut  •>-óòtx(i;  rùi  Hsù,  quod  de  loto  mundo  pronunciai  Paulus 
Rom.  S,  19.  Jjex  autetn  instar  odori*  se  habet  et  reddit  hominem 
farficxov,  1.  c.  Conf.  Joìi.  5,  .'/>.  Imo  non  tantum  simpliriter  hominem 
accujaj,  sed  causaruni  momentis  adductis  ac  firmis  probationibus  \jjosÀÌ> 
reum.  Quod  ex  vi  vocis  uir:<t<T?>  i:  (atque  ilio  r/*iijrfa*r«/ic»V«  Rom. 
ostendit  b.  Danithauerm  Hodos.  Phaen.  IX.  p.  880.  (643.)  Conf. 
Eratnn.  Srhmid.  in  Not.  ad  Rom.  S,  .9.  Nam  et  consc  ieri  tia  instar  tedi* 
aut  chirogntphi  comprobat  accusationem  legis  hominemque  convincit, 
RmiuJLM-    Col-  ~?,  U. 

f)  Quique  adeo,  licet  non  deprehensus  fuerit  innocens,  habet 
tamen,  qui  prò  delieto  ipsius  satisfecit  et  causimi  agit  apud  Deum 
judicem,  Rom.  S,  25.    1  Joh.  2,  1. 

g)  Sic  enim  judifie*Uio  aceuxationi  et  condemnationi  opponitur 
Rom.  tS,  Si.  S4.  Atque  ita  hauti  dubie  significat  sententiam  a  judice 
latam,  in  favorem  rei,  salva  tamen  justitia  ipsius  judicis.  Kit  autem 
ista  alisolutio  hominis  aut  reputatio  justi  intra  mentem  divinam  (non 
per  actum  externum,  prout  in  extremo  ilio  et  solenni  judicio  fiet),  ut 
ex  seqq.  paté  bit.  Quanquam  enim  et  justificandi  voce  aliquaudo  si- 
gli itìeatur  actus,  quo  in  hoc  saeculo  coram  hominibm  per  tigna  extema 
declaralur  id,  quod  coram  Deo  factum  est  et  continuatur,  quemad- 


Digitized  by  Google 


248  part.  in.  cap.  v. 

modum  vcrba  Jacobi  cap.  2.  Epistolae  v.  21.  et  24.  quidam  exponunl, 
fetendum  tamen  est,  et  agnoscunt  auctores  iidem,  significationera  eara 
esse  minus  propriam.  ,     itl....,,,  ,. 

Qi  KNSTEDTius:  „Hebraeuni  p"?yn  et  GraxMJumjrffgo/oó»,  quotiesln 

Scripturls  occurrunt,  signiflcant  vel  1.  juttitiae  divinai  agjkiiùìMBk  et 
agnitae  celebrationem,  ut  Ps.  51,  6.  Lue.  7,  29.  .  .  Vel  2.  iiinotescen- 
tjam  acerptar  juntijicntionis  ex  operibus  bonis,  ut  Jac.  2,  12.  :  .Abraham 

*  ex  opeTlbus  justineatus  èst.'    Ubi  non  loquitur  apostolus  de  ea  justitì- 

catinne,  qua  a  Ileo  ceusemur  justl,  sed  de  ostensione  et  demonstratione 
fldei  ex  operibus,  qua  homo  nomini  probat  et  ileelarat,  se  esse  vere 
justum  et  tidelem.  .  .  Vel  3.  rnamuÌ3i£tpjnfm  ad  studium  jiistitjge  nectgin- 

-v.  data,  h.  e.,  doctrinallter,  prò  iuformatlone  ad  justitiam,  ut  Ì)un.  12,  3. . . 

Vel  4.  justificationis  mntinuatinnem,  ut  Apocal.  21,  11...  vel  actut  rette-  2J 
rationem.  .  .  ~\vel  5.  probitaUm  comparativa™  ad  aiios  enormius  pec- 
cantes,  Ezech.  16,  51 .  :  .Justìflcastì  sorores  tua»  in  omnibus  abominatio- 
nibus,  quas  fecistl',  i.  e.,  tanta  impiotate  contaminata  es,  ut  sorores 
tuae,  si  tee ii  in  conferantur,  quodammodo  justae  et  piae  censeri  queant. 
.  .  Vel  6.  pharisaicQin  fama?  iustitiae  cavtationem  sive  iustitiae  propriae 
imaglnationcm  et  arro&iutiam,  Lue.  10,  21).  .  .  Vel  7.  {r^ductio/iem 
et  re t>r< hvnxioiwm.  Matth."Tl7 19.  et  Lue.  7,  35.:  ,Justìflcata  est  sapien- 
tia  a  BUM  suis.'  Juxta  b.  Lutherum,  Brcntium  etc.  justitleari  h.  1.  est 
corripl,  arguì,  reprehendi.  iqeiatem,  riehten,  Unrecht  geben,  mustero. 
Vel  8.  libaaliotiem  a  prccatQ,  Rom.  6,  7.  :  ,Qui  mortuus  est,  justidcatus 
est  a  peccato',  ubi  vox  foX/hniu-nt  posita  est  prò  ijfjx  quo  verbo 

utitur  apostolus  v.  18.  et  22.,  1.  e.,  liberatus  est  a  peccato.    Qui  entro 
J_ilìiL*-^j*iIS  justifleatur  sive  in  judicio  absolvltur,  Is  a  reatu  peccati  liberatur.^- Vel 

:  JJL'.^C  :  de.nlHoe  10'  MttptfMilMI  Éttfe  et  judlcn».  consistentem  in  rfei  ab-  ~ 

y—  >       solutione,  comleuuiationi  opposita,  sive  actum  judicialem,  quo  quis  ju- 

m».  •»  ..t£[L:Cp        -^-  dleialiter  justus  declaratur  et  pronuntlatur.    Petit.  25.  lj    Pro\'.  17.  5. 
*»*V e    '  ti''  l  C'  f"HlWkJri37f    Atcme  m  nac  a'Pnirtcatione  forensi  vox  .justittcandP  in 

/*^"HwcG,  ubi  de  justltlcatione  homlnis  peccatoris  coram  Deo  agitur,  perpe-    _  ^ 

tuo  usurpatur.    Patet  id  ex  opposita  condemnationc  (vide  Rom.  5,  16.  /T^.-li^i-' 
8,  33.  34.).  .  .    Tum  ex  Christi  et  apostoli  expositione,  quibus  fWa/ȓ<-  C^^UUs 
odai  in  hoc  negotio  est  ,non  condemnari,  non  judicari'  Joh.  3,  18.,  ,non  *~  ^a"jTf  1 
venire  in  judicinm'  Joh.  5,  24.,  .Pco  rcconcillarl'  Rom.  5,  10.,  .justum  M*+> 
constitui  per  alienam  obedientiam4  v.  11).,  ,benedictionis  particlpem  fr^-t^^iL^ 
neri*  Eph.  1,  3.,  .reniìsalouun)  peccatoruin  accipere'  Act.  10,  43.    Con-  / 
cTuTlimus  ergo,  verbum  ,justillcare'  uunquam  in  Scrlpturis  significare, 
/  '"  K  ^ —  ~     justitiac  qualltatem  alicuflultmìlere.  seh  hw  loco  nilill  aliud  notjife, 

,     ^-.ji  quam  justum  constltuere  judicialiter  seu  justum  lacere  actione  nomini 

pure  extrinseca  atque  extrinsece  saltem  subjectum  suum  denominante. 
.  .    Unde  etiam  totus  hic  justiflcationis  nostrae  actus  a  Sp.  S.  forensi 
^      processu  et  per  verba  forensia  seu  judicialia  describltur.    .i{..u,sl  vel 
{■TTÓJtkoc,  est  homo  peccator,  Rom.  3,  19.   ^tor  sive  .qcc»yq((>r'  Moses, 
qua  legislator,  Joh.  5,  45.,  et  diabojuii,  hic  enim  estA^r>/>o/>oc,  accuattoj 
fratrum  nostrorum,  accusans  illos  ante  conspectum  Dei  nostri  die  ac 
nocte,  Apoc.  12,  10.    .  IfsUa*  est  conscientia,  Rom.  2,  15.  ,Éldgoca<ua' 
Christus,  1  Joh.  2,  2.,  et  Sp.  S.,  Rom.  8,  26.    .Judex'.  sed  sedens  In 
throno  gratlae,  est  Deus,  1  Cor.  4,  4.    2  Tim.  4,  8.    Exprimitur  etiam 
jluUoìum'  Ps.  143,  2.,  ,tribÙTwl  Christi*  Rom.  14,  20.    2  Cor.  5,  10., 
\iro^raphumlSol.  2,  14.,  Jdiitum'  Matth.  6,  12.  et  18,  20.,  ^absoluiio1 
82,  2."  "  (L.  e.  s.  1.  th.  3.  f.  737—739.) 


c 


ANTITHESES. 

QuKNBTKivrius  :  „Antithe«is  :  1.  Poniificiorum,  statuentium,  tò 
justitlearc  in  hoc  negotio  duo  notare  :  1.)  ex  Injusto  justum  facere,  sci. 
per  mutationem  internam  qualitatum,  qua  inhaerens  peccatum  tollatur 
et  justitia  infundatUr.    2.)  Ex  justo  justiorem  efllcere,  habltum  justi- 


Digitized  by  Google 


DE  JU.STIF1CATI0NE. 


249 


tlae  adaugendo.  Atque  Ha  duplicem  faci  un  t  justiflcationem  :  primam, 
quae  in  expulsione  peccati  et  infusione  habitus  justitiae,  et  secundam, 
quae  in  ejusdem  auginento  consistat.  Sic  Costerus  in  Enchirid.  c.  8. 
p.  227.  :  .iustiflcare  gUmlflfiit  j"*tujLfacerc  seti  justltlajn  dare4  sicut 
calof acero  signìnVat  calici  uni  tacere  ,scu  calo  re  ni  dare'  Becanus  P.  II. 
Th.  schol.  t.  1 .  ir.  4.  c.  z.  degustine,  scribit:  ,Eam'  esse  ,mutatlonem, 
.  .  .  sicut  mutatio,  qua  quis  ex  actrrotn  Ht  .fpiijj1.  .  .  Bellarmlnus  1.  1. 
de  justif.  c.  3.  :  ,Quemadmodum  usitate  dicitur  caleflcri,  non  solum, 
qui  flt  calidus  ex  frigido,  sed  etiam  qui  ex  calido  flt  calidior:  sic  etiam 
justitleari  dicitur  non  solimi  Is,  qui  ex  irapio  flt  justus,  sed  ille  quoque, 
qui  ex  justo  flt  justior'.  .  .  3.  ^abaptistarum  et  Schirenk/eìdìanonim, 
asserentium,  verbum  iustiflcandi  in  hoc  àrtlculo~nòn  significare  justum 
pronuntlare,  sed  hominem  justum  et  probum  facere  r^avanjjcj^rej*ener 
jbuuIiì,  novum  cor  et  novuin  splritum  dando."  (L.  c.  a.  2.  q.  1 .  f .  760.  sq.)  t 

h)  Quamvis  enim  ratio  humaiia  etiain,  rine  Spiritu*  Sancii  illustrati- 
one  intelligat,  Deum  non  nisi  justorum  commercio  delectari  eosque  in  coeletti» 
gloria*  sometatem  admittere  et  se  hominibm  ju*ti*  et  sanetis  tanquam  amici» 
sui»  fruendum  communicare;  tamen,  quae  sii  vera  nomini*  justitia  coram 
Deo,  quam  actu  consequi  ejusque  intuitu  absolvi  contingat,  ex  menti» 
humanae  judicio  turni  nequit.  Vici.  b.  Rttngii  Disp.  Acad.  VII.,  quae 
est  de  Justif.  Hom.  Pece,  coram  Deo  §  2.  sqq. 

i  )  Imo  ex  solo  evangelio,  si  sermo  sit  de  justitia,  cujus  intuitu 
coram  Deo  justi  pronunciamur.  Lex  enim,  licet  nos  ad  tribunal 
judicis  trahat  et  damnationis  reos  agat,  non  tamen  viara  elabendi  aut 
absolutionem  consequendi  monstrat.  Conf.  b.  Runa.  I.  e.  $  12.  sqq. 
ad  43. 

§  2. 

Licet  autem  justificatio  non  importet  realem  et  intrin- 
secam*  hominis  mutationem;  quia  tamen  per  eani  homo 
ex  inj usto b  fit  justus  judicialiter  atque  ita  status0  hominis 
revera  mutatur,  ideo  non  abs  red  notandi  sunt  termini 
a  quo  et  ad  quem. 

a)  Haec  enim  in  regenerationis  seu  conversionis  et  porro  in  retjo- 
vationis  negotio  quidem  nt,  in  juatificationis  actu  non  item. 

b)  Quod  negari  non  potest,  modo  judiciaria  vocum  significatio 
retineatur.  Praeivit  certe  Apologia  A.  C.  p.  73.  74.  82.  125,  Dictum 
autem  est  eo  sensu,  quo  alias  retini  fieri,  reum  ejftici  et  immuoem  aut 
liberum  a  reatu  fieri  dicimus,  aeque  atque  exjmo  lihevluw*  non  tamen 
per  intrinsecam  subjecti  mutationem. 

c)  Statura  dico,  qui  relationem  importat  ad  bonum  aliquod  aut 
malum  aabeundura  ;  etsi  formaliter  non  iinnortet  qtialitatejfr,  subjecto 
inhaerentem,  bonam  aut  malam. 

d)  Per  analogwm  scili»  <  t  ad  actus  regenerationis  et  renovationis, 
sed  irnpropriam  et  ratione  valde  diversa.  Conf.  b.  Hutteri  LL.  Theol. 
de  Causa  Form.  Justif.  p.  m.  474.  b.  in  fine,  ubi  scribit:  In  actujusti- 
Jicntionis  duo  dantur  termini:  Unus  est  mali,  a  quo  liberamur;  alter  vero 
est  boni,  ad  quod  transferimur. 


250 


PART.  HI.     CAP.  V. 


Terminu3  a  qu^est  statua  seu*  reatus  iraeb  ac  poenag0 
non  tantum  temporalis,  sed  aeter  n aeT3^  prì viiiìvae *  et  po- 
sjt]vae;f  qui  per  justincationem  judicialiter*  a  subjectob 
tollendus  est. 

a)  Coincidunt  hic  omnino  daiu*  et  reatu*  irae;  quamvis  alias 
status  irae  in  sua  latitudine  ipsara  quoque  corruptiouera  intrinsecam 
hominis  denotet. 

b)  Aliì  termini! m  a  quo  justificationis  dieunt  esse  peccatimi  tara 
grìgi jwl*,  quara  attuale.  Intelligunt  autem  peccatum  relative  conside- 
ratum,  videlicet  respectu  poenae,  qua  ni  promeruit.  Atqui  hoc  peccati 
roeritum  vulgo  reatu»  nomine  appellami)-  Ira  autem  h.  1.  justitiam- 
Dei  vindicativara  denotat,  cujus  effectus  est  poena  peccatori».  Et  sic 
filii  irne  sunt  homines  irae  divinae  obuoxii,  aut  ad  quos  justitia  Dei 
v  indica  ti  va,  tanquam  puniendos,  terminatur.  Eph.  2,  3.  :  quibm  nihil 
alimi  debetur,  qiiam  odium  divinum  et  a  facie  Dei  aeterna  rejeetio,  uti  loqui- 
tur  b.  Quittorp.  Corani,  in  Eq>.  ad  Ephes.  i,  5.  p.  in.  19. 

c)  Nirairura  res  eodem  redit,  si  dicas,  hominem  esse  obnoxium 
irae  seu  justitiae  vindicativae  judicis  ad  poenam  infiigendam,  et  eum 
esse  obnoxium  poenae,  a  judice  ex  justitia  infligendae. 

d)  Quem  esse  consequens  |>eceati  ex  supra  dictis  P.  II.  cap.  1.  de 
peccato  constat. 

e)  Quo  referri  solet  "Tr^pr^t^  illa  rfc  <Jó?ijc  tu',  éW>,  carentia  ghriae 
Dei,  Rom.  3,  23.,  in  quam  per  peccata  incidimus,  quaeque  tollenda  est 
per  justificationem. 

jfr  QUKNSTKDTH  s  :    , ,  ftitfoy/mn  jnflf  jflcjttjnnls  ratinile  termini  a  <£j£ 

dicimus  esse  hj^Uiejaijìe.ccatprgrn.t  .  .  Dcscribit  apostolus  subjectum 
justiflcanchim  :  1.  A  communi  corruptionis  statu,  quando  dicit,  quod 
omne»  peccaverint"~sinc  discrimine,  sive  Juduei,  sive  gentile»,  Rom.  2, 
9. 10.  3,  9.  2.  A  gloriac  defectuf  quando  subjicit,  quod  sint  fonipobfavoi 
n)r  Affo  ror  finti.  Gloria  autem  Del  est  justitia  et  sanctitas  orlginalis, 
qiiaJiomo  ad  ImaeingPLPe»  cojiditua  (Eph.  4,  24.)  fulgebat,  ut  ita  iari- 
PVHC  rfj  tiitjr  0(i/ì  seu  glorine  Del  destUutio  hic  notet  jacturam  origi- 
nali» justitiae  et  integritatis,  quam  edkcfplt  naturali»  àówapia  seu  impo- 
tentla  just  (tiara  Deo  dignam  et  amissae  parere  praestandi.  Sic  igitur 
apostolus  subjectum  iustiflcationls  et  orqmriKtic  describit,  et 

quideni  respectu  termini  a  quo."    (LT'c.  s.'l.  th**rTT  739.) 

f)  Quae  cura  pocnis  privati  vis  utique  conjunguntur  velut  uno 
utrarumque  reatu. 

g)  Nam  quateuus  homo  intrinsece  immutandus  est,  ut  ex  pecca- 
tore fidelis  et  sic  juttificabUi*  (si  sic  loqui  licet)  seu  talis,  qui  a  reatu 
peccatorum,  salva  justitia  divina,  absolvi  possit,  reddatur,  id  ad  rege- 
nerationera  seu  conversionem  pertinet.  Hic  autem  judicialem  actura 
considerare  tenemur. 

h)  Ab  homine,  inquara,  peccatore.    Non  enim  reatus  a  peccato, 
sed  a  peccatore  auferendus  est. 

•  .  r-       i  [     ,     I*  li.l'A  I  t  '  ?  ;_.  '■<  •      l<  ^Hri 

<(  ;p-*vi  U<tAÌrty  IN"»^*1  J'  41  t    )  j  ' 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


251 


§  4. 

Terminus  ad  quein  justificationis  est  juigtitja,,*  non 
quidem  nobis1'  inhaerens,  nostra0  tamen,  qua  justi  coram 
Deod  habernur,  ac  si  ipsimet  legem  Dei  implevissemus 
et  prò  peccatis  nostris  satisfecissemus. 

a)  Juxta  id,  quod  I'aulus  tlicit  2  Cor.  J,  21.  :  ut  noe  effieeremur  ^ 
juttitia  Dei  per  illuni  (Christuti}),  ,jd  est,  justi,  ratione  justitiae,  quae  in 
foro  divino  valet  quaeque  ijpjjl  ìyutatem  ah  amisntiòne  et  reatu  poeua-  * 
rum  privativarum  et  positivarum  pìeuam  importai,  ita  ut  oùdìv  xard- 
xfK'ta,  nihil  damnationi*,  reliquum  si t.    Rom.  <*,  1.  ^ 

b)  Quo  sensu  iteruni  apostolus  Phil.  i,  U.  de  se  justificato  dicit:  * 

tiri  iytov  rr^  {/tip  ÒtMtnaòv^  rgv  ir.  vó;nw,  non  hahem  meam  puditiam,  quae  ^ 
sii  ex  lege.  (  i 

c)  Etsi  (tliuìule  in  nos  derivata,  per  imputationem  scilicet  alienae  ^ 
justitiae,  eujus  vi  nos  tamen  ipsi  justi  reputaiiuir  aut  pronunciamur  et 
ahsolvimur;  quenuidniodum  Paulus  1.  v.  pergit,  dieens,  *e  habere  jurti-  v 
tiara,  quae  per  fidem  diritti  eM,  quae  ett  ex  i>o,  jurtitiam  in  file.  \s- 

B.  Mkisnkkus:  uQuintuplirem  darl  imprimiti  justitiam  hominis,       •  "\ 
secundum  distinctos  status  considerati,  asserimus.    Prima  est  justitia 
r  ~r  iu        *  Cftncreata-  rniae  alio  nomine  institi»  oriuinalig  dicitur  et  nihil  fuit  aliud.  ^ 

quam  ipsa  Dei  imago.  .  .  Papicolae  quidem  autumant,  Adamum  in 
statu  innocentiae  per  t"">;>  opera  mejeji  yi'^issy  >alntt»m.  sed  falso. 
Nara  1 .  Adamus  eriitaiIvitaTnconinTusT'i^  primuin  illam  mereri  necease  >^ 
non  habuerit.  2.  Bona  opera  jam  ante  crant  debita,  quippe  quae  creator 
in  signum  gratitudini»  exigebat.  3.  Kt  illa  justitia  pars  fuit  vitae 
beatae  regnique  coelorum,  Rom.  14, 17.  18.    Ergo  non  potuit  esse  causa 


salntls  meritoria.  .  -    ^ff         justitia  c>t  iihuri^aLca.  quum  ex  operibuji 

justlflcatio  praesumitur.  .  .    pria  aiIV^-Vat jB»Utj».iiai»u(g(a  / 
aliaci ica.  quae  non  esl  quaerenda  In  nobis  ob  naturai-  dcpravatio- 
nem  et  nnpossibllem  legis  impletionem,  sed  ^j^mnm.  .  .  Sequitur 


.,-tfi  f/y  specie»  (piana,  nejnyc  justitia  iìicfto<MQ-  Quum  enim  a  peccati»  absolutl 
fjr  s       J /ti      suraus  ob  Chrlstl  merìiiim  ri  obi»  per  fidem  imputatum,  subsequi  debet 
VTV $  ^L.  ^JU~i*       nova  obedieutia  et  studium  bonorum  operum.    Licet  enim  baec  ad  »a- 
lutem  necessaria  non  sint,  requiruntur  tamen  ut  fructus  fldei.  .  .  Et 
haec  est  justitia  coram  hominibus  in  foro  —  >  •  1  i ,  quae  justificationis 
evangelicae  coram  Deo  tessera  et  a  Jacobo  comraendatur  c.  2.  Est 
autem  justitia  inhaerens  tantum  ìnchoata  non  piena,  ui  papicolae  sibi 
imagiuantur.  .  .  Restat  ultima  quinta  specie»,  nimirum  justitia  rj,'lx,im-  •  -'.A 
mata,  qua  decorabimur  in  altera  vita  post  gloriosam  corporum  resur- 
rectìonem,  .  .  RjiiUlUiJuiextur_p?r Jurtjflcationem,  djiuauiuin^er  reno- 1 
1  vationcm.  tSCUiUajicLiliOllejD,  rudix  per  cmefactioneni  et  resurrectio-l 
J  nem."     (Meditatioues  sacrae  in  evaugelia  domThicalia.  ^  Witebergae, 
1635.  p.  67U.  sqq.)  *^ 

Dannhalkrus:  ,, Gratta  ju»titica  ...  est  gratta  positiva  per  justi- 
tiae t'hrlsti  imputationem,  quae  jitttitia  non  est  I.  esse  miai  in.  cujus  in- 
habitatioue  homo  et  jnstitlcetur  et  justa  agat,  ad  quatti  se  omnia  pec- 
cata habcant  ut  guttulae  aquae  ad  magnum  mare;  nam  1.  haec  Coristi) 
cura  Patre  et  Spiritu  Sancto  communi»,  2.  a<l  extra  iucouimuiiicabilis,  -  ',"  '  >'  ) 
S.  damnat  potius  quam  justthVat,  quasi  justittcaremur,  non  possemus  .  f 

justi  esse,  nlsi  dli  elflceremur.'.  .  Sed  V.  jjistitia  (quae  sola  inciitu 
perfettissima,  iutluito  valore  preclosissima,  stallone  in  justificationis 
foro  dignlssima),  justitia  sci.  Cfir|»ti.  a  Chrlsto  praestita  h.  e.^jg^- 


Digitized  by  Google 


252  part.  in.   c.vr.  v. 


Es.  «.),  6.  Lue.  2,  11.  Rom.  5,  li».  10,  4.,  qt 
PTtce  nostrrpraestlta,  alias  ,  jusìtiUaJQfii4,  quia  corani  Deo  valida; 
justitla  evangeli] ,  quìa  in  solo  evaugelio  revelata;  jualitla  tldei.  quia 
fide  apprehensa  (ita  D  Mentzerus)  ;  juatitul  (omnibus  acquisita,  solls 
tamen  tldelibus  actu)  imputata  *»y<r™y."  (Hodosoph.  Phaenom.  IX. 
p.  456.  459—461.) 

Ak«j.  Hunnius:  ,, Sicut  remissio  peccatorum  (in  qua,  teste  Davide 
et  Paulo,  cum  justiflcatlo,  tum  hcutincntlo  horainls  consistit)  flt  et  re- 
i  *  novatur  ifldits,  slquldem  quotidle  pcccamus  etiam  justifleati,  unde 
'  ^  etiam  quotidie  nobis  orandum:  .Remitte  nobis  debita  nostra4  :  sic  et 
justiflcatlo  nostra,  non  auidem  my^tur  indù*  (sicut  sanctiflcatio),  »ed 
innoratur  indie».  Et  titles  justiticans  non  tantum  In  primo  momento 
nosti'ae'  cuiii  Dio  reconciliationis  imputatur  homini  ad  justltiain  (quasi 
postea  non  umplius  ad  jtistitiam  imputetur),  sed  se m per  et  quotidle, 
praesertim  quando  justiflcam  suam  ivtnyìm;  nempe  tldelem  intuitimi  in 
promisslonem  ac  Chrlstum,  actu  cxserit,  sicut  Abraham  faciebat,  cura 
audiret  Del  vocem:  ,Slc  erlt  semen  tuum*.  Cui  verbo  dura  credit,  Do- 
mtnUI  tìdem  ejus,  qua  et  prius  erat  justitleatus,  jam  quoque  ad  justitiam 
UH  imputare  pergit."    (Exposit.  ep.  ad  Rom.  c.  4.  p.  365.)  _v 

Kromaykkus:  „Si  por  imputationetn  justltlae  Christl  meritoriae 
corani  Deo  justiticamur,  justificatio  non  *uscipiet  magi*  ft  vi  in  un,  ned 
omnibus  credentibu*  rrit  aequali»,  neeper  gradua  dcquirefur,  sfd 
MSl^±J!^ogfturt  perseverantibus  tamen  in  fide  continuabitur.iJ  (Th. 
posif^póT.  it,  356.) 

LuTHKRua:  ,,Ich  batte  (1519)  in  der  Wahrhelt  eine  hcrzliche  Be- 
glerde  und  Lust,  St  Pauli  Epistel  an  die  Rotner  elgentllch  zu  verstehen, 
und  hatle  mich  bi»her  daran  nicht»  nuderà  gehindert,  denti  allein  da»  ein~ 
zige  Wirtlein  Juttitia  Dei  (Gerechtigkeit  Gotte»)  im  ersten  Capitel 
Vers  17.,  da  Paulus  sprlcht:  Die  Gerechtigkeit  Gotte»  teerde  im  Evan- 
gelio offenbaret.  Diesem  Wort  , Gotte*  Gerechtigkeit*  war  ich  sehr 
felud,  und  war  nach  Gebrauch  und  Gewohnhelt  aller  Lehrer  nicht  an- 
ders  berichtet  und  unterwic«en,  denn  dass  ichs  philosophischer  Weise 
von  solcher  Gerechtigkeit  verstehen  miisste,  In  weleher  Gott  fdr  sich 
gerecht  ist,  recht  thut  und  wirket  und  alle  Siinder  und  TJngerechteu 
strafet,  welche  Gerechtigkeit  man  die  wcsentliche  (formale  mi  oder 
wlrkllchc  (actlvam)  Gerechtigkeit  neunt.  Nun  stund  es  um  mich  also: 
ob  idi  gletch  als  chi  heiliger  und  unstriiflicher  Mónch  lebte,  befand 
Ich  mich  doch  eincn  grossen  Siinder  vor  Gott  und  dazu  eInes  angst- 
llehen  und  unruhigen  Gewissens,  getrauete  auch  nicht  mlt  meiner  Ge- 
nugthuung  und  Verdlensten  Gott  zu  versòhnen.  Derwcgen  llebete  Ich 
dlesen  gerechten  und  zorulgen  Gott  gar  nicht,  weleher  die  Siinder 
strafet,  sondarli  Ich  hassete  denselbigen  und  (so  dieses  keine  Lilstcrung 
gewesen  oder  zu  achten  ist)  zuruete  heimlich  und  tnit  rechtem  Ernst 
wider  Gott;  sagete  oftmals:  Geniiget  denn  Gott  an  diesem  nicht,  dass 
er  uns  arme,  elende  Siinder  nnd  durch  die  Erbsunde  zum  ewigen  Tod 
allbereit  Vcrdaiumtc  mit  ullerlei  Jammer  und  Triibsal  dieses  Lebens 
neben  des  Gesetzes  Schrecken  und  Bedrìiuung  beleget,  dass  cr  noch 
muss  durehs  Evangeìium  dieses  Jammers  und  Ilerzeleides  mehr  machen 
und  durch  desselbigen  Predigt  und  Stimine  scine  Gerechtigkeit  und 
ernsten  Zorn  femer  driiuen  und  verkiindigen?  Hier  ergrimmete  Ich 
oftmals  in  meinem  verwlrreten  Gewlssen  ;  hlelt  aber  dennoch  mit  meh- 
rerem  Nnchdenken  l>el  dem  lieben  Paulo  an,  was  er  doch  an  demsel- 
bigen  Urte  meinete,  und  batte  herzlichen  Durst  und  Beglerde,  dassel- 
bige  zu  wissen.  Mit  solchen  Gedanken  brachte  ich  Tag  und  Nacht  zu, 
bis  ich  durch  Gottes  Gnade  merkete,  wie  die  Worte  an  einander  hingen, 
namlicli  also  :  die  Gerechtigkeit  Gottes  wlrd  ini  Evangelio  offenbaret,  wie 
geschrieben  stehet:  Hit  G^rerhte  lehet  .sejnes  Glft"he»s.  Hieraus  habe 
Ich  dieselbige  Gerechtigkeit  Gotte»,  In  weleher  der  Gerechte  durch  Got- 
tes Gnaden  und  Gabe  allein  aus  dem  Glauben  lebet,  verstehen  lernen, 


Digitized  py  Google 


DE  JUSTIFICATIONB.  253 

und  gemerkt,  da»»  de»  Aposte  !   Meinung  diese  ware  :  t»  wUnle  durehsi 
Evangelium  di*  dertchtigkrit  nffenbaret,  die  vor  Qott  gilt,  in  xcelch^r  unsi 
Goti  au*  Onaden  und  eiteler  Dannherzigkfit  durch  den  (ìlauben  rechtfer-\ 
tiget,  wclche  man  zu  Latein  Justitiàm  passivam  nennet,  wie  geschrieben 
stehel  :  der  Gerechte  lebct  seiues  Glaubens.    Hit  fiihlets  ich  alsbnldA 
daas  ich  ganz  und  neu  geboren  wàre  und  nun  gleich  eine  tceit  aufgesperrte) 
ThUr,  in  das  Paradies  sclb*t  zu  gehm,  gefunden  hiitte  ;  sahe  mieli  auch 
die  liebe  hclligc  Schrift  nunmals  vie]  anders  an,  denti  zuvor  geschehen 
war;  lief  derhalben  bald  durch  die  ganze  Bibel,  wie  f eh  mieti  derselben 
erinnern  komite,  und  sammclte  auch  in  andern  Wurten  nach  ritener 
Hegel  alle  ihre  Auslegungen  zusammen,  ah:  da»»  Gotte»  Wrrk  dica 
belsse,  dass  Gott  in  un»  selbst  wirket;  Gotte»  Krafl,  damit  er  uns  kriif- 
tlg  und  stark  machet;  Gotte»  Weixheit,  damit  er  uns  weise  machet; 
also  die  andern  :  Gotte»  Starke,  Gotte»  Hell,  Gotte»  Herrlichkelt  u.  dgl. 
Wie  leh  nun  zuvor  diese»  Wòrtleiu  .Gotte»  Gercchtlgkeit4  mit  rechtem 
Ernst  hassetc,  so  flng  ich  aueh  dagegeu  an,  dassclbe  al»  mein  allerlieb* 
stes  und  tròstlichste»  Wort  theuer  und  hoch  zu  aehten,  und  war  mir 
derselbige  Ort  in  St.  Paulo  in  derWahrhelt  die  rechte  Pforte  de» Para- 
diese». 44    (Vorrede  iiber  den  erate n  Theil  seiner  latcinischcu  Biicher. 
Anno  1645  ausgangen.  Opp.  Hai.  Tom.  XIV,  4G0.  sqq.) 

Idkm:  ,,Ego  id  primum  bene  videbam,  omnino  opus  esse  gratuita 
dona  t  ione  ad  lucem  et  vitam  coele»tein  consequendam  atque  anxie  et 
«edulo  laborandum  de  Illa  sententia  intelligenda,  Rom.  1,  17.:  .JustlUa 
Dei  revclatur  in  evangelio.'  Ibi  diu  quaerebam  et  pulsabam.  óostabat 
enlm  vocabulum  illlio:  justitia  Del*,  quod  u»itate  sic  exponebatur:  . 
JuMtitja  Dei  est  vlrtus,  qua  ipsa  Deus  estjtfrjaailtgr  justu»  et  damnat  )C 
'peccato rea.  Sic  orane»  dottore**  lume  loeum  interpretati  fuerant,  ex- 
eepto  Augustino:  Ju»titia  Dei,  id  est,  ira  Dei.  Quotie»  vero  legebam 
hunc  locum,  scraper  optabam,  ut  Deus  nunquara  revelasset  evangeliuin. 
Qui»  enim  possit  diligere  Deum  ira»ecutein,  judicantein,  dainnautem? 
Donec  tandem  illu»traute  Spiritu  Sancto  loeum  Abacuc  2,  4.  diligentiu» 
expenderem:  .Juatua  ex  flde  vlvjy4  Inde  colligebam,  quod  vita  debe- 
ret  ex  flde  existcre,  atipie  Ita  abstractuin  referebam  in  concretino,  et 
aperiebatur  mlhi  tota  saera  Scriptum  et  eoelum  Ipsum."  (In  Genc»in 
Enarration.  Exeget.  opp.  lat.  Erlangae.  1831.  Tom.  VII,  74.) 

ANTITHESES. 

Quknstedtius  :  1tAntith*MÌ#  .*  1.  Punti  Aciorum,  conteudeutium, 
lllud,  yr^ntcr  uuud  v.  l  aiin^.inH|.jm.  homo  justiflcatur  et  haerc»  aeter- 
nae  vitaT^onsutuTlur,  non  esse  nee  dici  posse  justitiàm  Christl  Im- 
putatnm,  aed  injujium^tistltiae  et  caritatis  habjUiuij;cJLuov|iateiu,  aive 
iusUtlum  nobi»  inhaereiitem,  per  miain  legeni  obscrvcnius.  Sicque 
eommuuiter  liane  Yubacrcùtcìn  justitiàin  faciuntjustiflcatiouis  nostrae 
JfflÉMfr  ut  nullain  agnoscant  justitiàm  Christl  imputatara.  Concil. 
TridTses».  6.  c.  7.:  .Unica4,  inquit,  .formali»  eausa  est  justitia  Del, 
non  qua  Ipse  justusest,  sed  qua  nos  justo»  facit,  qua  videi,  ab  co  donati 
regjavajiiur  spiritu  menti»  nostrae  et  poq  qp"i"  rt»ptit^rBHrl  sed  vere 
just!  nomjnuuiur j^t^njjjy^,  justitium  in  nobi»  recipiente»,  unusquisque 
sccniidum  raeiisurain,  quam  Sp.  S.  partitur  singulis,  prout  vult  et  se- 
cundum  propriam  cujusquc  dispositionem  et  eooperatlonem.4  Canon  10. 
ita  habet:  ,Si  qui»  dixerit,  homine»  per  Chri>tj  justitiàm  foruiaUter  ,i  i. 

justo»  esse^  aìiathema  sii,.4  .  .  2.  gu,cÌJtiuu ucjon,  ~Ju*t1{Jara  Cìirlsti  nobi» 
Imputa  ri  negaulium,  sive  Mtatucntium,  non  ('liristi  ineritimi,  »cd 
nostrani  obedientiam  justiflcatlonis  nostrae  causam  esse.  .  .  3.  Anni- 
niuimrum.  qui  phra>in  iliam  de  justitia  Christi  non  modo  nou  usur- 
pimi, sed  etiain  sugfflaut  et  cavlllautur.  .  .  4.  ff'-p/Widuorm».  Itlden 
iiuputatain  Chrlsti  justitiàm,  quantum  in  ipsis  est,  cura  pontificii»  et 
Sociniants  in  totum  evcrtentium.  Sic  enim  Weigelius  .  .  .  P.  3.  Postili, 
p.  15.:  ,Soll  un»  nun  nutze  selli  Christl  Leiden,  Sterbcn  und  Verdienst, 


•  «     »      r  /  ■ 

r  .  -  .  S  — 

•i         ,  ./à  t 
/  • 


Digitized  by  Google 


254 


PART.  III.     CAP.  V. 


so  muss  es  nicht  Miwr  uns  bluiben  und  der  erdichtctcn  iniputatlvae 
..»»>.  justitiae  zugt'rechnet  wcrden.    Nein  trann,  Christus  extra  nos  non  sal- 

/  >*  •  /»•— v,v- vat,  d.  i.,  Coristi  Tod  ausser  uns  ist  kein  Lcben,  sein  Tod  muss  in  una 

/' \  «.7- /,«*~  sein,  ao  ist  erst  Christus  in  uns.*  5.  He k ict nk />  Idianorum.  et  ujuk- 
pqEtiìianiW,  asserenti um,  nos  |atam  itistirtcationis  viam  docere.  ...  et 
e  contrario  statuentium,  justitieationem  . . .  esse  formationem  ad  justl- 
tiam  et  pietatem.  .  .  6.  Allargar  QggSÈtti  °.u*  docuit,  ipsa  Del  essen- 
tiall  justitia  in  liomine  habitunte  formaliter  nos  justos  esse  corani  Deo. 
In  confess.  et  disputatane  quadatn,  a.  1549.  babita,  contendit:  ,Legi» 
a  impletionein  a  Christo  f  intani  et  obedientiain,  reniissionemque  pecca- 
torum  esse  iiraeuaraliouem  ad  justitiam:  ipsam  vero  justitiam,  qua 
corani  Deo  just!  censemur,  es>e  diviuatn  Chrlsti  naturam,  ingredlcn- 
tem  in  nos  per  ildem  et  in  nobis  habltantem  vel  essentialem  atque 
aeterna m  Dei  justitiam,  quae,  in  nobis  habitans,  faelat,  nos  just» 
agere.444    (L.  c.  s.  2.  q.  5.  f.  777.  sqq.) 

Hofmann  iTs  :   ,,So  meine  idi  schriftgemass  zu  lehren,  wenn  icb 
/*.  <  "  den  Gluuben  an  das  Wort,  welches  Gottcs  nuumchriges  VerhUItniss  zur 

siindigen  Menschheit  zum  Inhalt  hnt,  des  siindigen  Menschen  Gerech- 
ligkeit  oder,  was  dasseibe  ist,  den  von  ihtn  geforderten  Gehorsam 
nenne."  (Schriftbeweis.  2.  Aufl.  I,  651.)  Hasiub:  ..Die  Ratlonailstea 
stehen  hier  auf  Seiten  des  Katholicismus.  Auch  Hofmann  geftihrdet 
durcb  seine  Versòhnungslehre  das  Kleinod  der  protestantlschen  Recht- 
fertigung,  da  er  sie  niclit  als  Zurechming  des  Verdtenstes  Chrlsti  fasseo 
kann,  sondern  gleich  als  wirkliche  Aufnahrae  In  seine  Geraeinschaft.4* 
(Hutterus  redivi vus.  Elfte  Aufl.  p.  230.) 

Luthardtius:  ,,Auch  die  Auctorltat  eines  HengsUnbtrg  bat  sei- 
ner  a'ngeblicben  Vcrbesseruug  der  gewobnlichen  kirchlichen  Lehre  von 
der  Rechtfertlgung,  indem  er  durcb  die  Annabnie  von  Stufen  der  Recht- 
fertigung  den  Jakobusbrief  mit  Paulus  in  Kinklang  zu  bringen  suchte 
(Kv.  K.-Z.  1866.  No.  98.  94.)  und  diese  Theorie  dann  aus  der  Geschichte 
der  Siinderin  exegetlsch  rechtfertigen  zu  kdnnen  glaubte  (Ev.  K.-Z. 
1867.  No.  23—26.)  in  den  Krelsen  der  kirchlichen  Theoiogle  keinen 
Beifall  zu  verschaffen  vermocht.44  (Kompend.  der  Dogra.  Dritte  Aufl. 
p.  226.) 

d)  Sic  aliqui  huc  referunt  jua  filiprum  Dei  et  haereditaUm  vitae 
aeternae,  quae  nobis  in  foro  divino  conferatur  sive  adjudieetur.  Qui- 
dam dignfatemnrnemiorum  juditiae,  quatti  in  hoc  justificationis  actu 
consequamur,  audunt.  ÀHi  tanien,  et  fere  plerique,  actum  illum,  quo 
fidelibus  filiatio  aut  haereditas  illu,  aut  jus  praemiorum  confertur,  a 
j  ratifica  t  ione  distinguunt  et  in  ter  consequentia  ejus  referunt.  hÀjuidem. 
queniadnioduin  ex  parte  termini  a  quo  oceurrit  hominis  ad  imaginem 
Dei  vitanique  aeternam  pnmuni  conditi  reatus  talis,  qui  privationem 
gratiae  gloriaeque,  alias  ipsi  confcrendae,  una  cum  ohligntione  ad 
poenas  positiva»  subeundas  importat  (juxta  ea,  quae  ad  §  3.  notis  6.  e. 
d.  e.  f.  diximus),  ita  non  abs  re  est,  quoti  ex  ad  verso  ipsa  gratia  Dei, 
tanquam  reconciliati,  paterna  et  simul  i;»'><ti't,  jus  ac  dignitas  filiorura 
Dei  ipsumque  jus,  JuictfiUitatis  vitae  aeternae  uno  actu  et  sententi» 
judiciaria  Dei  fidclibus  adjudicari  videatur,  ut,  quemadmodum,  cum 
ad  Dei  tribunal  rei  traheremur,  pecca  toni  m  habitualiura  et  actualium, 
omissionis  et  eommissionis,  reatu  pressi,  tanquarn  a  vita  aeterna  ex- 
cludendi,  cruciatibus  miteni  aeternis  subjiciendi,  co  ni  pare  barn  us,  sic  in 
justificatione  et  per  sententiam  Dei  judicis  absolutoriam  reputemur 
justi,  seu  talea,  quasi  non  peccassemus,  sed  quasi  ratione  actuum 
commissorura  atque  omissorum  habituumque,  quibus  pollere  debeba- 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


255 


mus,  legi  divinae  prorsus  conforme?  essemus  non  amplius  privandi, 
sed  donandi  vfLajieJerua,  prout  liberi  ab  obligatione  ad  cruciatus  alias 
8ubeundos.  Attatnen  Scriptura  etiam  non  raro  tanquam  duo  distin- 
guit,  \nimunitab>m  a  realu  pecoatorum  et  tjnuniav  JUiorwn  Pei  atque 
ngeredilatem  coeledem,  quartini  hgwc  illam  supponat  et  justitìcatis  ulteriore 
aut  novo  benefìcio  obtingat,  scilicet,  quod  finito  dermi tn  processu  judi- 
ciali  sequatur  gattona  illa  seu  adoptio  in  jilio*;  de  qua  Rom.  8,  15. 
Gal.  4,  5.  et  Eph.  1,  5.  videri  possuut. 


§  5. 

Itaque  ad  ipsum  Tifone  s^kit^  »  justificationis  pertinet, 
quod  Deus,  tanquam  judex  hominis  a  lege  accusati  et 
peccatorum  convicti,  simul  tamen  in  Christum  credentis 
causam  ..sio!L£Wl2ftd/,  ut  illum  quidem  propria  justitia 
destituì  et  rnortis  ac  damnationis  aeternae  reum  essec  de- 
prehendat,  Christi  meritum  autem  fide  apprehensum  ita 
ad  eum  pertmere*1  judìcet  seu  ei  impufet,*  ut  propterea 
non  amplius  prò  peccatore f  habeat,  sed  ab  accusatione  et 
obligatione  ad  poenamg  absolvat. 

a)  Eum,  inquara,  quo  homo  ex  statu  trae  in  statura  gratiae  jjidi- 
cialiter  transfert ur. 

b)  Primum  enira  in  processu  judiciario  est  eognitio  mume. 

c)  Hoc  filini  fixum  ac  firmum  inanet,  quod  homo,  etiarusi  credens, 
uon  habeat  propriam  justitiain,  quae  in  tribunali  Dei  valeat. 

d)  Quae  est  illa  applieatio  meriti  Christi  ad  hominem  credentem, 
de  qua,  tanquam  ad  Locum  de  Justifìcatione  spedante,  aliquid  dixi- 
mus  supra  cap.  III.  de  Fide  in  Christum  $  7.  nota  d. 

e)  Dicitur  j.uyUit"t\">  non  quasi  sit  otiosa  vel  imaginaria,  aut 
fundamento  et  iruTuToiroiiH  relatio  meriti  alieni  ad  alium,  sed  quod 
sit  actus  intellectus  (velut  practici)  et  voluntatis  eius,  qui  judiciuni 
exercet,  quo  judicat,  meritum  alienum,  quod  vice  alterius  praestitum 
et  al)  eo,  prò  quo  praestitum  fuit,  fide  apprehensum  est,  posse  salva 
justitia  acceptari,  quasi  illius  proprium  meritum  esset,  et  vult  illud 
hoc  modo  acceptare,  quasi  il  le  hoc,  quioquid  est,  de^suo  praestitigset. 
Quera  kiiyitruòv  Paulus  ipee  tradit  Rom.  4,  3.  4.  5.  ti.,  alias  autem  de- 
clarat,  si  conferamus,  quoinodo  is  sibi  debitum,  quo  Oneàmus  Philemoni 
obstrictus  erat,  impuiari  petiit,  Ep.  ad  Philern.  v.  18.  Ac  plura  impu- 
tationis  seriae  atque  efhcacis  exempla  videri  possunt  Marc.  15,  27. 
Rom.  8,  36. 

Pannhauekus  :  ,,Justitia  imputata  (est)  tnyuifiv  non  1 .  fj^u,  nuLa- 
tlvo  et  ima^i nario.  »ti  calumniatur  Bre»Mer,  qui  fundamento  termlnis- 
que  caret,  ad  mathcmaticorum  scholas  relegando;  mm  2*  jidiUuTW, 
cujus  et  fundamentum  et  tennlnus  in  bomine,  repudiato  a  IX  Paulo; 
»y  a  3.  iusti-habUorio.  ubi  vel  fundamentum  sine  termino,  constanti  nuda 
ju*ti  censura  siile  actualt  applicatione,  vel  terminus  «Ine  fundamento, 


Digitized  by  Google 


256 


PART.  UI.     CAP.  V 


cum  just ii in  homini  tribultur  siile  praestita  satisfactione  :  nedum  4  iyi- 
gyn.  quali»  ille  Christi  intcr  latrane»  medii  '/x>yiau'o<;  ad  hominum  judleTa 
relatus.  Sed  pjrimo  (ex  arithmetica  petita  phrast)  yrùi  A  rr^ii. 

cujus  fundamcntum  in  Phnsto,  terminatio  ad  nos;  2.  hnmuù  gratiosq, 
Karà  xàjHv;  3.  <''■■■  r  t^ti^rjorioj  cujus  fundamentum  est  praèstitura 
prò  nobis  Avrpm  ;  4.  /»)<g/<u  véro,  formali,  ad  nos  terminato  per  forma* 
lem  appropriationem  et  applieationem,  qua  Christi  justitia  flt  nostra 
justitla,  qua  IpseChristus  nobis  induitur."  (Hodosoph.  Pbaenom.  IX, 
p.  461.  sq.)  J/> 

f)  0>>  ;irt  ki'YiXó;itvi>^  dftapHastt  non  imputane  pecratum,  Rom.  4, 

g)  Lata  velut/wiZtsententia,  acfiUflatinni  etQondfimiiatinni  diffiflft 
opposi ta ;  ut  locum  habeat  illud  Pauli:  Ti$  ijrxaXé<rw,  ri-:  *>  xaraxpiw, 
Htò<;  6  òuaubv  etc.  Qui*  accusabitt  Qui»  condemnabit  f  Nemo,  inquatn. 
Deus  ed,  qui  justificat,  Rom.  8t  SS,  34. 


§  6. 

Causa  effìniens*  actus  justificationis  Deusb  triunuse 
est.  * 

a)  Secundum  nodrum  modum  concipiendi  sic  dieta,  seu  causa  virtù- 
aliter  cauaans,  quia  justificatio  quoad  rem  non  est  actus  rcglifcr  iu  Deo 
prod> tetti*,  prout  nostrae  voluutatis  actus  sunt,  sed  juxta  indolem  alio- 
rum  actuum  Dei  immanentium  ipsa  Pei  essentia,  oh  connotatum  ob- 
jectum  per  modum  actus  concepta.  V.  b.  Mus.  1.  c.  §  16.  et  in  der 
Ausfuhrlichen  Erklrirung  §  63.  p.  584.  585. 

b)  Prout  actus  imputandi  homini  juditiam  et  non  imputandi  pecca- 
tavi Deo  adscribitur  Rom.  f,  0.  X. 

c)  Sic  actus  jnstificandi  tribuitur  Patri,  cujus  Filius  est  Christus,  • 
Rom.  8,  S-ì.  De  Filio  dicitur,  quoti  peccata  remittai,  Lue.  7,  47.  j8.  4&- 
Matth.  0.  6.  De  Spiritu  Saneto,  auod  in  ipso,  tanquam  causa  et  auctore, 
judificamur,  1  Cor.  fJ,  11.  Et  alias  constat,  actus  divinos  immanente* 
per  hoc  esse  similes  operibus  ad  extra,  quod  et  ipsi  sunt  indivisi.  Sed 
tamen  de  Filio  observandum  est,  illuni  non  solum  tanquam  causam 
efficjejitem  ad  justificationem  se  hat>ere  et  uno  actu  cum  Patrc  et 
Spiritu  Sancto  nos  justificare,  veruni  etiam  per  modum  caiwae  meritoria^ 
quatenus  ut  mediator  inter  Deum  et  homines  se  ipsum  redemtionis  pretium 
aedit  prò  omnibus.     1  Tim.  2,  ó.  0. 

Quknstkdtius  i  „Christus  sub  tribus  rationibus  ad  justificationem 
nostrani  concurrit  :  1 .  Meritorie,  merito  suo  uraliani  justificationis 
nobis  impetrando.  2.  EfTu i<  ut<  r.  (juatenat  justificatio  est  opus  ad 
extra,  toti  SS.Trinitati  cornimi  tu».  3.  Formalità:  in  ipsa  appi  (catione; 
nulla  eniin  alia  re  coram  Deo  sumus  just!,  quatti  justitia  a  Christo  ac- 
quisita et  uobis  per  (Idem  imputata."    (L.  c.  s.  2.  q.  3.  f.  771.) 

Kkomaykrus  :  „Mcritum  Christi  profult,  antequam  fuit;  coptem- 
tusejusdem  Obfujtj.nnu^yjini  fuit.  .  .  Paulus  cT%.  Tloni.  Abrahamum. 
patrein  credenti  uni,  etfam  eoruiìì,*"  qui  sunt  in  Novo  Testamento,  sistlti 
et  ab  ipsius  exemplo  per  Inductlonem  didascalicam  probat,  omnes  ini 
Christnm  credentes,  si  ve  in  V.  sivc  in  N.  T.  vixerint,  justitlcari.  Quod* 
facere  non  po.sset,  nisi  unus  idemque  justificandi  modus  esset  in  utro- 
que  testamento  post  statum  iutegritatis.    Qui  uegant  hoc,  quasi 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


257 


spedo  Gorgoni»  capite  turbantur  nxioraate  philosopblco,  effectum  sua 
causa  non  posse  prlorem  esse.  Sed  Inter  causas  J?hjslfift3.  et  morales 
isti  distinguere  debcrent.  Llcct  in  causis  physicis~res  ita  se  haberel 
(saepius  autem  causa  et  effectus  temporuro  intervallis  ne  quidem  in 
naturalibus  disterminantur),  in  moralibus  tamen  falli t.  Quotles  enim, 
antequam  actu  solveretur  Avrpop,  captivum  temporibus  proximis  bellt- 
cis  dimissuin  fulsse  vldlmus,  modo  sufficienter  cauturo  fuisset!  Sed 
decretum  et  promissivi,  divina  sua,  certitudiue  nexum  omnera,  qui 
causas  physicas  et  earura  effectum  intereedit,  superar  Cur  autem 
Deus  non  statira  post  lapsutn  messiam  miserit,  sed  demum  in  plenitu- 
dine temporis  (Gal.  4,  4.),  voluiitatcm,  quidem  facientis  totam  facti 
ratbjttejn^ulaniua*  interim  a  posteriori  afferri  possiint  quaedam  ratio- 
nes,  ut  se.  expectata  diu  staret  gratin  et  homines  jugo  legum  ceremo- 
nìalium  pressi  eo  anxius  ad  futurutn  messiaiii. auiicliuaiiu.  Ut  enim  » 
habetur  in  trito  versiculo :  .Dulcia uoo  aejuit,  qui  nongust4>lt  amara.  '  ' 

[«mpienltudliié  demum  tempuns  ' 


Quantumvis  itaque  redemtionis""rtrtfu.«  nitudlué  demum  temi» 

praestitus  fuerit,  fructus  tamen  ejusdem  antrorsum  et  retrorsum  fuit 
extensus.  Quotquot  itaque  sive  in  V.  sive  in  N.  T.  fuerunt  salvati  J 
per  meritum  Cbrlsti  salvati  fuerunt;  et  quotquot  sive  in  V.  sive  ini 
N.  T.  damnati  fuerunt,  propter  contemtum  meriti  Cbristi  vel,  quodl 
idem  est,  propter  Incredulitatem  damnati  fuerunt.  Usus  aphorlsrar 
hujus  in  didacticls  est,  ut  de  fructu  passioni»  dominicae,  de  materia 
nobis  ad  justitiam  imputabili,  deque  communi  justiflcandi  modo  certi 
slinus.  In  polemicls  adversus  pontifìcio*,  qui  fructum  passioni*  domi- 
nicae demum  post  prolatum  in  cruce  verbum  Ttu'/sarai,  i.  e.,  ,consum- 
matum  est4,  Job.  19,30.,  coepissc  volunt;  adversus  Socinianoj  etquos- 
.iii  dam  Rempjisjxantes,  qui,  patres  tantum  umbram  futurorum  bonorum 
(cura  tamen  non  beneficia  mortis  Christl,  sed  Ipse  Christus  exhibitus 

Hebr.  10,  1.  per  hanc  vocem  signitlcetur)  habuis.se  gratlamque  Del  per     ££■ \.  JL-  

trausenmup  duntaxat  adspexisse,  contendùnt;  eotitra  Calyiimiuus.  qui        y>  < 
contra  suas  hypotheses  et  contra  consclentlam  objiciunt,  Christum  non 
esse  redemtorem  universalem  propterea,  quod  non  potuèrlt  pati  prò 
lllls,  qui  tempore  mortis  suae  fuerunt  in  inferno,  usus  apborlsml  bujus 
esse  potest."    (Theol.  posit.-pol.  II,  869.  370.  *q.) 

Scrkrzerus  :  „  Abutitur  Coccejus  loco  apostolico,  quasi  Rom.  3,  25. 
à$fmr  et  £2iK2tf  ita  distinguerentur,  ut^riumur  slt  nuda  tolerantla  pecca- 
torum,  afa/Tir  vero  perfecta  remlssio.  Quod  falsisslmum  est  et  falsa 
hypothesi  nltitur.  Fluglt  enim  Coccejus,  in  V.  T.  locum  babuisse  tan- 
tum tolerantiam  peccatorum,  quae  remitti  nondum  potuerlnt  propterea, 
quiaCbristus  nondum  esset  passus.  At  Cbristi  passio  operatur  ante  ei 
retrp^  tanquam  agni  mactati  jam  ab  origine  mundi,  Aui^c.  1.L js..  qui  - 
morte  sua  expiavit  et;praevaricutiones  sub  V.  T.,  Ebr.  9,  15.;  alias 
saepius  debuisset  pati,  quod  apostolus  v.  25.  sqq.  prò  absurdo  babet, 
hoc  ipso,  mortein  Cliristi  satisfactoriam  ac  expiatoriam  ad  utrumque 
testamenti) m  pertinuisse,  concludens."    (System,  th.  loc.  lfi.  p.  460.) 

§7. 


Causa  impiliti  va*  interna  est  bonitas  seu  gratuitus 
favorb 


a)  Et  ipsa  quidem  virtnalUer  causans,  seu  nostro  modo  concipiendi 
sic  dieta,  cui  Scriptura  se  accommodnt. 

b)  Quam  /notra  m'i  éf-nòt  gratiam  ipsius  Dei  (non  donum  a  Dco 
in  nobis  effieienter  productum,  mi  gratiam,  quae  sit  in  Deo),  rjua  DOS 
indignos  prosequatur,  appellai  apostolus  Rom.  8,  24.,  divitias  misericor- 
diae  ei  earitatem  multavi,  mia  Demi  no«  dilejcerii,  ad  Eph.  2,  4-  X/'rr 
arÓTTjTa  xat  tf'.kavH  pwr.iav  JHt.  3t  Jf 

Uaieri  Domi»,  ed.  Walther.  Iti.  17 


Digitized  by  Google 


258 


PART.  III.     CAP.  V. 


A.  Osiander:  ,,PjaJiiiflcÌl  dicunt  :  Justlflcatio  ucuiJUuituni  contin- 
git  nobls  per  gratiam  extrinsecam,  gratuitum  ncmpe  Dei  favorem,  sed 
et  per  grailam  intrinsecam.  aeujufuaai»,  nlmirum  ixt  bona  opera,  ex 
grat.ia  In  nohlfl  profecta.  .  .  Excipiunt:  Gratia  hic  non  opponltnr  ope- 
ribus  ex  gratta  factis,  utpote  quue  eidem  potius  subordinantur,  sed 
operibU8  naturar  utque  legis.  .  .  Respondeo:  Opera  legis  et  naturae 
non  dantur,  sunt  enijn  mnrn  ptxCfrtAj,  utpote  quae  ex  arbore  mala  pro- 
flcTscuntur  et  proinde  sunt  fructus  mail  Matth.  7. .  .  Orane  id,  quod  glo- 
riatlonera  potest  parere,  excludit  Paulus,  cura  dicit:  ,Gratia  salvati 
estis,  ne  quls  glorictur.'  At  si  per  gratiam  intelligeret  gratiam  habi- 
tualeni,  non  excluderetur  omnis  glorlatio;  nara  qui  ex  grati  a  babituali 
agit,  ille  potest  gloriari,  ilio»  fructus  non  esse  alterius  arborls,  sed  pro- 
prlos,  prolatos  scil.  per  formam  propriam,  utut  a  l)eo  indltam  sibi." 
(Coileg.  th.  system.  V,  69.  sq.) 

QrESSTEDTius  :  ,,Non  diflitemur  quidem,  qnandoqne  gratiam  Dei 
metonymice  accipi  prò  donis  gratiae  ;  eam  tamen  gratiam ■  uua  iubti- 
gcamur,  aliara  esse  neiraraus,  (|uam  CTatuiiiu»  Dei  lavorem  et  mTscfi- 
cordiutik  .  .  Dlsting.  inter  (/ratiqnx  ymt m  dal ani,  quam  scholastici  vocant 
dona'  se.  spirituali^  quae  non  tara  ad  propriatn,  quam  aliorum  salutem 
homi  ni  conceduntur,  vide  1  Cor.  12,  4.,  et  inter  gratiam  gratuiti  facien- 
Lcw.  per  quam  Deo  grati  reddiraur,  et  haec  vel  in  Deo  Ipso  réperitur, 
benevolentia  sci!.,  qua  nos  in  Christo  sibl  reconciliat,  vel  in  nobit,  ut 
fldes  et  omnes  virtutes  theologicae,  per  quas  renovamur  et  sancti- 
flcamur."    (L.  c.  ».  2.  q.  2.  f.  766.) 

ANTITHESIS. 

Qi  enstedtius:  „AntUheai.<t  §cholasticorum  et  ponttyleiorum,  qui 
gratiam  justificantem  donum  et  beueflcium  Dei  si  ve  quaiiutem  per- 
manenti m  et  hubitum  supernaturalem  infusum  faciunt,  et  illis,  qui  sta- 
fuuut,  gratiam,  qua  justiflcfljnui*._eji§£  tantum  favorem  et  benevoìen- 
tiara.  Dei,  analiiema  dicunt.  .  .  Concilium  Triiìent.  sess.  6.  can.  11. 
anathema  dicit  illis,  qui  statuunt,  gratiam,  qua  justiticumur,  esse  tan- 
nini fiJBQBMB  p«>-  Bellarroinus  1.  1.  de  gratia  et  lib.  arb.  c.  3. V  ,Theo- 
logorum  communis  sententia  est1,  inquit,  .gratiam  esse  babitum  super- 
naturalem a  Deo  nobls  infusum,  quo  anima  exomatur  et  perflcitur, 
adeoque  justa  Deoque  grata  et  accepta  redditur.4"  (L.  c.  8.  2.  q.  2. 
f.  766.) 

§  s. 

Causa  impulsiva  externa  *  eaque  principali*  ac  meri- 
toria* est  Chrisfus  mediatori  ratione  obedientiae  suae 
activae  et  pj&mae2 

a)  Quae  non  tollitgratuitura  Dei  favorem  in  negotio  justificationis, 
aut  ab  eo  ipsa  excluditur,  cuin  potius  hoc  ipsum  debeatur  gratiae  di- 
vinae,  quod  Deus  Filami  suum  misit,  qui  prò  nobis  satisfaceret,  ut 
justificari  posseraus,  quodque  hoc  meritum  alienum,  ac  si  nostrum 
esset,  accipit.    Conf.  b.  Mv».  Disp.  cit.  §  23.  24.  25. 

b)  Nempe  sufficientem,  adeoque  infinitaro  haliens  virtutem  sive 
dignitatem,  pretium  ac  valorem,  movendi  Deura  ad  nos  justos  pronuu- 
ciandos. 

c)  Prout  Rom.  3,  2Jf.  dicimur  justificarì  per  redemtionem,  quae  <vtf 
in  Chrvsto  Je*u,  seu,  quod  Deus  in  actu  justificationis  respiciat  pretium 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


259 


redemtionis,  quod  Christus  prò  peccatoribus  solvi t,  eoque  motUB  aut  • 
impulsus  Deus  nobis  reraittat  peccata.  Et  2  Cor.  ó,  21.  dicitur  Deus 
Christum,  qui  peccatimi  non  noverit  (cum  itisons  et  summe  sanctus 
esset),  prò  nobis  feriate  peccutum  (peccata  nostra  ei  imputasse,  tanquam 
causarvi  nostrani  et  vices  in  se  suscipienti,  atque  ita  eum  spectasse 
velut  hostiam  piacularem,  prò  peccatis  nostris  raactandam  et  offeren- 
dam),  ut  nos  ejfficeremur  justitia  Dei  (justi  corani  Deo)  per  illuni.  Eodeni- 
que  pertinet,  quoti  Christus  dicitur  nobis  factus  a  Deo  justitia,  scilicet, 
ut  per  ipsum  justi  fieremus  coram  Deo,  1  Cor.  1,  SO. 

d)  Cum  enim  non  tantum  obligati  fuerimus  od^lggem  Dei  implen- 
darn,  verum  etiam  ad  prajestanajim  prò  legis  transgressione  mtisj'avtipnemt 
quam  justitia  divina  postulat  (quorum  neutrum  est  in  nostra  potestutc), 
Christus  autem  utrumque  nostro  loco  in  se  susceperit  AC  praestiterit, 
jam  utrumque  movet  fkum  ad  nos,  quorum  causa  praestitum  est,  justos 
pronuncmiulos,  aeque  ac  si  nos  ipsi  legem  implevissemus  et  satis- 
factionem  prò  peccatis  debitam  ipsi  praestitissemus.  Unde  et  raeritum 
illud  Christi  nostra  justitia  dicitur. 

Gkkhakdus:  ,,Quamvis  in  compluribus  Scripturae  dlctls  rapirti  et 
effusioni  sanguini»  Christi  redemtionis  opus  trlbuatur,  id  tamen  Uaud 
tjuuquara  esclusive  aceipieudum,  ac  si  san  eia  Christi  v$ta  ab  opere  re- 
redemtionis  per  hoc  excludatur;  sed  ideo  illud  fieri  existimandum,  quia 
nusquam  illuxit  clarius,  quod  nos  dilexlt  et  redemit  Doniinus,  quam  in 
ipsius  passione,  morte  ac  vulncribus,  ut  loquuntur  pli  veteres,  et  quia 
mors  Christi  est  velut  ultima  linea  ac  complementum,  r/?.<>c,  finis  et  per- 
fectio  totius  obedientiae,  slcut  apostolus  inquit  Phil.  2,  8.  :  ,Christus 
exiuanivit  se,  factus  obediens  Patri  risone  ad  mortem,  morte  in  autem 
crucis.'  Quid?  quod  piane  wbwrw  est,  activam  obedientiam  a  passiva 
in  hoc  merito  separare,  quia  in  ipsa  Christi  morte  concurrit  voluntaria 
Illa  obedientia  et  ardentissima  dllectlo,  quarum  prior  Patrcm  coclestem, 
posterior  nos  homines  respiclt."    (Loc.  de  justific.  §  55.) 

Idem  :  ,,Certum  igitur  esto,  obedientiam  Christi  activam  et  pas- 
sivarti esse  meritoriam  causare  nostrae  justltìcationls.  Sed  quid  de 
habituali  humanat  naturae  Christi  justitia  tiet?  num  illa  a  merito  nostrae 
JìistUIae  piane  exulabit?  Minime  vero,  cum  obedientia  et  satisfactio 
Christi  inde  atque  ideo  cedat  in  commodum  nostrum  ac  fit  meritoria, 
primo,  quia  est  ipsius  Filli  Dei  obedientia,  unde  infinita  dignitas  et 
majestas  personae  conciliat  infinitam  vira,  dignitatem  atque  efflcaciam 
eiusdem  merito.  Joh.  6,  51.:  ,Caro  mea  est,  quam  dabo  prò  mundi 
vita1  (inde  atque  ideo  Christi  caro  prò  mundi  vita  dari  potuit,  quia  est 
ipsius  Filli  Dei  propria  earo.  .  .).  Deinde,  quia  est  innocentissimae, 
sanctissimae  ac  purlssimae  personae  obedientia.  Hebr.  7,  26."  (Loc. 
de  justific.  §  66.) 

A  NT  ITU  E  81  8. 

Ql'KNSTKDTit'S:  „Antithesis  :  1.  Sue  in  ia  nugt  asse  reu  ti  u  tu,  no» 
sola  Del  gratia  ac  benigniate  nullius  Inten'entu  meriti  justificari; 
principalem  justltìcationls  nostrae  causam  esse  puram  ac  absolutam 
Dei  gratiam,  siue  intuì t u  meriti  Christi.  Item,  non  Christi  moritura, 
aed  nostrani  obedientiam  justlllcatlouls  causam  esse.  .  .  2.  Quorundam 
Cqjvinianurutn,  ut  Zach.  Ursini,  Casp.  Olevlaui,  Joh.  Piscatoria  et  al., 
qui  meni  uni  justiflcationis  in  sola  passiva  seu  pa&sionls  et  mortis 
Christi  obedientia  .  .  .  ponunt.  .  .  3.  fantificiurum.  qui  merito  Christi 
r  -  opt; rum  suorum  lacjnias  assuunt,  statuunt  enim,  17)  hominem  per  prae- 
vlas  dispositlones,  ex  vlribus  liberi  arbitrii  elicitas,  mereri  primari»  gra 


Digitized  by  Google 


260  PART.  III.    CAP.  V. 

ttam  vel  auxilia  gratlae  actuaUs,  Ipsaraque  justlflcationem  ex  congruo. 
Ita  Bellarminus  et  al.  2.)  Asserunt,  hominem  mereri  ex  condigno  aug- 
mentum  gratlae.  Ita  Alexander  Pesantius  et  al.  8.)  Conteudunt  etiam, 
hominem  ipsam  vltam  aeternam  mereri,  de  quo  tamen  merito  vitae 
aeternae  dlverslmode  docent."    (L.  c.  s.  2.  q.  3.  f.  771.  sq.) 

■- :  ....       .      :.   « ^..••-/- 

•ili'  ' 

:      vi         *     Chkmnitium:  ..Duplex  est  causa Jnstr^nicntaUg,  I.  djiceas,  gito* 
%.tS        ' f  aciens.  qfferens  et  exotbcns  beneficia"  justiflcationis,  per  quam  Deus 
/  .".  ,    .**.»"    ■     /          nobis  communicat  bona  Illa.   Et  haec  est  jpx  evangeli!  et  usus  sacra- 
f  '            '  mentorum  vel,  sicut  veteres  loquuntur,  verbum  vacale  et  vibibfle. 
— ''      2.  ficcai  c'os  seu  apprchendens,  qua  nobis  applieamus  illa  bona,  quaenr 
'         evangelio  oìferuiìtur,  Ita  ut  eorum  partlcipes  reddamur.    Est  igitur' 
tquasi  manus  Dei  tradens  et  nomini»  manus  suscipiens  id,  quod  tra-, 
ditur."    (Loci  th.  Part.  II.  £.  vSC)  *"  -   [ 

Gkrbakdus  :  Instrumentalis  causa  ex  parte  Dei  Buptjgerftmn  et  sa- 
cramenta, per  quaxTet  In  quibus  beneficia  Curisi!  EoniTnlbus  offeruntuf, 
}x  parte  nostra  fldes,  quae  oblata  lu  verbo  et  sacramenti*  bona  amplec- 
tìtur  sibique  applicat;£inde  quidam  causam  organicam  justiflcationis 
dicunt  aliam  esse  internam,  fldem  scilicet,  aliano  externam,  verbum  sci-  ' 
llcet  et  sacramenta)  Si  quis  accurate  vellt  loqui,  causam  tnstruraenta- 
lem  respectu  Del  vocaverit  tninisterium  verbi  et  dispensano nem  sacra- 
mentorum,  ut  Innuatur,  verbum  Dei  in  rainisterio  ecclesiastico  prae- 
dlcatum  et  annunciatum  ac  sacramenta,  prout  administrantur  et  dls- 
pensantur,  hic  intelligi,  quae  per  media  Spiritus  Sanctus  in  cordlbus 
hominum  vult  esse  efflcax  et  fldem  in  illis  accendere,  augere  et  con- 
flrmare.  Lue.  24,  47.  :  ,Sic  oportebat  Chrlstus  pati  et  resurgere  a  mor- 
tuis  tertia  die  et  ppi^jicarfi  in  nomine  ejus  poenitentiam  et  remissionem 


peccatorum';  Act.  13,  38.  :  ,Per  Christum  anuunciutur  vobls  remlsslo 
a  peccatis  et  ab  omnibus,  quibus  non  potulstis  In  lege  Mosis  justlflcarl'  ; 
Roro.  10,  17.:  ,Fldes  ex  audltu,  auditus  vero  per  verbum  Dei';  2  Cor. 
5, 18.  :  ,Deus  nos  reconcillavit  sibi  per  Christum  et  dedit  nobis  tniniste- 
rium reconciliatlonls.'  Verbum  igitur  tu  in  ÒKoitJTòv  tum  ógaròv  est  causa 
instrumentalis  justiflcationis,  nimirum  in  legitimo  usu~  divinitus  con- 
stituto  et  ordinato,;  quod  similitudine  D.  Brentli  a  sceptro  regis  Ahas- 
veri  non  quiescente,  sed  contat  to  desumta  in  tract.  de  Evang.  §  47. 
latlus  declaravimus."    (Loc.  de  justiflc.  §  64.) 

B.  Mkisnerus  :  ,,Duo  in  uno  justiflcationis  actu  media  occurrunt, 
alterum  AortKìw  ex  j>arte  Dei,  quod  verbum  est  cum  sacramentls,  aite- 
rum  'Uj-jim^  ex  parte  nostri,  quod  fldes  est  et  gratiae  apprehensio. 
Sicut TTnomnl  alicujus  munèris  receptione  requiritur  et  manus  dantls 
et  manus  acceptantis,  sic  in  spirituali  justitiae  «l«rp  utrumque  etiam  est 
necessarium,  oblatio  Del  per  verbum  et  acocptatlo  hominis  per  fldem. 
Igitur  quemadmodum  proprie  dicimur  justlflcarl  verbo  et  sacramenti» 
ut  mediis  offerentibus,  ita  et  Ade  ceu  medio  apprehendente.  Nunquam 
enim  Deus  peccata  remitteret,  nisl  homo  gratiam  apprehenderet,'  ideo- 
que  fldes  vel  flducialis  apprehensio,  quia  habet  rationem  medli,  recte  et 
proprie  justlflcare  dicitur.  Non  enlm  sunt  opponendae  causae  instru- 
mentales  principallbus  lu  negotio  justiflcationis  nostrae,  sed  omnes 
conjungendae.  Justiflcat  nos  Deus,  justiflcat  Christi  mcritum,  justiflcat 
verbum  cum  sacramentis,  justiflcat  fldes,  justiflcamur  remissione  pec- 
catorum.  Omnia  dicuntur  proprie,  sed  non  eodem  modo.'  Justiflcat 
"Deus  Tfiùrus  et  principaliter;  Cbristus  ì/«<Tr<«ùf  vel  meritorie;  vciimnj 
faiHÙc  vel  oblatlve;  fldes  >jyrf,A,:^  vel  apprehensjve  ;  reniissip  pecca- 
tprum  waiuèùc  et  formaliter.  Jjaec  omnia  adeoque  tot  uni  salutis  nostrae 
et  christlnnismi  fundamentum  pii  ma  io  re  s  nostri  complexi  su  ut  brevi 
hoc,  sed  vere  aureo  aphnrlsmq:  1.  Qott  gìbjts,  2.  Christus  crwìrbfo.  , 
3.  das  Wort  vcrkundigts,  4".  der  Glaub  cmpfahets,  £Tdìe  Sacramente  — 
verslegchis,  n".  der  Ileilige  Geist  bekriiftigts,  7.  dje  Werk'e  bezeugeus, 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


261 


8.  (Jas  Kreuz  prufUi»  der  jungste  Tag  eròffnetg,  quae  cum  notata 
sunt  dignlssinia,  menioriae  causa  hls  vèrslculls  Includi  posaunt: 

1.  Dat  Deus,  2.  acquirit  Christus,  3.  verbum  exhibet,  4.  baurit 
Vera  fldes,  5.  flrmant  sacra  symbola,  6.  Spirltus  arrha  est, 
7.  Facta  probant,  8.  crux  explorat,  9.  lux  raatjua  revelat.44 
' .  '  -    '/V.'.  (Philosoph.  sobr.  I,  429.  sq.) 

Carpzovius :  „Hoc  addi  adhuc  debet,  Augustanam  £onfessioH£jn, 
de  verbo  et  sacramentls  hic  (artfe.^.'l  agere,  x>ro\\Voloerantia  media 
sunt  et  per  modum  openitionb  physl.cae^aguut,  cum  quaestio  sit  hoc  in 
loco,  un'ole  tìdes  *Tl  et  an  verbum  etTsacramento  eandem  operentur. 
Praeter  bunc  enlm  operandi  modum  verbo  et  sacramenti»  alius  com- 
petit, qui  moraltter  sese  habet  et  in  fattone,  porrection*  seu  oblation^^ 
collatione  et  obsignation^  boni  ]^istlflc{^hslstu.~~^gqne  enlm  confóndi 
debent  actlo  verbi  et  sacramentorum,  quatenus  fldem  genevant,  alunt 
atque  excitant,  et  acllo  verbi,  prout  ad  justiflcationem  concurrit  pxa- 
xiine.  Cum  enim  in  priori  actione  verbum  et  sacramento  sese  habeaut 
ut  organa  tum  tffertiva  virium  supernaturalium  ad  credendum,  tum 
fXcUativa  motuum  spirltualium  fldci,  in  posteriori,  se.  in  justitìcatione, 
organa  su  Ite  m  (latita  sunt,  eollativa  et  jabnigiiatita  boni  justitìci,  quod 
est  obedientia  CHfisti.  Undc,  sicufl  priori  modo  in  doctrina  de  con- 
versione et  hoc  in  loco,  ubi  de  origine  fldel  quaeritur,  accipl  debet 
modus  operandi  verbi  et  sacramentorum,  Ito  posteriori  modo  In  doc- 
trina de  justiflcatione  accipltur,  quatenus  et  in  quantum  proxime  ver- 
bum et  sacramento  ad  eam  concurrunt."  (Isag.  in  llbros  symbol,  p.251.) 

Apologia  A.  ('.:  „Cum  Deo  non  potest  agi,  Deus  non  potest  ap- 

freheudi,  nlsTper  verbum.    Ideo  justificatio  flt  per  verbum,  sicut 
aulus  inquit  Rom.  1,  16.:  .Evangelium  est  potentia  Dei  ad  salutem 
omni  credenti4."    (Art-, 4.  p.  98.  sq.) 

Aktici  u  Smalcaldici  :  ,,Wir  wollen  nun  wieder  zum  Evangelio 
kommen,  weleficT  gTbT  niclìl  e i ne r lei  Weise,  Ratti  und  Hilfe  wider  die 
Sunde;  denn  Gott  ist  u  berseli  waugllch  reich  in  seiner  Gnade.  Erstllch 
durchs  mundliche  Wort,  darln  geprediget  wird  Vergebung  der  Siinde 
in  aller  Welt,  welches  ist  das  eigentllche  Amt  des  Evangeli!.  Zum  an- 
dera  durch  die  Taufe.  Zum  dritten  durchs  heillge  Sacrament  des 
Altare.  Zum  vierten  durch  die  Kraft  der  Schliissel,  uud  auch  per 
mutuimi  colloquium  et  consolationem  fratrum  Matth.  18.:  Ubi  duo 
fuerint  congregati  etc."    (P.  III.  art.  4.  p.  819.) 

Hou.A/irn:  „EucharÌstiam  esse  medium  exhibitivum  prati ae 
iustitìcantis,  Hquet  ex  eo,  quia  effUsio  poculi  eucharistici  dicitur  neri 
in  remissionem  peccatorum,  Lue.  22,  20.  Obs.  :  Per  sacramentum 
coenae  cpntinuatur  potius,  quam  inchoatnr  justificatio,  propterea,  quod 
Demo  cum  salutafTrructu  torpori-  et  sanguini»  dominici  Ut  particeps, 
ni  si  qui  seipsum  prius  probaverit,  se.  num  sit  in  Ade,  1  Cor.  11,  28., 
adeoque  tldells  et  jam  ante  justltlcatus  et  in  statu  reconciliationis 
fuerit;  interim  tomen  fldes  justitlea  per  sacramentum  coenae  conflr- 
matur  et  conservatur  atque  adeo  justificatio  contlnuatur."  (Exam. 
P.  III.  S.  1.  c.  8.  q.  8.  p.  903.) 

lATTHKRrs  :  „Die  Schwanner  heutiges  Tages  treiben  auch  alle  das 
erste  Gebot;  sagen  :  Wir  verkiindigen  auch  Gnade  und  Barmherzigkeit 
durch  Christum  und  verwerfen  nicht  den  Artikel  des  ersten  Gebotes, 
und  sagen,  ich,  Lutherus,  liige  sie  an.  Aber  siche  ihneu  darauf:  sie 
bekennen  den  gestorbenen  Christum,  deram  Kreuz  gehangen  und  un*  selig 
gemachet,  das  ist  teahr  ;  aber  sie  leugnen  das,  xeodurch  teir  ihn  bekommen, 
das  ist,  das  Mittel,  den  Weg,  die  Briicke  und  Steig,  den  brechen  sie  ein. 
Die  Juden  glauben  auch,  dass  ein  (ìott  sei,  aber  den  Weg,  wie  man  zu 
Gott  komme,  namllch  durch  ('liristi  Meuschhelt,  verleuguen  sic.  Der 
Ttlrke  bckennt  auch  Gott,  aber  verleugnet  den  Weg,  das  Mittel,  die 
Briicke,  darauf  man  zu  Gott  kommet,  das  ist,  die  Gnade  Gottes,  Chri- 
stum wollen  sie  ulcht  haben,  auch  keine  Sacramente,  dadurch  man  zu 


Digitized  by  Google 


262 


PART.  IH.    CAP.  V. 


der  Gnade  kommet.  Es  ist  glelch  und  gehet  mlt  ihnen,  als  wenn  lch 
Elnem  predlgte:  Da  habe  ich  elncn  Schatz;  und  hlelt  ihm  doch  den 
Schatz  nicht  vor  die  Nase,  gàbe  ihm  auch  nlcbt  die  Schlussel  dazu,  was 
hiilfc  ihm  dieser  Schatz?  Sii  schlie.asen  uns  den  Schatz  zu,  den  aie  una 
Hollten  vor  die  Nase  stellen,  und  fuhren  mich  auf  einen  Affenschwanz  : 
den  Zutritt  und  die  UeberreicJiung,  den  Brauch  und  Besitzung  des 
Schatze»  weigert  und  nimmt  man  mir.  Sagen  durum  die  Schwàrmer 
auch  viel  von  Gott,  von  Vergebung  der  Siinden  und  der  Gnade  Gottes, 
auch  dass  Chrlstus  gestorben  sei  :  aber  wie  lch  Christum  erlange  und 
wie  die  Gnade  zu  mir  kommet,  dass  ich  sie  kricge,  dass  wir  zusammen- 
<  '.  .  kommen,  da  sagen  sie:  der  Geist  inuss  es  alleine  thun;  fuhren  mich 

auf  den  Affenschwanz  :  sagen,  das  iiusserliche  und  miindliche  Wort,  die 
Taufe  und  Sacrament  sei  kein  nutzc,  und  predigen  doch  von  der  Gnade. 
l_<     Das  heisset  mir  den  Schatz  verkiindigen  und  fein  davon  sagen  ;  aber 
den  Schlussel  und  die  Briicke  weggenomroen,  daranf  ich  zum  Schatze 
kommen  soli.    Nun  hat  es  Gott  also  geordnet,  daas  dieser  Schatz  durch 
die  Taufe,  das  Sacrament  des  Abendmahls  und  iiusserliche  Wort  uns 
•/..  'J  k  .  '.  ,4  ,  \    -  $  y/gegeben  and  dargereichet  wlrd.   Deun  das  situi  die  Mittel  und  lustra- 
mente, dadurch  wir  zu  Gottes  Gnade  kommen.   Das  verleugneu  sie. 
*  '  Das  sage  lch  darum,  dass  der  Teufel  so  ggschwinde  ist  und  bekennet   •  /•'» 

die»e  Worte,  aber  er  verleugnet  das  Mittel,  dadurch  wir  dazu  kommen, 
das  Ist,  sie  leugnen  nicht  den  Schatz,  sondern  lìraueh  und  Nutz  des 
Schatzcs;  sie  nehmen  und  entziehen  uns  die  Weise,  Mittel  und  Wege, 
wie  wir  dazu  kommen  und  des  Schatzes  geniessen  und  wie  wir  zur 
Gnade  kommen  sollen  und  mògen.  Du  musst,  sagen  sic,  den  Geist 
haben  ;  aber  wie  ich  den  Geist  haben  kann,  das  wollcn  sie  mir  nicht 
lasscn.  Nun,  wie  kann  ich  den  Geist  uberkommen  und  gliiuben,  wenn 
man  mir  nicht  prediget  das  Wort  Gottes  und  die  Sacramente  reichet? 
Ich  muss  das  Mittel  haben  ;  denn  der  Glaube  kommet  aus  dem  Gehòr, 
das  Gehor  aber  durch  da*  miindliche  Wort,  Róm.  10,  17.  Summa 
Summarum:  Es  kann  keine  Rotte  aufkommen,  sie  muss  wider  das 
erste  Gebot  laufen  und  an  Christum  Jesum  slch  stosscu,  und  werden  in 
dic8fm  Artikel  alle.  Jyrtzer  in  xiiitr  Jìumfiia  gesammlet.  Darum  lasset 
uns  bìciben  bei  dem  Artikel:  Du  sollt  nicht  andere  Gotter  haben;  und 
auf  diesen  Zweck  und  Scopum  fieissig  Achtung  haben.  Denn  lassen 
wir  es  uns  aus  den  Augen  thun,  so  ist  alien  Rottengeistern  Thor 
und  Thiir  aufgesperret.  Gott  hat  nie  ohne  Uusscrllche  Mittel  seinen 
Gottesdienst  in  der  Welt  haben  wollcn.  Ini  Alten  TesUiraent  hat  er 
den  Juden  elne  WeTse  gegebeflr  dahef  man  ihn  solite  flndcn;  da  war 
eln  gewisser  Ort  des  Tabcrnakels  oder  Hiitten  des  Stifts,  der  Aitar, 
Leuchter,  die  Leviteli,  und  liess  Gott  sich  nicht  tlndeu  ohne  iiusserliche 
Mittel  und  Welse.  Er  hat  ihnen  allewege  eln  Susserliches  Mittel  vor- 
geschlagen,  damit  sie  ihn  ja  tìnden  solltcn;  er  liess  sie  nicht  ohne 
Weise  und  Husserl  i  h  Mittel  in  der  Irre  herumgehen.  Aber,  wie  unsere 
Schwiirmer  jetzt  laufen,  und  lassen  von  dieser  Welse,  welche  uns  Gott 
gegeben  hat  lm  Neuen  Testameut,  also  verliessen  die  Juden  auch  die- 
selbige  Weise  und  suchten  andere  Wege.  Gott  kann  nicht  unser  Gott 
seln^  er.gebe  uns  denti  etwas  Aeusscrlidies,  daran  wir  ihu  tìnden,  als 
das  niiindlichc  Wort  und  die  zwei  SacrametUc..  Wenn  ich  Gott  nìcht 
ergreife  durch  ausstrrliche  Dilige,  wie  kann  ich  ihu  denn  antreffen? 
Darum  sind  alle  Ketzer  wider  das  erste  Gebot  gewesen  und  haben  slch 
daran  vergriffen  in  allcrlei  Menschcnwerken  und  schneldcn  aus  die 
Verhcissuug  und  Gnade  Gottes,  so  darein  gesteckt  ist,  ja,  verleugnen 
Gott  selbst,  verwerfen  deu  Nutzen  und  Brauch,  dass  man  zu  der  Gnade 
nicht  kommen  mòge."  (Auslegung  tiber  etllche  Capltel  des  6.  Buchs 
Mosis.  1529.  Hai.  Tom.  III.  p.  2501.  sqq.) 

Idem  :  „Das  siehet  man  an  alien  Schwarmern  und  Rottengeistern 
durchaus,  dass  sie  alle  In  dem  Irrthum  sind,  dass  sie  nicht  verstehen, 
wie  die  S'ùnden  vergeben  werden.  Denn  frage  den  Pabst  und  alle  selne 
Doctores,  so  werden  sie  dir  nicht  kònnen  sagen,  was  die  Absolution 


Digitized  by  Google 


_     DB  JUSTIF1CATI0NH.  t...  263 

/;       •  >  -  •  n  r  «•»-■  »•,..»','/  '  ■'/  -  U  ' 

r*     '  /  /  / 

ausriehte;  denn  auf  dleser  Lehre  bestehet  das  ganze  Pabstthura:  di« 
ffnad*  wrrtfg  d?m  Menscj^tins/eyoasen  durch  eine  Mimlfchc.  Wjrjcun&i/, 
wer  dazu  konimen  wolle,  der  musse  reùen.Téìchten  und  genugthun. 
So  man  aber  fragt,  was  die  Absolution  und  die  Schliissel  thun,  sprechen 
sle,  es  sei  eine  ttusserliche  Ordnung,  die  in  der  Kirche  gehalten  werdc. 
Stelien  also  die  Vergebung  der  Siinden  nicht  auf  das  Wort  und  den 
Glauben,  da  sie  doch  muss  auf  gestellet  werden,  sondem  auf  unsere 
1  Keue,  Beichte  und  Genugthuung.  ■•  Aber  solches  ist  durchaus  eine  er- 
logene  Lehre,  dadurcb  die  LeuMverfùhret  und  auf  den  unrechtcn  Weg 
gewlesen  werden.  Also  sagcn  die  Wiedertàufer  auch  :  Was  solite  die  , 
Taufc  zur  Vergebung  der  Siinden  thun?  Ists  doch  nur  eine  Hnnd  voli 
Wassers!  Der  Geist  muss  es  thun,  so  wir  recht  von  Siinden  sollen 
rein  werden  ;  das  Wasser  kann's  nicht  thun.  Ziehen  also  Vergebung 
der  Siinden  auch  vom  Wort  hlnweg  und  wollens  bel  dem  nicht  lassen 
bleiben,  wie  die  frommen  Leutlein  hler  sagen,  dass  solche  Macht  den 
.V*  lìsch'-n  g«'geben  sei.  Die  Sacramentsschuxtrmer  ^iinn  auch  ;\l-;<>,  es 
"sei  ini  Sacrainent  nur  Brot  und  Wein,  darum  konne  man  Vergebung 
der  Siinden  da  nicht  fiuden,  der  (ftist  miisse  es  geben,  das  Fletsch  sei 
kein  niitz.  Iu  Summa:  kein  Rottengeist,  keln  Pfaff  noch  Mònch  hat 
■  das  kòuuen  sehen,  dass  Vergebung  der  Siinden  sei  eine  Macht,  den, 
MgnicJien  gegebeDj  wie  es  hie  stehet  Im  Evangelio.  D~arum  terne  hle, 
fL  dass  du  kónnest  von  der  Sache  reden:  Ich  welss  wohl,  bekenue  auch, 
dass  Gott  allein  die  Siinde  vergibt;  aber  ich  muss  auch  dies  wissen, 
wobei  jchs  merk'n  kònne,  dass  die  Siinden  rair  vergeben  werden.  Da 
lehret  ole  hcllige  RcTìrlil  mieli  und  alle  Christen,  wenn  ich  Vergebung 
.  der  Siinden  will  haben,  musse  ich  mich  nicht  in  Wliikct  setzen  und 
sagen:  ÌTeln  ttotl,Tergìb  mir  uieLue  Siiude,  und  alsdem^warten,  wenn 
euTEnget  "VoTtrHTmmeT Komm*»-m>d  *"ir  wnirr:  Delne  SuTuIen_  slnd  d\r 
vergeTìèTTT — Denn  Gott  verhelsset,  er  wolle  slch  zu  mir  heninter  tlnden 
und  sèlbst  Vergebung  der  Siinden  mir  zusagen.  Solches  geschieht 
erstlieh  in  der  hciligen  Taufe;  denn  daselbst  Ist  sein  Befehl,  dass  man 
mich  taufen  soIT  Im  Niimen  des  Vaters  und  des  Sohnes  und  des  Heiligen 
Gelstes.  Und  stehet  feraer  bei  solchem  Befehl  die  Zusagung  :  Wer  da 
glaubt  und  getauft  wird,  der  wird  selig  werden,  Marc.  l(ì,  16.  Ja,  ì. 
sprichst  du,  ist  doch  die  Taufe  nur  Wasser!  Wahr  ists;  aber  solch  « 
Wasser  ists  nicht  allein,  es  ist  Gottes  Wort  dabei.  Also  wenn  du  zu 
delnem  Seelsorger  gehest,  der  solches  einen  sondcrlichen  Befehl  hat, 
oder  sonst  zu  cincin  Christen,  und  begehrest,  dass  er  dlch  tròste  und 
absolvire  von  deinen  Siinden,  under  zu  dir  spricht:  Ich,  anstatt  Got-  l 
tes,  verkiindlge  dir  durch  Christian  Vergebung  aller  deiner  Siinden:  /.> 
hie  sollst  du  gewlss  sein,  dass  dir  deine  Siinden  durch  solch  iiusserlich 
Wort  wahrhaftig  und  gewlss  vergeben  slnd,  denn  die  Taufe  und  das 
Wort  werden  dir  nicht  liigen.  .  .  Darum  haben  die  Wiedertàufer  und 
andere  Rotten  zugleich  Vergebung  der  Siindeu,  Taufe,  Sacrament,  die 
chrlstliche  Kirche  und  alle  christliche  Werke  verloren,  well  sle  das 
.  ,,*Wort,  so  sle  von  ihrein  Nachsten  horen,  wegwerfeu  und  fiir  andera  " 
""^"nicht  halten,  denn  so  Irgend  cine  Kuh  blekete.  Nun,  wenn  denn  Gott 
.'  .  glelch  durch  eine  Kuh  oder  ander  Thier  redete,  wie  er  einmal  durch 
eine  Kselin  geredet  hat,  solite  man  gleichwohl  sein  Wort  nicht  ver- 
achten,  sondem  gelten  lassen  ;  warum  will  mans  denn  verachten,  dass 
es  die  Menschen  aus  Gottes  Befehl  und  Ordnung  reden?  Denn  ob  du 
wohl  eines  Menschen  Stimmc  hòrest,  so  hòrest  du  doch  Gott  und  fin-  \ 
dest  gewtsrsllch  Vergebung  der  Siinden  dabel^  wenn  du  es  nur  mit 
Glauben  annlmmst."  (Hauspostille.  PredIgt"TJom^_XI5L  J>-  Triu. 
Hai.  Tom.  XIII,  207»— 2080.) 

Idbm:  ,,Darnach  denke,  dass  die  Schliissel  oder  Vergebung  der 
!  Siinden  nicht  stehet  auf  uuscrexJjteue  o<Jex  Wiirdjgkeit,  wie  sle  lehren 

und  verkehren  ;  denn  das  ist  ganz  pelaglàuisch,  turklsch,  heidnlsch, 
•  jiidiseh,  wledertMuierlsch,  schwarmerisch  und  cudechristisch  ;  sondern, 

wìedenim,  dass  misere  Keue,  Werk,  Herz  und  was  wir  sind,  sollen  slch 


264 


PART.  in.     CAP.  V. 


/ 


..  ...  •.-'-/ 


~  <  <*>/"-  </  ;  •* 


\  auf  die  Schliissel  bauen  und  mit  ganze m  ErwHgen  getrost  darauf  ver-* 
1  lasse n,  al»  auf  Gotte»  Wort,  und  bel  Leibs  und  Seelen  Verlust  ja  nicht 
zweifeln,  was  dir  die  Schliissel  sagen  uud  gebeu,  es  sei  so  gewiss,  ala 
rede  es  Gott  sclber;  wie  ers  denu  gewisslicb  selbst  redet;  deun  es  ist 
sein  Befehl  uud  Wort  und  nicht  eines  Menschen  Wort  oder  BefebL^r 
Zweifelst  du  aber,  so  higenstrafest  du  Gott,  verkehrst  seine  Ordnung 
|nnd  iwtuest  seine  SoblusTteTauT  tTt-ine  lieue  und  Wiirdlgkeit.  Reuen 
sollst  du  (das  ist  wahry,  aber  dass  darum  dièTergebung  der  Siinden. 
«olite  gewiss  werden  uud  des  Schliissels  Werk  bestiitigeu,  das  heisst 
den  Glaubcn  verlassen  und  Christura  verlcugnet.  Rr  u  i lì  dir  die  Siinde 
nicht  uni  deiaetaillen^  sondern  um  seinselbst  willen,  aus  lauter  Gna- 
deu^dureb  den  ScIiIusseTvergebcu  uud  scTie  ùk~eh.  .  .  CÌiristus  aprichi: 
Was  Thr  blndct  àufTUrden  u.  s.  w.  Merkc  hie,  dass  er  gewiss,  gewiss 
zugesagt,  es  solle  gebunden  und  los  sein,  was  iri'r  auf  Erden  binden  und 
lòsen;  hie  ist  kcin  Fehlschliissel.  Er  spriebt  nicht:  Was  ich  lm  Him- 
mel binde  und  lòse,  das  sollt  ihr  auf  Erden  auch  binden  und  lòsen,  wie 
die  Lehrer  des  Fehlschlussels  narren.  Wann  wollteu  wir  erfahreti,  was 
Gott  ini  Hi  ni  mei  binde  oder  lòsete?  Nimracrmebr,  und  waren  die 
Schliissel  vergebens  und  kein  niitze.  Spriebt  auch  nicht:  Ihr  sollt 
wissen,  was  ich  im  Himmel  binde  und  lòse;  wer  wollts  oder  kònnts 
wissen?  Sondern  so  spricht  er:  Biudet  ihr  uud  lòset  auf  Erden,  so 
will  ich  mit  binden  und  lòsen  im  Himmel;  thut  ihr  der  Schliissel  Werk, 

ist 


/'  »         f         Pi  '  f 


spreche 
ebundea 

und  los  sein  jiShne  meiu  DTiiden  n"ud  Xiòseij_:~es  soli  eiuerlei  WerTc  seia 
meines  umTeures,  niebt  zvvclcrlci  :  einerlei  Scbliissel  uieine  und  eurer 
nicht  ureterici;  thut  nter  Werk,  so  ist  meines  schon  geschehen;  bindet 
und  lòset  ihr,  so  hab  ich  schon  gebunden  und  gelòset.  Er  verpflichtet 
und  verbindet  sich  an  unser  Werk;  ja,  er  betiehlet  uns  sein  selbst 
eigen  Werk  ;  warum  soliteli  wirs  denn  ungewiss  machen,  oder  um-* 
kebren  und  vorgeben,  er  miisse  vorhln  binden  und  lòsen  ini  Him- 
mel? Gerade  als  wiire  sein  Binden  und  Lòsen  im  Himmel  ehi  anders, 
denn  unser  Binden  und  Lòsen  auf  Erden,  oder  als  hiitte  er  andere 
Schliissel  droben  im  Himmel,  denn  diese  auf  Erden,  so  er  doch  deut- 
llch  un«l  klUrlìch  saget,  es  seien  des  Hlmmejs  Schliissel  und  nicht 
der  Erde  Schliissel.  .  .  Es  kommt'it  aber  sriMie  (inlanken  vun  ziceirrlef  ^ 
fftJiTiifsrln  itnher,  dnaa  man  Uottes  Wort  nicht  fìlr  Gotte*  Wort  hàlt,  son-., t 
dern  ictil  tu  durcìi  Mtuschen  gesprochen  \rird,  so  siehet  man  es  eben  anr- 
als  vottrens  Mensrhenvoorte,  und  deiikt,  Gott  sei  hoch  droben  und  weit,' 
weit,  weit  von  solcbem  Wort,  das  auf  Erden  Ist,  gaffet  darnach  geo: 
Himmel  hinauf  und  dichtet  nocb  andere  Schliissel.  .  .  Lass  dich  hie 
nicht  Irren  das  pbarisaische  Geschwiitz,  damit  sich  Etliche  selbst  nar- 
ren, wie  ein  Mensch  niò^e  Siinde  v.eJCg£.ben,  so  er  doch  die  Guade  nicht: 
geben  kann,  ngch  den  Hciligen  Gej&t.  Bleibe  du  bei  den  Worteu  ChristI 
und  sei  du  (jeiriss,  dass  tiott  keine  andere.  Weise  hat,  die  Siinde  tu  rer- 
geben,  denn  durch  das  miindliche  Wort,  so  er  uns  Menschen  befohlen  hat. 
Wo  du  nicht  die  Vergebung  im  Worte  suchst,  teirst  du  umsonst  gen  Him- 
mel gaffen  nach  der  (fnade  oder,  rcie  vie  sagen,  nach  der  innerlichen  J^eCrì 
gebung.  Sprichst  du  aber,  wie  die  Rotteugeister  undlvbphisten  auch: 
thun:  Hòren  doch  viel  der  Schliissel  Binden  und  Lòsen,  kehren  sich 
dennoch  niebt  dran  uud  blelben  ungebunden  uud  ungelòset,  darum 
muss  etwas  anders  da  seiu,  denn  das  Wort  und  die  Schliissel:  der 
Geist,  Geist,  Geist  muss  es  thun.  Meinst  du  aber,  dass  der  nicht  ge- 
bunden sei,  der  dem  Bindescbliissel  nicht  glaubel?  Er  soils  wohl  er- 
fahren  zu  seiner  Zeit,  dass  um  seines  Unglaubens  willen  das  Binden 
nicht  vergeblich  gewesen  ist,  noch  gefehlet  hat.  Also  auch,  trer  nicht 
gltiubet,  dass  er  los  sei  und  seine  Siinde  vergeben,  der  solls  mit  der  Zeit 
auch  tcohl  erfahren,  trie  gar  geteiss  ihm  seine  Siinden  jetzt  vergeben  sin<f> 
gewesen  und  ers  nicht  hat  vollen  gltiuben.    St.  Paulus  spricht  Ròm^ 


1 


Digitized  by  Google 


DB  JUSTIFICATIONE.  265 

S,  3.  :  Um  unsers  Unglaubens  willen  wird  Gott  nicht  fehlcn.    So  redeu 
wir  auch  jetzt  nicht,  wer  den  Schliisseln  gliiubt  oder  nicht;  wissen  fast 
wohl,  dass  wenlg  gliiuben  ;  sondern  wir  reden  davon,  wa«  die  Schlussel 
thnn  und  geben.   Wers  nicht  anniramt,  der  hat  freilich  nlchts;  der 
Schlussel  fehlet  darum  nicht.    Viel  gliiuben  dem  Evangelio  nicht,  a  ber 
das  Evangellum  fehlet  und  lugct  darura  nicht.   Eln  Kònlg  gibt  dir  elnJ  *•     S  J 
Schloss  :  nimmst  du  es  nicht  an,  so  hat  der  Kònig  damili  nicht  gelogeoj  -    /  j 
noch  gefehlet,  sonderu  du  hast  dich  betrogen  und  ist  deine  Scbuld,  den'  •  *  ^  * 
Kònig  hats  gewiss  gegeben.  .  .    Denn  es  ist  Gotte*  Befelil  und  Wort,' 
das  jener  sprlcht  und  dieser  hòrt;  sind  beide  schuldig,  bei  ihrerSeelen 
Seligkeit,  solches  so  gewiss  und  fest  zu  gliiuben,  als  alle  andere  Artikel 
tdes  Glaubens."    (Schrift  von  den  Schliisseln.  1530.  XIX,  1172—1177.) 

rf  Causa  impulsiva  minus  principalis*  est  fidesb  in 
Christum.*  '  ,  ^      ;  it^'^y^ìC 

a)  Quae  quidem  De  uni  rnovet  ad  hominem  justificandum,  verum 
non  sua  propria  dignitate,  vi  aut  valore,  sed  virtute  ac  dignitate  ob- 
jecti,  quod  apprehendit.  In  Solida  Declar.  Form.  Conc.  hoc  sic  expri- 
mitur:  Fidem  rum  justifieare.  quod  ipso  tam  bonum  opm  tamque  profetar  a 
virtù»  m£  mi  quia  in  promù»ione  evZgelii  meritum  Christi  apprehendit  et 
ampUetUur,  de  Justif.  Fid.  p.  m.  684.  Alii  dicuut,  fidem  in&rutixentalitej 
aut  organica  alii,  relative  se  habere  ad  justificationem,  quae  quidem, 
quantum  ad  rem  attinet,  cum  sententia  de  causa  impulsiva  minus 

Srincipali  couveniunt;  haec  vero  rem  praesentem  commodissime  !\ 
eclarat.  Nam  qui  indnimentalem  cau*am  dicunt,  si  causam  p/i^ice 
efHcientem  intelligant,  non  tam  exprimunt  habitudinem  fìdei  ad  ij  min 
actum  justificationis  (quem  non  esse  actum  realiter  productum,  neduni 
talem,  qui  per  causam  instrumentalem  phvsicam  producatur,  certum 
eat),  quam  habitudinem  fidei  habitiiali»  ad  actualem  appreliensionera 
meriti  seu  justitiae  Christi  (Hdes  enìm,  prò  ipso  adii  credendi  accepta, 
non  est  causa  appreheusionis,  sed  ipsa  apprehensio  meriti  Christi)  ; 
ubi  taraen  porro  fatendura  est,  fidem,  prò  habitu  credendi  acceptam, 
esse  potius  cQMsani  fritijcipakm  suorum  actuum,  quam  instrumentalem 
(prout  alii  habitus  supernaturales  suorum  actuum  eausae  physice 
efficientes  ac  principales  sunt),  ut  adeo,  quando  tìdes  dicitur  causa  in- 
strumentalis  appreheusionis  meriti  Christi,  id  eo  sensu  accipiendum 
videatur,  quo  instrumentum  dicitur  quodlibet  principium  quo;  prout 
etiam  vulgo  fides,  meritum  Christi  et  gratiam  Dei  in  prò  missioni  bus 
evangelicisoblatam  apprehendens,  cum  manuad  apprehendendam  elee- 
mosvnam  extensa  comparatur.  Quod  si  fidem  in  ordine  ad  ipmm  actum 
justificationi»  causam  instrumentalem  dicant,  necesse  est,  intelligi  cau- 
sam moraliter  moventein,  idque  non  tua  dignitate,  bonitate  aut  merito,  « 
eed  bonitate,  dignitate  ac  merito  alteriti»  eausae  principalis;  ita  vero 
eaxua  inrtrumentali*  in  genere  morum  idem  est,  quod  causa  impid»iva 
mimi»  principali».  Vid.  b.  ìVhs.  Dissert.  de  Aet.  Klect.  Decr.  cap.  II. 
§  67.  sqq.  p.  4£f.  sqq.  Qui  autem  fidem  dicunt  justificare  relative  aut 
correlative,  intelligunt  utique,  fidem  vi  correlati  sui,  quod  meritum 
Christi  est,  ad  nostri  justificationem  aliquid  conferre,  et  quidem  mora- 


Digitized  by  Google 


266  part.  m.  cap.  v. 

liter,  movendo  voluntatem  Dei,  vi  meriti  Christi,  ad  nostri  justificatio- 
nem.  Unde  iterum  ratio,  sub  qua  fides  ad  nostri  justifìcationem  con- 
currit,  non  alia  esse  potest,  quam  quae  causae  i  in  pulsi  vae  convenit. 
Confer.  b.  Mìm.  1.  c.  $  78.  p.  54.  55.  Quod  autem  nostrates  aliqui 
fidem  causarn  impulsivam  dicere  recmarunt,  inde  factum  est,  quod  per- 
8uasum  haberent,  causarn  impulsivam  externam  omnem  importare 
meritura  quoddam,  vel  certe  bonitatem,  dignitatem  et  perfectionera 
propriam,  qua  voluntas  causae  efficientis  ad  ageudum  moveatur; 

auippe  quod  distinctìo  causae  in  principalem  et  ramus  principalem  in 
octrina  de  causa  impulsiva  non  ita,  ut  in  doctrina  de  causa  efficiente 
apud  veteres  raetaphysicos  inculcata  reperiretur.  Vid.  b.  Miu.  \.  c. 
§  62.  63.  p.  43.  44. 

Qi  knstbdtius  :  mi  iH*  rIIr  ex  parte  Dei  et  iWim),  alla  ex 

parte  hominis  et  IrrirTiKt)  est.  Sonny  ex  parte  Del  sunt  verbjimct  sacjfts. 
menta;  per  ea  enlm  fldei  in  regeneratlone  collatae  apprchendenda  oìfer- 
tur  et  credenti  applicatur  obedientia  Christi  justlflca  et  salvifica,  Lue. 
24,  47.  2  Cor.  8,  9.  5,  18.  Nota:  'Qpyava  Annuà  et  xpoa^t/>óutvn  seu 
dativa  et  offerentla  a  parte  Dei  sunt  verbum  et  xacram*  nta,  et  qnldem 
1.)  quoad  annu^ciatignet^  et  "^tionfM  justitlae  Christi  et  remissioni» 
peccatorum,  Lue.  24,  47.,  2.)  quoad  application^  et  3.)  quoad  MtL 
gfneratiani-m,  coji^nnaSion&ilk  et  OMuniiiil'iLiiìlLùM.  Hlnc  dlclmus  in  thesi, 
quod  obedientia  Christi  justiflca  et  salvifica  per  haec  media  prlmum 
fide!  apprehendenda  offeratur,  deinde  credenti  applicetur.  Et  propterea 
evangeli!  praedlcatio  vocatur  itamela  rvs  &umoabviKt  minlsterium  justl- 
tiae,  2  Cor.  3,  9.,  Aiatunvia  rr/f  KHTaìJji)^;,  ministerium  reconci liationis, 
2  Cor.  5,  18.  Aff"r<KÀ  ex  parte  hominis  est  ftfty  inniva.  Christi  merJip, 
Rom.  3,  22.  25.  Phil.  3,  9.  Col.  1,  23.  2,  7.  Gal.  8,  7.  8.  9.  11.  12.,  et 
Qotdejnyjfllft,  Rom.  3,  28.  Gal.  2,  16.  Eph.  2,  8.  9.  Nota:  Causa  Instru- 
mentalis  a  parte  hominis  justiflcationis  recipientla  sive  Organon  fopKTuÀ* 
et  Trapa>.T/TTtKÒv  sive  receptivum,  quo  mediante  Christum  cum  sula  bene- 
tìciis  reciplmus  et  amplectlraur,  est  fides,  Rom.  3,  22.  :  .Justltla  autero 
Dei  ('<à  xiortuf;,  per  fidem,  Jesu  Christi',  etc;  v.  25.:  ,Quem  proposuit 
Deus  propitiationem  Aia  r»}<;  zìotum^  pei  fidem,  in  ipsins  sanguine.1 
Dicit  autem  fides  formaliter,  et  qua  justlflcat,  apprehenslonem  appro- 
priati vani  perfectissimae  Christi  obedientiae,  quae  proprium  illius  ob- 
jeetum  est,  insinuata  per  verba  èv  r<p  abroi  nlunu,  in  ipsius  sanguine. 
Notat  autem  sanguis  hlc  (neque  enim  est,  ut  relieta  propria  signiflca- 
tione  vocem  n'tunrm;  metonymice  prò  doctrina  per  saugulnem  sancita  cum 
Grotlo  acclpinmus)  per  svnecdoyhen  Scrlntuxae  usltatam  totum  Christi 
< ir  u  e  n,  ftp,  ni  s,af.r^;yp^r  non  exclusa  reliqna  obedien tla  agendo  et  patlendo 
>er  omnem  vitae  cursum  Patri  codesti  praesTTIa.  Partlcuia  »^«,  per,  ~" 
ndicat  causarn  organicam.  qua  ex  parte  nostri  sangui»  nrr»«/ny>«j<Tff.>c  xaì 
?.aarr/(,iov  applicatur.  Hlnc  diciraur  quoque  justlflcari,  grattam  per- 
cipere  et  vivere  in  Christo  zjjuu  Act.  26,  18.,  i*.  ngrity  Rom.  3,  30. 
Gal.  3,  7.  8.  9.  11.  12.,  'Uà  ritr  xjor&c  ibid.  et  v.  31.,  turò  -in-rrur.  cum 
fide  1  Tim.  1,  14..  i-'t  rp  T/«rm  Fhil.3,  9.,  tv  gfam,  in  fide  1  Km.  3,  13. 
Col.  t,  23.  2,  7.,  «ira  ffigrif,  secundum  fidem  Hebr.  11,  13.  .  .  Est  ita- 
que  fide!  in  actu  justlficatlonis  omnlno  sua  caitsalitas,  non  tamen  alia, 
.  .  quam  organica,  quatenus  se.  apprehendendo  Christi  meritura  justlflcat, 
'  -  ratio  causnndì.  v\>j  justlflr.a  est,  competens  tìdei  non"  In  se  et  quate- 
nus est  apprehenslo  et  actus  noster,  sive  in  se  et  sua  natura,  sive  ex 
liberali  Del  aestlmatione  seu  accepUtione,  dignitatem  allquam,  sive 
parvam  sive  raagnam,  habens,  sed  unice  ejcjobjecto ^ustifioo^ar 
Iu_um>,  Rom.  3,  25.  Nota:  Bjejie_dJ&tUiguenda  est  fldei  in  adu  just! 
tioiiis  causaiitas  et  ratio,  causaudi;  causalitas  fldei  consistit  in  ap„ 
hendendo  et  recipiendo,  h.  e.,  non  est  alia,  quam  organica  et  Instrn- 
mcntalis,  apprehendendo  enim  seu  potlus  recipiendo  Dei  gratiam  et 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONK. 


267 


Chrlsti  merltam  apprehensumque  sibi  In  individuo  applicando  et  appro- 
priando justiflcat.    Apprehcnsionem  designant  sacrae  llterae  verbis 
Aafijìàvttv  Joh.  1,  12.  17,  8.  Rom.  5,  17.  Gal.  3,  14.,  Karakafà^&mv  Joh. 
1,  5.,  xapn?fiit.ìnvrtv  6,  11.  f bici.,  im'/ftu.iiiiur  Gal.  4,  12.,  flrxtmtnt  Lue.  8, 
13.  Aet.  8,  14.  Jac.  1,  21.,  AtroAf  ^tmìni  Act.  2,  41.  1  Tim.  I,  15.  Appro- 
priationem  insinuant  pronomina  applicativa  et  possessiva  ,meus«,  ^e', 
,mihi'  etc,  ut  Job!  li»,  25.  Esa.  45,  24.  Cant.  2,  16.  Joh.  20,  28.  Gal.  2, 
2uTsq.    Ratio  causati  di  seu  vis  jus  tifica  conipetit  fldei  non  in  se  et  in 
sua  natura,  slve  guatcnus  est  apprehensio;  posset  enim  jipprehendere 
merita  propria  Imaglnarla  vel  justitiatn.  buniauain»  .ncque  (amen"  sic 
justiflcarct,  nec  competit  ipsT  ex  liberali  Dei  aestimatioue  seu  acccpflTa- 
tione,  quasi  Deus  tanti  fldem  aestimet,  ut  justitìcandl  dignitatem  et 
valorem  Ipsl  tribuat,  sed  unice  ex  obiecto  justiflco  apprebenso.  sive 
lattone  objecli,  quatenus  scil.  apprehendit  meritum  Chrlsti.  Hoc 
S.  Paul us  express*  indicat  Rom.  3,  25.,  scil.  totam  vim  iustltlcam  de- 
peudere  %  re  apurehen^a,  vidclicet  a  cruento  Chrlsti  merito,  quod  fldei 
ijustiflcantls,  qua  talis,  objectum  proprium  est.    Quemadmodum  ex.  grl 
I  quando  manus  famelici  oblatum  panem  apprehendit,  apprehensio  Ista] 
[qua  talis,  hominem  non  su  tu  rat,  posset  enim  apprehendere  1  ut  um  vel 
lapidem  vel  alia,  quibus  saturari  non  posset;  sed  tota  saturatio  pendet 
j        'ab  objecto  apprebenso  et  manducato,  nempe  a  pane;  et  veluti  cura 
J-  r£~  /•"•)—  osjsitibundi  aquam  allunde,  ex  fonte  scil.,  ucceptam  haurit  per  situlam, 
'    *    |  baustio  ista,  quatenus  talis,  sitim  non  sedat,  posset  enim  per  situlam 
haurirc  ctlam  arenam  aut  sanguinem;  verum  ideo  sedat  sitim,  quia 
|  potus,  quem  haurit,  habet  vim  sedandi  sitim  :  sic  esurlens  vel  sltiens 
/justitiam  Matth.  5,  6.  apprehendit  equldem  Ade,  ccu  raauu  mendicante, 
panem,  qui  de  coelo  descendit  Joh.  4,  50.  51.  et  sltula  hac  anitnae  siti- 
bundae  haurit  aquam  salientem  in  vitam  ae ternani  Joh.  4,  14.,  neque 
tamen  apprehensio  et  haustlo  ista,  qua  talis,  sive  famem  spiritualem 
pelili,  slve  sitim  talem  restinguit,  posset  enim  cjusmodi  homo  allud 
qulppiam  heterogencum,  quod  divina  hac  efficacia  non  pollet,  ex.  gr. 
merita  propria  imaginaria  et  satisfactiones,  quas  synagoga  Romana  fln- 
git,  sanctorum  apprehendere,  sed  tota  apprehensionis  vis  dependet  a  re 
apprehensa  per  fldem,  iijr<>>rry.óm<  scil.  ac  sanguine  Jesu  Christi,  in  quo 
fundari  Ulani  apostolus  diserte  innuit  Rom.  3,  25."  (L.  c.  a.  1.  th.  8 — 11. 
f.  742.  sqq.) 

Idem  :  ,, Quando  fldes  a  nobis  instrumentum  appellatur  (quia  non  vi 
propria,  sed  aliena  justiflcat),  non  adeo  huereraus  in  voce  instrumentl, 
an  se.  signltlcatu  famosissimo  tides  instrumentum  sit.  Nolumus  enim 
ea  de  re  cum  quoquam  contendere,  modo  certum  maneat,  quod  per 
fldem  unice  accipiamus  remissionem  peccatorum,  quodque  tldes  sit  me- 
dium apprehendens  gratiam  Dei  et  meritum  Christl.  Sumlmus  enim 
causam  instrumentalem  vel  instrn  mentii  in  ]\\  latiore  slgniflcatione  prò 
njejilo^gjimia^ajhjuhj^r^cj^  et  coiUiUGlltU/  Justiflcare  ergo  fldes 
dicitur  ó/»v«r/oòf,  non  quod  fldes  remittat  peccata  aut  absolvat  a  pecca- 
tis,  non  quod  Imputet  nobis  justitiam  Chrlsti  instrumentallter,  utl  Deus 
id  faclt  principali  ter,  sed  quod  remissionem  peccatorum  et  absolutlo- 
nem,  quam  Deus  per  verbum  et  sacramenta  nobis  offert  et  conferre 
vult,  fldes  apprehendat,  quodque  acceptet  justitiam  Chrlsti,  noblsque 
eandem  appllcet."    (L.  c.  ».  2.  q.  2.  f.  794.) 

Carpzovius:  ,,Significanter  dicimus,  fldem  esse  orsi&num  JU>j?re- 
hejmvum.  Non  enim  unius  generis  sunt  instrumenta  seu  organa. 
Quaedam  enim  Instrumenta  sunt  operativa,  quae  causae  principali 
coopcratitur  seu  quae  cum  agente  sito  operantur  effectum,  sicut  serra 
instrumentum  est  In  flndendo  Ugno;  quaedam  autem  dativa,  per  quae 
aliquid  ab  altero  praestitum  exhibetur,  seu  quae  cffectuni  ab  alio  prò» 
ductum  allls  porrigunt,  slcut  mauus  dlvltls  pauperi  erogat  eleemosy- 
nam  ;  quaedam  vero  npprehen»^  mint.  quibus  res  oblata  acclpitur  et  in 
nostrani  rem  convertitur,  sicut  mauus  pauperis  caplt  eleemosynam. 
Et  ex  ultimo  hoc  instrumentorum  genere  est  tìdes,  quia  correlative  ad 


Digitized  by  Google 


268 


PART.  IH.     CAP.  V. 


7  V    '    ,  IL! 

—4 


objectum  suum  sese  habeat,  ad  obedientiam  scil.  Christi,  qui  est  finis 
legis  ad  justitiam  omni  credenti,  Rora.  10,  4.,  quam  recipit  ad  sese, 
unde  vocatur  /m-ort»^,  rppppt^,  1  Tim.  1,  15.,  et  per  verba  Xafifiivu», 
KaraArui  iówiv  Joh.  1,  5.  11.  12.  exponitur.  Ad  secundum  genus  enim 
referri  fides  non  potest,  quia  hac  ratione  cum  evangelio  et  sacramenti» 
confunderetur,  quae  sunt  organa  offerentia  et  exhibentia  justitiam 
Christi;  multo  minus  vero  ad  primum.  Nihil  enim  confert  aut  coope- 
ratur  lides  ad  justiticationem,  sed  tantum  justitiam  ad  salutem  imputa- 
bilem  apprehendit,  nec  alio  fine  requiritur  et  adbibetur,  quam  ut  obe- 
dientia  per  cvangelium  oblata  etiam  nostra  per  imputationem  fiat,  sicut 
manus,  qua  meudicuH  eleemosynam  apprehendit,  nihil  ad  ipsam  eleemo- 
synam,  .y.,gr.  nummum  vel  panem,  confert,  quae  jamjam  a  monetario  A 
aut  pintóre  suum  esìsè'consecuta  suut,  et  sicut  situla  non  est  causa  re-  , 
stinctionis  sltis,  sed  aqua,  et  non  alluni  in  finem  adhibetur,  quam  ut 
aqua  etiam  nostra  fiat.  Mine  dubitari  potest,  an  fides  recte  dici  possit 
instrumentalis  causa  justificationis  nostrae,  cum  non  sit  operativum 
^LÙT  X  iVL  Instrumeutum  justiflcatiouis  nostrae."   (Isagog.  in  lib.  symbol,  p.  206.) 

t'/w  *  Gkkhahdus:  ,, Fides  non  debet  conferri  manui  apprehendtnti  pò- 

/  cufUTg,  in  quo  continetur  salutaris  potlo,  sed  est  spirituale  illud  osf 

quo  ex  fonte  saluti*  bibimus,  est  spiritualls  pastus  animai-,  est  Ipsa,>*~/  

*£ÌriluaUs  bibitiQ,  coelestis  potua.  ut  patet  ex  cap.  (5.  Johaunis."  (L.  de  /  / 
justif.  §  181.)  •  ; 

Idem:  ,, Aliud  est  <i<à  rùv  Trioni',  aliud  dià  rie  -iortur  justiflcari; 
illud  causam  meritoriam  notat,  hoc  vero  instrumentalem.  Non  justifl- 
camur  propter  fldem,  tanquam  mcritum  aliquod,  sed  per  fidem,  quae 
meritum  Christi  apprehendit."    (L.  de  justif.  §  175).) 

Idem  :  ,,Particula  .sj*  aut  est  aiTio?^tKt).  aut  ovA?MyujTtK^,  i.  e.,  de- 
signat  cajisam,  vel  opnseqnentlam.  In  concionlbnsTegtillbùs  :  ,81  fece- 
ris  hoc,  vives',  partlcula  ,si'  est  niTinTmytnf/,  siquidem  obedientia  est 
causa,  propter  quam  servantibus  legem  datur  vita  aeterna;  sed  in  evan- 
gelicis  promissionibus  :  ,Si  credlderls,  salvus  erls4,  particula  ,slr  est 
ax'O.n-jtariKt),  denotatur  enim  modus  applicationis  divinitus  constitutus, 
soli  fldel  competens."    (L.  de  Ev.  §  26.) 

J.  Olearius:  ,, Fides  ad  salutem  relata  nou  est  opus  nostrumj  sed 
pertinet  ad  ordinem  divinitus  institutum,  adeoque  ncqui! 
ditio  proprie  dieta,  pendens  ex  liomine,  sed  benefleinm  divinitus  colla- 
tiim  sive  re  ci  ul  aitUìU  s  u  bj  e  et  i  patir  nt  is  et  organum  salutem  apprehen- 
dens,  nequaquam  vero  principi  uni  actirum,  ab  homine  procedens  aut  in 
effectum  salutis  per  inodum  causae  proprie  ita  dictae  influens."  (Vid. 
Carpzovii  Isag.  in  lib.  symbol,  p.  1361.) 

Heekbkandus:  ,, Fides  non  wt  conditio,  neque  ut  conditio  requi- 
ritur, proprie  loquendo.  Quia  non  propter  ejus  dignitatem  vel  meri- 
tum, aut  quateuus  est  opus,  promittitur  aut  offertur  justiflcatio.  Est 
enim  ydes  uuooue  impericela  ;  sed  est  modus  quidam,  oblatum  bene- 
ficiunf  et  donatimi  per  et  propter  Christum  accipiens.  .  .  Manus  non 
conditio  dicitur,  sed  medium  et  instrumentum,  quo  eleemosyna  accipi- 
tur."    (Compend.  p.  371».  sq.) 

8.  Sc'HMiDTitrs  :  ,,Equidem  conditio  vocata  pridem  etiam  est  fides 
justificans  a  nostratibus  theologis.  Sed  conditio  intelligenda  est  non 
moralis,  sed  physica,  ut  sic  loquar,  lustramenti  necessarii.  Quando 
namque  dico  :  «Si  credideris,  salvaberis,  non  conditionem  moralem,  sub 
qua  salvandus  sis,  sed  necessitatem  instrumenti,  per  quod  salvaudus  es, 
significo.  Sic  etiam  rem  in  naturalibus  deprehendiraus.  Si  alas  ha- 
bueris,  voiabis,  <|Uo  conditionem  quidem  ad  volandum  dico,  non  con- 
ditionem  tamen  moralem,  sed  necessarii  instrumenti  seu  medli,  sine 
quo  volare  tibi  non  licebit  et  volare  frustra  conaberls.  Sola  itaque 
fides  justitìcat  ex  parte  hominis,  quod  etiam  vult  apostolus  in  epistolis 
ad  Romanos  et  Galatas,  Rom.  3,  20.  Gal.  2,  16.    Habet  quidem  fide» 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE 


269 


justlflcans  alio»  praeter  appprchensionem  flducialem  actus,  qulppe  de- 
siderai, quaerit,  petit,  insta  t,  novam  obedienttam  promlttit,  et  si  quls 
actus  alius  est.  veruni  enim  vero  neque  hi  actus  sunt  fldei  iustiflcan- 
tis  formales,  sed  solus,  quem  supra  diximus,  actus  file  apprehenslonis, 
receptionis  seu  appiicationis  flducialis  et  appropriativi.  Si  natnque 
cblatloDeni  gratiae  divinae  et  meriti  ('liristi  et  cura  bis  remissioni  pec- 
catorum  corisideraverlmus,  certe  omnes  isti  actus  relatlonem  ad  eara 
debitam  non  habent,  sed  respectu  ejus  abaoluti  sunt;  solus  auteni  actus 
apprehensiouis  flducialis  appropriatlvus  eara  ad  oblatiouern  habet  re- 
latlonero,  ut  quod  in  oblatione  offerì  ur,  illc  apprehendat  et  recipiat^ 
.Inventus  suro*,  inquit  Dominus,  tqo;i  quaerentibus  me.'  En,  DetfT^ 
gratiam  suain,  meritum  Christi  et  remlssionem  peccatorum  offert  etiam 
non  destderantibus,  quaerentibus,  petentibus,  instantlbus,  et  invenitur 
ab  bis  certe  per  solanti  flducialem  apprehensionem,  qua,  quod  ultro 
offertur,  acceptatur.  In  hls  inox  flde.s  operati^  desldurlum,  precesque 
indesinentes  prò  continuanda  setnei  accepta  gratia  et  remissione  pecca* 
torum,  licet  et  hic  exsatiari  nequeat,  nisi  Arma  fiducia  promissionem  de 
perpetua  Del  gratta  In  Scripturis  comprehensam  appllcet."  (Articulor. 
Form.  Conc.  Repetltio,  p.  235.) 

Osiandkr:  rf  Fides  non  justillcat.  ut  est  obedientia  et  sub  praecepto  ; 
ita  enim  active  seTuìbet,  est  opus,  adeoquc  legale  quid;  sed  in  quantum 
recipit,  adeoque  per  modum  instrumenti  jxi««Ù2Ì.concurrlt  ad  justiflca- 
tlonem."    (Colleg.  V,  HO.) 

.      Gerhardus:  „Qnemadmodum  annulus,  cui  inclusa  est  gemma/ 
/pretlosisslratt.  dicitur  valere  allquot  <  oronatls,  ubi  annulus  non  est 
I gemma  et  tainen  propter  gemmali)  annulus  tanti  aestimai  ur,  ita  fldes, 
jquae  apprehendit  Christi  justitiam,  dicitur  uobis  imputar!  ad  justitiam 
I  quippe  cujus  est  organum  apprebendens."    (L.  de  justlf.  §  180.) 


Hokpfnkrus:  ,,Cum  fide»  credenti  dicitur  imputavi,  vox  fldei  per 
tinet  ad  classem  eorum  vocabulorum,  quae  dicuntur  urrà  nvji~MKi^t  ld  . 
est,  complexa  sunt  gemluumque  includunt  conceptum  Nani  fldes  h.  1. 
denotat  et  rem  creditam,  et  conditionem  organi,  uempe  flducialis  appre- 
hensionis,  qua  justitia  Christi  (nobis  non  inhaerens,  sed  eo,  quod  vice 
nostri  legi  divinae  a  Cbristo  praestita  est,  nobls  imputabilis)  accipitur 
et  Ista  receptione  flduclali  flt  ac  a  Deo  censetur  nostra  justitia.  Pro- 
inde  imputar)  fldes  ad  justitiam  dicitur,  cum  justitia  aliena,  ncmpe 
Christo  inhaerens,  credenti  imputatur,  ld  est,  a  Deo,  e  tribunali  gratiae 
pronunciante,  credenti  adjudicatur  prò  justitia  propria,  non  secus  ac  si 
fldells  homo  ipse  illam  justitiam  coram  Deo  valentem  praestitisset. 
Sfiniti»  signiflcatus  vocis  fldei,  objectum  siinul  et  actum  credendi  orga- 
nicum  includentis,  habetur  ad  Gal.  3,  23.  et  25.  :  ,Priusquam  venit  Jùlc9lt 
id  est,  Chriatut  Ade  apprehcndepdus,  sicut  paulo  ante,  nempe  v.  9.  illius 
capitls,  dixit  apostolus  :  ,Donec  veniret  »emen,t  id  est,  Christus,  in  quo 
secundum  promissionem  gratiae  omnes  gentes  benedictionem  adepturae 
slnt  per  fldem  in  illum.  Fjiba  ilayue  e^t  iftteriirctatio,  quod  fldes  prò 
QQLU-LLtskJuLL a UUlla  nobls  itnputetur,  quia  imputationis  hùjus"  unicum 
objectum  est  justitia.  Fides  autem  est  medium,  per  quod  re*  imputa- 
bili» ad  justitiam  seu  justiflca  nobls  Imputatur."  (De  justiflcatlone 
dispuUtlones,  pag.  10G5.) 

Calovius:  „Id  est,  quod  ecclesiae  nostrae  volunt,  fldem  esse  qul- 
dem  actum  nostrum,  quum  non  Deus  in  nobis  credat,  sed  nos.  operante 
Deo  in  nobis,  credaraus  ;  non  autem  aestimari  Insudicio  Dei,  cura  fldes 
Imputatur  ad  fustftTarn,  ceu  actum  nostrum  atque  vel  U litui tatcstta,  vel 
etiam  exaltatimie  divina  ultra  virtutem  propriam  id  praestare,  quod  trl- 
buitur,  sed  qua  apprehendit  grattarti  Dei  et  meritum  Christi  ;  non  pro- 
pjer  vira  appreheuslonls  aut  actum  ipsummet  nostrum,  sed  pronter  ob- 
ìectuni  apjjrehensutn^  ut  Ha  omnia  dignità*,  vis  et  virtus  unice  trauscxi* 
tiaTuFóbiecto,"  Christi  nempe  mèrito  ;  'fldes  vero  hoc  Ipsum  tantum  «ibi 


*  J 


Digitized  by  Google 


PAKT.  III.     CAP.  V. 


appropriet,  suumque  faciat  vel  potius  credenti  appi  ice  t,  ita  ut  fldelis  id 
per  fldera  apprebendat  siblque  vendicct."  (Consider.  Arminianismi, 
Dlsp.  13.  p.  258.)  ^ 

Osi an der :  ..Paulus  inepte  disputaret,  imo  sibi  lpsl  contradlceret,*- 
si  statue  nt.  nos  just  Iti  cari  fide  formata,  nec  tamen_  operi  bus.   Nam  si  ^  / 
ex  formata  Ade  justiflcamur,  inique  per  onera  justiflcamur  partim  et  ?  ^  , 
partiin  ex  ride,  cum  tamen  fides  in  hoc  negotio~omnibus  oranino  operi-""  / 
ribus  opponatur."    (Colle?.  V,  90.)  *  '    *  h  } 

Caloviu.h:  ,,Quomodu  tldes  causa  esset  impetlens  vel  impelleret 
Deum  ad  justlflcandum  et  praedestinandum  credentes,  idque  virtute 
propria,  quum  tldes  hic  nullam  vel  virtutem  vel  activitatem  obtineat,  sed 
nude  tantum  passive  scse  habeat  et  gratiam  Dei  ac  meritura  Christi 
solummodo  reclpiat,  Deus  autem  nobis  ex  gratia  illud  imputet,  ac  sì 
proprium  nostrum  meritum  esset?  Magis  ergo  hic  sese  passive  habeti 
homo,  recipiens  Christum  et  admittens  per  tidem,  qui  per  verbum  in/ 
cor  nostrum  sese  insinuat,  quain  active;  ut  ita  opus  sit  Del  proprie/ 
non  vero  nostrum,  dum  procreatur.  Et  quicquid  est  activitatis  nostrae 
in  illa  Christi  receptione  vel  gratiae  divinae  oblatae  et  collatae  appre- 
hensione,  ; hlL^uh j{i  nempe  fldes  per  Sp.  8.  producta  est  in  cordibus 


jiostris:  Id  ipsum  certe  in  censum  non  venit,  cum  de  justitlcatione 

i,  quatenus  instrumentum  est,  recteì  )     ^  y 

\dicatur  opponi  non  tantum  operibus  omnibus  obedientiae  et  pietatis,  sedi  /  J  m' 

\e  virtuti.   Quo<l  nisi  sancte|    '  '  C/  ' 


•nostra  agitur,  adeo  ut  fides  etiam 


i  ipsa, 


\ipsijldei,  qua  opus  vel  actus  nonter  est,  ejusque 

adseratur,  facile  Arminiana  haeresis  de  fide  ccu  qualitatc»  vel  opere  et 
actu  nostro,  nos  justiflcante,  subrepere  potest."  (System.  X,  632.  sq.) 


ANTITHE8IS. 

QuKNSTK.DTius  :  „Antithesis  :  t.  Pontitìciprum.  contendentiumr 
fldem  non  per  modum  causae  organicae  seu  instrumentalis  sive  per 
raodum  instrumenti  recipientis,  sed  ut  quaMtatem  ac  virtutem  aliquam 
nostram  atque  disposi tlonem  nobis  inhaerentem  just itleare,  sive  fldem. 
'  justlflcare  dispositive,  quiatanquam  initium  et  prima  radix  justiflcatio- 
nis  disponat  ac  praeparet  animum  hominis  ad  accipiendam  justitiam, 
quod  quasi  fores  aperiat  ad  spcm  et  earitatem,  quae  opera  sint  ad  con- 
sequendam  et  comparandam  justitiam  necessaria,  ut  inquit  Andradius; 
vide  Bellarminum  T.  4.  1.  I.  de  justiflcat.  c.  13.,  ubi  ait:  .Prima  justltì- 
cationis  disposltto  ex  doctrina  ('ondili  (Tridentini)  fldes  est.'  Idem 
dicit  c.  17.  ejusd.  lib.  Idem  asserunt,  quod  fldes  justitìcet,  illara  for- 
mam  sive  vim  non  habere  ex  Christo,  quem  apprehendit  et  possidet, 
sed  a  caritate  nostra.  Vide  Censuram  Coloniensem  pag.  92.  et  114. 
Notanda  hic  sunt  verba  L).  Calovll,  quae  habentur  T.  10.  System,  a.  2. 
c.  2.  qu.  3.:  .Fides',  inquit,  ,blfariara  a  pontlflciis  consideratur,  tum 
anteJustiflcAtlojiem,  atque  ita  dispositive  justlflcare  creditur,  quatenus 
praecedlt  et  hominem  disponit  ad  habitura  justitiae,  quam  nemini,  nisi 
qui  assensum  evangelio  praebuerit,  infundi  ajunt  ;  tum  Jn  actu  justjfl- 
cationis,  ubi  formallter  justlflcare  dicitur,  quatenus  pars  aliquaìiabltus 
Infusi  justitiae  vel  caritatis  statultur.'  De  priori  ait  Becanus  P.  2. 
Theol.  Scholast.  tr.  4.  qu.  3.:  .Inter  dispositìoues  primum  locum  tenet 
fides,  quae  est  fu  in  lamentimi  et  radix  salutis  et  justlflcationis,  ut  loqul- 
tur  Conci).  Trident.  sess.  6.  c.  8.'  Beilarminus  1.  12.  de  justiflc.  c.  17. 
contcndit,  per  fldem  imputari  remissionem  peccatorum  et  per  hoc  justi- 
flcari  hominem  ex  Ade,  non  quia  fldes  tantum  respiciat  promissionem 
et  Ulani  credendo  apprehendat,  sed  quia  remissionem  impetret  et  suo 
quodam  modo  mereatur.  2.  fiuriniannrum.  qui  etiam  inflciantur,  fldem 
causam  justlflcationis  instrumentalem  esse.  Afflrmant  autem  1.)  fldem 
causam  adjuvantem.  et  slne  qua  non  justlflcationis  esse.  .  .  2.)  Con- 
tenduntTfldem  justlflcantem  non  esse  credere,  Christum  prò  nobis  pas- 
sum,  aut  flducialltcr  ejus  meritum  sibi  applicare,  sed  sub  spe  vitae 


Digitized  by  Google 


DK  JUSTIFICATIONE.  271 


aeternae  Deo  obedtre,  ita  ut  haec  obedlentia  seu  observantla  praecepto-" 

rara  Dei  fldel  justifleantis  forma  m  et  essentlam  absolvat.  .  .   3.  Armi- 

nianorum.  qui  tìtlem  justiflcantem  medium  et  instrumentum  nostrae 

justilleationis  esse  negant  et  eandera  prò  conditione  allqua  evangelico 

foedere  praescripta  habent."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  789.  sq.)  .  ,  . 

i^J^^.  /fyUi  'rr^éèr:.  yiJJr  fi*  >W  W< 

Lutiierus  :  ,,Also  ist  das  Evangellum  Gottes  und  Neue  Testament 
eine  gute  Mare  und  Geschrei,  in  alle  Welt  erscbollen  durch  die  Apostel, 
von  elnenfrechten  Da\id,~3er  mit  der  Sunde,  Tod  und  Teufel  gestrltten  , 
und  iiberwunden  habe,  und  damit  alle  die,  so  in  Sunden  gefangen,  mit 
dem  Tode  geplagt,  vora  Teufel  uberwaltigt  gewesen,  oline  ihr  Verdienst 

Srlost-t.  t/rrrrht,  léhendia  und  tft/idgemacht  hat."    (Auf  das  N.  T.  nach 
er  Edition  voi»  A.  1522  u.  1527.  XIV,  99.) 

Catechism us  major:  ,,Dcr  Schatz  ist  wohl  aufgethan  und  jeder-  ,✓//.. .     /r/»*  — 

mann  fur  die  Thiir,  ja,  auf  den  Tiscb  gelegt  ;  es  gehort  aber  dazu,  dasa  '  , '  J    /     "  / 
du  dlch  sèìn  auch  anncbmest  und  gewisslich  dafiir  haltest,  wle  die 
Wort  geben."    (Lib.  Conc.  p.  604.)  /  / 

Idem:  ,,Darum  ist  hie  abermal  grosse  Noth  zu  bitten  und  rufen: 
Lieber  Vater,  verlasse  uns  unsere  Scliuld.  Nicht  dass  er  auch  ohne 
und  vor  unserm  Bitten  nicht  die  Siinde  vergebe  (denn  er  hat  uns  das 
Evangelium,  darin  eitel  Vergebung  ist,  geschenkt,  ehc  vvir  darum  gebeten 
oderjemals  darnach  gesunnen  haben).  Es  ist  aber  darum  zu  thun, 
dass  wir  solche  Vergebung  erkennen  und  annehmen."    (L.  c.  p.  478.) 

Formula  Conc.  :  „Well  der  Gehorsam  der  gauzen  Person  ist,  so 
ist  er  eine  vollkommene  Genugthuung  und  Versiilinung  des  mensch- 
lichen  Geschlechts,  dadurch  der  ewigen  unwandclbaren  Gerechtigkeit 
Gottes,  so  im  Gesetz  geoffcnbaret,  genug  geschehen,  und  also  uusere 
Gerechtigkeit,  die  fùr  Gott  gilt,  so  im  Evangelio  geofienbaret  wlrd, 
darauf  sich  der  Glaube  fùr  Gott  verlasset,  welche  Gott  dem  Glauben 
zurechnct  :  wie  gcschrieben  stehet  Rom.  5,  19.  :  ,Gleichwie  durch  Eines 
Menschen  Ungehorsam  vici  Sunder  worden  sind,  also  auch  durch  Eines 
Gehorsam  werden  viel  gerecht.'"    (Artic.  3.  Solid.  Declar.  p.  (523.) 

Gkrhardus:  ,,Notandum,  quod  Christus  sub  tribus  potissimum 
rationibus  ad  justltlcatlonem  concurrat:  1.  merito™,  ipse  enim  san- 
ctissimo  et  perfectissimo  merito  suo  gratiam  justi/icationis  nobis  im- 
petravit;  2.  tfRcirnter,  ncque  enim  a  peccatis  solum,  morte  ac  diabolo 
nos  liberavit  et" justitiam,  quae  coram  Deo  valet,  nobis  pepcrit,  sed 
etiam  pretiosa  ista  bona  tam  care  acquisita  in  verbo  evangelii  nobis 
offerì  et  per  tidem  applicat;  3.  forjnaliter,  in  ipsa  applicatione,  siqul- 
dem  nulla  alia  re  coram  Deo  sumus  justl,  quam  justltia  a  Chrlsto  ac- 
quisita et  per  fldem  nobis  imputata."    (Loc.  de  justiflc.  §  33.) 

Idem:  ,,Urgemus  oppositionem  apostoli  Rom.  5,  19.:  Qui  multi 
peccatore»  constituti  sunt  per  Adam  lapsum,  fili  etiam  multi  per  Christl 
justitiam  constituti  sunt  justi,  id  est,  partum  illis  justitiae  bencflclum 
(non  enim  de  applicatione  aglt  apostolus).  Jam  vero  omnes  horaines 
per  lapsum  Adami  constituti  sunt  peccatores,  v.  12.  et  18.  Ergo  etiam 
omnibus  per  Christum  partum  est  justitiae  beneficiiim."  (Loc.  de  \ 
elect.  §  118.) 

Carpzovius:  „Remissio  peccatorum  duplici  modo  consideratur. 
Semel,  ut  a  Chrlsto  acquisita  est  et  in  verbo  ac  sacramentis  tanquam 
bonum  divinitus  promissum  et  intentimi  peccatoribus  quacrendum  et 
habendnm  oflertur.  D'inde  vero,  prout  jam  accepta  est  et  per  fldem 
applicata  est  atque  habetur."    (Isag.  in  lib.  symbol,  p.  208.) 

Gekharih-s:  „Quomodo  Rom.  5f  18.  Atunìuua  Christi  redundavit  in 
omnes  homines  in  justiflcatlonem,  cum  non  oranes  justiflcentur? 
Resp.  :  Apostolus  non  de  applicatione,  sed  de  acguisitione  benetìcll  lo- 


I 


Digitized  by  Google 


272  PART.  III.     CAP.  V. 


..  x  v  /. 


/  •  I 


i-  - 


qultur.  SI  ad  applicationem  descendere  vellraus,  universalitas  Illa  re- 
strlngenda  ad  eos,  qui  Chrlsto  per  fldem  Inscruntur.44  (Annotationes 
in  ep.  ad  Rora.  p.  177.) 

Ad.  Osiandkr:  „Utut  diversiinode  hic  locus  (l£fl|^44r)  expli- 
icetur,  evlctum  tamen  est,  debere  acclpi,  ,ac  si  scrtptutnessetT  SI  unus 
[omnium  loco  mortuus  est,  ergo  perinde  est,  ac  si  omne»  essent  mortui, 
morte  scil.  ea,  quam  erant  meriti.  Nec  obstat  opposita  ratio  (inde  se- 
qui, omnes  homines  ipso  facto  fuisse  iiberatos,  cura  Christus  prò  ipsls 
fuerit  mortuus).  Aut  cnim  intelligitur  de  acquisitone,  aut  de  applica- 
tionc  ;  si  prius,  utique  omnes  homines  fuerunt  actu  liberati,  cum  Chri- 
stus  prò  lllis  fuerit  mortuus,  prò  omnibus  solvens  pretium  ;  applicato 
autem  cum  fldem  involvat  et  homines  dlstlnguantur  in  fldeles  et  inflde- 
les,  ideo  de  applicatione  noq  prpcedit.44    (Colleg.  th.  IV,  167.  sq.) 

CnR.  CHKMXiTiusV/^.lifulti4  in  Rom.  5,  v.  19.,  quando  dicitur: 
,Per  lnobedlentiam  unius  hominis  peccatores  constituuntur  multi', 
slgniflcat  totam  homlnum  multitudlnem  ;  et  in  sequentibus  itidem  totam 
hominum  multitudlnem,  si  Intelligantur  justi  constanti  inulti  respectu 
acquisitioni»  salutls  per  meritum  Christl.44  (Commentariolus  in  ep.  ad 
Rom.  p.  86.; 

Calovius:  ,,Ut  plenius  ezpllcetur,  quomodo  cum  Chrlsto  vivifi- 
cati, cum  Chrlsto  resuscitati,  cum  Chrlsto  in  coelestibus  constitutl 
slmus  in  Chrlsto  Jesu  iKyh.  ;>.  4  ;  ti.  :.  dicendum:  quod  id  factum  sit 
tum  rationt  meriti,  quod  ipso  ceu  mediatore  et  redemtore  nostro  vivifi- 
cato,^«n^TsHtato  et  in  coelestibus  collocato  nos  vivificati  cum  ipso 
slmus  et  resuscitati  cum  Ipso  et  In  coelestibus  cum  Ipso  collocati.  Quia 
lpse  nobls  ceu  medlator  et  redemtor  noster  Id  promemit,  cum  ipse  tan- 
quam  vas  et  sponsor  noster  prò  nobis  in  mortem  traditus  est,  quod 
perinde  est,  ac  si  nos  mortem  subilsseraus,  ideoque  resuscitato  ipso  e 
morte  nos  resuscitati  sumus,  non  sccus,  atque  praestita  satisfactlone  a 
sponsorc  non  solum  Aie  liber  est,  sed  etiain  ille,  cujus  sponsorem  se  de- 
dcrat.  Tum  rottone  applicationù.  quod  fide  apprehendamus,  nobisque 
appllcemus  meritum  Consti  et  satisfactlonera,  atque  ea  ratlone  actu 
spiritualiter  vlviflcamur  et  a  morte  peccati  excitamur,  ut  ESiìnmi£L  ' 
nostrum  in  coelis  habeamus,  viviflcandl  etlam  ac  resuscitandl  olim  ad 
alterare  coelestem  vltam.44  (Bibl.  illustr.  ad  Ephcs.  2,  4—6.  Tom.  II. 
N.  T.  f.  675.) 

J.  Wandalini-8:  „F1nls  prlmarlus44  (resurrectionls  Christl)  „est, 
ut  suam  de  morte  vlctorlam  et  plenariam  satisfactlonem  (nam  non 
exlvisset,  nlsl  ultimum  prò  nobis  sohisset  quadrantera,  Matth.  5,  36.), 
adcoque  nontram  ju*tificationem  declorarci.  Ideo  dicitur  Rom.  4,  25.: 
«Jesus,  Dominus  noster,  suscitatus  fuit  ad  nostri  justitlcationenj4.  et 
2Tim.  1,  10.:  .Servator  noster  Jesus  Christus  et  mortem  abolevit  et 
vita  in  atque  immortalltatem  in  lucem  produxit.4  44  ('Trrori rxuots  sanor. 
verb.  Havnlae,  1708.  p.  116.  sq.) 

J.  J.  Rambaciiius  :  „Christus  wurde  in  selner  Auferstehung  zuvor- 
derst  selbst  fiir  seine  Person  gerechtfcrtlget,  Jes.  50,  5.  1  Tim.  8, 16.,  da 
die  Gerechtlgkeit  Gottes  declarirte,  dass  sle  von  dlescm  unseren  Biir- 
gen  vollkommen  bezahlet  und  befrlediget  sei,  und  ihm  gleichsam  eine 
Quittung  darli  ber  ausstelletc,  und  das  geschah  in  selner  Auferstehung, 
da  er  aus  seinein  Schuldthurme  gelassen  uud  nuf  freien  Fuss  gestellet 
wurde.  Da  nun  aber  der  Biirge  gerechtfertlgt  worden,  «o  sind  in  ihm 
auch  alle  Schuldner  mit  gerechtfertigt  worden."  (Ausfùhrllche  Krklii- 
rung  der  Ep.  an  die  Romer,  p.  &22.)r,:~tf 

Idem:  „ Da  Christus  ist  auferstanden,  ist  er  nicht  alleili  fiir  slchl 
auferstauden,  sonderu  auch  meritorie;  alle  diejenlgcn  sind  mit  erstan-I 
deu,  deren  vicem  er  im  Tode  vertreten.  Atqui  omnium  etc.  etc.  Ergo! 
omnes.  In  der  Rechtfertigunsr  aber  trltt  der  Mensch  ein  in  diese  Ge-j 
melnschaft  und  wlrd  aller  Fruente  der  Auferstehung  theilhaftig.41 
(Erliiuterung  der  Grundlegung  der  Theologle,  p.  328.) 


Digitized  by  Google 


fertigt  worden  alle  Menschen.  Solches  erhellet  zuvòrderst  aus  der 
Verbindung  and  Beziehung,  die  Christus  unsertwegen  vor  gòttlichem 
Gcricht  gehabt  hat,  neiulich  als  eines  DUrgen.  .  .  Ist  Er  losgelaaaen, 
so  sind  wir  mit  ihm  losgelaaaen.  .  .  Wie  wir  in  Adam  alle  sind  dea 
ewigen  Todes  schuldig  und  verdammt  worden,  also  sind  wir  alle  in 
Chrlsto  gerechtfertigt  und  voni  Urtheil  dea  ewigen  Todes  losgeaprochen 
worden.  Wie  das  Urtheil  des  Todes  und  der  Verdamraniss  iiber  Adam 
ausgesprochen  uns  alle  mit  bctroflen  hat,  weil  Adam  uns  alle  vor  Gott 
vorstellte,  so  betrifft  die  Lossprcchung,  die  iiber  Christum  durch  seine 
Auferstehung  geschehen  ist,  uns  alle  mit,  weil  Christus  uns  eben  auch 
alle  vorgestellt  hat.  Was  Chrlsto  unserem  MIttler  widerfahren,  das 
wird  auch  so  angesehen,  als  wiire  es  uns  selbst  widerfahren.  .  .  Wel- 
ches  auch  mit  deutlichen  Spriichen  der  heiligen  Schrift  bestiitiget  wird. 
So  sagt  Paul us  Ephes.  2,  5.  6.:  ,Gott  hat  uns,  da  wir  todt  wtrcn  in 
Siinden,  mit  Chrlsto  auferwecket*  ;  sonderltch  spricht  er  Rdm.  6,  18.: 
,Wie  durch  Eines  Sunde  die  Verdammniss  iiber  alle  Menschen  gekom- 
men  ist,  also  ist  auch  durch  Eines  Gerechtlgkeit  die  Rechtfertlgung  des 
Lebeus  iiber  alle  Menschen  komraen.'  .  .  Wir  sind  alle  mit  dem  ster-l 
bcnden  Adam  gestorben,  wir  sind  alle  mit  dem  gerechtfertigten  Chrlsto! 
gerechtfertigt  worden.  Wie  ira  Tode  der  Gerecbte  fùr  die  Ungerech-\ 
ten  gestorben,  also  in  der  Auferstehung  ist  der  Gerechte,  der  keiner 
Rechtfertlgung  des  Lebens  fiir  sich  nòthig  gehabt,  gerechtfertigt  fiir 
uns  Uugerechte,  und  also  wir  mit  Ihm  gerechtfertigt.  .  .  Was  bisher 
ist  gesagt  worden,  das  gilt  von  der  Eneerbung,  jetzt  muss  es  auch  von 
elnem  jedcn  ergriffen  und  genutzt  werden.  .  .  Der  Glaube  ergreift  ala- 
denn  fiir  sich  insonderheit,  was  allgemein  erworben  Ist."  (Herzens- 
Fostille.  Predigt  ani  1.  hell.  Ostertage,  p.  653.  sqq.) 

Ph.  D.  Burkius:  ,,Zwar  Ist  nicht  zu  lcugnen,  dass  die  Schrift  an 
manchen  Orteu  von  der  Rechtfertigung  als  elner  allgemeinen  Gnaden- 
wohlthat  Gottes  iiber  alle  Menschen  redet;  z.  Ex.  Ròm.  5,  18.  :  , Durch 
Eines  Gerechtlgkeit  ist  die  Rechtfertlgung  des  Lebeus  iiber  alle  Men- 
schen gekommen.'  Itcm  2  Cor.  6,  19.  :  ,Gott  versòhnte  die  Welt  mit 
ihm  selber  und  rechnete  Ihnen  Ihre  Sunde  nlcbt  zu.'  Und  ein  Zeuge 
der  Wahrhelt  hat  in  allewege  das  Evaugelium  also  zu  treiben,  dass  er 
den  allgemeinen  Gnadenantrag  Gottes  an  alle  Menschen  sein  Haupt- 
werk  sein  lasse.  Und  eine  jede  Seele,  die  zum  Glauben  kommen  soli, 
muss  den  Grund  in  der  Erkenntniss  dieser  allgemeinen  Rechtfertigung 
tiberalle Menschen legen."  (Die  Rechtfertlgung.  Stuttg.  1763. p.62. sq.) 

Cf.  quae  dieta  sunt  supra  P.  Ili,  c.  2.  se£t.  2.  §  5.  d.  p^JU.  c.  3. 
§  1.  a.  p.  134.  sq. 

b)  Ita  dicimur  juatificari  fide,  ex  fide,  per  fidern,  Jiom.  8,  28.  et  SO. 
Oal.  S,  24.  Quando  autem  de  fide  dlCltur  in  caau  recto,  quod  juMìfieet, 
locutio  videtur  esse  metonimica.  Non  euim  aenaua  est,  fidem  abeolvere 
hominem  aneccatia  et  reputare  eum  juatum,  aed  dicitur  fide*  jwstificare. 


latiorla  signlficatlonia  loco  praepositionis  .per1  usurparunt;  propter 
fldem  autem  nos  justiflcart  dicentes,  tldem,  quatenus  cum  obiecto  suo, 
Christi  sci.  merito,  concrescit,  intellexerunt  et  propter  huius  dignl- 
tatem  fldem  tanti  fecerunt.  Licet  autem  non  propter  fidem  in  se  conn 
aideratam  justiflcemur  et  salvemur,  propter  incredulitatem  tamen  damH 


Beliti  Conip.  ed.  Walther.   Ili . 


18 


Digitized  by  Google 


274 


PART.  UI.    CAP.  V. 


namur.  Haec  enim  damnationem  meretur,  fldes  autem  nihil  meretur, 
sed  tantum  est  medium  vel  instrumentum,  quo  Coristi  justitia  flt 
nostra."    (Th.  posit.-pol.  II,  376.) 

Idem  :  ,, Fides  nec  qualificative,  ut  virtus  est,  nec  qujjoJltatiyjì,  ut 
magna  vel  parva  est,  seÀxcIatlvc,  ut  ad  Christum,  tanquam  objectum 
suum,  refertur  ipsumque  respicit,  in  artlculo  justllicationis  conside- 
ratur."    (L.  c.) 

Idkm  :  „  .Fides  elevata  depnni&aii(L'  VIdentes  professores  quidam 
■kC.*   Juliani,  nominattm  Georg,  òalixtuy,  justiticationem  nostrani  fldei  pas- 
,»  .,  .  .       . .  ,  ,Blm  in  sacris  adscribi,  candem  in  comparatione  ad  reliqua  opera  Merari 
.  ~  «y.  ~-  i  »'<y  -»  (velextolli)  et  ad  justitiam  imputar!  nobis,  statuit.  Verumenlmvero, 
•     t  ~,.J  u-''/i~.C.         l\cet  m  scripturis,  ut  Rom.  4,  5.,  phrasis  haec  legatur:  ,  fidem  ad  justl- 

tiam  imputar!',  secundum  analogiam  fldei  tamen  esset  explicanda. 
Distinguens  in  eodem  capite  Paulus  inter  imputationem  secundum 
gratlam  et  secundum  debltum  viam  interpretandi  phrasin  banc  nobis 
monstrat.  Fides  nimirum,  quae  alias  in  se  considerata  est  admodum 
languida,  concretive  sumitur,  quatenus  cum  objecto,  quod  apprehendit, 
Chrlstl  merito,  concrescit."    (L.  c.  p.  377.) 

c)  De  cujus  natura  vid.  cap.  praeced.  IH. 

§  io. 

Praeter  liane  vero  fidenti  alimi  nihil*  nostra  parteb  prò 
causa  justificationis0  haberi  potest. 

a)  Vid.  Rom.  5,  28.  Gal.  2,  16.  Rom.  8,  2—6.,  ubi  Paulus  fidem 
operi  bua  quibuslibet,  non  solura,  quae  juxta  legem  naturae  ex  viribus 
naturae  fiunt,  sed  in  genere  operiba»  legis,  quae  ad  praescriptum  legis 
q^uibuscunque  viribus  tiunt,  in  hoc  contradistinguit,  quod  per  ìUam  homo 
jwstificetur,  per  haec  non  item.  Unde  rccte  dicitur,  fidem  sòlam  just-ificare, 
seu  fidem  ex  parte  nostra  esse  id,  cujus  intuitu  Deus  noi  justificet, 
et  quicquid  non  est  ipsa  fides  (etsi  cum  fide  conjunctum  sit),  id  a 
nostra  parte  prò  justificationis  causa  haberi  non  debere.  Conf.  b.  Ma*. 
Disp.  cit.  de  Justif.  §  38.  et  Tract.  de  Eccles.  P.  IL  Disp.  V.  g  56. 

È 377.  sqq.  §  75.  sqq.  p.  395.  sqq.     Vindic.  Bib).  Gloss.  contra 
rberm.  Disp.  II.  §  18.  sqq.  p.  96.  sqq. 

(Apologia  A.  C:  „Remissio  peccatorum  est  res  promissa  propterl  -  / 
Cbjistum.  Igitur  non  potest  acclpi^  nisi  sola  fide.  Nam^promissioJ  / 
accipi  no_n  potpst,  nisi  sola  Ade.  Rom.  4,  li.  :  .Ideo  ex  flcTe,  ut  sit  firma 
promissio,  secundum  gratiam';  quasi  dicat:  si  penderet  res  ex  meritis 
nostri*,  incerta  et  inutilis  esset  promissio,  quia  nunquam  constituere 
possemus,  quando  satis  meriti  essemus.  Idque  facile  intelligere  que- 
unt  peritae  conscientiae."    (Art.  4.  p.  102.) 

Form.  Cokc.  :  ,,Wir  gliiuben,  lehren  und  bekennen,  dass  zu  Erhal- 
tung  reiner  Lehre  von  der  Gerechtigkcit  des  Glaubens  fiir  Gott  uber 
den  particulis  exclusivis,  das  ist,  iiber  nachfolgende  Wort  des  helligen 
Apostels  Pauli,  dadurch  der  Verdlenst  Christi  von  unsern  Werken 
gànzlich  abgesondert  und  Christo  die  Khre  allein  gegeben,  mlt  beson- 
derm  Fleiss  zu  halten  sei,  da  der  heilige  Apostel  Paulus  schreibt:  Ausi 
Gnaden,  ohue  Verdìenst,  ohne  Gesetz,  ohne  Werk,  nicht  aus  den  Wcr-1 
ken,  welche  Wortc  alle  zugleich  so  vici  heisseu  als  allein  dnrcb  denl 
Glauben  an  Christum  werden  wir  gerecht  und  selig."    (Art.  3.  Epit.J 
p.  629.) 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONB. 


275 


Lutherus:  „Ich  habe  eure  Schrift  empfangen  roit  den  zwo  Qua- 
stloneu  odor  Fragen,  darla  ihr  meines  Berichts  begehrt;  erstlich, 
warum  ich  zun  Romern  am  8.  Cap.  die  Worte  8t.  Pauli:  ,Arbitramur, 
hominem  justiflcari  ex  il  de  ub.iyuc  operlbus',  also  verdeutscht  habe: 
,Wir  halten,  dass  der  Men.sch  gerecht  werde  ohne  des  Gesetzes  Werk, 
gll'  jn  durch  den  Glauben'.  Und  zelgt  daneben  an,  wie  die  Papisten 
slch  iibcr  die  Massen  unnùtze  machen,  weil  im  Text  Paoli  uicht  stehet 
da»  Wort  sola,  allein,  und  sei  solcher  Zusatz  von  mir  nicht  zu  leiden  in 
Gottes  Worten  u.  8.  w.  .  .  Ich  habe  hie  Ròm.  3.  fast  wohl  gewusst,  dass 
im  lateinischen  und  grlechischcu  Text  das  Wort  solum  nicht  stehet, 
und  hiitten  mich  solches  die  Papisten  nicht  durfen  lehren.  Wahr  ists, 
diese  vier  Buchstaben,  sola,  stehen  nicht  drinnen,  welche  Buchstaben 
die  Eselskòpf  ansehen,  wie  die  Kuh  eln  neu  Thor.  Sehen  aber  nicht, 
dass  glelchwohl  die  Meinung  des  Textes  in  sich  hat,  und  wo  tmins  wlll 
klar  und  gewaltlgllch  verdeutschen,  so  gehoret  es  hinein.  Denti  ich 
habe^Dcutsch.  nicht  Lateinisch  noch  Grlechisch  reden  wollen,  da  ich 
0eotscn  Ed  reden  im  Dolmctschen  vorgenommen  batte.  Das  ist  aber 
die  Art  unsrer  deutschen  Sprache,  wenn  slch  elne  Rede  begibt  von 
zweien  Dingen,  der  man  eins  bckennet,  und  das  andere  verneinet,  so 
braucht  man  des  Worts  solum  (allein)  neben  dem  Wort  , nicht  odor 
kein'.  Als  wenn  man  sagt:  Der  Bauer  bringt  allein  Kom,  und  kein 
Geld.  Nein,  ich  habe  wahrllch  jetzt  nicht  Geld,  sondern  allein  Korn. 
Ich  habe  allein  gegessen,  und  noch  nicht  getrunken.  Hast  du  allein 
geschrieben,  und  nicht  iiberlesen?  Und  dergleichen  unziihlige  Welse 
Im  tiiglichen  Brauch.  In  diescn  Reden  alien,  obs  gleich  die  lateinische 
oder  griechische  Sprache  nicht  thut,  so  thuts  doch  die  deutsche,  und 
ist  Ihre  Art,  dass  sie  das  Wort  .allein'  hinzu  setzt,  auf  dass  das  Wort 
,nicht  oder  kein»  desto  vòlliger  und  deutllcher  sei.  Denn  wiewohl  Ich 
auch  sage  :  Der  Bauer  bringt  Korn  und  kein  Geld,  so  lautet  doch  das 
Wort  ,kein  Geld*  nicht  so  vòllig  und  dcutlich,  als  wenn  Ich  sage  :  Der 
Bauer  bringt  allein  Korn  und  kein  Geld  ;  und  hilft  hie  das  Wort , allein' 
dem  Wort  ,keln'  so  vie!,  dass  es  elne  vòllige  deutsche  klare  Rede  wird. 
Denn  man  muss  nicht  die  Buchstaben  in  der  lateinischen  Sprache  fra- 
gen,  wie  man  soli  deutsch  reden,  wie  diese  Esel  thun;  sondern  man 
muss  die  Mutter  im  Hausc,  die  Kinder  auf  der  Gasse,  den  gemeinen 
Mann  auf  dem  Markt  drum  fragen,  und  denselblgen  auf  das  Maul  sehen, 
wie  sie  reden,  und  damach  dolmetschen,  so  verstehen  ale  es  denn,  und 
merken,  dass  man  deutsch  mit  ihnen  redet.  .  .  Aber  nun  habe  ich  nicht 
allein  der  Sprachen  Art  vertrauet  und  gefolget,  dass  ich  Rom.  3. 
(V.  28.)  solum  (allein)  habe  hinzu  gesetzt;  sondern  der  Text  und  die 
Meinung  St.  Pauli  fordern  und  erzwingens  mit  Gewalt.  Denn  er  han- 
delt  ja  daselbst  das  Hauptstuck  christlicher  Lettre,  namllch,  dass  wir 
durch  den  Glauben  an  Chrlstura,  ohne  alle  Werke  des  Gesetzes,  gerecht 
werden,  und  schneidet  alle  Werke  so  reln  ab,  dass  er  auch  sprlcht,  des 
Gesetzes  (das  doch  Gottes  Gesetz  und  Wort  ist)  Werke  nicht  helfen 
zur  Gerechtlgkelt.  Und  setzt  zum  Exempel  Abraham,  dass  derselbige 
sei  so  gar  ohne  Werke  gerecht  worden,  dass  auch  das  hdchste  Werk, 
das  dazumal  neu  geboten  ward  von  Gott,  vor  und  iibcr  alien  andern 
Gesetzen  und  Werken,  namllch  die  Beschncidung,  ihm  nicht  geholfen 
habe  zur  Gerechtigkeit,  sondern  sci  ohne  die  Beschneidung  und  ohne 
alle  Werke  gerecht  worden  durch  den  Glauben,  wie  er  spricht  Kap.  4. 
(V.  2.)  :  Ist  Abraham  durch  Werke  gerecht  worden,  so  mag  er  slch 
riihmen,  aber  nicht  vor  Gott.  Wo  man  aber  alle  Werke  so  reln  ab- 
schneidet,  da  muss  ja  die  Meinung  sein,  dass  allein  der  Glaube  ge- 
recht mache.  Und  wer  deutlich  und  durre  von  solchem  Abschnetden 
der  Werke  reden  wlll,  der  muss  sagen  :  allein  der  Glaube,  und  nicht 
die  Werke,  machen  uns  gerecht.  Das  zwinget  die  8ache  selbst  neben 
der  Sprachen  Art.  Ja,  sprechen  sic,  es  lautet  ftrgerlich,  und  die  Leute 
lernen  daraus  verstehen,  dass  sie  keine  gute  Werke  thun  durfen.  We- 
ber, was  soli  man  sagen,  ists  nicht  vlel  Urgerllcher,  dass  St.  Paulus 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  V 


selbst  nicht  sagt,  alleln  der  Glaube,  sondern  schiittets  wohl  gròber  her- 
aus,  und  stosset  dem  Fass  den  Bodeu  aus,  und  spricht,  ohne  des  Ge- 
setzes Werke?  Und  Galat.  1.  (2,  16.)  :  Nicht  durch  die  Werke  des  Ge- 
aetzes,  und  dess  viel  mebr  an  andern  Orten.  Denn  das  Wort  .alleln 
der  Glaube1  mòchte  noch  elne  Glosse  Ancien;  aber  das  Wort  ,ohne 
Werke  des  Gesetzes'  ist  so  grob,  argerllch,  sclùindllch,  dass  man  rait 
keiner  Glosse  helfen  kann.  Wie  viel  mehr  mòchten  hieraus  die  Lente 
lernen  keine  gute  Werke  thun,  da  sie  hòren  mit  so  diirren  starken 
Worten  von  den  Werken  selbst  predi  gen  :  keine  Werke,  obne  Werke, 
nicht  durch  Werke.  Ist  nun  das  nicht  argerllch,  dass  man  ,ohne 
Werke,  keine  Werke,  nicht  durch  Werke'  prcdigt,  was  sollts  denn 
8rgerlich  sein,  so  man  diess  .alleili  der  Glaube'  predigt.  Und  das  noch 
argerlicher  ist,  St.  Paulus  verwirft  nicht  schlechte  gemeine  Werke,  son- 
dern des  Gesetzes  selbst.  Daraus  mòchte  wohl  Jemand  sich  noch 
mehr  argern,  und  sagen,  das  Gesetz  sei  vcrdammt  und  verflncht  vor 
Gott,  und  man  solle  eitel  Bò'ses  thun,  wie  die  thiiten  Roman.  3.  (v.  8.)  : 
Lasst  uns  Boses  thun,  auf  dass  es  gut  werde  ;  wie  auch  eln  Rottengeist 
zu  unserer  Zeit  anflng.  Solite  man  ura  solcher  Aergernlsse  willen 
St.  Paulus  Wort  verleugnen,  oder  nicht  frisch  und  frel  vom  Glauben 
reden?  Lieber,  eben  St.  Paulus  und  wir  woilen  solch  Aergerniss  haben, 
und  Iehren  um  keiner  andern  Ursache  willen  so  stark  wider  die  Werke, 
und  treiben  allein  auf  den  Glauben,  dass  die  Leute  sollen  sich  argern, 
stosscn  und  fullcn,  damit  sie  mògen  lernen  und  wissen,  dass  sie  durch 
ihre  guten  Werke  nicht  fromin  werden,  sondern  alleln  durch  Christus 
Tod  und  Auferstehen.  Kònnen  sie  nun  durch  gute  Werke  des  Gesetzes 
nicht  fromm  werden,  wie  viel  weniger  werden  sie  fromm  werden  durch 
bòse  Werke,  und  obne  Gesetz?  Darum  folget  es  nicht:  gute  Werke 
helfen  nicht;  darum  helfen  bose  Werke.  Glclch  als  nicht  fein  folgt: 
die  Sonne  kann  dem  Blindcn  nicht  helfen,  dass  er  sehe;  darum  musa 
ihm  die  Nacht  und  Flnsterniss  helfen,  dass  er  sehe.  Mlch  wundert 
aber,  dass  man  sich  in  dieser  òffentlichen  Sache  so  mag  sperren.  Sage 
mir  doch,  ob  Christus  Tod  und  Auferstehen  unscr  Werk  sei,  das  wir 
thun,  oder  nicht?  Es  ist  ja  uicht  unser  Werk,  noch  einlges  Gesetzes 
Werk.  Nun  macht  uns  ja  Hllein  Christus  Tod  und  Auferstehen  frel  von 
Sii  udori,  und  fromm,  wie  Paulus  sagt  Rom.  4.  (v.  25.)  :  Er  ist  gestor- 
ben  um  unserer  Siinde  willen,  und  auferstanden  um  unserer  Gerechtig- 
keit  willen.  Welter  sage  mir,  welches  ist  das  Werk,  damit  wir  Chri- 
stus Tod  und  Auferstehen  fassen  und  halten?  Es  muss  ja  keln  Uusser- 
llch  Werk,  sondern  allein  der  einlge  Glaube  im  Herzen  sein  ;  derselbige 
allein,  ja  gar  allein,  und  ohue  alle  Werke,  fasset  solchen  Tod  und  Auf- 
erstehen, wo  es  gepredigt  wird  durchs  Evangellon.  Was  ists  denn  nun, 
dass  man  so  tobet  und  wiithet,  ketzert  und  brennet,  so  die  Sache  im 
Grunde  selbst  klitrlich  da  liegt  und  bewelset,  dass  alleln  der  Glaube 
Christus  Tod  und  Auferstehen  fasse  ohne  alle  Werke,  und  derselbige 
Tod  und  Auferstehen  sei  unser  Le  ben  und  Gercchtigkeit?  So  es  denn 
an  ihm  selbst  òffentlich  also  ist,  dass  allein  der  Glaube  uns  solch  Leben 
und  Gerechtigkelt  bringet,  fasset  und  gibt;  warum  soli  man  denn  nicht 
auch  also  reden?  Es  ist  nicht  Ketzerei,  dass  der  Glaube  allein  Chri- 
stum  fasset  und  das  Leben  gibt;  aber  Ketzerei  muss  es  sein,  wer  sol- 
ches  sagt  oder  redet.  Sind  sie  nicht  toll,  thòricht  und  unslnnlg?  Die 
Sache  bekennen  sie  fùr  recht,  und  strafen  doch  die  Rede  von  dersel- 
bigen  Sache  fur  unrecht.  Elnerlel  zugletch  muss  belde  recht  und 
unrecht  setu.  Auch  bin  icbs  nicht  allein,  noch  der  erste,  der  da  sagt, 
allein  der  Glaube  macht  gerecht;  es  hat  vor  mir  Ambrosius,  Aug.  und 
viele  Andere  gesagt.  Und  wer  St.  Paulum  lesen  und  versteben  soli, 
der  muss  wohl  so  sagen,  und  kann  nicht  anders;  seine  Worte  sind  zu 
stark,  und  leiden  keln,  ja  gar  keln  Werk.  Ists  keln  Werk,  so  muss  der 
Glaube  allein  sein.  O  wie  solite  es  so  gar  elne  feine,  besserliche,  un- 
firgerllche  Lehre  sein,  wenn  die  Leute  lernten,  dass  sie  neben  dem 
Glauben  auch  durch  Werke  fromm  roochten  werden.    Das  ware  so  viel 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE 


277 


gesagt,  class  nlcht  allein  Chris  tu  s  Tod  un  se  re  Sunde  wegn&hme,  son- 
derò unse  re  Werke  th&ten  auch  etwas  dazn.  Das  hlesse  Chrlstus  Tod 
fera  geebret,  dass  unsero  Werke  ihm  hiilfen,  und  konnten  das  auch 
thun,  das  er  Uni t,  auf  dass  wir  ibm  gleich  gut  und  stark  wàren.  £s  ist 
der  Teufel,  der  das  Blut  Christi  nlcht  kann  ungeschandet  lassen.  Weil 
nun  die  Sache  Ira  Grunde  selbst  fordert,  dass  man  sage,  allein  der 
Glaube  macht  gerecht,  und  unserer  deutschen  Sprache  Art,  die  solches 
auch  lernt  also  auszusprechen,  habe  dazu  der  helligen  Viter  Exempel, 
und  zwlnget  auch  die  Gefahr  der  Leute,  dass  sie  nlcht  an  den  Werken 
hangen  bleiben,  und  des  Glaubens  fehlen,  und  Christura  verlieren,  son- 
derllch  zu  dleser  Zeit,  da  sic  so  lange  her  der  Werke  gewohnet,  und 
mit  Macht  davon  zu  reissen  sind  :  so  ists  nicht  allein  recht ,  sondern 
auch  hoch  vonnòthen,  dass  man  aufs  Allerdeutlichste  und  Volligste 
heraussage,  allein  der  Glaube  ohne  Werke  macht  fromra."  (Eln  Send- 
brlef  vora  Dolmetschen  u.  s.  w.  1680.  Luther's  Sammtliche  Werke. 
Erlangen.    Band  65,  p.  104.  109.  sq.  115 — 118.) 

H.  Kromayerus :  „Quantumvis  esclusiva  in  c.  8.  ep.  ad  Rom. 
v.  28.,  ubi  Lutherus  eam  in  versione  sua  germanica  posuit,  tara  tò 
ypànfin  .non  inveniatur,  parti m ^tamen  ex  oppositione,  partim  ex  alila 
scripturae  locis  probari  pbtest.  Oppòsitlo  tum  in  hoc,  tura  Ih  alila 
scrlpturae  locis  plurfbiis  habetur.  Loca  parallela  si  conferimus,  in  ep. 
2-  i«  voces  ^jjL^j^nounjs^fljJc^  quoad  tot  idem  apices  leguntur. 
Jti.  particula '  u»u>i>  habetur,  cum  salvator  ad  principem  syna- 
licit:  M ritmi-  -,cnve.  1.  e.,  tantum  crede."  (Th.  poslt.-pol.  II,  374.) 

Idem:  ,,Notandum  circa propositionem  hanc exponibilem,  quae  ad 
classem  exclusivarum  a  logicis  refertur:  .Fides  tantum  justiflcat',  ean- 
dem  a  quibusdum  nostratlum  prò  esclusiva  subjecti,  a  quibusdam  prò 
esclusiva  praedicati  haberi.  Qui  ad  cxcliislvam  praedicati  referunt, 
propositionem  hanc  ita  resolvunt:  Fides  est,  quae  tantum  justiflcat. 
Verumenimvero  propius  ad  v«;rltatis  tieoullibrUnn  vldentur  accedere, 


qui  ad  excluslvara  iublecti  referunt.  Non  enlm"plura  praedicata  per  ex-  i 
cluslvam  istaiiTaparitclpàTIoue  sùbjectl  excluduntur,  quia  de  fide  longe 
plura  praedlcari  possunt,  quam  justiflcatio,  v.  9.  quod  Deo  placeat, 
quod  a  Sp.  S.  accendatur,  quod  moritura  Christi  apprehendat,  quod  per 
caritatem  siteflicax;  sed  plura  subjecta  potius  a  participatione  prae- 
dicati excluduntur.  Nihil  euim  est  ex  parte  nostra,  de  quo  justiflcatio 
dici  et  praedicari  queat,  quam  tides,  ut  recte  cum  logicis  elegantioribus 
notat  dorainus  D.  Hoepfnerus  in  disp.  sua  prima  de  justif.  Si  quis 
verbum  et  sacramenta,  de  quibus  etiam  justiflcatio  dici  potcst,  objiciat, 
cadoucm  istum  logicum  reponimus:  Esclusiva  non  excludit  concoml- 
tantia."    (Th.  poslt.-pol.  I,  660.) 

•       Quknstbdtics:  ,,Bellarminus  1.  1.  de  justif.  c.  12.:  ,Sl',  inquit, 
,, fldes  sola  justlflcaret,  id  etiam  faceret,  si  esset  sola  absquc  dllectione, 
'et  hoc  modo  fldem  etiara  inortuara  justiflcare,  quia  tides  sinc  operibus 
Hit  res  mortua.'    Resp.  :  1 .  Fides  justiflcat  virtutlbus  illls  absentibus 


men  non  separato  a  reliquis  corporls  membrls,  quia  tunc  neque  proprie 
qcuJus  est.  Ita  fldei  soli  adscribitur  justiflcatio,  non  tameu  avulsae  a 
caeterfs  pletatis  studiis.  Quoties  Scriptum  justlflcationem  nostrani  tri- 
buit  fldei,  sic  intelllgitur  Illa  fldes,  quae  non  sola  est,  sed  viva  et  per 
caritatem  efticax,  ut  tamen  caritas  sit  nota,  adjunctura  et  consequens 
necessarium  fldei  justiflcantis,  non  vero  concausa  justiflcationis  et  quae 
sociallter  cum  fide  concurrat  ad  justlflcationem.  Sola  fldes  apta  nat& 
«st  ad  apprchenslonem  lmputatae  nobis  justitiae  Chiistl  et  remissionis 
peccatorum  in  sanguine  ipsius,  in  qua  nostra  coram  Deo  justiflcatio 


Digitized  by  Google 


278 


PART.  III.    CAP.  V. 


sita  |est,  et  cum  legis  opera  removeantu r  a  justiflcatione  ex  fide,  ab 
eadem  etiam  debet  removeri  caritas,  quae  legis  est  complementum, 
Rom.  13,  10."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  804.) 

Hollazius:  ,,Instantia:  Quaecunque  fldes  nunquam  est  sola,  illa 
nuncquam  sola  justiflcat.  Fides  justlAcans  nunquam  est  sola,  ergo. 
Resp.  :  >\;-.  unii,  et  disi.  <oj_¥T  fld*'1  U^MtaUlkW  et  uflìcium  seu  tmimsv 
et  vii»  justlflcam.  Fides  iustiflcat  sola,  tametsi  nunquam  alt  sola,  sed 
cum  carltate,  spe  et  aliis  interni*  motibus  conjuncta.  Sic  solus  intel- 
ligit  iutellectus,  licet  cum  voiuntate  sit  conjunctus;  soli  vident  oculi, 
quamvis  ipsis  coexistant  aures  et  nares;  solus  sapor  pomi  afflclt 
gustum,  quantumvis  ipsum  comitetur  odor  et  color  ejusdem  pomi." 
(Exam.  P.  [il.  s.  1.  c.  8.  q.  9.  p.  908.) 

Gbrhakdus:  „Fides,  g^jjijLemy  justiflcat,  sola  ad  illuni  actum  con- 
currit;  interim  lpsa  fldes  psTlflcans  non  est  sola,  multo  minus  cum 
vitiis,  h.  e.,  peccatis  contra  conscientiam,  consistit,  quomodo  ergo  cum 
vitlis  justiflcarct?  Agere  Diaesupoopit  i»s**»-;  fliie8_verjft Ui>n_conjjtetlt 
cum  vitiis,  ergo  non  justiflcat  cum.  vilib."    (L.  de  justif.  §  175.)  " 

b)  Nani  gratiae  divinae  et  merito  Christi  fides  non  opponitur,  sed 
subordiuatur.    Vid.  Rom.  3,  24-  2">. 

Qiienstkptius  :  „Particula  exclusiva  ,sola'  in  hac  propositione: 
.Sola  fldes  justiflcat',  non  excludit  diversa  causarum  genera,  sed  eadem 
subordinai  Non  enim  1.  oppouitur  gra(iae  Dei  seu,  quod  idem  est, 
gratuito  })ei  favori,  justiflcationis  causae  efficienti  principali  ;  2.  non 
merito  Christi,  causae  ejusdem  meritoriae;  nec  3.  verbo  et  sacramenti», 
quae  causae  instrumentales  justiflcationis  nostrae  a  parte  Dei  oflVrentls 
et  dantis  suut;  sed  nostri*  operibjfè,  utpotc  quae  hac  propositione  ex- 
cluduntur;  sicut  propositio  haec:  , Fides  sola  justiflcat',  aequipolleat 
huic:  Fides  nbsque  operibus  justiflcat."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  795.) 

Gkaukkus:  ,,Plures  quidem  sunt  causae  instrumentales  justiflcatio- 
nis, nempe  praedlcatio  verbi  et  sacramenta,  per  quas  beneficia  Christi 
nobis  offeruntur;  sed  taraen  est  unica  causa  iustrumeDlAli^U^t&L&B- 
dens.  Ex  quibus  apparet,  quo  sensu  dicatur  a  nostris  ecclesiis,  nos 
sola  fide  justiflcarl,  nempe  sola  Ade  tanquam  causa  iustrumentali  appre- 
hendentc.  Manct  tamen  siraul  verum,  quod  Mlm^Christi  obedientia 
justlflccmur,  nempe  tauquam  causa  meritoria;  mauet  et  hoc  verum, 
quod  sojQjuiaerieordia  iteijustiflcemur,  nempe  tanquam  causa  «rionali 
et  SfiSgWXtt0BUÉt.  Atque  sic  'in  quolibet  genere  causarum  justificationia 
particula  ,sola*  adhiberi  seu  usurpati  potest  sano  sensu,  ut  nulla  fiat 
prorsus  contradictio.  Omnes  hae  tres  causae  comprehcnduntur  In  usi- 
tatlssimo  ilio  Christi  dicto  .loh.  3.  :  ,8ic  Deus  dilexit  mundum*  etc." 
(Grauerus  redivivus,  h.  e.,  praelection.  in  A.  C.  p.  690.  sq.) 

c)  Sive  tantumdeni  conferre  dicatur  ad  justificationem,  quantum 
fides  coufert .  «ine  aiiquanto  minus. 

Form.  Conc.  :  ,,Demnach  verwerfen  und  verdammen  wir  alle  nach- 
folgende  Irrthum:  ...  11.  Dass  dcrGlaube  nicht  rechtfertlge  ohue  die 
gutcn  Werke,  also,  dass  die  guten  Werkc  nothwendig  zur  Gerechtigkeit 
erfordert,  oline  derselben  tìegeimdrligkeit  djer  Mensch  nicht  gerecht- 
fertigt  werdeu  kuune."    (Epitom.  art.  3.  p.  529.  sq.)  J> 

C.  LoEScnKRUs:  ..Alia  est  operum  praesentia,  et  alia  eorum  ope- 
rano sire  infiuxus  iu  effectum.    Vera  enim  fldes  sempcr  (ergo  etiam  in 

v  ,f.  opere  justiflcationis  et  gloriflcationls)  secum  habet  bona  opera,  quae 
ipsi  praesentissima  sunt;  at  vero  ut  opera  ea  simul  cum  Ade  in  iustifl- 

•T  i»-^  catione  m  influant,  necesse  non  est;  quemadmodura  manus  veroerans 
pracsentem  secum  habet  calorem  et  colorem,  qui  tamen  In  effectum 
verberationis  neutiquam  coiufluunt  aut  allquld  ejus  efllciunt."  (Th. 
thet.  Witeberg.  1701.  p.  263.) 


Digitized  by  Google 


DB  JUSTIFICATIONB.  279 

H.  Kromayerus:  ..Sola  Ade»  iustlflcat.  sed  solitaria  non  exlatlt." 
(Th.  poslt.-pol.  II,  374.) 

Form.  C'onc. :  ,,Manet,  quod  Lutherus  recte  dlclt:  .Bene  con-f 
veni  un  t  et  sunt  connexa  inscparabiliter  fldes  et  opera  ;  sed  sola  jUìesì 
est,  qoae  apprehendit  benedlctionem  sine  operibns,  et  tamen  nunquam] 
€st  sola.*1    (Solid.  Declar.  Art.  3.  p.  619.) 

Eadkm  :  ,,Aber  hier  muss  init  sondenn  Fleiss  darauf  gir  gute  Acht 
gegeben  werden,  wenn  der  Artikel  der  Kechtfertigung  reln  bleiben  soli, 
dass  nlcht  dasjenigc,  was  vor  dem  Glaubcn  hergehet,  und  was  demsel- 
ben  MChfolget,  zugleich  ralt  in  den  Artikel  der  Rechtfertigunt:,  als 
dami  nothig  unii  gehorig,  eingemenget  oder  eingcschobcn  wcrdc,  weil 
nicht  eins  oder  gleich  ist  vojL_detJ3ekuliruiig  AJud  i'on  -der  IU-chtfertl- 
fc  guotf  y.u  reden.    Dctiu  niclit  aìlcs,  was  zur  Bckehrung  Kchurct.  aueh 

zugleich  iu_di:u . Ali IKd j]exJki:ll^lÌ^i^MÌ4uir*»t ,  in Ji  nd  z u  wc  1  c he m 
alleju  gdiuiet  und  vonnothen  LsuGottcs  Guade,  der  Verdienst  Curiati, 
~3ér  (Jlaul>eJ  s<)  sólclies  in  der  Wrheissuug  dea  Évaugelil  anuimuiet,  da- 
rfurcTT  ti ns  die  Gè reèTiligReil'Curisti  zugvrccuuel  wird,  dalier  wir  er- 
langen  und Taben  Ve  rm-hunt:  der  Sun.deu,  Vcrsuhuung  niit GòtVTTle 
IvindseTmft  und  Erbseltaft  dea^wjjgen  Lebens."    (Art.  3.  SoTT  Declar" 

Gerhardus:  „Quod  pontificii  disputant,  gratiam  Del  tribuere 
nostri»  operibus  vira  justificandL  cura  merito  Chrlsti  concurrere  ope- 
rum  nostrorum  merita,  illud  ù#p  ypajfa  asserltur  nec  convenit  cum 
oppositlonlbus  apostolici»  Inter  gratiam  et  opera,  Inter  credere  et  ope- 
rar!. "    (L.  c.  §  152.) 

Idem:  ,,Derogatur  Abrahae  justlflcatio  ex  operibus;  jam  vero! 
tempore  Abjaluuì  Ifgps  nff r^mnnlaVff  i'""'1""1  txant,  latas :  ergo  non 
possunt  inteliigi  opera  juxta  leges  ceremoiilaleji  Jacta*  •  •   Si  opcriburt 
^cpg^J5,re«ldjà^^eXJ.u>t'.^U»  «luomodo  opera  legis  ceremonlalia  es- 
clude re  n  tur,  cum  ceremoniarum  observatio,  ad  primam  decalogi  tabu-I 
lam  pertfncns,  divini  cultus  pars  fuerlt  non  postrema?"    (L.  de  justTf.l 

§151.)  jCi    l'v'"  "r 

•  »'  a!  QtFKNSTKDTIUS:  ,, Distinir.  Li^f-,^  4  7.  inter  ffAiisam  et.  eflfcftyjji    ""L       ///  7' 

.      t'  1  Christus  ad  Simonem  de  Maria  mci^^i&m  issa  el  peccata  multa,  nam  *  *•  *>  .  *V» 

******  7' dllexit  multum.'  Hinc  pontificii  cantati»  meritum  inferunt,  cum  tamen  . 
•r**  ;satls  manifeste  liqueat,  remissionem  peccatorum  causam  fulsse  et  non/ 
Ktfcni»         etfectum  dllectlonls.    LysTsT^UÌa,h.  fxnan  es^oausa^  curjx's  sitj  sed  -il.'— 
causa,  cux  CtìgnoaeaLur,  non  est  causa  cojisequéntis,  sed  cojise_queniiae,  -  -    •  -•  . 
.  .  >-  ^qualis  est  dyductio-cx  praemissl».    Sic  dicimus:  Ibi  est  igni»,  quia  est 
~~~        '  fumus,  cura  tamen  furati»  non  est  causa  lgnls.    Sic  anelila  dlcebat 
Petro:  ,Tu  es  Galilaeus,  quia  sermo  tuus  U 
erat  causa,  cur  Petrus  esset  Galilaeus,  sed 
stus  non  a  dllectione  ad  peccatorum  reraissi 
/       quam  a  causa  ad  effectum,  sed  potius  ab  effectu  ad  causam  antegregsam 
decliirand'"»  ratioeinando  progreditili-,    Causam  vero  remrssionis  pec- 
catorum ipse  indicat  subjieiens  :  ,Fides  tua  te  sai vam  fecit*.  v.  50. 
Particula  itaque  in  non  est  causali»,  sed  ratiocinativa,  sive  non  notat 
causam  rei,  sed  conclusioni».    Idem  respondendum  ad  locura  1  Joh.  8, 
14."    (L.  c.  8.  2.  q.  7.  f.  802.  sq.)  j  , 

Huel8emannu8:  ,,Dictura  apostoli  ad  Rora.  10.  10.  :  .Corde  ere-   »»u«*.it     ■-  '  /  <  • 
dltur  ad  justltlam,  ore  flt  confessio  ad  salutem',  nequiiquara  slgniflcat,/        Mf'J,  " 
confessionem  ori»  tei  quodeunque  aliud  bonum  opus,  contradistinctum  .««——' 
fidei  cordi»,  necessarium  esse  ad  salutem,  sive  tanquam  causam  sine 
qua  non,  sive  tanquam  medium  causale,  sive  tanquam  meritum  analo- 
gura,  congrnura  aut  condlgnum;  neque  signlflcat,  salutem  distlnctas 
causas  habere  a  causi»  justitiae  irapetrandae,  aut  ad  justitiam  con- 
sequendam  sufflccre  quidem  solam  fldem  cordls,  ad  salutem  autem 
consequendara  reqniri  praeter  fidera  cordls  etlam  confesslonem  oris.  . . 
<Juoad  signiflcatura  particulae  ajj  manifestum  est,  eo  qualemcunque 


lgnls.    Sic  anelila  dlcebat   ,     ,  ^ 

te  prodit.*   Sermo  ille  non  •     **£J^r*.J*»/L-  ^ 
ti  lndieium.    Adeoque  Chri-  j  'tJ  f 
ssionetn  ar^umentatur,  tam-  ✓ 


Digitized  by  Google 


280  PART.  HI.     CAP.  V. 

analoglam  unius  ad  alterano  notari,  flpu  rnnsam.  ut  Phil.  1,  19.: 
.Tribulatio  prodcst  ad  salutem',  2  Cor.  7,  10.  2  Thess.  2,  11.  Lue.  lr 
86.  Rom.  3,  26.  Job.  11,  4.:  , Morbus  non  est  ad  mortera,  «ed  ad  glo- 
riaci Pei',  aliisque  loci*  iuttnitis,  .  .  .  unde  sequitur,  modum  cohaeslo- 
nls,  quo  sul  tis  cohaeret  cum  confessione  oris,  quo  justitia  cohaeret  cum 
fide  cordi»,  aliunde  determlnandum  esse.  .  .  Vera  igitur  solutio  hujus 
dicti  ad  Rom.  10.  haec  est:  1.  Quod  apostolus  per  confessionem  orla 
h.  1.  non  intelligit  confessionem  laudis  et  gratitudini»,  quae  proprie 
bonum  opus  dicitur,  sed  confessionem  agnitionis  et  notjtlae,  i.  e., 
slgnuin.  ajeej^sitae  de  Christo  notitiae,  guTIa  prohatur  i-x~Toco  allegato- 
,  ,  DeuTT30,  14.  :  ,Prope~éfst  HTiiòT  Wrbum  in  ore  tuo  et  in  corde  tuo.1  .  .  . 
•■■*)'&.  Quod  apostolus  eonsecutionem  saluti-,  et  justitiae  non  voluerit  par- 
tiri  inter  confessionem  oris  et  fldem  cordis  tanquam  distinctos  effectus 
dlstinctarum  causarum,  sed  quod  confessionem  oris  et  fldem  cordis 
inquam  nudum  signum notitiae  et  flHoi  pniPHAntla  nllppivprtfc,  ex  occa- 
sione dicti  Mosaici,  quod  antecedit,  vel  ex  eo  patct,  quod  in  declara- 
tione  sententiae  suae  v.  11.  et  18.  salutem  et  gloriam  aeternam  atque 
iversionem  ignominiae  aeternae  soli  fldei  tribuit,  quando  per  particu- 
lam  ratiocinativam  yèn  v.  11.  :  iDiclt^^yj^ Scriptura  :  Quicunque  ere- 
Ut1  etc,  rationem  reddit,  cur  v.  antècedTlO.  dixisset,  corde  credi  ad 


justitiam,  ore  Aeri  confessionem  ad  salutem,  quia  nempe  ex  fide  omnia j  r/ 
justitia  et  salus  sit.  Ex  his,  inquam,  testimoniis,  quibus  apostolus  "'  * 
dictum  v.  10.  comprobat  et  salutem  soli  fldei  tribuit,  apparet,  quod  con- 
fessionem oris  non  tanquam  concausam  saluti-  posuerit,  sed  tanquam 
signum  verae  causae  .  .  .  JÈJfthJi^i-  Norunt  pueri,  praepositionls 
cum  allquo  et  ver  aliuuld  no»  essi-  eandem  vlm.  Quomodo  non  sequi- 
tur: f)euni  nemo  vldebit  sine  gaudio,  diabolum  sine  terrore,  ergo 
gaudium  est  causa  sine  qua  non  videndi  Deum,  terror  est  causa  «ine 
qua  non  videndi  diabolum.  AUributa  sunt  videntis,  non  causae  nec 
media  videndi  Deum,  diabolum,  quomodo  damnati  dicuntur  visuri 
justos  cum  magna  confusione,  Sap.  5,  2.,  quomodo  cruciflxores  <_  liristi 
dicuntur  visuri  eum,  quem  confoderunt,  cum  magna  consternatione, 
Zach.  12,  10.,  atque  ejusmodi  sunt  infinita.  Particula  autem  cum 
sit  indeflnita  et  vi  indeflnitudinis  neget  solum  attributum,  quemad- 
modum  opposita  particula  rum  ponit  solum  attributum,  non  autem  est 
nota  causae,  quod  ex  logicis  addiscltur,  particulae  enim  ex,  per,  a  sunt 
notae  causale*:  ideo  flniendum  seu  determinandum  est  ex  » .*  -,  t 
habltudine,~quae  est  inter  subjectum  et  praedlcatum,  quòd~per  parti- 
culam  sine  vel  cum  separantur  vel  connectuntur,  ut  e.  g.,  quando  Rom. 
3,  28.  dicitur:  ,Justiàcamur  xupk  it*t**v%  sine  operibus' ;  Ebr.  11,  22.: 
,8lne  effusione  sanguinls  non  flt  remlssio  peccatorum*  ;  et  rursus  ibi- 
dem v.  28.  :  .Christus  In  secundo  adventu  videbitur  fupif  àunfiriac,  sine 
peccato*;  Ebr.  2,  (».:  ,Sine  Ade  impossibile  est  piacere  Oeo',  mani- 
festum  sit,  non  esse  utrobique  particulae  idem  significatimi,  sed  hoc 
».  ■  j  r*"  '  ~  .  demani  eruendum  esse  ex  <rr''of,  quam  extrema.  teste  Scriptura  Sacra, 
*  Inter  se  habent.  Testatur  autem  Spiritus  S.,  sanctimoniam  et  quae- 
J£,  \  r  cunque  alia  sanctimoniae  opera  ad  salutis  aeternae  acquisitionem  non. 

habere  ullam  c\iatv  medii  causalis,  sive  principalis  sive  minus  princlpa- 
lls,  eod.  1.  ad  Rom.  Unde  relinquitur,  ex  sola  particula  sine  nihil 
ninnino  sequi,  nisl  solius  attributi  negationem,  queraadmodum  ex 
opposita  particula  cum  nihil  omnino,  quam  sola  attributi  praesentla, 
sequitur;  modum  autem  et  effectum  attributi  determinare  non  spectat 
ad  has  praepositloues  sine  et  cum,  sed  aliunde  ista  determinanda  sunt. 
Per  modum  autem  nudi  attributi  praedlcarl  sanctimoniam  comprchen- 
soris  sive  futuri  visoris  Del,  patet  ex  connexione  hujus  attributi  cum 
aliis  praccedentibus,  ut  tolerantia  arflictionum,  studio  et  dillgentia 
emendationis,  studio  pacis,  v.  12.  13.  et  14.  et  paralleli»  Matth.  5, 
8.  9.  sq.  :  , Beati  mundo  corde,  quia  videbunt  Deum  ;  beati  pacifici,  quia, 
erunt  filli  Dei;  beati,  quia  il  Ioni  m  est  regnum  eoe  Ioni  m.'  Haec  et  similia 
attributa  salvandorum  non  possunt,  nisi  per  manifestam  violentlam 


Digitized  by  Google 


DB  JUSTIFICATIONE.  281 

in  scopum  Christi  de  causa  sine  qua  non  aut  medio  consequendi  salutem 
ae ternani  exponi,  curo  positus  vocam  graramatlcus  ostendat,  esse  nuda 
attributo  salvandorura,  non  causa8."  (Vlndlciae  S.  8.  per  loca  classica 
system,  theol.  p.  121.  sq.) 

Form.  Conc.  :  ,,Es  ist  auch  das  unrecht,  wann  gelehret  wird,  dasa 
der  Mensch  anderergestalt  oder  durch  etwas  anders  selig  miisse  werden, 
denn  wie  er  fur  Gott  gerechtfertiget  wird,  bIho  dass  wir  wohl  allein 
durch  den  Glaubcn  ohne  Werk  gerecht  werden,  aber  oline  Werk  selig 
zu  werden  oder  die  Seligkeit  ohne  Werke  zu  erlangen  sei  unmòglich. 
Dieses  ist  daruro  falscb,  denn  es  ist  stracks  widcr  den  Spruch  Paull 
Ròra.  4..-  ,Die  Seligkeit  ist  des  Menschen,  wclchem  Gott  die  Gerech- 
tigkelt  zureehuet  ohne  Werk.1  Und  Paull  Grund  Ist,  dass  wir  auf  elne 
Weise,  wie  die  Gercchtigkeit,  also  auch  die  Seligkeit  erlangen,  ja  dass 
wir  eben  darmit,  wenn  wir  durch  den  Glaubcn  gerecht  werden,  auch 
zuglcich  erapfangen  die  Klndschaft*  und  Erbsehaft  des  cwlgen  Lebens 
nnd  Seligkeit;  und  derhalben  Paulus  die  particulas  exclusivas,  das  ist, 
solche  Wort,  dadurch  die  Werk  und  eigner  Verdienst  ganziteli  ausge- 
schlossen  wird,  niiralich  aus  Qnaden,  ohne  Werk,  ja  so  stark  bei  dem 
Artikel  der  Seligkeit,  als  bei  dem  Artikel  der  Gerechtigkelt  setzet  und 
treibet.,,    (Art.  3.  Sol.  Declar.  p.  621.  sq.) 

ANTITHESE8. 

Quknstkdtius:  ,,  Ant  Uh  i  *sis:  l.  Punti  fìriorum.  qui  .  .  .  nec  sol  uni 
negant,  solam  fldem  justlflcare,  sed  etiam  inAciantur,  fldem  praecipue 
justiAcare,  cura  praecipuae  partes  cari  Ulti  debeantur.  Concil.  Trld. 
anathenia  dicit  iis,  "qui  sola  mtucTa  uos  JtrstlfTrarl  ajdnt,  Sess.  6.  can. 
12.  cf.  can.  14.  .  .  .  Dicunt,  tldein  non  sol  uni  justiflcare,  sed  una  cum 
sex  alils  actibus,  nempc  timore,  d^lcctlone.  uoefliteutia.  njopgftjto 
SUficjDjeini]_sjicx«imcilta  et  propello  flavae,  vita?..  .  .  2.  Anabaptistarttm, 
asserentlura,  solam  fldcjp  In  Chrlstum  sine  suls  propfils  operibus  et 
passionibus  corani  lieo  «\ymincm  j'^tiflcaj"  •  •  3.  Sgcinianorum  et  Ar- 
Bìiuìanorumj  qui,  etiamsi  concedant,  nos  sola  fide  just  iti  curi,  eain  tamen 
fide  in  per  obsequiosura  assensum  seu  propositi""  obediendl  Deo  vel 
per  obedientiam  ipsam  describunt."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  797.) 

Idkm  :  „Antithesis  :  1 .  Pont\fli;ivrnn\,  statuentium  :  1 .)  Bona  opera 
omnTno  justiticare,  non  tamen  formai  iter,  sed  meritorie,  h.  e.,  bona 
opera  esse  causam  justiticatiojois  nou  fòrmalera,  sed  eftlcientem  et  me- 
rilorlam.  .  .  2.)~0*perlbus  legis  cercmoniaTRlanlùm"aTn^TOfitolo  justi- 
flcatiouem  derogari,  non  vero  operibus  legis  moralis.  .  .  3.)  Vel  si 
etiara  opera  legis  moralis  excludantur  ab  actu  ju stincatura is,  excludl 
tantum  ca,  quae  a  non  renatis  Aant  ante  fldem,  non  vero,  quae  a  rcnatis 
proflciscantur  post  fldem.  2.  Socinianorumf  qui  etiam  nostrae  obe- 
dientiae  slve  nostris  operibus  justiflcationetn  adscribunt.  ,Fidem  justl- 
flcantem  esse  obedlre  praeceptis  Dei,  et  credere,  vera  esse,  quae  Chri- 
stus  dlxit',  Socinus  toto  c.  11  et  12.  P.  4.  de  Servat.  docet.  Idem 
Sociuus  de  Ade  et  opp.  f.  55.  T.  1.  Op.  f.  623  ait:  , Opera  ipsa  justl- 
flcant,  quatenus  executio  sunt  ac  perfectio  et  tanquam  fonna  ipsius 
fldei4.  .  .  Asserunt  porro,  excludi  ab  apostolo  opera  omnibus  numeris 
absoluta  et  perfecta,  non  vero  opera  rà  T/wf  Awaròv  slve  quae  sunt  pos- 
sibllia.  .  .  3.  Arminianurum.  qui  in  Apolog.  c.  10.  p.  Ili  inquiunt:  ,N<> 
que  causa  est  aut  ratio  ulla  est,  quae  Censores  movere  potest,  cur  liane 
Rcmonstrantium  sententiam  de  Ade  seu  fldei  obedientia,  quod  videi,  in 
negotio  justiflcationis  consideranda  veniat  ut  opus  sive  actus  noster, 
censuerint  Socinianam'.  .  .  4.  Anabaptutarum.  qui  suis  operibus  vlm 
justificandl  coram  Dei  tribunali  tribuunt,  vitacque  aeternae~donum  a 
gustit  i  i  propria  suspendunt.  .  .  5.  Nuvatorum.  qui  docent:  , Hominem 
j  usti  Acari  non^  tantum  ex  Ade,  sed  sjraul  ex  operibus,  applicare  sibi  et 
apprehendere^aT0léni7  dunf  In  praeoeptis  divi  ni >  ambulat';  item: 
,  Homi  opera  nomini  cooperar!  ad  justiflcationem  ;  bonum  propositum 


Digitized  by  Google 


282 


PART.  III.     CAP.  V. 


praerequiri  cum  fide  ad  justiflcatlonem' ;  item:  ,Proposltum  diligendi 


Deurn  et  praecepta  ejus  observandl  esse  eausain  sine  qua  non.et  con- 
jiygB&UU  ailh  qt'a. justittccimif*.  Sic  D.  iTornéjus  asserii  :  .Hominem 
quoque  justlflcari  eX-OlLerihus',  P.  2.  Disp.  4.  8.  1.  Ed.  1663.  th.  51.  et 
in  DÌsp.  de  summa  tldei  non  quallsltbet,  sed  quae  per  earitatcm  opera- 


tur,  necessitate  ad  salutem  th.  4.  adstrult 
ante  justiflcatio 


.Propositum  caritatis  DeL 
(L.  c.  q.  8.  f.  806.  sq.) 


§  11. 

Forma  seu  ratio  fornialis*  j ustificationis  est  remissio* 
si  ve  nop-impiitatio  c  pecofttoriim. d 

a)  Alia»  enim  fatendum  est,  justifìcationem  non  esse  substantiam 
ex  materia  et  forma  composi  taro.  Didinguendum  quoque  est  inter  ratio- 
nem  fonnalem  totim  proce**^*  \)\4io\*riÌ  (de  quo  vid.  h.  1.  §  5.)  et  formarti 
Ulimartm,  aiti  iiLjpjcùcj&m  eondemnationi  opponitur  eamque  tollit,  quera- 
que  Scriptum  j ustificationis  nomine  appellat.  Non  illam,  sed  hanc 
h.  1.  consideraraus. 

Apologia  A.  C. :  ,,Consequl  remlssionem  peccatorura  est  justl- 
flcari, juxta  illud  (Ps.  32,  1.):  fBeatl,  quorum  remissac  sunt  iniqul- 
tatcs4."    (Artlc.  4.  p.  100.) 

Articuu  Smaiamld.  :  „Auf  solchen  Glauben,  Verneuerung  und 
Vergebung  der  Siinden  folgen  denn  gute  Werke.  Und  tona  an  denselbeni 
,/tocA  stiini! ir h  oder  Mangel  ist,  soli  nicht JUr  Siinde  oder  Mangel  gerechA 
\nel  icerden  eben  um  desselben  Christi  willen,  s'onderà  "der  Mensch  solr 
ganz,  bride  nach  der  Persoti  und  se  ine  n  Werkent  gerccht  und  heilig 
heissen  uud  seln  aus  lauter  Gnade  und  Barmhcrzigkeit,  in  Chrlsto  uber 
uns  ausgeschiittet  und  ausgebreitet."    (P.  III.  art.  13.  p.  324.  sq.) 

H.  Kkomaybrus:  ..Peccatum  in  justilicatione  tollltur,  non  ut  non 
^it^ged  ut  non  obsit."    (Th.  poslt.-poTII,  38£) 

Quenstkdtius :  ,, Forma  justiflcationis  in  genere  uflfl.  consistit  in 
mutatione  quadam  physicg,  qualis  est  cnlefactio,  qua  quls  ex  frigido  flt 
calici iis,  quod  simile  bue  accommodat  Becanus  de  Justif.  c.  2.  th.  2. 
Ncque  enim  tit  justiflcatio  nostra  reali  peccati  expulsione  et  justitiae 
infusione,  voi  ab  injustitia  ad  justltiam  inhaerentem  mutatione;  sed 
consisti  t  f'j  nìutatinn,.  nu-.rnli  quae  constituit  hominem  just  uni  arcigne 
ilMildlU  et  eklcm  pure  ej^t  filisela,  h.  e.,  tali,  quae  non  in  nomine,  sed 
circa  et  extra  hominem  ]wragitur,  indeque  ipsum  extrlnsece  saltem, 
verissime  tamen  denominat."    (L.  c.  s.  1.  th.  12.  f.  744.) 

b)  "A(pt<ttz  il  hi  fhit;uùtv;  de  qua  vid.  Rom.  4,  7,  et  Lue.  11,  4. 
Dicitur  alias  Sfttrte  -ù>»  ©y£rÀ7//i<zra»,  remi&sio  debitorum,  Matth.  6,  12., 
et  mox  à(fe<rt~  tw>  KapanrwjidTujv,  lapnuum,  errati  ini  m  aut  delictorum, 
v.  14.  15.  Nwjue  ergo  est  totali»  expulaio.  peecatoram  ex  nomine, 
quemadmodum  nec  nos,  qui  proximo  debita  aut  otfensas  remittimus, 
noe  ipso  aliquid  in  eo  realiter  tollimus;  sed,  locutione  a  contractibue 
inter  creditorem  et  debitorem  petita,  denotat  obligationis  ad  solvendum 
debitum,  quasi  vinculi  cujusdam  (monili»  eerte),  relaxationem.  A  qua 
non  differt  xÓMSfns  duaprr//i'ir<u>ì  Rom.  3,  £5.,  quae  sane  non  denotat 
nudam  dilaturnem  exigentiae  debiti,  seu  praete rm i&tio nem  debitoria, 
quem  quietum  sinat  aut  non  compellet  creditor.  Utroque  potius  verbo 
denotatur  remissio  debiti,  qualis  alias,  cum  inter  homines  fit,  etiam 


+ 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


283 


resti  t  uti  une  m  chirograpbi  importat,  aut  cum  seri  bit  creditor,  se  ànéxttv, 
ac  debitori  accepto  fert  aes  soiutum  et  declarat,  ipsum  a  se  nunquam 
compeilatum  iri.  Sic  profecto  Deus  dicitur  qUmsci^peceatorwn.  nostro- 
rum  Ezeeh.  18,  22.,  projicere  ea  in  profundum  mari»  Mich.  7,  $9.,  post 
tergum  rejicere  Esaiae  88,  17.,  elongare  a  twin»  Ps.  108,  12.,  abscondere 
faciem  suam  ab  eis  Ps.  51,  11.,  quae  omnia  àvòpionoxaftù;  sublationem 
reattis  peccatorum  si^nificant.  Interim  bene  observat  b.  Gerhardus, 
Deum  peccata  non  remittere  temere,  quoti  iUa  non  curet;  non  in/uste,  quasi 
amet;  non  inscienter,  quasi  ignoret  aut  in  eorum  aestimatione  faUatur  ;  sed, 
ut  justUia  sitnul  et  misericordia  eluceat,  cum  intuitu  pleuariae  satisfacti- 
onis  a  Christo  praestitae  et  per  fidem  a  credentibus  apprehensae  re- 
mittit.    Annott.  in  Ep.  ad  Rom.  cap.  III.  v.  25.  p.  216. 

c)  Sive  quod  Deus  judicatac  vult,  peccata  hominis  justificandi  non 
ita  ad  illum  pertinere,  ut  propterea  poenis  sit  afficiendus.  Vid.  Rom.  4, 
7.  8.  cap.  8,  1.  Vid.  supra  §  4.  Atque  ita  reatus  peccatorum,  licet 
non  tollatur  ab  ipsis  peccatis  (quae  hoc  ipso,  quod  peccata  sunt,  poena 
quoque  digna  sunt),  tollitur  tamen  ab  homine  peccatore.  Conr.  §  2. 
not.  ult. 

d)  Ita  certe  b.  Gerhardus  L.  de  Justif.  §  202.  p.  1037.  scripsit: 
Justijicatio  dejinitur  per  remissione™  peccatorum  et  non-imputationem  iniqui- 
tatum,  Rom.  4,  6.  7.  8.,  quae  definitio  NB.  piena  et  perfetta  est.  Eoque 
refert  parallela  Scripturae  loca  Lue.  1,  77.  cap.  18,  18.  Actor.  13,  38. 
1  Joh.  1,  7.  coli,  cum  Rom.  5,  9.  Caeterum  non  negamus,  variationem 
quandam,  extensionem  vel  etiam  redrj^iwaaìk  justificationis  in  nostratium 
seriptis  deprehendi,  quam  etiam  agnoscit  et  exemplis  declarat  b.  // 
mannus  Praelect.  in  F.  C.  art.  Al.  Sect.  II.,  ubi  de  definitione,  forma 
et  differentia  Justif.  agit,  p.  545.  546.  Atque  ita  certum  est,  quando 
formam  justitìcationis  dicimus  esse  reraissionem  aut  non-imputationem 
peccatorum,  non  excludi  imputationem  justitiae  Christi  seu  obedientiae, 

.  cum  activae,  tum  passivae,  neque  imputationem  ipsius  folcititi  justitiam. 
Scilicet  existimamus  tantum,  imputationem  justitiae  Christi  ipsius^ue 
fidei  in  signo  rationis  yriorem  esse  actu  ilio  forensi  justitìcationis.  quo 
homines  absolvuntur  a  reatu  peccatorum,  quia  ad  quaestionem  :  Quare 
Deus  hominem  justificet?  ratione  a  priori  data  respondetur:  Quia 
Deus  juaiitiam  seu  meritum  Christi.  fide  apprehensum  homini  imputat, 
seu  ita  judicat  ad  hominem  pertinere,  ut  is  propterea  a  reatu  peccato- 
rum  absolvatur.  Quod  ad  rem  attinet,  manifesta  et  gravis  est  sen- 
tentia  b.  Gerhardi  1.  c.  de  Justif.  §  198.  p.  m.  1034.  :  Coram  Dei 
justUnmi  judicio,  ait,  justificatio  sine  justitia  non  habet  locum  ;  proinde  pec- 
catorum remissio  NB.  futvaatxir  in  Christi  justitia,  propter  q\iam  fide  appre- 
hensam  Deus  nos  in  gratiam  recipit  et  peccata  nobis  remtttit.  Prohxius 
autem  b.  Huelsemannus  rationem  reddit,  cur  imputationem  meriti  Christi 
ordine  praepoìiendam  putet  tion-imputationi  peccatorum,  et  causa  in  1)  ar- 
cessit  ex  verbis  apostoli  Rom.  8,  24.  2,5.  cap.  4,  3.  4-  »q>  ;  2)  ex  analogia 
fidei,  seu  quod  oporteat  praecedere  applicationem  alicujus  causae  meri  torme, 
anteauam  nomini  peccatori  jnssit  remitti  peccatum;  nisi  dicere  txlimus,  re- 
misswnem  fieri  ex  plenitwline  potestatis  sine  interventu  alicujus  satisfactionis 
aut  meriti  alieni,  quod  Sociniani  volunt.  Sequitur  eum  b.  Schenents  in 
Brev.  Huelseman.  aucto,  cap.  XI.  §  16.  p.  671.  672.    Quando  autem 


Digitized  by  Google 


I 


284  PART.  HI.     CAP.  V. 

remissio  peccatorum  fundatur  in  jwtitia  Christi  imputata  homini,  cui 
peccata  8int  remittenda,  jam  non  immerito  distingui  potest  inter  formam 
nomini*  justi,  cujus  intuitu  in  actu  justificationis  justus  reputatur,  et 
inter  formam  ipsius  actusjttstificationis;  prout  Apologia  Conf.  Aug.  artic. 
de  Justif.  p.  m.  273.  docet,  vocem  justificari  accipi  posse  dupliciter: 
Uno  modo,  prout  idem  est,  atque  ex  injusti»  jiision beffici  sive  constitui  per 
justitiam,  quae  coram  Deo  valet,  quae  quidem  non  est  alia,  quam 
justitia  Christi  obedientia  activa  et  passiva  nobis  parta  ;  altero  modo, 
prout  idem  est,  quod  j^fjm  prftl"/ndffp'  aut  repyiari.  Nempe  priore 
sensu  justificamur  aut  justi  efficimur,  quando  justitiam  Christi  fide 
apprehendimus,  ut  nostra  fiat,  et  sic  per  justitiam  Christi  fide  appre- 
hensam  coram  Deo  formaliter  constituimur  justi  (qua  ratione  (  tiara 
dici  potest,  formale  judjjvtàioni/jistfi  justitiam  Qìxidi  .fidc  apprehewam, 
quatenus  in  Ipso  processu  justificationis  tir.  ut  Deus  homini  imputet 
justitiam  alienam  Christi);  posteriore  sensu  fatendum  est,  formala  justi- 
ficationis esse  non-imputationem  seu  remusiniiem  peccatorum,  justitiam 
Christi  a  u  te  ni  fide  apprehensam  et  a  Deo  acceptatam  ut  nostrani,  sive 
a  Deo  nobis  imputatali!,  esse  ejus  fundamentum,  adeoque  ordine  naturae 
priorem.  Vid.  b.  D.  Mutaci  Ausfùhrliche  Erklarung  L.  XIII. 
Qu.  73.  p.  586.  sqq.  Quibus  respondet,  quod  b.  Th.  Thummius  Tract. 
peculiari,  quo  termino»  et  distinetwnes  in  articulo  de  Justif.  occurrentes 
explicat,  numer.  CXLI1I.  p.  246.  docuit  his  verbis:  Remimo  peccato- 
rum  eadém^est  wmjitHtifufifane,  et  ab  ea  differt,  diverso  respectu.  Remimo 
enim  peccatorum  considerari  potc.4  vel  wìCitai'ie,  quatenu»  (Uditicta  et  peculia- 
ri» nostrae  justificationis  causa  est,  (NB.)  formali»  scilieet,  vel  jl'nM\Ì3f  qua- 
tenus CQ£Ì£xm  .patificationis  causa»,  grgtiam  scilicet  Dei,  ineriium  Christi  et 
fidem  complectitur.  Priori  modo  differt  a  jwtijuatwne  (videlicet  prò  toto 
processu  accepta)  ceu  par»  a  suo  toto;  posteriori  vero  justificatio  cum  re- 
missione peccatorum  est  tu'jtò  quiddam  seu  ideivi. 

B.  Mkisnbrus  :  ,, Causa  formali»  vel  notat  Ipsara  totam  rei  <iui±l- 
<ljt:|t.i'tnf  vel  cai^hrto  tiiiiililltAtis  eam,  per  quam  res  est  id,  quod  est. 
Nani  alla  dicitur  esse  forma  metaphysica,  quae  totam  innuit  quiddita- 
tem,  ut  humauitas,  alia  logica,  quae  praecise  ponit  causam  quiddltatls, 
ut  ratlonalitas.  SI  totam  quidditatem  notat,  tunc  dlcìmus  justiflca- 
tionb  formam  esse  remissionem  peccati  seu  absolutioncm  a  poena  pec- 
cati et  acceptatlonera  in  gratiam  ad  vitam  aeternam  propter  Christi 
meritum  fide  apprehensum.  In  his  enim  consistit  oranis  nostra  justi- 
ticatio  juxta  illud  Rora.  3,  25.  :  ,Ad  ostensionem  justitiae  óià  rf/v  xàpe- 
etv  tùv  TTpoyryoióruv  àunprrj^àruv* ,  dass  er  die  Gerechtlgkeit  darbicte, 
indem,  dass  er  die  Strade  vergibt.  Hlc  expresse  iucaivatf  nostra  in  re- 
missione peccatorum  posita  esse  dicitur.  Si  per  formam  intelligis 
praecise  non  totam  quidditatem,  sed  id  duntaxat,  per  quod  res  est  id, 
quod  est,  dico,  hoc  nihil  aliud  esse,  quam  maritimi  f^'rjgU  p«r  rtdPm 
imputatum  vel  meriti  fide  apprehensi  Imputationem.  Si  enim  quacras  : 
Cur  a  poena  peccati  absolvimur  et  In  gratiam  acceptamur?  respondet 
universa  Scriptura:  Quia  passio  pct  oh<><ii»'ntin  rhrùiti  par  iidimjjnxpii- 
tatur,  ac  si  nos  tori  oro  peecatis  satlsfcclssemus.  Atque  hacc  distinctio 
sTritc  teneatur,  Tacile  conciliari  nostrates  poterunt,  quibus  alias  per- 
petua objicitur  dissensio  a  pontiflcils."  (Antbropol.  Disput.  XXVII. 
p.  C.  1.) 

QuEN8TKDTius  :  ,, Consistit  itaque  justificatio  nostra  coram  Deo  in 
remissione  seu  non-imputatione  peccatorum  et  imputatione  justitiae 
Christi.    Hae  ipsae  vero  (ut  sic  dleam)  partes  non  sunt  diversae  aut 

•*  S  <    '       /  t 

•   •  t        /  f 


Digitized  by  Google 


DB  JUSTIFICATIONE 


285 


dlstlnctae  rù  dvm,  sed  duntaxat  rù>  ....  Imputai  io  enlm  justitlae 
Christi  materialiter  est  ipsa  remissio  peccatorum,  et  remissio  pecca- 
torum  est  ipsa  justitlae  Christi  imputatio,  ita  ut  utraque  vox  seorslm 
sumpta  totani  justiflcationis  naturam  esprimere  queat.  Nota:  Remissio 
seu  non-imputatio  peccatorum  et  imputatio  justitlae  Christi  propter 
i*m  —  y^AJburamam  fivy)ivttav  se  invicera  complectuntur  et  nec^sariojajiajklt^iaiu 

■  Includit,  nec  una  ab  altera~oiryuIli  aut  statarart  unquara  potest.    Est  - 
_  enTnTqnus  actus  iraputatlonls,  modus  tantum,  esigéiranus,  errprjrtuò^  et  -  'p'^'^ 
lU->_ètTiKÒ£,  conslsteus  io  iroputatione  justitiae  alienae  et  non-imputatione 
"""Iniquitatls  propriae,  et  uterque  reale  Dei  judicium  importai,  ut  ita 
iusfUlrAtin  nostra  forpallter  nlhil  allnd  slt  ajmrnjpcccati.  JiojitriilLCJu^- 
gtum  et  ju^UiJP^kriiitlia ^nojUirm^lui&J*' r  rmputetionera.    Unde  et 
apostolus  Paulus  Rom.  4.  remittere  peccata  ctTiùpuTare  justitiam  Inter 
se  commutat  in  descriptionc  justiflcationis,  quam  modo  per  remissio» 
nera  peccatorum,  modo  per  imputationem  justitiae  deflnit,  non  vero 
.  /y/duas  partes  Integrantes  con.§iìtui£.    Ut  enim  uno  eodemque  tempore  etl 
actione  ree  te  dici  potest,  tenifrraxum.ja^  ex  aere  esse  ipslus  I 

)uminls  in  aerera  tutruductiom-m.  ita  unus  idemque nomo  lmptus  uno| 
èoaemque  tempore  et  actu  justmcationls  pJa&cJocU.vidiiQ  et  a  reatu  ab- 
solvitur  et  justus  pronunciatur,  nt  bene  docet  D.  Wellerus  Comra.  in 
Rom.  4,  7.  8.  p.  271.  sq."    (L.  c.  s.  1.  th.  14.  f.  753.) 

J.  Olearius:  „Sicut  non  ntsl  ratione  dlfferunt  et  respectu  termi- 
norum  a  quo -et  ad  quem,  teger*-  nudum  corpus  et  i ndue re  vestimcntu ni; 
quoad  ipsnm  enim  formale  unus  actus  est,  scil.  vestitura;  induendo 
enim  nuditas  tegitur  et  tegendo  corpus  induitur:  ita  etiam  in  justiflca- 
tione  tegendo  peccatura  induitur  justitla  et  induendo  justitiam  tegitur 
peccatum,  unoque  poslto  semper  etiara  alterimi  ponltur."  (Vid.  Carp. 
zovil  Isag.  in  lib.  symbol,  p.  1801.) 

Cabpzovius  :  „CIrca  remissione™  peccatorum  attendendura  modo 
est,  ouatenus  et  In  quantum  oro  objectò L&jgljystirtcantis  M*  habeatur 
atque  ponatur  ab  Augustana  Coni.,  ad  dUuendas  sophisticas  objectiones 
Bellarmlnl  lib.  1.  de  justif.  c.  10.  Remissio  entra  peccatorum  duplici 
modo  consideratili  Semel,  ut  a  Christo  acquisita  est  et  in  verbo  ac 
sacramentis  tanquam  bonnm  divinitus  promisero,  et  intentum  peccato- 
ribus  quaerendura  et  habendum  offrrtur.  Deinde  vero,  pnmt  jam  ac- 
ce ota  est  et  per  flekm.  applicata  cat  atque  habetur.  Slcut  etiam  meritum 
"Christi  nunc  considerar!  potest,  ut  ofTertur  in  verbo  et  sacramentis, 
tanquam  imputabile  ad  justitiam;  nunc  ut  jam  per  fldem  inwutatttm  est 
ac  Ade  possldetur.  Priori  modo  remissio  peccatorum  ~abjrctum  fldei 
justiflcantis  est,  ouatenus  justiflcat  et  apprehendit  remlssìonem  istam 
tanquam  benefidum  a  Christo  acquisi  tu  ni  et  in  evangelio  nobis,  tanquam 
boiiu m  ad  salutem  nostrani  destinatimi ,  oblatum  ;  posteriori  modo  etiam 
objectum  fldei  justiflcantis  Illa  est,  sed  non  quatenus  justiflcat,  sed  in 
quantum  circa  objectum  bonum.  remissiouem  sci.  peccatorum  acceptam, 
occMDOfur"èTTn  eo  sese  delectai  atque  gaudium  habet.  Quando  lgitur 
In  artlc.  4.  Aug.  Coni,  et  in  Apologia  aliquoties  remissio  peccatorum 
prò  objecto  fldei  justiflcantis,  quatenus  justiflcat,  ponitur  et  allegatur, 
tunc  non  fa  posteriori  modo,  sed  priori  modo  ac  ratione  consideratur. 
Hoc  signiflcanter  Apologia  A.  C.  exprimlt,  quando  diclt:  .Objectum 
fldei  justiflcantis  esse  misericordlam  proralssamS  p.  96."  (Isagog.  In 
lib.  symbol,  p.  208.  sq.) 

§  12.  '  j 

Suèjzctum*  justiflcationis  est  hoj^Lpeccator, b  sed  eon- 
yer§us  aut  xejaatus.0  >    1,     ^  ^ 

a)  Quod  non  solimi  juatificationis  indiget,  aed  et  justificabile  aut, 
«alva  Dei  justitia  vindicativa,  remiasionis  peccatorum  capax  est. 


Digitized  by  Google 


PART.  VI.    CAP.  V. 

b)  Vid.  Rom.  3,  23.  24.,  ubi  haec  duo  junguntur:  ^{lapruv,  et 
àumaòfU¥uty  peccaverunt,  et  jugtificantur  autem'etc.  rostea  vero  cap.  4, 5. 
expresse  dicitur:  duaumv  rò»  àtrefò ,  justificare  impium. 

A.  Osunder:  ,, Impius  bic  iRom.  4,  5.)  ab  apostolo  non  dicitur 
tali  a  ampliatili»  de  statu  praetcmd, ,  quomodo  (juxta  pontine,  cxplica- 
tfonem)  vinum  dlcltur  aqua;  sed  quo  sensu  inortul  dicuntur,  quo» 
Deus  vlvlflcat,  et  omnia,  quae  sunt,  nlhll  vocantur,  e  4,  17.,  eo  senso  :  .   •  >• 
apostolus  hlc  impium  vocat,  quem  Deus  justlflcat.  .  .  Deus  justiflcat/t 
impium  in  statu  ;  probatur  ex  parali.  Matth.  9.,  ubi  Christus  dlcit:  / 
,Non  veni  vocare  justos,  sed  peccatores.*   Si  ergo  peccatores  qua  tales 
vocantur  ad  poenìtentlam,  sequitur  etlam,  impium  qua  talem  i  usti  Acari. 
Sed  aliud  est  impius,  qua  talls  reduplicative,  qui  non  justiflcatur;  et/~.  \\-^ 
allud  impius,  qua  impius  specificative  talls.  qui  justiflcatur  utique." 
(Colleg.  V,  188.)  :/ 

c)  Vid.  h.  1.  §  1.  Conf.  Epitt.  ad  TU.  3,  5.  7.  Unde  simul  con- 
stat,  Deura  justificare  impium  (Jioin.  4,  5.)  non,  quatenus  impius  est 
et  manet,  sed  impium,  qui,  poenitentia  ductus,  peccata  admissa  re- 
tramivi t  et  (  'liristi  satisfactionem  prò  peccatis,  fìde  apprehensam,  velut 
Xórpov  prò  peccatis  suis  Deo  exhibuit.  Alias  enim  Deus  odit  overantes 
iniquitatem,  Ps.  5,  5.,  et  qui  non  credit  Filio,  super  eum  manet  tra  Dei, 
Joh.  3,  Stì. 

S.  Schmidtius:  , , S LLbjmtum. reclpiens  aut  acciplens  sive  objectum 

Justiflcationis,  quod  hominem  esse  jam  dlxlmus,  constituere  possumus, 
mo  debemus,  duplex:  remotnm  vel  proximum.    Subjectum  quod  re- 
motum  est  omnia  homojpeccator  seu  impius^et  sub  ira  Del  atque  condem- 
natlonis  reatu  adhuc'constltutus,  reconciliatlonis  quidem  capax,  non- 
dum  tamen  credens.  .  .  Subjectum  .  .  .  justiflcationis  totalis 
—    id  esse  dlcimus,  quod  ita  comparatimi  est,  ut  ad  justiflcationis 
<Jtf      r  w«»*f .  »k  .    acUmi.yihU  ftniptms  InluoTéqiìIratniF:  'TTTmc  estTmnTThomó  impiu 
'j  «  -  seu  inH  c.aUìr  (jnlf]>i!i  in  qqm.  qui  justiflcat  impium  omnem."  (Artic. 

Form.  Couc.  Repetitìo,  p.  15!).  165.  sq.) 

Huklskmannus:  ,,Oportet,  subjectam  adaequatum  justiflcationis 
saltefìt  ardine  fyiUMfflf  iPrillH  esse  instructum  fide  justiflcante,  quam  ipsa 
absolutto  sive  justlficatio  sequatur,  etiamsi  tev^tre  aimul  afetf."  (Prae- 
lect.  Form.  Conc.  p.  506.) 

ANTITHESIS. 

Thkologi  Witebkroknsbs  (a.  1597.)  :  „Es  verdrensst  Ihn  (Dr. 
Jjjjfcg)  sehr,  dass  wlr  ihm  scine  P  .rasili  nicht  haben  kònnen  lassen  gut 
scin,  da  er  thesi  69.  Tubingensi  geschrieben  :  ,Chrlstus  contulit  re-^^' 
demptionem  proprie,  facto  et  opere  ipso  tot!  generi  humaoo',  das  ist,  -, 
Christus  hat  dem  ganzen  meuschlichen  Gescìilechtlioergeben  (oder  ge- 
schenket)  die  Erlòsung  eigentlich  und  in  der  That  »elbst.    Dass  wir 
dlese  Rede  an  ihm  strafen,  soli  wlder  das  Evangelium  gehandelt  sein,  '■  .vr. 
und  daher  beschuldigt  er  una  Calvinischer  Lehre,  aber  mit  lauterm 
Ungrund.    Denn  dass  wir  ber'ùhrte  Proposìtion  ihm  nicht  passiren 
lassen,  ist  die  Ursach,  weil  solch  cjmfgr^,  wie  es  in  thcologisclten 
Schulen  genommen  wird,  nicht  eigentlich  auf  die  Enoerbung,  sondern 
vielmehr  auf  die  Application.  Ucbergab  oder  ZueiauUJW  gehet,  wenn 
durch  die  Prcdigt  des  Evangeli!  das  Verdlcnst  Christi  uns  angetragen 
und  ubergeben,  auch  empfangen  und  apgi-nnmiTU'n  vylrd^  welchcs  ohne 
Qlauben  nicht  geschehen  kann;  unti  doch  Huber  auch  von  denen,  die 


nicht  glauben,  ja  von  alien  Menschen  thesi  270.  ausdriickllch  schreibet, 
,quod  remissionem  peccatorum  acccperint',  dass  sle  die  Vergebung  der 
Suuden  empfangen  haben  ;  damirer  dann  genugsam  zu  verstehen  glbt, 
wie  er  sèlh  cvntulit  gemelnt  haben  wolle.   Wenn  man  nun  fraget,  ob 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTTFICATIONE 


287 


Chriatua  dem  ganzen  menschllcben  Geschlechte  eigentlich,  im  Werk  und 
in  der  That  aelber  die  Erlòaung  vom  ewigen  Tocl  ertcorben.  erlanget 
und  zjtutff^idirocht,  antworten  wir  ohne  alles  Wanken,  lesi  una  un- 
wTaìFrruflich  :  Ja.  Wenn  aber  gefragt  wird,  ob  Chriatua  die  Erlòsung 
dera  ganzen  menachlichen  Geschlechte  conferirti  und  daber  da»  ganze 
menachliche  Oeschlecht  Vergebung  der~Sunden  emp/angen  habe,  da 
antworten  wir  lauter  Nein  und  stellena  zu  aller  Chriaten  Urtheil,  ob 
wir  bierum  Calvlniach  aein.  Dcnn  aolch  Conferiren  belaat  so  vici,  ala 
dieaelbige  im  Wort  dea  Evangelll  una  Menachen  achenken,  zurechnen 
und  zueignen,  welchea  andera  nicbt  ala  durcb  den  Glauben  geachiehet. 
Wie  auch  aolcbe  Erlòaung  und  die  dàber  entapringende  Vergebung  der 
Siinden  durch  kein  ander  M it  tei  ala  durch  den  Glauben  angenommen 
wird.  Wer  an  Chriatum  uie  geglàubet  hat  (wie  demi  alle  veratockte 
Juden  und  Turken  und  viele  andere  nimmermehr  glauben),  die  baben 
fri' il  irli  die  Vergebung  der  Siinden  niemals  emp/angen;  wie  kòunte 
aonst  wahr  aein,  daa  Johannes,  der  TMufer,  aagt:  ,Wer  an  den  Sohn 
nicht  gliiubet,  ìiber  dem  bleibet  der  Zorn  Gottea*?  Joh.  3.  So  iat  auch 
offenbar,  wie  St.  Paulua  die  Vergebung  der  Siinden  und  unaere  Recht- 
fertigung  vor  Gott  durchaua  fùr  cina  halt  Ròm.  4.,  und  aua  den  Worten 
dea  82.  Pa.,  da  von  der  Vergebung  der  Siinden  geredet  wird,  erweiaet, 
daaa  wir  durch  den  Glauben  gerecht  werden.  Noch  soli  nach  Hubert 
Meinung  Chriatua  die  Erlòaung  dem  ganzen  menacblichen  Geachlecht 
aho  conferirt  und  gegtben  baben,  daaa  (wie  der  Context  aeiner  Worte 
th.  270.  Tubing.  gibt)  daa  ganze  menachliclie  Geachlecht  Vergebung 
der  Siinden  empfunuen  haben  soli.  Daher  er  auch  daa  ganze  mcnsch- 
llche  Geachlecht  (unter  welchem  frellich  neben  den  Rechtglaublgen 
alle  veratockte  Juden,  Turken  und  Mahometisten  begriffen  aind)  durch 
Verkehrung  dea  Sprucha  8t.  Petri  1.  Eplat.  2.  zum  auaerwahlten  Ge- 
achlecht (im  Griechiachen  iat  daa  Wòrtlein  ìkatjjùi)  und  Prieaterachaft 
Gottea  gcweihet  hat  in  aeiner  Entdcckung  dèr  Caìvinischcn  Lehr  p.  163. 
So  weit  hat  er  aein  contulit  eratrecket,  und  weil  wir  mit  aolcher  Pucci-  «««*"«•■' 
aniachen  Art  zu  reden  nicht  fricdlich  aein  kònnen,  so  aollen  wir  ihm 
Calvinisch  aein,  welche  die  allgemeine  Erlòaung  dea  menachllchen  Ge- 
achlechts  (aelnem  falachen  Zeugnlaa  nach)  verleugnen."  (Bekenntniaa 
von  der  ew.  Gnadenwahl.    Vld.  Consll.  Wlteberg.  I,  622.  aq.) 

Thkolooi  Wuertemberqenses:  ,,Secuudum  eat,  in  quo  a  domi- 
nia  collegia  tuia  et  nobla  dlsaentlre  viderla  {in  phrasi  tamen  magia  oc 
loquendimodo,  quam  rcipsa),  quod  videi.  juatlDcationem  quandam  atatuls 
universali  rn,  quae  lapaui  univeraali  generia  hujua  reapondeat."  (Scrip- 
tum theologorum  Wurtembergenaium  ad  I).  Samuelem  Huberura. 
Actum  8.  Decemb.  Anno  1593.  Subscripserunt  Ileerbrandus  Gcr- 
ìftcliLS,  Haffenrefferus,  L.  Oajander,  F.  Bidembachiua  et  al.  Vld.  Fort- 
geaetzte  Sàmmlung  von  Alten  und  Neuen  thèol.  Sachen.  Lelpz.  1730. 
P.667.)  •  ,  . 

I 

§  13. 

Fin u  j  ustificationis  ex  parte Jumjmtm,  qui  justifican- 
tur,  est  sahis  _aeterna  eorum,'  ex  parte  Dei  justificantis 
est  gloria b  ejus. 

a)  Sic  Rom.  4,  6\  9.  jiidifimlio  ipaa  dicitur  jiaxapt<Tfiùs  aeu  beati- 
scilicet  quod  hominibus  obtingat  salutis  aeternae  causa,  cujus 
itatem  ipsa  quoque  conferat. 

b)  Eph.  1,  0. 

Lutiierus  :  „Ex  hoc  Evangelio  nascltur  vera  gloria  Dei,  dum  do- 
cemur,  non  noatria  operibua,  aed  gratla  miacrentia  Del  In  Ciurlato  im- 


Digitized  by  Google 


288 


PART.  III.     CAP.  V. 


pletani  legcm  et  implori,  non  operando,  sed  credendo,  non  Dco  aliquid 
offerendo,  ned  ex  Christo  omnia  accipiendo  et  participando,  de  cujus 
plenitudine  partieipamus  omnes  et  accipimus."  (Resolutiones  dis- 
putat.  de  indulgcutiarum  virtute.  Conclus.jj*,  Vid.  Opp.  lat.  varii 
J     'àrgumenti.    Francof.  18«5.    Voi.  II,  275.  sq.)    ^  Kit 

Idkm:  ,, Operarli  carente»  fide  multa  quidem  faciunt,  jejunant,) 
orant,  slbi  ipsis  crucem  imponunt.    Quia  vero  bis  rebus  existimant  se 
placare  iram  Dei  etgratiam  mereri,  non  tribuunt  Peo  gloriata,  hoc  est,' 
non  judicant,  eum  esse  misericordem,  ve  racemi  servantem  promissa  etc.,1 
.sed  iratum  judicem,  placandum  operibus,  atque  hoc  nìodo  conteranuntf 
Deum,  arguunt  eum  mendacii  in  omnibus  suis  promissis,  negaut  Chri- 
stum  et  omnia  beneficia  ejus,  in  summa,  deturbant  Drum  e  sede  sua  et 
stse  in  Locum  \psius  colloc&nL.    Neglecto  etìTm  et  coiìléTnpto  verbo  De' 
ellgunt  cultus  et  opera  a  Deo  non  praecepta.  His  Deum  delectari  som 
niant  et  se  prò  illis  mercedem  recepturos  ab  eo  sperant.    J^upn»  ratjo- 
nein^atrocissimum  Dei  hostem,  non  mactant,  sed  vivlUcant.  auferunt-j 
que_Deo  m^esIIUcni.  "et  diyiuitatcm  et  eam  operibus  suis  tribuu 
Quare  tjjhiiJìdes Jrihuit  Pro  glorjqm,  ut  testatur  Paulus  Rom.  4,  3. 
Abraham:  .Abraham',  inquit,  ,flde  eonfortatus  dedlt  gloriam  Deot  cer 
tissime  sciens,  quod,  quaecunque  promisit  Deus,  potens  est  et  facere 
Ideo  reputatum  est  il  1  i  ad  justitlam'."    (Commentar,  in  ep.  S 
ad  Gal,    Erlangae  1843.    Tom.  I,  p.  330.  sq.) 


§  14. 

Fftecta  j  ustificationis  sunt  pax  conafiifìn.t.iae  BUM  DflP>* 
ftdoptio  in  filma  T)piTb  a^Uàiio  j^piritus  Saneti,0  sanctifica- 
tio  et_r£n.aYiitio,d  spes  vitae  aeternae.6 

a)  Seu  quod  animus,  etsi  peccatorum  sibi  conscius,  non  taraen  an- 
gitur,  aut  Deum  iratum  formidat  ac  fugit,  sed  sorte  sua  contentus  est 
et  de  Dei  gratta  securus  acquiescit.     Vid.  Rom.  ó,  1. 

Luthkrus:  ,,I)ieser  Friede  Guttes  (Phil.  4,  7.)  ist  nicht  zu  ver- 
'  stehen  von  dem,  ifamit  Gott  bei  ihm  seìbst  stille  und  zufrieden  Ist, 
'  ,  sondern  dejLfrjuns [  gil)et  jn}_fffr^,  dasx  VÌ£zrfrifJf^sind.  Gleichwle 
das  Wort  Gottes  ìieisset,  das  wlr  aus  ihm  reden,  hòren  und  gliiuben. 
Es  ist  Gottes  Gabe,  darum  heissets  sein  Frledc ;  auch  durimi ,  dass  er 
mit  Gott  Friede  mache,  ob  wir  bei  den  Mcuscben  Unf rieden  habcn. 
Derselbige  Frlede  uberschwebet  alle  Stane,  Vernunft  und  Verstiindniss. 
Das  musxt  du  nicht  also  vcrstehen,  dass  ihn  niemand  fùhltn  noch  em- 
fjfindcn  nwge.  Denti  sollen  wir  mit  Gott  Friede  habcn,  so  miissen  wlrs 
je  ftihlen  ini  lleracn  und  Ge^'issen;  wie  kònnte  sonst  unser  Herz  und 
Slnn  bewahret  wcrdén  durch  ihn?  sondern  also  sollst  du  es  verstehen: 
Wenn  Triibsal  und  Widerwartlgkelt  kommt  ùber  die,  so  nicht  wissen 
mit  Gebet  zu  Gott  fliehen  und  sorgfaltig  sind,  so  fahren  sle  zu  und 
suchen  auch  Friede,  aber  nur  den,  den  die  Vernunft  begrelfet  oder  er- 
langet.  Die  Vernunft  aber  weiss  von  keinem  Frieden,  denn  von  dem, 
wenn  das  Uebel  aufhòret.  Diescr  Friede  schwebet  nicht  iiber  Ver- 
nunft, sondern  ist  ihr  ire  mass.  Darum  toben  und  streben  sic  auch  der 
Vernunft  nach,  bi*  dass  sle  denselbigen  Friede  durch  Abthun  dea 
Uebels  erlangen,  es  sei  mit  Gewalt  oder  mit  List.  Also  wer  eine  Wunde 
hat,  der  verstehet  und  suchet  die  Gesundheit.  Aber  die  an  Gott  slcb 
freuen,  lassen  ihneii  beguiigen,  dass  »le  mit  Gott  Friede  haben,  bleiben 
mànnlich  in  Triibsal,  bcgehren  nicht  den  Friede,  den  die  Vernunft  st  nu- 
me t,  niimlich  des  Uebels  Aufhòren,  sondern  stehen  fest  und  warten  der 
inwendigen  Stiirke  durch  den  Glauben,  fragen  nlchts  darnach,  ob  das 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONE. 


289 


Uebel  kurz,  lang,  zeitlich  oder  ewlg  sei  und  blelbe;  denken  uud  sorgen 
auch  nicht,  wle  das  Ende  werden  volle,  lassen  Gott  walten  iramerhin, 
wollen  nicht  wlsseu,  wenn,  wie,  wo  uud  durch  weichen.  Darum  thut 
ibnen  auch  Gott  w  leder  Guade  und  schaffet  ihrera  Uebel  ein  solch 
Ende,  mit  so  grossem  Vortlieil,  dass  keln  Mensch  hiitte  kònnen  geden- 
ken  (und  wiinschen.  Siehe,  das  hei.sset  dcr  Friede  des  Kreuzes,  der 
Fricde  Gotte»,  der  Friede  des  Gewissens,  der  chrlstliche  Friede  ;  der 
raachet,  dass  dcr  Mensch  auch  auswendig  stille  und  mit  iedermann  zu- 
friedeu  ist  und  nicmand  verunruhiget.  Deun  das  begreifet  uoch  thut 
kciuc  Vernuuft,  dass  cin  Mensch  solite  unter  dem  Kreuze  Lust,  unter 
dera  Unfrieden  Friede  haben.  JKs  ist  riq  Qptte.s-Gesehenk,  das  nle- 
mand_beljiiaat  lai.  U<iQB  Ucffl.  \Wt  ug  yrfobjyn  hai."  (Tom.  Hai.  XII, 
UH,  sq.) 

Idrm:  ,, Quando  animus  sensu  peccati  piene  occupatila  est,  tuuc 
ne  just!  quidem  satis  paci»  habere  possunt,  sed  manet  cum  auditu  lae- 
titiae  mfr^us  dolqrf  qui  non  patitur,  ut  tantum  de  auditu  lactitiae 
suinant,  quantum  satis  est.  Primitias  enlm  habent  et  tanquam  guttu- 
lam  extremi  digiti,  qua  refrigerantur  animi  ;  plenitudine!])  gaudii  non 
habent,  sed  pondent  ceu  ex  tenui  filo,  ubi  bene  crasso  fune  opus  erat 
ad  sustinendam  molem  corporis.  Sic  sancti  incipiunt  tautum  sentire 
hunc  auditum,  nondum  hauserunt  enim  ad  ebrietatem."  (Exeget.  opp. 
lat.    Erlaugae  1847.    Voi.  XIX,  loti,  sq.)  &fMfat /f2&. 

Datur  enim  omnino  rrjf  il  mia  Jiodifìrnt'um  i*.  quatenus  fideles,  qui  se  serio 
dolère  oh  peccata  sua  sentiunt  eit  in  se  deprehenduut  certamen  cura 
desperatione,  hac  vero  superata,  guucliuni  ex  Cliristi  justitia per  fidem 
imputata,  (juatnvis  enim  simul  reliquias  conouniseentine,  cum  quibus 
sibi  in  hac  vita  luctauduin  sit,  agaoscant  et  deplorent,  inde  tamen  col- 
ligunt,  se  habere  tìdem  et  esse  justificatos  corani  Deo.  Conf.  b.  Hoepfner. 
de  Justif.  Disp.  VII.  Vili,  et  IX.,  praesertim  Disp.  IX.  Aph.  V. 
§  3.  sqq.  p.  789.  sqq. 

Chkmnitius:  „Vrerus  controversiae  hujus  Inter  nos  et  ponti flcios 
status  hic  est,  quod  ipsi  doccnt,  peccatorcra,  quando  in  seria  poenitentia 
vera  tide,  ex  verbo  Dei  per  Spiritum  Sanctum  concepta,  apprehendit 
promlssiouem  gratuitac  misericordiae  et  in  ea  simul  apprehendit  ipsum 
mediatorem  Filium  Del,  qui  est  justitia  nostra,  nec  posse  nec  debere. 
ciu:tUviklucia  sjlatuere,  peccata  sibi  reinitti:  posse  quidem  bene  sperare 
et  «le  Dei  misericordia  optlmaqu  acque  sibi  polìicerl,  sed  haec  tamen 
snTe~ccrta  nduc!a~~uVmcdio  tluctuantis  dubitationis  su  spensa  esse  relin- 
quenda,  quia  lldei  possit_subesse  falsum.  et  spes  possit  fallere,.  Et  nane 
dubitationejnjmmerant  non  intrrJnfirmitaU's  et  macula»,  curjiMj  séd  Inter 
virtutes  Jìdei,  ut  uisi  dubitati»)  adsit,  oruet  et  coirimendct  liilcxa*  sit 
inanis Tiae'relicorum  tiducia,  non  tides  iustiilcans.  Quia  vero  vident, 
duo  haec  manifeste  esse  pugnantia,  credere  et  dubitare,  flngunt,  fldem 
in  genere  quidem  statuerc,  promissioues  divinas  de  misericordia  Del, 
de  merito  Christi  et  sacramentorum  efficacia  veras  et  certas  esse,  sed 
de  ai>i>ìicatUme  a<\  ^rfd"»t**  fldem  debere  in  perpetua  dubitatone 
sjjsBsnsain  nianere:  an  se.  mea  fldes,  quae  promissione  Del  nllTtur, 
certe  juxta  dieta  evangelica  statuere  debeat:  ,Conflde,  fili,  remittuntur 
ti bi  peccata  tua' ;  Itemi  , Fides  tua  te  salvum  fecit.'  Juxta  pontiflcios 
itritur  tides  inter  uuiversalia,  sive  reo  Ha.  sive  nominala,  inter  ideas 
-  Pl^^yyca^  in  aere  generali  persuasione  suspcnsa  volitabit,  de  applica- 
1  tione  ad  personam  credentem  vel  non  solicita,  vel  non  certa.  Quia 
i.  l  t  \  vero  utilis  et  necessaria  est  Illa  doctrina,  quae  evangelil  propria  est, 
' r  quomodo  conscieutiae,  quae  pavore  irae  Dei  propter  peccata  anguntur, 
possint  habere  certara  et  tìrmam  consolationem,  in  qua  certa  tìducla  de 
remissione  peccatorura  acqulescere  possint,  non  prolixe  sane  rhetori- 
cabimur,  sed  praecipua  tautum  fundamenta  ejus  doctrinae  uotabimus. 

(.altri  Comp.  «I.  Walther.  111.  19 


290  .„       ,part.  m.   CAP.  V. 

.. ./.  .-/e»      -j.  ^.L  ;./  «       .*  M- 

Primo,  fundamentum  firmum  et  manifestum  sumltur  ej  tmtuja  et  pro- 
Bdgtite  pramjfflfiipnis  gratuite.  Fiducia  enim  saluti»  nostrac  non  eo 
nititur,  quasi  ingenti  nostri  perspicacia  acumine  suo  possit  penetrare 
coelos  coelorura  et  scrutari,  quid  de  me  in  arcano  Consilio  Trinitatis 
decretum  sit,  sed  hoc  fundamento  nititur,  quod  Deus,  ex  arcana  luce 
prodiens,  voluntatem  suara  nobis  in  verbo  patefecit,  ut  Paulus  2  Cor.  2. 
non  dubitet  a  (firma  re,  nos  nientem  Christl  tenere.  Et  in  lege  voluntas 
Dei  ita  patefacta  est:  ,Qui  fecerit  hacc,  vivet  in  eis.'  Quod  si  per 
dubitationcm  apprehendi  posset  vita  aeterna,  nulla  magis  idonea  esset 
proraissio,  quam  legis;  propter  anncxain  enim  conditionem  perfectae 
impletionis  conscientias  relinquit  in  perpetua  dubitatioue,  Rom.  4. 
Quia  vero  non  dubitatio,  sed  fldes  iustificat,  nec  qui  dubUat,  sed  gul_ 
creditt-iiabet  vitam  aeternam,  ideo  Deus  proposuit  gratuitam  promfs- 
sionem  evangeli!,  quae  nitltùr  non  nostri*  operibus,  sed  misericordia 
Del  propter  obedientiam  Filli  medlatoris.  Et  quare  haec  promisslo  sit 
proposita,  Paulus  ostendlt  Rom.  4.:  .Ideo  ex  tlde,  ut  secundum  gra- 
tiam,  ut  sit  flri^a,  promisslo.*  Num  vero,  ut  tantum  in  genere  et  per  se 
firma  sit  promissio?  ,Imo(,  inquit  Paulus,  ,ut  firma  sit  omni  semini/ 
Quomodo  vero?  .Scriptum  est',  inquit,  .propter  nos,  quibus  imputa- 
bitur  credentibus.'  In  genere  enim  et  per  se  firma  est  etiam  legis  pro- 
misslo. Ut  vero  uobis  sit  firma,  Ideo  secundum  gratiam  et  ex  fide. 
Ita  Hebr.  <>.  extat  pulcherrima  sententia,  Deum  in  gratuita  promissione 
interposuisse  jusjurandum,  ,ut  per  duas  res  immobiles,  quibus  im- 
possibile est  meutiri  Deum,  firniam  consolationem  habeamus,  qui  con- 
fugimus  ad  tenendam  propositarn  spem.'  Audis,  non  in  genere  tantum 
nec  per  se  firmam  tantum  esse  promisslonem,  sed  ut  nos,  qui  confugi- 
mus  ad  apprehendendam  propositarn  spem,  firmam  consolationem 
habeamus.  Ex  hoc  fundamento  Johannes  ducit  argumeutum  1  Joh.  5.  : 
,Qui  non,  credit  Dco^  mciiilacein  lacit  euw.'  Nec  vero  de  generali 
assensione  Johannes  loquitur;  sflbjungit  enim:  ,Hacc  scribo  vobis,  qui 
credltis  in  nomen  Filli  Dei,  ut  sciatls,  quod  vitam  aeternam  habetis.* 
Nam  si  credo  in  Fillum  Del,  et  tamen  dubito,  an  habeam  vitam  aeter- 
nam, non  credo  huic  promissioni  :  ,Qui  credit  in  Fillum,  habet  vitam 
aeternam'  ;  juxta  Johannem  igitur  facio  Deum  mendacem.  Secundo, 
ex  proprietatc  fldei  justiflcantis  Tribultur  enim  tìdei  -/vi'^i"", 
araoir,  i/j)  ™,y»y<T/«,  JEr«3ij«c,  quae  certe  non  dubitationem,  sed 
certa m  et  firmam  flduciam  slgniticant,  sicut  exemplis  probare  possem, 
nlsi  vercrer  prollxitatem.  Joannes  peculiari  constilo  de  fide  Ita  loqui- 
tur 1  Joh.  3.:  ,Scimus,  quod  translatl  sumus  a  morte  ad  vitam',  c.  5.: 
,Ut  sciatls,  quonlam  vitam  habetis  aeternam,  qui  creditis  in  nomen 
Filli  Dei.4  1  Pet.  1.:  .Perfecte  sperate  in  eam,  quae  ad  vos  defertur, 
gratiam.'  Ebr.  3.:  .Si  flduciam  et  glorlationem  spel  ad  flnem  usque  fir- 
mam tenuerimus.'  Ebr.  10.:  ,Accedamus  vero  corde  in  plerophoria 
fldei,  teuentes  confesslonem  spel  òk?.iv%J  Ebr.  6.  extat  dolcissima  me- 
taphora  ancorae.  Quando  enim  ancora  in  terram  /abulosam  Incidit, 
non  potest  navem  firmiter  retinere;  quando  vero  in  fundum  firmum  et 
tenacem  jacta  est,  firmiter  retinet  navem  contra  omnes  fluctus.  Ita, 
inquit,  ancoram  spei  nostrae  jactam  esse  in  ipsum  coelum,  et  quidem 
ubi  Christus  prò  nobis  pontlfex  est,  qui  apprehendit,  fulcit  et  retinet 
ancoram  illam;  slcut  inquit  Joh.  10.  :  ,De  manti  mea  nemo  rapiet  eas', 
et  sicut  Paulus  inquit  Phll.  3.:  .Apprehendi,  imo  magis  apprehensus 
sum.'  Ita  Rom.  5.:  .Justiflcati  fide,  pacem  habernus  apud  Deum.* 
Item  :  ,Stamus  In  gratta  et  gloriamur  spe  gloria*  Dei.'  Rom.  4.  :  ,Ideo 
ex  fide,  ut  Anna  sit  promisslo.'  Has  dulcissimas  consolatlones  sede- 
rete nobis  dubitatioue  sua  depravare  et  eripe  re  conautur  pontitlcil  aca- 
demlcl.  Quod  si  vtrtus  esset  dubitatio,  non  recte  praeclperetur,  esse 
luctandum  contra  dubitationem,  nec  juberemur  petere:  ,Adauge  nobis 
fldero,  adjuva  incredulitatem.'  Est  et  hoc  valde  firmum  argumentum 
contra  poutificiam  dubitationem,  quod  2  Cor.  13.  Paulus  luqult:  .Tentate 
et  probatc  vos  Ipsos,  an  sltis  In  fide.   Anne  cognoscitls  vos  ipsos,  quod 


Digitized  by  Google 


DB  JI'STIFICATIONE. 


291 


Jesus  Christus  In  vobis  «it?  nisi  forsan  reprobi  estis.'  Audis,  quemque 
debere  se  ipsum  probare,  an  sit  in  fide,  et  illos,  qui  non  agnoscunt,  Chri- 
stum  in  se  esse,  reprobos  esse.  Haec  copiosa  oratione  possent  explicari, 
sed  nofl  tantum  fundarnenta  nunc  monstramus.  Illud  tantum  addam, 
quam  variis  artitìcils  locum  Rom.  8.  ludiflcare  conentur  pontificii,  Plghius 
ex  Thoma  dicit,  Paulum  ibi  mut'""  d"  vm  tallitili  fprtjt.miinp,  qaam  ex 
peculiari  retelatione  habucrit,  loqul,  non  vero  affirmare,  omnem  Christi 
fidelem  ejusmodi  certitudinem  habere;  sed  hoc  manifeste  falsum  est. 
Paulus  enim  in  tota  Illa  sententia  in  plurali  logul tur  et  fundarnenta  illius 
ceititudinis  ponit:  ,Cliristus  mortuus  est,  Imo  setict  ad  dexteram  patri*, 
interpellans  prò  nobis.'  Andradius  igitur,  videns,  has  ludiflcationes 
non  posse  consistere,  dicit,  verbum  xr^anpa:  significare  non  certara 
fiduciam,  sed  verlslmilem  exbtiiuationem  seu  persuasionem,  quae  ta- 
men  falli  possit,  quia  in  quibusdam  Scripturae  locis  ita  usurpctur. 
Atqui  usurpntur  etlam  prò  certa,  firma  et  indubitata  persuasione 
2  Tim.  1.:  ,Certus  sum,  quod  potens  est,  depositum  menni  servare.* 
Et  ab  hoc  themate  rrt^vdr/air  dcducitur.  Quaestio  jam  est  :  Utra  signl- 
flcatio  conveniat  Rom.  8.?  Illud  vero  totus  contextus  tantum  non  cla- 
mati ,Si  Deus  prò  nobis,  quis  con  tra  nos?  Quomodo  non  omnia  cu  in 
Filio  nobis  donaret?  Quis  accusabit?  Quis  condemnabit?  Deus  justi- 
flcat,  Christus  mortuus  est.  Quis  separabit  nos  a  caritate  Dei,  quae 
est  in  Christo  Jesu,  Domino  nostro?  Num  perlculum,  num  gladius?  etc. 
Imo  in  his  omnibus  plus  quam  vincimus  per  eum,  qui  dilexit  nos.'  Et 
post  haec  sequitur  verbum  jrfwetoftat.  Manifestimi  autem  est,  eum  cjiffl 
ratlone  (quod  dicitur)  tornire,  qui  totam  illara  orationem  de  dubita- 
tione  conaretur  explicare.  Et  Inter  ipsos  pontificios  nemo  hactenus 
ausus  fuit  dicere,  Paulum  Rom.  8.  de  sua  etiam  salute  incertum  dubi- 
tare, nisi  quod  Jesuitarum  impudentia  hoc  tentavit,  quam  Audradius 
non  aequare  tantum,  sed  et  superare  contendlt."  (Examen  Concil. 
Trld.  Ed.  Genev.  1041.  f.  108.  sq.) 

Qi'ENSTEDTius  :  ..Foutcs  et  hypotheses.  napistleae.  ex  quibus  fiuit 
dubitatlonis  dogma,  hae  suut:  1.  Quod  fldem  habent  tantum  prò 
a.«£ejasu*.UGn_pro  fiducj.a;  2.  quod  sacramentorum  vlrtutem  ab  inten- 
dono ministri  susjjenduut,  quae  dubia;  3.  quod  remitti  peccata  non 
ccnsent,  nisi  enumerata  slnt  confessionario  singula,  quod  incertum; 
4.  quod  spem  pontini  fn  merltis  et  operibus  propriis,  quae  imperfecta; 
6.  quod  dubitationes,  quae  sauctìs  uouuunquam  ex  intìnnitate  carnis 
obveniuut,  uuice  considerant;  et  G.  quod  Inter  fldem  et  fiduciam  distiu- 
guunt."    (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f.  818.  sq.) 

Luthkrus:  „Si  in  papatu  etiam  omnia  salva  essent,  tamen  istmi 
monstrum  incertitu<liuis  superat  omnia  roonstra,  et  quanquam  palam 
est,  inimico*  Christi  incerta  docere,  quia  jubent  dubitare  consclentias, 
tamen  atleo  satanica  rabie  pieni  sunt,  ut  uos,  qui  ab  ipsi*  dissentimu* 
et  certa  docemus,  condemnent  et  occidant  sccurissimc  tanquam  haere- 
ticos,  velut  certissimi  de  sua  doctriua.  Agamus  igitur  Deo  gratias, 
quod  liberati  sumus  ab  hoc  raonstro  incertitudinis,  ac  jam  certo  statuere 
possumus,  Spiritimi  Sanctum  clamare  et  Incnarrabilem  gemitura  edere  in 
cordibus  nostri*,  hocque  fundamentum  est  nostrum  :  Evangelium  iubet 
intueri  nos,  non  benefacta  et  perfectionem  nostrani,  sed  ipsum  Deum 
promittentem,  ipsum  Chrlstum  mediatorem.  Contra  papa  jubet  re- 
splcere  non  Deum  promittentem,  non  Christum  poutitlceni,  sed  nostra 


vero  certftixTo et  gaudium  spiritus,  quia  in  Deo  haereo,  qui  mentirl  non 
potest.  Dicit  enim  :  Ecce  trado  tllium  meum  in  mortem,  ut  te  sanguine 
suo  redimat  a  peccati*  et  morte.  Ibi  non  possum  dubitare,  ni*i  yelim 
MMMM  PMMB  negare.  Atque  haec  est  ratio,  cur  nostra  theolotria 
certa  sit,  quia  rapit  nos  e  conspectn  nostro,  et  ponit  nos  extra  no*,  ut  non 
nlUmur^yiribus,  couscientla,  scnsu,  persona,  operibus  nostri*,  seti  eo 
nItamur7quod  est  extra  nos,  hoc  est,  promissione  et  ventate  Dei,  quae 
fallere  non  potest.    Hoc  papa  nescit,"  ideo  iinpie  nugatur  cuoi  sui* 


PART.  HI.     CAP.  V. 


furila  neminem  «ciré,  ne  justos  quidem  et  saplentes,  utrum  dlgnl  sint 
amore  etc.  Imo  si  justi  et  saplentes  sunt,  certo  sciunt  se  diligi  a  Deo, 
vel  just!  et  sapientes  non  sunt."  (Ad  Gal.  4,  fi.  Commentar,  in  ep. 
St.  Pauli  ad  Gal.  Erlangae  1844.  Tom.  II,  177.  sq.)  rt,<l*L?mmm,\tgU"f  *9Jf-~t/ 

Idkm:  ,,Wo  sonst  die  Papisteu  in  alien  Sachcn  hilttcn  gcwonnen,  ^/y^Sff 
slnd  sic  doch  in  diesem  Hauptstuck  verloren,  da  sic  lehren,  dass  man 
ztceifeln  miisse  au  Gottes  Gnaden,  \vo  wir  nicht  zuvor  wiirdig  genug 
sind  durch  unsere  elgene  Genugthuung  oder  Verdlenst  und  Furbitte 
der  Heiligen.  Da  sind  ihre  Bucher,  Bricfe  und  Siegcl,  Klòster,  Stlft 
und  auch  noch  ihre  jetzigen  Platten  und  Messe n.  Weil  sle  aber  dieses 
Stiick  lehren,  dass  sie  auf  ih  reti  Wcrkcu  uud  Zwelfel  stchen.  wie  sie 
nicht  anders  konnen  :  soìst  es  gewiss,  dass  sie  des  Xjillfl* ' S  ^IfilW  **in 
miissen;  denn  es  sind  und  konnen  nicht  mehr  Wege  seinT~3eìiu  diese 
zweeu:  einer,  der  auf  Gottes  Guade  sich  verlUsst;  der  andere,  so  auf 
unser  Verdienst  und  Werk  bauct.  Der  erste  ist  der  alten  Kirchen  und 
aller  Patriarehen,  Propheten  und  Apostel  Weg,  wie  die  Schrift  zeuget; 
der  andere  ist  des  Pabsts  und  seiner  Kirchen."  (Wider  Hans  Wurst. 
1541.  Tom.  Hai.  XVII,  1681.)  JÙ.^il  J.  ',.~~.*l~*y 

ANTITHESI8. 

QUEN8TKDTIU8:  „Antithesis  :  1.  ^UÈtUsjQOSBk  1ul  justiflcationis 
et  gratiac  praesentis  ccrtitudinem  ncgant,  statuuutque,  hominem  abs- 
que  peculiari  patcfactione  non  iufallibiliter,  sed  conjccturali  tantum 
certltudlne  ccrtum  esse  posse  de  justificatione  et  gratia  Dei  praesente. 
.  .  .  Valde  autem  hac  in  causa  discrcpant  papistae;  alii  enim  omnibus 
justis,  alii  solis  perfectis,  alii  nulli  prorsus  christiano  ccrtitudinem 
concedunt.  .  .  Actum  hac  de  re  prolixe  est  Inter  patres  Coucilii  Trl- 
dent.,  et  inprimis  veheraenter  de  ea  dlsceptarunt  Dominicus  a  Soto  et 
Cathariuus,  quorum  ille  dubitationem,  hic  ccrtitudinem  defendebat.  .  . 
Conccptum  quidem  tandem  post  longam  disceptationem  decretum  est 
prò  incertitudine  gratiae,  sed  cjusraodi,  ut  flucluantls  animi  signa  satis 
in  eo  prodercntur  et  quilibet  prò  sua  sententi*  decretum  esse  putaret. 
.  .  .  Decretum  Concil.  Trid.  sess.  fi.  c.  9.  ita  habet:  ,Quamvis  neces- 
sarium  sit,  credere,  ncque  remitti,  neque  remissa  unquam  fuissc  pec- 
cata, nisi  gratis  divina  misericordia  propter  Christum  :  nomini  tamen 
llduciam  et  certitudinem  remissionis  peccatorum  suorum  jac tanti  et  in 
ca  sola  quiescenti,  peccata  dimitti  vcl  diinissa  esse,  dicendum  est,  cum 
apud  hacretlcos  et  schisrnaticos  possit  esse,  imo  nostni  tempestate  sit 
et  magna  contcntioue  contra  ecclcsiam  cathol.  praedicetur  vana  haec 
et  ab  omnl  pietate  remota  fiducia.'  (At  non  est  quaestio,  ut  ree  te 
monet  b.  Gerhardus  Confess.  cathol.  p.  727.,  de  fide  haeretlcorum,  nec 
de  superba  tlduciae  jactantia  ab  omui  pietate  remota,  quae  est  spectrum 
fldcl,  non  tides.^  Et  postea:  ,Sed  ncque  illud  assereudum  est,  oportere 
eos,  qui  vere  justiticati  sunt,  absque  ulla  omnlno  dubltatioue  apud 
semetipsos  statuere,  se  esse  justitleatos,  neminemque  a  peccatis  absolvi 
ac  justiflcari,  nisi  enm,  qui  certo  credat,  se  absolutum  et  justitìcatum 
esse  atque  hac  sola  fide  absolutionem  et  justi flcationem  perdei,  quasi, 
qui  hoc  non  credit,  de  Dei  promissis,  deque  mortis  et  resurrectionis 
Christi  efficacia  dubitet.'  .  . .  Confer  Andradium  in  defensione  Concil. 
Trid.,  Bellarminum  T.  4.  1.  3.  de  justitic.  c.  3—7.  et  18.  C.  3.  inqult: 
,Sententia  communis  fere  omnibus  theologi-  est,  quod  docent,  non 
posse  homines  in  hac  vita  haberc  certitudinem  fldei  de  sua  justltia,  ila 
cxceptls,  quibus  Deus  speciali  revelatione  hoc  indicare  dignatur.'  .  . 
Porro  Concil.  Trid.  sess.  fi.  can.  15.  ita  fulminat  :  ,Si  (|itis  dlxerit,  homi- 
nem renatum  et  justitìcatum  teneri  ex  Ode  ad  credendum,  se  esse  ex 
numero  praedestìnatorum,  auathema  csto.4  .  .  2.  d(],''rmf"\nìj  qui  in 
disputat.  de  praedestinatlone  th.  43.  scriberc  non  dtibitat  :  .Quia  homo  j^^/  À 
certus  est,  quod  sne  salutis  exeldere  possit,  proy^excA  ejum  non  posse 
non  esse"  aùbium  de  flnaH  pcrsevcrautla.' «Y  (L.  c.  s.  2.  q.  9.  i.  818.  sq.^  c J  'jr~ 


Digitized  by  Uoogle 


J 


//  /        /  * 


DE  JUSTIFICATIONE. 


293 


Un  de  huc  pertinet  liberatio  Ma  a  maledidione 
quam  aliqui  nrimum  arai  htm  lijferfa^  cJ]rid\Qi\%  ttppellnn 

Brocumandus:  ,, Liberta»  Christiana  est  e servitute  spirituali 
UberaJJp,  sanguine  Christi  acquisita,  qua  in  unigenltum  Dei  Filiura  ere- 
dentes'a  maledictlone  legista  servitute  peccati,  a  jugo  ceremoniarum 
Moaale^nim  «t*ab  Qucre  traditionum  humanarum  £orain  Deo  ia  con- 
scientja  liberi  sunt,  liberandi  tandem  a  séhsu  omui  peccati  et  ab  omnj 
servitute  corruptionis  et  ipsa  morte  ad  laudem  Dei  et  suain  salutemr. 
1.  Libertas  haec  dicitur  cf^ristianq,  tum  quia  ejus  causa  efhciens  est 
Qhristu.8,  teste  ipso  Christo  Job.  8,  36.  :  ,Si  Filius  vos  llberaverlt,  vere 
liberi  estis4;  tum  quia  cJbristianorum  proprium  est,  monitore  Paulo 
Gal.  5,  13.:  ,Vos  in  libcrtatem  vocati  estis,  fratres.4  2.  Libertas  Chri- 
stiana esse  dicitur  e  spirituali  servitute  liberatio  duabus  potissimmn  de 
causis.  Una  est,  quia  non  est  e  servitute  civili  liberatio;  nam  non  ha-.-- 
pedit,  quominus  qui  alteri  paret  ac  ipsius  servus  est,  in  Christo  vere 
ilber  sit,  ita  esplicante  Paulo  1  Cor.  7,  20 — 22.:  ,Unus  qulsque  mane  a  t 
In  ea  vocatlone,  in  qua  vocatus  est.  Servus  vocatus  es,  ne  sit  Ubi 
curae,  sed  si  potes  etiam  liber  tleri,  potius  eo  utere.  Etenim  qui  in 
Domino  vocatus  est  servus,  libertus  Domini  est;  similiter  et  qui  liber) 
vocatus  est,  servus  est  Christi.'  Altera  est,  quia  haec  libertas  non 
consistit  in  licentia  faciendi  prò  arbitrati!  quaevis;  nam  qui  operam 
dat  peccato,  servus  est  peccati,  Joh.  8,  34.  sq.;  sed  libertas  Christiana 
posita  est  in  liberatone  animae  a  pravi»  desideri!»  per  Spiritum  8., 
juxta  illud  Panli  2  Cor.  3,  17.:  ,Ubi  Spiritus  Domini  est,  ibi  libertas.* 
3.  Universam  libertatem  christianam  in  solldum  acceptam  referendam 
esse  Christo  Jesu,  diserte  testatur  Scriptura,  ut  quae  refert,  vere  libe- 
ros  esse,  quos  Filius  liberavit,  Joh.  8,  36.  Gal.  5,  1.  Quintino  non  dis- 
simulat  sacra  pagiua,  qua  ratione  Filius  impetraverit  nobis  spiritualem 
hanc  libertatem,  videllcet  redlmens  nos  a  peccatis  et  peccati  poenis  et 
vana  in  mundo  conversatone,  non  auro  et  argento,  sed  pretioso  san 
guine;  veluti  legere  est  Ks.  6,  33.  1  Pet.  1,  18.  19.  Col.  1,  19.  4.  Mate 
ria  libertatis  christianae  seu  vere  liberi  libertate  Christiana  sunt  itoli 
vere  credente»  in  Christum.  Testantur  id  haec  dieta:  Joh.  1,  12.: 
.Qnotquot  receperunt  eum  (Christum),  eis  dedlt  Hjovtriav,  ut  tìerent  Ulti 
Dei,  lis,  qui  credunt  in  nomen  ejus.'  Et  8,  3t>.  :  ,Si  Filius  vos  liberavit, 
liberi  estis.4  Rom.  8,  2.  :  ,Lex  Spiritus  vitae  in  Christo  Jesu  liberavit 
me  a  lege  peccati  et  mortis.4  Gal.  3,  26.:  ,Omnes  lìlii  Dei  estis  per 
fldem  in  Christo  Jesu.444    (Univers.  theol.  system.  Tom.  II,  520.  sq.) 

b)  Equideni  vi  re/jenerationi*  nascimur  filii  Dei;  remiti  Miteni  et 
Temici*  peccatis,  adoptàmur  in  filios  Dei,  aut  }us  fìliorum  Dei  adoptione 
eomequimur.  Quod  est  r/v  oiuHtnia*  àro/^Js-v,  Oalai.  4,  o.  Conf. 
Eph.  1,  5.  et  Jolt.  1,  U. 

e)  Scilicet  ut  ipse  in  justificatis 8wb$hmtialiter  praeaene,  conferendo 
uberiora  gratiae  dona,  ne  praescntein  et  velut  inhabitantein  manifedrt. 
Vul.  Gal.  i,  6.,  ubi  Spiritus  8.,  in  corda  justitìcatorum  mi&gus,  clamare 
dicitur;  alias,  in  illis  tanquam  in  tempio  habitare,  1  Cor.  3,  16.  Eodem- 
que  spectat  ua?tìjllu\Ì^WÙ£a  èreden  ti  uni  et  justihVatorum  eum  Christo; 
cujus  formile  cxplicaturus  b.  Gcrhardu*  Part.  III.  Harmou.  Evangel. 
cap.  GLXXVI.  p.  551.  scribit:  Quamvi*  mydiva  ida  unio  certo  modo  *if 
reciproca,  quia  diritta*  se  nubi*  unii  et  no*  diritta  unimur,  tomai  ex  parie 
Chridi  ed  potim  adiva,  ex  parte  nodra  ed  potiti*  pamjyt.  Oiridu* 
ea  ratioiw  ed  in  nobi*,  ut  in  nobis  vivat.  Gal.  2,  ut  omnium  snorum 
honorum,  juditiae et jcitae aderiate  nos  pa dici pc*  jaàat ,  ut  Spiritum  iymrfum 
nabis  jmp^rùaiur,  ut  verfo_eLJìpiritu  tuajw. rogai,  ut  nos  JatiquaoL  acuii 
gupUlam  prokgat  et  dt/endat.    Xo*  itero  ea  ratione  eumus  in  Chrido,  ut  ab 


Digitized  by  Google 


294 


PART.  III.     CAP.  V. 


ipso  tanquam  rapite  vitam  spiriti/aleni ,  jurtitiam  et  mlvtnn^percipiamm, 
vt  eorpori  ip&uuMutmcQ- tanmiam  vera  et  viva  membraiitteramur,  ut  ab  ipso 
regamur,  mrtentenmr,  a^nagjìiiir.  Approximationis  subgtantiae  (  'liristi, 
quoad  alterutram  aut  utratnque  naturam,  ad  Bubstantiam  hominis  cre- 
dentis  mentioneni  non  faeit. 

Quenstedtii's :  ,,Qufttn  priuiu ni  homo  peccator  per  fldem  justifl- 
catus  est,  incipit  ejus  ynin  MMtffifl  cum  ^coi  EPn-  3»  17.  .  .  Dicitur 
unio  wjritifaii*  ;  1.  a  causa  efficiente  principali,  quia  a  Sp.  S.  proflciscl- 
tur,  cui  et  peculiari  ratione  appropriar!  solet;  2.  a  modo,  quia  non  car- 
nali, sed  spirituali  modo  perficitur;  8.  &b  effectu,  quia  homines  facit 
spirltuales,  Rom.  8,  9.  Inprimls  haec  appcllatio  originem  duxlt  ex 
fijij^  1  Cor.  6,  16.  17.,  ubi  K»}'/,ùfntiH-  kv/hv  tv  Tvtvitti,  .agglutinata»  Do- 
mino', i.  e.  fideli»  Deo  adhaercns,  ,unus  cum  Domino  .spiritus'  dicitur. 
Appellatur  etiam  unio  mystica,  quia  haec  uuio  magnimi  est  mysterium, 
cujus  modus  cxacte  scirl  a  mortalibus  non  potést,  Eph.  5,  32.  ApeTIa- 
tur  etiam  a  quibusdam  nostratium  unio  substantialis,  non  formaliter  et 
ratione  modi,  sed  objective,  a  termini»  sci.  extremis  unionis,  quae  sub- 
stantiae  sunt.  Est  itaque  substantiarum,  sed  non  substautialis,  proprie 
et  accurate  loquendo.  .  .  Extrema  scu  termini  mysticae  unitionis  sunt 
ipsae  uniendorum  essmtiae  ;  atque  ex  una  quidem  parte  substantia 
divina  totius  SS.  Trinitatis,  2  Pet.  1,  4.,  et  substantia  humanae  naturae 
Christi,  Joh.  15,  1.  2.  4.  1  Cor.  G,  16—17.  Eph.  5,  30.  «al.  2,  19.  20.; 
ex  altera  vero  substantia  fldelium  quoad  anlmam  et  corpus  est,  1  Cor. 
6,  15.  19.  Eph.  6,  80.  .  .  Forma  unionis  mysticae  consistit  in  vera, 
reali,  intrinseca  et  arctissima  conjunetione  substantiae  Immini  s  Addis 
cum  substantia  SS.  Trinitatis  et  carnis  Christi  sine  extensione  aut  con- 
tractioue  cssentiae  divinai"  aut  humanae,  extremis  uniti*  cssentialiter 
dlstinctis  manentibus  etiam  in  medio  unionis  stato,  Joh.  14,  23.  Gal.  3, 
27.  .  .  Finis  unitionis  hujus  est^certioratio  Addis,  cum  miserils  hujus 
vitae  colluctantis  tìe  perpetua  Dei  assistentia,  influentia  et  favore,  con- 
servati in  statu  gratiae,  exauditio  precum  ubsignatio  certitudinis  de 
praesente  gratia  et  futura  seu  secutura  gloria,  Rom.  8,  10.  1 1.  16.  26.  35. 
Joh.  6,  54 — 57.  Unio  fldelinm  inter  sese  in  fide  et  cantate,  .  .  .  qui 
enim  capiti  est  unitus,  non  potest  non  etiam  amare  reliqua  membra 
corporis,  eisque  prò  virlbus  succurrere,  Joh.  17,  20.  sq."  (L.  c.  c.  10. 
s.  1.  th.  1.  5.  6.  14.  17.  f.  886.  sqq.) 

Idem  :  „Non  venit  hic  in  considerationem  communi»  Illa  et  genera- 
li» Dei  adessentia,  qua  omnibus  creaturis  et  sic  etiam  ndelibus  praesto 
est. . .  Non  consistit  unio  mystica  in  solaJiarmonia  et  contemperatione 
afféctuum,  quomodo  anima  Jonathae  dicitur  agglutinata  Davidi  1  Sara. 
18, 1. .  .  Non  consistit  in  sola  gratiosa  Sp.  S.  in  credentibus  operaio ne. 
.  .  .  Nec  consistit  in  fum/oia  seu  transsubstantiqfione.  .  .  Neque  in 
trvinvain  seu  conmbstantiatione,  ut  ex"  duabus  essentiis  unitis  fiat  una 
essentia.  .  .  Nec  denlque  consistit  in  unione  personali.  .  .  Lutheru» 
quidem  in  Com.  ad  c.  2.  Gal.  inquit,  fidelem  per  tidem  sic  conglutinari 
Christo,  ut  ex  ipso  et  ilio  fiat  una  ,<±u^4Ì'  persona,  ut  cum  fiducia  dicere 
possit:  »Ego  sum  Christus':  sed  Siati m  se  expiicat,  addens:  i.  e. 
.  »  ffl.    .«■  Christi  jus^tia,  vita,  vfcforlfl  est  mea;  et  vicissim  Christus  dicat:  ,Ego 

^J^-J-'  8um  il,e  peccator4,  1.  e.  ejus  peccata,  mors  etc.  sunt  mea.  .  .  Differt 
^jj^  >  >  *  quoque  ab  unione  et  communlone  »acramentali  unio  mystica.    Ibi  enim 

extremum,  participans  substantiam  sacramenti,  latius  se  extendit, 
quam  hic,  dum  ibi  indigni  et  hypocrltae,  Aie  soli  fideles  uniuntur;  ibi 
communio  consistit  in  actu  transitorio,  aie  in  permanente  etc."  (L.  c. 
8.  2.  f .  900.  901 .  902.)*-.    -y-y  >  *  J*+  »/  Vi  *      A  fjlZ//-  .,//>  ■  -  UJL 

Fechtius:  ,,Lutherus  .  .  .  unionem  non  mysticam  et  physicae 
analogam,  sed  moralem  Intellexit  h.  e.  fldei,  in  juttiflcatione  omnia 
Christi  per  identltatem  lnterpretatlvam,  nostra  facientis."  (Syllog. 
Controversiar.  p.  238.  sq.) 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONB. 


295 


Rollius:    Negar!  ncquit,  veteres  theologos  inde  a  Luthero  usque 
ad  Gerhardum  unionem  mysticani  ita  expllcasse,  ut,  quae  de  accessi!  :'t*à.  «i«Xiyfc/»#»^C 
Dei  ad  hominem  fldclem  propinre  dicuntur,  de  proplore  accessi!  quoad     JU/jjL  v-l>»'  <  '/ 
gratiam  et  operationem  intelligercnt."    (Vid.  Fechtii  Syllog.  p.  242.) '    '    '  ' 
Ct.  dictura  Quenstedtii  de  approximatione  Dei;  vid.  supra  P.  I,  c.  1. 
§  12.  6.  p.  26. 

Formula  Conc.  :  ,,Dcmnach  verwerfen  und  verdammen  wir  eln- 
hellig,  iiber  die  furgesetzte,  auch  nachfolgende  und  alle  dergleichen ;  VA  y    **/  » 
Irrthuin  .  .  .:  Da  gelehret  wird  ...  6.  dass  nicht  Gott,  sondern  allein  «  (i  jj      i  . 
die  Gaben  Gotte»  in  den  Gliiubigcn  wohneu."    (Sol.  Declar.  art.  3.    r~  v 
p.  623.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Qi-knstkdtius  :  , ,  Antithesls  :  1.  Scholasticorum  qtwrundam,  qui 
referente  P.  Lombardo  lib.  1.  Sent.  diat.  14.  Ut.  C.  statuerunt,  ,dari 
credentibus  non  Ipsum  Deum  Spiritum  8.,  sed  tantum  dona  ejus,  quae 
non  sint  ipse  Sp.  S.',  adeoque  habitare  Spiritum  S.  in  corde  et  corpore 
credeutium,  non,  ut  persouam  quoad  substantiam  suam,  sed  tantum 
Py  —  ixiuiuriKùr^et  efliicUxc;  sicut  sol  in  agro  osse  dicltur,  quando  radi!  et 
operatioues  ejus  ibi  sunt,  non  ipsum  solis  corpus.  .  .  2.  l,ant{ficiorumr 
qui  contentimi: .  unionem  fldelium  cum  Chrlsto  fcav&pùiry  spiritualcm 
consistere  in  donorum  Christi  communicatlone  et  in  sìngulari  gratiosa 
operatloue.  . .  Uti  enim  substantialcm  Christi  secundum  humanitatem 
praeseutiam  in  tetris,  ita  et  fldelium  cum  carnis  Christi  substantìa 
unionem  inflclantur.  .  .  3.  QtiltfatoflOB»i  qui  1.)  doccnt,  in  unione 
Del  cum  fldellbus  solam  operationem,  non  vero  substantiam  divinam 
proplus  illis  jungl.  .  .  2.)  Ab  hac  spirituali  unione  substantialem  car- 
nis Christi  praeseutiam  prorsus  excludunt,  Ulani  enim  a  nobis  longe 
SjjLt-'i-  dlssitam  resldCre  et  per  canalem  Spirltus  sul  spirituales  proprietates  in 
nos  transfundere,  flngunt.  Ita  Calvinus  1.  4.  Instit.  c.  18.  f.  12.  .  . 
5.  Sch wenkfehlia noru m.  Weiaeìianorum  et  jftiftiliannnm.  qui  essentia- 
lem  unionem,  ÙTTodtuow,  substautialem  (irTajSptuotv  et  xiuaTOVO"lv  hic 
somniaut.  .  .  Ex  recentloribus  cnthusiastls  huc  pertinent  Jacobus 
Boehmius  et  al."    (L.  c.  c.  10.  s.  2.  f .  902.  sqq.) 

d)  Vid.  Hom.  0,22.,  ubi  satidificntiQ  nostra  (àrta*nù;)  ex  presse 
dicitur  fructus  manumwùmi*  a  peccato.  Adde  vere.  18.  19.  Plura  mox 
<le  Reiiovatione  dicemus. 

LUTHERU8:  „Du  musst  don  Himmel  baben  und  schon  sclig  si-in, 
Shf!  'ìli  gUVP  Werkq  tbust  ;  die  Werke  verdiencn  nicht  den  Himmel,  son- 
dern wiederum,  der  Himmel,  aus  lauter  Gnaden  gegeben,  thut  die 
guten  Werke  dahin,  ohne  Gesuch  des  Verdienstes,  nur  dem  NUchsten 
zu  Nutz  und  Gott  zu  Ehren,  bis  dass  der  Letchnam  auch  von  Siinden, 
Tod  und  HÒUe  erlòset  werde."    (Tom.  Hai.  XII,  183.) 

Apologia  Auo.  Conk.  :  ,,Chrlstus  saepc  annectit  promisslonem  re- 
mlssionis  peccatorum  bonis  operibus,  non  quod  vellt,  bona  opera  pro- 
pitiationem  esse  (sequuntur  enim  reConciliationem),  sed  propter  duas 
causas.    Altera  est,  quia  necessario  aequi  debent  boni  fructus.  Monet 
igitur,  hypocrlsln  et  flctam  poenìtentiam  esse,  sonori  sequantur  boni 
fructus.    Altera  causa  est,  quia  nobis  opus  est  habere  ejterna  tigna, 
tantae  promissioni»,  quia  conscientla  pavida  multiplicl  consòTatlone  , 
opusTfabet.   TTt  Igitur  baptismus.  ut  coena  Domini  sunt  slgna,  quae   .c^-^A ^.  ^  : 
subinde  admoncnt,  erigunt  et  conflrmant  pavidas  mentes,  ut  credant  $L_J'f-    / . .;. 
(irmius,  remlttl  peccata,  ita  scripta  et  pietà  esteadem  promissio  in  bonis  V  / 

operibus,  ut  haec  opera  admoneant  non,  ut  flrmlus  credamus.  Et  qui 
non  benefaciunt,  non  excitant  se  ad  credendum,  sed  contemnunt  pro- 
mlsslones  illas.  Sed  pii  amplectuntur  eas  et  gaudent,  habere  slgna 
et  testimonia  tantae  promissioni».    Ideo  exercent  se  in  lllls  signls  et 


Digitized  by  Google 


296 


I-ART.  III.     CAP.  V. 


testlmoniis.  Slcut  Igitur  coena  Domini  non  justifìcat  ex  opere  operato 
sine  fide,  ita  eleemosvnae  non  justlflcaut  slne  fide  ex  opere  operato." 
(Artic.  4.  p.  135.) 

Luthkrus  :  „Wle  setzet  er  aber  mit  diesen  Worten  die  Vergebnng 
eben  auf  unser  Werk,  und  spricht  :  Wenn  ihr  dem  Nachstcn  vergebt, 
so  soli  euch  vergeben  sebi,  und  wiederum  u.  ».  w.?  Da»  helsst  ja  nicht 
die  Vergebung  auf  den  Glauben  gestellt?  Autwort:  Die  Vergebung 
der  Siinde,  wle  ich  sonst.  oft  gesagt  babe,  geschieht  zweierlei,  einmal, 
durchs  E  vangeltum  tuidJKarLGuLlLfl,  welcbefl  cmpfangen  wird  inwcn-  . 
dig  im  Herzen  vor  Gott,  durch  den  Glauben;  zum  undern,  ttusserlich, 
durch  die  Werke.  daron  2  Pctri  1 .  sagt,  da  er  von  gutcn  Werken  lehret  : 
Licbeu  fini  der,  thut  Fleiss,  eueru  Beruf  und  Erwiihlung  fest  zu  machen 
u.  a.  w.  I)a  will  er,  dass  wir  solches  sollen  gewiss  machen,  dass  wir 
den  Glauben  und  Vergebung  der  Siinde  haben,  das  ist,  dass  wir  be- 
weiscn  die  Werke,  dass  man  den  Bauiu  an  den  Friichten  spiire,  und 
offenbar  werde,  dass  es  ein  guter  und  nicht  ein  faulcrltaum  sei.  Denn 
wo  ein  rechter  Glaube  ist,  da  folgen  gewissllch  auch  gute  Werke.  Also 
Ut  ein  Mensch  bcide,  auswcndig  und  inwendig,  fromm  und  gerccht, 
bclde  vor  Gott  und  den  Leuten.  Denn  das  ist  die  Folge  und  Frucht, 
damit  ich  mich  und  andere  gewiss  mache,  dass  ich  recht  glaube  ;  wel- 
ches  ich  sonst  nicht  wissen  uoch  sehen  kònnte.  Also  ist  hier  auch  die 
Susserliche  Vergebung,  so  ich  mit  der  That  erzeige,  ein  gewiss  Zeichen, 
dass  ich  Vergebung  der  Siinde  bei  Gott  habe.  Wiederum,  wo  sich  sol- 
ches nicht  erzeigt  gegen  den  Nachsten,  so  habe  ich  eiu  gewiss  Zeichen, 
dass  auch  ich  nicht  Vergebung  der  Siinde  bei  Gott  habe,  sondern  stecke 
g  noch  im  Unglauben.  Siche,  das  ist  die  zweierlei  Vergebung:  eine  in- 
"-ff~~'4*tJ^i  ij-"--^- wBllrtig  ,W1  BfiPMft  die  alleili  an  Gottes  Wort  hanget;  und  auswendig, 
L^Zrìh—  die  heraus  bricht,  und  uns  gewiss  machet,  dass  wir  die  innerliche 

haben.  .  .  Wo  die  ausserliche  Zeichen  und  Beweisung  nicht  ist,  so 
kano  ich  jeucr  nicht  gewiss  sein,  sondern  beide,  mich  und  andere,  be- 
triigen.  Wenn  ich  aber  sehe  und  fuhle,  dass  icli  geme  dem  Niichstcn 
vergebe,  so  kann  ich  schliessen  und  sagen  :  Das  Werk  thuc  ich  von 
Natur  nicht,  sondern  fuhle  mieli  durch  Gottes  Guade  anders,  denn  zu- 
vor.  .  .  Das  ist  aber  auch  wahr,  dass  dies  Werk,  wie  ers  hier  neuuet, 
nicht  ein  bloss  Werk  ist,  wie  andere,  so  wir  von  uns  selbst  thun  ;  denn 
es  ist  auch  des  Glaubens  nicht  dabei  vergessen.  Denn  er  nimmt  solch 
Werk  und  stellet  eine  Verheissung  darauf,  dass  mans  mit  guten  Ehren 
mòchte  ein  Sacrament  nenneu,  den  Glauben  dadurch  zu  stiirken. 
Gleich  als,  die  Taufe  ist  auch  wohl  ein  Werk  anzusehen,  das  ich  thue, 
der  ich  taufe  oder  mich  taufen  lasse;  aber  weil  Gottes  Wort  dabei  ist, 
ist  es  nicht  ein  schlecht  Werk,  als  das  fiir  sich  selbst  etwas  gclte  oder 
schafle:  sondern  ein  gòttlich  Wort  und  Zeichen,  daran  sich  der  Glaube 
hanget.  Also  auch,  unser  Gcbet,  als  unser  Werk,  wiirde  nichtsgclten 
noch  schaffen  ;  aber  das  thuts,  dass  es  gehet  in  selnem  Gebot  und  Ver- 
heissung, dass  es  auch  wohl  mag  ein  Sacrament,  und  mehr  ein  gòttlich, 
denn  unser  Werk  geachtet  werdeu.  Das  rede  ich  darum,  dass  die 
Sophisten  allein  die  Werke,  so  wir  thun,  so  bloss  ansehen,  oline 
Gottes  Wort  und  Verheissung.  Derhalben,  wenn  sie  solche  Spruche 
hòren  und  lesen,  so  auf  die  Werke  lauten,  mussen  sie  wohl  sagen,  dass 
der  Mensch  durch  sein  Thun  solches  verdieue.  Die  Schrift  aber  lehret 
uns  also:  dass  wir  nicht  auf  uns,  sondern  auf  Gottes  Wort  und  Ver- 
heissung sollen  sehen,  und  darau  mit  dem  Glauben  haften,  dass,  wenn 
du  ein  Werk  aus  dem  Wort  und  Verheissung  thust,  so  hast  du  ein  ge- 
wiss Wahrzeiehen,  dass  dir  Gott  gnàdig  ist  ;  also,  dass  dein  eigen  Werk, 
das  Gott  nun  zu  sich  genomuien  hat,  soli  dir  ein  gewiss  Zeichen  sein 
der  Vergebung  u.  s.  w.  Nun  hat  uns  Gott  mancherlei  Welse,  Weg  und 
Stege  vorgestellt,  dadurch  wir  die  Gnade  und  Vergebung  der  Siinde  er- 
greifen;  als,  erstlich,  die  Tao ft*  und  Sacrament;  iteri)  (wie  icb  jetzt 
gesagt),  das  Gj'bet;  item,  die  Ahsolutjpn :  UU(|  allhler,  unserc  Ver- 
gebung:  dass  wir  ja  retchlich  versorget  wiiren,  und  allentimi  ben  Gnade 


Digitized  by  Google 


DE  JUSTIFICATIONB. 


297 


und  Barmherzigkeit  flnden  konnen.  Denn  wo  wolltest  da  sie  naher 
suchen,  denti  bei  deinem  Nachsten,  bei  dera  du  tiigllch  lebest,  und  auch 
tjiglich  Ursache  genug  hast,  solche  Vergebung  zu  iiben?  demi  es  kann 
nicht  fchlcn,  dass  du  nlcht  solltest  vlel  und  oft  beleldisjt  werden  :  also,  .   -  , 

dass  wlr  nlcht  allelu  in  der  Klrche  oder  bei  dem  Prlester,  sondern  mlt-  y*  A  <■••*«•» 
ten  in  unsertn  Leben  eln  diglieli  Sacrament  oder  Tanfe  haben,  ein  Bru-  +4,t{m{  >  9>J&i?"J* 
der  ani  andern,  und  ein  jegllcher  daheim  in  sei  ne  m  Hause^-Denn  wenn  '  ,  —  ,  f.  />— 
du  die  Verhelssung  durch  dies  Werk  ergreifest,  so  hastdu  eben  das,  **<"'*—**^*  y4^*J~f. 
was  du  in  der  Taufe  uberkommst.  Wie  kònnte  uns  nun  Gott  reich- 
llcher  begnaden,  denn  dass  er  uns  so  elne  gemeiue  Taufe  an  den  Hai» 
hangt,  und  ans  Vater  Unser  bindet,  die  ein  jeglicher  an  ilnn  sclbst  fln- 
det,  wenn  er  betet  und  seinem  Nachsten  vergibt?  dass  ja  niemand  Ur- 
sache hat  zu  klageu  oder  sich  zu  entschuldlgen,  er  kòunc  nlcht  dazu 
kommen,  und  sei  ihtn  zu  hocli  und  zu  fcrn,  oder  zu  schwer  und  theuer, 
weil  es  ihm  und  seinem  Niichsten  hclm  vor  die  Thiir  gebracht,  ja  in 
Busen  jjelegt  wlrd.  Siehe,  wenn  du  es  also  nicht  nach  dem  Werk  an 
ihm  selbst,  sondern  nach  dem  Wort,  so  darai)  gcheftct  ist,  anslehest, 
so  flndest  du  duriti  einen  treff lichen,  kòstlicheu  Schutz,  dass  es  jetzt 
nicht  mehr  deiu  Werk,  sondern  ein  gòttlich  Sacrament  ist;  und  mach- 
tigen  grossen  Trost,  dass  du  zu  der  Gnade  kommest,  dass  du  deinem 
Niichsten  vergeben  kannst,  ob  du  gleich  zu  andern  Sacramcnten  nicht 
kommen  kònntest.  Das  solite  dìch  bewegen,  dass  du  soldi  Werk  von 
Hcrzen  geme  thiitest,  und  Gott  dazu  dankest,  dass  du  solcher  Gnaden 
werth  blst  :  solltest  du  doch  bis  an  der  Welt  Ende  darnach  laufen,  und 
alle  dein  Gut  darum  verzchren;  wie  wlr  zuvor  um  den  crdichteten  Ab- 
lass  gethan  haben.  Wer  nun  das  nicht  will  annehmen,  der  musa  ein 
schandlichcr,  verfluchter  Mensch  sein,  sonderlich,  wo  er  solche  Gnade 
hòret  und  erkennet,  und  dennoch  so  kropflseh  und  halsstarrig  bleibt, 
dass  er  nicht  will  vergeben,  damlt  er  beide,  Taufe  und  Sacrament,  und 
alles  anderc  auf  eiiunal  verliert.  Denn  sic  sind  alle  an  einauder  gebun- 
den,  dass,  wer  cines  hat,  der  soli  sic  alle  haben,  oder  kcines  behulten. 
Denn  wer  getauft  ist,  soli  auch  das  Sacrament  empfahcn;  und  wer  das 
Sacrament  einpfahet,  muss  auch  betcn;  und  wer  da  betet,  auch  ver- 
geben n.  s.  w.  Vergibst  du  aber  nlcht,  so  hast  du  hier  ein  schrecklich 
Urtheil,  dass  dir  deine  Siinden  auch  nicht  sollen  vergebeu  sein,  ob  da 
gleich  mit  uuter  den  Christen  bist,  und  der  Sacramente  und  anderer 
Giiter  mit  geniessest:  sondern  sollen  dir  nur  desto  schiidlicher  und 
verdammlicher  sein.4'  (Auslegung  des  5.  fi.  u.  7.  Cap.  Mattimi.  A.  1582. 
Opp.  Hai.  Tom.  VII,  751—55.) 


Gkrhakdl'8  :  ,,Ex  Hdei  justitia  oritur  in  renatis  operum  just 
quae  itidem  multis  niodis  perfectior  est  in  renatis,  quam  externa  illa 
pharlsalca  justitia  (Matth.  6,  20.):  cum  procedat  "X  rfiFH)vffli1""''  Spi- 
ritus  et  conjunctam  habeat  obedientiara  interiorem  cordis,  cum  alt 
spontanea  et  voluntaria,  non  mercenaria,  cum  respiciat  totam  legem, 
non  tantum  parliculam  quandam  legis,  cum  ex  sincero  corde,  non 
autem  hypocritico,  ex  sincera  Del  dilectioue,  procedat  et  solatìi  Dei 
gloriala,  non  autem  proprium  commodum  vel  honorem  quaerat.  Et 
justitia  tldei  et  justitia  operum  in  renatis  perfectior  est  et  abundantior, 
quam  pharisaica  justitia;  interim  tamen,  cum  renati,  licct  mente  ser- 
viant  legi,  tamen  carne  serviant  legi  peccati,  Rom.  7,  25.,  cum  ipsis  re- 
natorum  operibus  imperfectiones  et  sordes  adhaereant,  ideo  per  et 
propter  opera  sua,  quia  imperfecta  sunt  et  immonda,  non  possunt  in- 
gredl  regnum  coelorum,  ac  proinde  in  hac  quaestlone,  ut  ingredl  pos- 
slnt  regnum  coelorum,  non  ad  justitiam  carnis  pharisaicam,  nec  ad 
splrituaiem  suam  iraperfectam  obedientiam,  sed  ad  perfectisslmam 
t'hrlstl  justitiam  Ade  coufugiunt."    (L.  de  Evaug.  §  22.) 

e)  Ita  Rcrm.  5,  2.  dicuatur  jngtljtc/iti  gloriori  *ttb  *pe  gloriae  J)ei, 
videlicet  nuoti  fundamentuni  spci  spemque  ipsain  vitae  aeternae  et 


Digitized  by  Google 


298 


PART.  III.     CAP.  V. 


gloriosae  a  Peo  et  in  Dco  consequendae.  Et  eap.  8,  17.  23.  24.  25. 
non  Bolum  haeredita*,  gerì  et  hinc  nata  *}>es  atque  expectatio  salutis  futu- 
rae  illis  trihuitur.    Conf.  Gal.  8,  29, 

E.  Hcnnii.'S:  „Quae  doctrina  pugnat  cum  ara  christianorum,  est 
necessario  falsa  et  erronea,  quandoquldem  unlfffsa  Scriptura  tendit 
eo,  ,ut  per  patlentiam  et  consolationem  Scripturarum  spera  habeamus.4 
At  pontificiorum  dogma  de  dubitatlone  adversatur  spei  christianae; 
ergo  falsum  et  a  Scripturae  mente  atque  scopo  dissonura  sit  oportet. 
Spera  fldelium  describit  verbum  Dei,  quod  non  confundat  sperantes, 
secundura  haec  gravissima  oracula  et  testimonia  divini  Spiritus: 
Ps.  25. :  , jn  te  confido,  non  erubescam4 ;  ac  raox :  , Universi,  qui  ex- 
pectant  te,  non  confundentur4  ;  Ps.  31.  et  71.:  ,In  te,  Domine,  speravi, 
non  confundar  in  aeternum4;  et  Rora.  5.:  ,Afllictio  parit  patlentiam, 
patientia  vero  probationem,  probatio  vero  spem,  porro  spes  non  pude- 
faclt.4  Hinc  epistola  ad  Ebr.  ti.  comparat  eam  aticorae  tutae  ac  flrmae, 
cui  inuixa  navis  adversus  impetuin  ventorum  tempestatumque  consistit. 
,QuP,  inquit,  ,huc  confugimus,  ut  potiamur  spe,  quam  velut  ancorano 
tenemus  aniraae,  cum  tutam,  tum  tlrmam.'  Hinc  idem  raonet,  ut  fldu- 
ciam  et  gloriationem  spei  ad  flnem  usque  llrmam  teneamus.  imprimis 
ò£ itlkayw  est,  quod  Hebr.  10.  scribit:  ,Accedamus  cura  vero  corde,  in 
certitudine  tìdei,  aspersi  cordlbus  ac  depulsa  conscientia  inala  et  abluti 
corpore  aqua  pura  teneamus  confesslonem  spei,  non  vacillantem,  tldelis 
enim,  qui  promlsit.4  Cut  dicto  paene  tot  sunt  argumenta  contra  Pa- 
pistarura  dubitationem,  quot  verba,  et  imprimis  illud,  quod  spei  nostrae 
confessionera  vocat  mAimv,  non  vacillantem.  Unde  Petrus  quoque  re- 
fert,  christiauo*  regeni  tos  a  Deo  in  spem  vlvam.  Et  paulo  post  sub- 
jungit:  ,Succinctl  lutnbis  mentis  vestrae,  sobrii,  perfecte  sperate  in 
eam,  quae  ad  vos  defertur,  gratiam.4  At  qui  doccili ,  debere  hominem 
dubitando  adhuc  secura  disceptare,  anne  sit  in  gratta  Dei,  an  sit  haercs 
vitae  aeternae,  hi  non  possunt  cura  prophetis  et  apostoli»  ducere  spera 
nou  confundentera,  spera  tlrmam.  spem  tutara  et  tinnissi uiac  ancorae 
sjjnjlejn,  spera  vjvain,  spem  «Sfoseu  iioji'ift^IIIajìUaJii,  sjje^j^Xwi- 
fecte  sneretur  in  T)e|  graMam.  sed,  hac  Christiana  spe  indlgnissirae 
dXmuata  et  conculcata,  substituunt  spem,  quae  confondere  possit, 
fluctuantem,  vacSTTantcm  et~Tiominoin_ex  dubitatlpne.. JUi  dcsiaìialionls 
voragfiìeni  tandem  conjlcientem,  cujusmodi  spera  d  ubi  ara  et  ancipitem 
prorsus  ignoiat  Scrfpfura  prophetlca  et  apostolica.  —  Cum  autem  spes 
circa  ventura  vitac  aeternae  bona  sit  occupata,  quis  poterli  esse  certus, 
quod  per  onincts  tentationes  sit  eluctaturus,  cum  tot  sint  in  tnunjiQjUn- 
pediineiita,  tanta  sit  potentìa  satauae,  tanta  vicissim  caruUj  uos.txaeJn- 
fffriiluus?  61  vel  in  carnis  nostrae  iuflrmftatem,  vel  satanae  potentiam, 
vel  obstacula  Illa,  quae  piis  In  mundo  objiciuntur,  vellmus  oculos  de- 
filerò, de  salute  non  modo  dubitandum  nobls,  sed  piane  desperandum 
erlt.  Verum  bis  omnibus  opponendae  sunt  flrmae  consolatioues  Spiri- 
tus Sancti,  puta,  quod  major  sit  is,  qui  in  nobis,  quam  qui  in  mundo 
est,  utpote  qui,  teste  Christo,  judicatus  et  foras  ejectusest;  et  quod 
Salvator  alt:  .Confiditi  ,  ego  vici  mundum';  atque  rursura,  quod  legl- 
tur,  eos,  qui  ex  Deo  nati  sunt,  vincere  mundum,  1  .Toh.  5.;  Imo  in 
universis  hujus  mundi  malis  longe  esse  superiores  per  eum,  qui  dilexlt 
illos;  nec  non  illud  Petri,  dicentis,  fideles  virtute  Del  per  tìdera  custo- 
dir! ad  salutem.  Piane  ut  et  Christus  inquit:  ,Non  rapiet  oves  meas 
quisquam  de  manu  naca.  Pater  meus,  qui  dedlt  mlhi,  major  omnibus 
est,  et  uemo  potest  rapere  de  manu  Patrls  mei.4  ,Hic  fldells  est4,  In- 
quit Paulus,  ,qui  non  sinit  nos  tentar!  supra  id,  quod  possumus,  Imo 
dat  una  cum  tentatione  eventum^quo  possumus  suflerre4,  1  Cor.  10.  Et 
Phil.  1.:  ,Persuasum  habeo,  quod  is,  qui  coepit  in  vobls  opus  bonum, 
perflcict  usque  ad  diem  Jesu  Chrlstl.4  2  Thess.  3.  :  ,Non  omnium  est 
fldes,  sed  fldells  est  Dominus,  qui  stablllet  vos  et  custodlet  a  malo.' 
SI  quis  autem  studio  dataque  opera  se  rursum  avertat  a  Deo,  cum  qul- 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  VI.  299 

• 

dem  virtute  Spiritu»,  quo  regeneratus  et  donatus  erat,  potuerlt  in  boni- 
tate  perseverali  et  initium  substantiae  nsque  ad  flnem  retinere,  hic 
propri!  exitii  caput  et  causa  est,  neque  hoc  fraudi  potest  esse  hls,  qui 
salutis  suac  seria  tanpuntur  cura.  Idcirco  sicut  hos  Spiritus  Sanctus 
proposltls  promissiontbus  facit  de  salute  certos,  adeo  ut,  si  non  sponte 
a  bono  dcflciant,  sed  in  gratia  Dei  perseverare  cupiant,  non  possit  eoa 
ulla  diabolica  potentia  a  Deo  et  Christo  avellere,  sic  quoque  vicissim 
monet,  ut  cruciflgant  carnem  cum  desideriis  illius,  ut  abstineant  a  car- 
nalibus  concuplscentiis,  quae  adversus  animani  milltent,  ut,  cum  stant, 
videant,  ne  cadant,  ut  teneant,  quod  habent,  ne  quis  illorum  coronam 
auferat  aut  palmam  intervertat,  ut  in  timore  et  tremore  suam  saluterà 
operentur.  Quae  admonitiones  simul  omnet  nihil  spectant  ad  dubitatio- 
nem  papUtticam  fovendam  aut  spem  christianorum  injirmandam,  sed  tan- 
tum ad  carnalem  aecuritatem  et  veternum  ezcutiendum.1'  (Artlc.  de 
justiflc.  1590.  p.  81—85.) 

§  15. 

Definirà  potest  justificatio,  quod  sit  actus*  voluntatis 
divinae,  quo  Deus  trinunusb  ex  gratuito  favore0  suo 
propter  Christid  meri  tu  m  fide*  apprehensum  nomini  pec- 
catori, renato  autf  converso,  peccata*  remittit  salutis 
aeternae  consequendae  causa.h 

a)  Qui  generis  locum  obtinet.    Conf.  §  1.  not.  g.  et  §  6.  not.  o. 

b)  Causa  efficiens  justificationis,  juxta  $  6. 

c)  Qui  est  causa  impulsiva  interna;  de  qua  vid.  §  7. 

d)  Quod  est  causa  impulsiva  externa,  eaque  principalis,  juxta  §  7. 

e)  ^■■■■■■■■■■^■^■■■■■ÉMHBHMMB^MiaMpailBHl;  vid.  §9. 

f)  Tanquam  subjecto,  aut  objecto  justificationis,  juxta  §  12. 

g)  In  quo  ratio  formalis  justificationis  consistit;  vid.  §  11. 

h)  Finis  justificationis  hic  est,  juxta  §  13. 


Caput  VI. 

DE  RENOVATIONE  ET  BONIS  OPERIBUS. 

§  1. 

Renovationis  vox  aliquando  ita  late  accipitur,  ut 
ipsam  quoque  conversionem  si  ve  n^eiierationem,  imo  et 
justificationem,  cum  seguente  opere  sanctiiicationis»  com«. 
plectatur;  hoc  loco  autem  strictius*  ut  a  conversione  di- 
stinguatur  atque  ipsam  etiam  justificationem  sequatur. 
Dicitur  alias  #ancttficatLO.c 


Digitized  by  Google 


300 


PART.  III.     C.U\  VI. 


a)  Nempe  renovatio  in  genere  denotat  quamlibet  actionem,  qua 
vetera,  aut  quae  vetustate  vel  aliunde  detrita  seu  infirmata  aut  eor- 
rupta  sunt,  restauranti^.  Atque  ita  in  renovatione  hominis  spirituali, 
latius  sumta,  vetw  ìiqmo  secundum  pnmem  suum  rationcm,  i.  e.  caren- 
tiam  virium  spiritualium  omnmiodam,  reatum  et  duniinium  peccati, 
aboleri,  et  nona  homo  secundum  suam  latiyidjnem.,  id  est,  ipsas  vires 
spirituales,  alisolutionera  a  rcatu  et  doniim  habituale,  quo  supprimatur 
dominiuni  peccati,  produci  intelligitur.  Vid.  fS  Cor.  5,  17.  sqq.,  ubi 
homines,  qui  in  Ohristo  sunt,  nova  creatura  esse  dicuntur.  Eo  autem 
refertur  ipsa  reconeilintio  cum  I)co  et  judifìcatio  per  Qirixtum  v.  19.  et  21. 
Conf.  b.  Mw  de  Conv.  (ed.  Jen.)  Disp.  III.  cap.  I.  %  29.  p.  113  , 
ubi  ostendit,  ipsam  convertionem  hominis  esse  revera  nec  inusitate  dici 
renovationem  quandam.  Add.  Àusfùhrl.  Erklarung  L.  XVf.  Q.  78. 
p.  653.  sqq. 

Fechtius:  „Utraquc  vox  rcnovationis  et  sanctitlcationis  ita  .sua 
natura  generali»  est,  ut  omnem  gratiam  ejwtque  oprrationem  in  se  coin- 
plectatur.  Nani  et  cum  homo  justus  pronuntiatur,  et  cura  divina  vir- 
tù te  bene  operandi  instruitur,  et  cura  vitam  suam  actu  ipso  ad  legem 
divinam  conformat,  renovatur  et  sanctiflcatur,  i.  e.,  ex  vetere  Ut  novus 
et  ex  impuro  sanctus."  (Compendium,  universam  th.  compiei. 
Cap.  XXII.  §  1.  p.  G08.) 

Catechism.  major:  „So  lerne  nun  diesen  (3.)  Artikel  aufs  deut- 
lichste  verstehen.  Wenn  manfraget:  Was  mcinest  du  mit  dcn  Wor- 
ten  :  ,  Irli  glilube  an  dcn  Heiligen  Gcist?'  dass  du  konnest  antworten: 
Icb  gliiubc,  «l:i-.s  mich  der  Heilige  Gcist  hcilig  machet  (sanctiflcari), 
wie  sein  Name  ist.  Womit  thut  er  aber  solches  oder  was  Ist  scine 
Weisc  und  Mittcl  dazu?  Antwort:  Durch  die  christliche  Klrche,  Vcr- 
gebung  der  Sunden,  Anferstchung  dcs  Fleisches  und  das  cwige  Lcben." 
(Llbcr  Conc.  p.  455.  sq.) 

J.  B.  Cakpzovius  sen.  :  ,,Non  occurrit  textus  in  Bibliis,  ubi  vocabu- 
lura  sanctitlcationis  cum  justiflcationis  vocabulo  perrautetur,  sed  scm- 
per  discrimen  Inter  justiticationem  et  sanctiticationem  in  S.  S.  sartum 
tcctumve  rctinctur,  ctiam  in  appellationibus.  Ut  recte  notaverit 
Chemnitius  T.  II.  I<oc.  th.  p.  621.:  ,Augustinum  amplitudine  vocabull 
sanctiticare  et  justitìcare  deceptum  praeter  Scripturae  mentcm  quando- 
que  fuisse  et  inflexissc  vocabulum  justiflcationis  et  sanctiflcationis 
signitìcatus  •  Per  justiticationem  nos  esse  sanctos,  sanctitatc  sci.  Illa 
imputala,  quae  una  numero  est  cum  Chrlsti  obedientia  et  sanctitatc, 
quara  legi  divinac  loco  nostri  praestitit,  in  Scriptum  lcgitur.  Sub 
verbo  sanctitìcare  ctiam  justiflcatio  quandoque  ibidem  comprehenditur, 
quod  inter  alia  evincit  textus  Eph.  5,  26.  27.  Kbr.  10,  29.;  ast  ipsa 
justiticatlo  nunquam  in  Scriptum  aanctitlcatio  dicitur;  quod  per  in- 
ductioncin  probari  potest."  (Pisputatt.  isagog.  in  Chemnitium.  Ed. 
J.  B.  Carpzov.  Lips.  1701.  p.  1142.) 

b)  Sic  enim  inter  effecta  justiflcationis  recenxuimus  renovationem 
cap.  V.  $  14.  et  not.  d.  Et  liane  specialem  significationem  sequeutia 
docebunt. 

c)  Vid.  Kom.  i>,  22. ,  ubi  homines  maruimi*n  a  peccato,  nervi  autem 
farti  /)«»,  fructum  habere  dicuntur  tlf  àfUM.uù*,  in  tanctificationem.  Et 
/  The»».  5,  23.  preeatur  ajmstolus  suis,  ut  Dem  jxwi*  eoe  mnetijicet  totos. 
Intelligitur  autem  collatio  et  consecutio  sanctitatis  internae,  cum  alias 
in  ipso  justifìcationis  actu  sanctitatis  alienue,  nempe  Ghristi,  imputatio 
locum  habeat;  quo  referuntur  loca  /  Cor.  /,  SO.  Ebr.  10,  14.,  hie 


Digitized  by  Google 


DB  BONTS  OPERIBUS 


301 


autera  ipsi  homines  sint  IntrtXoòPTtz  d/uuaó>rjv  -v  tfófiw  fttoù,  perficientea 
tanctilatem  in  timore  Dei,  ?  Cor.  7,  1. 

Carpzovius:  „Statim  ac  eo  ipso  momento,  quo  fldes  accenditar  In 
nobis  et  per  eam,  quatenus  rem  justiflcam  oblatam  apprehendit,  nos 
justificamur,  etiam  mente  ac  corpore  renovamur ;  sed  quicquid  si t.  de 
hac  simuliate  tempori*,  in  sese  tamen  et  sua  natura  maucut  dittinola 
beneficia,  prout  non  tantum  apostolus  id  signi flcat  per  modum  tractandi 
doctriuam  de  justiflcatlone  et  renovationc  in  epistolls  ad  Rorn.  et  Gal., 
dum  l  ' ri iis  ac  seorslm  aglt  de  justiflcatiouc  Rora.  3. 4. 5.  ac  Gal.  1.2.3. 4., 
postea  vero  de  sanctiflcatione  Rora.  ti.  et  7.  Gal.  5.  et  6.  Scd  etiam 
ipsa  natura  beneflciorum  apparet.  Nam  1 .  justificatio  est  actus  forensi» 
et  morali  action!  respondet;  renovatio  vero  ad  actionem  physicam  ac- 
cedlt.  2.  Justificatio  in  remissione  peccatorum  consistit;  renovatio 
vero  in  inhaerente  justitia  et  novae  obedientiae  habitu  ac  studio. 

3.  Justificatio  a  reatu  peccati  liberai  ;  renovatio  vero  ab  ejus  dominio. 

4.  Justificatio  est  aequalis  et  nec  actu.s  nec  justitia  imputabili*  augetur 
vel  miniatili-  :  renovatio  vero  inaequalis  est  ac  incrementa  acclpit  atque 
non  tantum  continuatur,  ut  justiflcatio,  sed  etiam  augetur.  5.  In  justi- 
ficatione  justitia  Cliristi  consideratur  ut  donum,  cujus  iraputatione  nos 
just!  constitulmur;  in  renovatione  autem  Christus  ut  ezemplum  slstitur, 
ad  et  secundum  quod  inhaerens  nostra  justitia  conformar!  debet." 
(L.  c.  p.  1135.  sq.)  _ 

g  2. 

Renovatio  stride  dieta  importat  realem  et  intrinsecam 
quandam  in  nomine  renato  seu  con  verso  mutationem  ;  * 
quae  aliquando  transitive,0  aliquando  intransitive0  acci- 
pitur.d 

a)  Quam  apostolus  iis:a:iof,<pdntsu>q  voce  designat,  qua  homo  Jjoz- 
marn*  non  externam,  sed  jntcrnaoj.  licet  accidentalem,  mutat.  Mera- 
popfobuftt,  inquiens,  tran*f</rmemini  spirito  mentis  wrtrae,  Rom.  12,2. 

b)  Tanquam  actio  Dei  producentis  in  nobis  sanctos  motus  et 
actiones;  prout  dare  cor  novum  et  spiritimi  nomini  dicitur  Ezech.  36,  26., 
spiritimi  innovare  intra  no*  Psal.  52,  12. 

c)  Quatenus  homines  seipso*  renovare  dicuntur,  farientes  sibi  cor 
nomini  et  spiritum  novum,  Ezech.  /<?,  SI.,  deponere  veterem  ìwminem,  in- 
dttere  nomini  Eph.  4,  22.  24. 

d)  Confer.  de  hac  duplici  acceptioue  b.  Olear.  Indie.  Balduin. 
Gener.  Th.  Poait.  art.  XC\  II.  observ.  ad  £  5.  p.  165.  a.,  et  b.  Scherz. 
Brev.  Hiilsem.  auct.  cap.  XII.  Thes.  III.  p.  684. 

§  3. 

Utrinque*  notandi  sunt  ejus  termini:  a  quo  et  ad 
quem.b 

a)  Est  enim  quoad  rem  una  actio,  licet  ex  parte  prinripiorum  aut 
causarum.  quarum  altera  alteri  subordiiiatur,  sit  differentia. 

b)  Quod  in  omni  mutatione  occurrit;  ubi  terminus  alter  abolen- 
dus  aut  deserendus,  alter  producendus  aut  acquirendus  est. 


Digitized  by  Google 


302 


PART.  HI.     CAP.  VI. 


§  4. 

Terminus  a  qwo*  sunt  rfijigniafì  papati,*»  quae  post 
conversionem  remanent;0  nempe  defectus  aliquisd  virium 
bonarum,  ex  parte  intellectus  quidem  ad  cognoscenda* 
spiritualia,  ex  parte  voluntatis*  ad  prosequenda  bona  spi- 
ntualia,  ex  parte  appetihis*  sensitivi  ad  obsequendum 
superioribus  facultatibus  ;  simul  etiam  et  pronitasb 
earundeni  facilitatimi  animae  ad  prava. 

a)  Qui  abdeivduè  est,  si  non  penitus  et  radicitus  (quod  in  hac  vita 
fieri  nequit),  saltem  teeundum  quid,  ut  rainuatur,  infirmetur,  aut  op- 
primatur. 

b)  Seu  veto*  vivendi  et  peccandi  ratio,  quae  includit  cura  i paura 
peccatum  connatum,  tura  vitia  male  vivendo  contracta.  Dicitur  alias 
homo  vetus,  Eph.  4,  non  ratione  aubstantiae,  sed  ratione  qualitatum  _ 
et  accidentium  vitiosorum  ex  antiquo  lapsu,  unde  homo  velut  cariera* 
vetustatis  traxit.  Caro  cum  concupiscentiis  mi*,  Gal.  5,  24.  Illud 
nimirum,  quod  in  homine  carnali,  sive  post  lapsum  percarnalem  gene- 
rationem,  ad  illuni  translatum  est  et  quo  a  spiritualibus  ad  sensibilia 
inclinatur.  Dicitur  corpus  pelati,  quod  sit  complexus  plurium  pecca- 
torura,  velut  partiura  aut  merabrorura,  Rom.  6,  6.,  unde  et  membra 
terreslria  appellantur  variae  peccatorum  species  Colo**.  3,  5. 

c)  Vid.  querela  Pauli  (renati  utique  et  secundum  interiorem 
hominem  spiritualibus  viribus  instructi,  juxta  v.  18  et  22.),  quod  non 
faciat  bonum,  quod  velit;  nec  reperiat  (vires  sufficientes),  ut  faeiat  bonum; 
agat  autem  malum,  quod  non  velit,  idque  vi  peccati  in  *e  luzbitantiè,  silfi 
adjacentis  etc.    Rom.  7,  15.  sqq. 

Qlenstkdtius:  „Loqui  eum  (apostolum)  ilio  capite  {Rom.  7.)  de 
se  ut  renato,  omues  tenent  orthodoxi  theologl,  nlxi  Unni-  rationibus. . . 
B.  Huelsemannus  in  Vindicils  A.  9.  §  83.  p.  42.  inqult:  ,Rom.  7,  15. 
19.  23.  non  agitur  de  repugnantia  pururum  naturalium  intellectus  et 
voluntatis  irregeniti,  neque  agitur  de  qualitate  hominis  aliquali  legis 
Mosaicae  cognitione  imbuti,  qualis  apostolus  erat  sub  statu  pharisaismi 
<cnr'  anplfittav  doctus,  Act.  22,  3.,  nominili  tamen  in  statum  adoptionis 
traducti,  sive  nondum  regenltl  slve  renovati;  seti  omnino  agitur  de 
homine  rigenerato  et  renovato,  et  quidem  ex  prnfesHo  de  renovationis 
imperffctione  in  hac  vita,  ut  art.  20.  Aug.  Conf.  exponit.4  Hocque  qua- 
tuor  flrmissimis  rationibus  ibidem  prollxe  demonstrat  theologus  con- 
summatissimus,  quae  lcgi  omnino  mercntur.  Su  rama  rationura  haec 
est:  1.  Quod  apostolus  toto  c.  6.  exhortetur  fldeles  jam  regenitos  de 
officio  suo,  idque  patere  ait  ex  omnibus  et  praecipue  ultimis  versibus 
c.  et  phraseologia  ex  c.  «.  in  scptlmum  traducta,  scilicet  sermonem  esse 
deliberatls  v.  18.20.21.  22.  c.  6.  v.  1.2.3.6.  c.  7.  2.  Quod  statum  prae- 
teritum  describat  apostolus  perverba  praeteriti  temporis:  ,Talis  eram4, 
et  ,tales  eratis4  etc,  ,illum  fructum  habebatis4  c.  6,  18—22.,  atque  ean- 
dem  differentiam  repetit  c.  7,  a  v.  1.  usque  ad  14.,  ubi  verbis  praeteriti 
temporis  utitur  apostolus,  se.  4.  5.  9.  12.,  sed  a  v.  14.  usque  ad  Onera 
«•api ti-  loquitur  Paulus  verbis  praesentis  temporis,  cui  praesenti  oppo- 
nit  non  in  hac,  sed  in  aeterna  vita  futuram,  v.  paen.  et  alt.  3.  Quod 
dicat  apostolus  in  praeterito,  se  servilsse  peccato,  et  de  praesenti,  ser- 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPERIBUS. 


303 


vire.  Servii9se  tanquara  mancipium  ignarum  melioris  conditionis,  nunc 
autem  servire  Invitimi  cum  lucta  et  repugnantia,  tanquam  detentum  a 
tyranno;  illic  commisisse  peccata  spontanea  et  proaeretica,  hic  non 
nìsi  sub  et  obreptitia  per  inflrmitatem  et  lniprudentiam.  Prius  patet 
ex  v.  4— «.  c.  7.  collato  cum  parallelis  1  Cor.  4,  10.  11.  11,  2.  Eph.  2, 
3. 11 — 13.  4,  17 — 19.  Poaterius  ex  periphrasi  tum  subjccti  post  regene- 
rationem  peccantis,  tum  peccatorum  post  regenerationem  commlsso- 
rum.  Subjectum  describitur,  quod  delectetur  lege  Dei  quoad  lnterio- 
rem  hominem,  v.  22.,  qui  interior  homo  extcriori  oppositus  semper 
signifìcat  statum  regeneratum,  Rora.  2,  29.  2  Cor.  4,  16.  Eph.  3,  16. 
Attributa  autem,  quaiia  sunt,  delectari  lege  Dei,  odisse  peccatum, 
fugere  peccatum,  quae  apostolus  de  statu  suo  praesente  commemorai 
v.  17 — 20.  22.,  non  quadrant  irregenitis -,  hi  cnim  non  delectantur  lege 
Dei,  sed  exosa  est  ipsis  etc.  4.  Quod  antiquitas  et  libri  symbolici,  ut 
Augustinus  1.  1.  Ketract.  c.  23.  Apologia  Aug.  Conf.  ad  art.  4.  p.  82.  84. 
et  117.  subjectum,  de  quo  praedicantur  v.  18.  19.  et  seq.  c.  7.,  exponant 
de  subjecto  iam  justiflcato."  (Theol.  did.-pol.  P.  III.  c.  11.  s.  2. 
f.  922.  sq.) 

d)  Non  quale  ni  omnimoda  illuni  in  carentia  (quia  in  ipsa  conver- 
sione jam  aliquid  bonarum  viriura  impetratimi  est),  qjj^UL  tamen. 

e)  Quamvis  enim  aj]o4iia_lux_s^uritlialis  post  conversionem  adsit, 
conjuncta  tamen  est  cum  defectu  plenioris  perfectionia,  quam  adesse 
oportebat.' 

f )  Quae  enim  in  conversione  collatae  fuerunt  vires,  tpnnpn  sunt, 
ita  ut  absit  justa  seu  perfectior  sanctitas,  quae  adesse  debebat. 

g)  Vid.,  quae  diximus  cap.  IV.  de  Regen.  et  Conv.  $  5.  not.  tilt 
Unde  constat,  carentiam  obsequii  prompti,  quod  superioribus  faculta- 
tibus  debetur,  per  conversionem  nondum  esse  sublatam. 

h)  Nempe  etiara  in  renatis  caro  (de  qua  vid.  not.  6.)  wncupimt 
(et  concupiscendo  reluctatur)  «forata  spiritum  (seu  ad  versus  novas 
illas  vires,  quas  Spiritus  Sanctus  in  actu  conversionis  aut  regeneratio- 
nis  couferri  coepit),  Qal.  ó,  17.  Ex  quo  appuret,  in  intellectu  super- 
esse  pronitatera  aliquam  (licet  non  aeque  fortem,  sicut  ante  conver- 
sionem) ad  temeraria  judicia  de  rebus  spiritunlibus,  in  voluntate  in- 
clinationem  quandam  ad  bona  caduca,  spiritualibus  pracferenda,  in 
appetitu  sensitivo  propensionem  aliquara  ad  bona  sensibus  grata,  etsi 
prohibita. 

§  5. 

Terminus  ad  quem*  renovationis  sunt  niajtìreaiillae 
vh^s^irituaies,c  quae  post  conversionem  demum  acqui- 
rendaed  sunt  ;  videlicet  ex  parte  intellectus  plenior  cog- 
nitio*  rerum  spiritualium,  voluntatis  perfectior  sanctitas/ 
et  appetittu  sensitivi*  pronvptius  et  constantius  obsequium 
superioribus  facultatibus  praestandum. 

a)  Qui  acquirendm  est  et  quem  renovatio  suis  actibus  attingere 
debet. 


Digitized  by  Google 


304 


PART.  III.     CAP.  VI. 


b)  Non  autera  piena  j)erfectio  sine  ullo  defeetu,  quae  in  homines 
prò  statu  httytu  vita/'  post  lapsuui  et  teuacitate  peccati  orig.  non  cadit, 
ucei  ad  eam enitendttm  aut  a*piranditm  sit  per  ipsam  reiiovationera. 

Luthkkus:  ,,Also  ist  es  mit  dem  christlichcn  Leben  beschaffen, 
dass,  wcr  e»  angefangen  hat,  sich  diinken  liisst,  als  ob  cr  nichts  habe, 
sondern  er  strecket  sich  darnach  und  gehet  immcr  weiter  fort,  auf  dass 
er  es  erscreife.  Daher  spricht  Paulus  Phil.  3,  13.  14.:  ,Meinc  Briider, 
lch  schiitze  mlch  selbst  noch  nicht,  dass  ich  es  ergritTen  habe.  Eins 
aber  sage  ich  :  Ich  vergesse,  was  dahinten  Ist,  und  streckc  mlch  zu  dem, 
das  da  vorue  ist;  und  jage  nach,  tieni  vorgesteckten  Zicl  nach,  dem 
Kleinod,  welches  vorhillt  die  hlmmllsche  Berufung  Gottcs  in  Christo 
Jesu.«  Denn  es  ist  in  der  That  einem  Glàubigen  nichts  schiidlicher,  ■< 
als  wenn  er  sicli  einbildet,  er  habe  es  schou  ergriffen,  und  es  sci  nicht 
nò'thig,  erst  zu  suchcn.  Dcnn  daher  kommt  es,  dass  viele  zurùckfallen 
und  vor  Sicherheit  und  Faulheit  verwelken  und  lass  werden.  Also 
spricht  auch  Berniiardus  :  .VVeiin  man  auf  dem  W^go  nntt.es  stili  stcht, 
"f"  lst_eieJii;iisoviel,  als  wenn  inau  zuriick  geht.4  Derowegen,  wer  ange- 
fangen hat,  ein  Clirist  zu  sein,  der  ist  scliufdig,  noch  dieses  zu  thun, 
'  dass  er  gedenke,  er  sei  noch  kein  Christ,  sondern  er  suche  es  noch  da- 
j  hln  zu  bringeu,  dass  er  ein  Christ  werde;  dass  er  rait  Paulo  Phil.  3, 
'  12.  15.  1<>.  riihmeu  kònne:  Ich  bin  es  nicht,  sondern  ich  suche  es  zu 
sein  ;  , nicht  dass  ich  es  schon  ergriffen  habe,  oder  schon  vollkoromcn 
sei,  ich  jage  ihm  aber  nach,  ob  ich  es  auch  ergreifen  raochte,  nachdem 
ich  von  Christo  Jesu  ergriffen  bin.  Und  wie  viel  unser  vollkommen 
sind,  die  lasset  uns  bei  dieser  Regel  bleiben.'  Denn  ein  Christ  ist  jm 
,i  \yr<>,'n,  jjyj  Wordensein.  Denn  es  wird  zu  ilmi  gesairt  :  , Bittet, 
suchet,  klopfet  an' ;  es  helsst  nicht:  Ihr  habt  es  bereits,  Ibi  habt  es 
gcfunden,  ihr  seid  schon  eingegangen  ;  sondern  :  .Bittet,  suchet  u.  s.  w.* 
Wer  derohalben  ein  Christ  ist,  der  ist  nicht  ein  Christ;  das  ist,  wer 
sich  diinken  liisst,  er  sei  schon  ein  Christ  worden,  da  er  nur  ein  Christ 
werden  soli,  der  ist  nichts.  Denn  wir  strecken  uus  uach  dem  Himmel, 
wir  sind  aber  noch  nicht  ini  Himmel.  Und  gleichwie  derjenige  nimmer- 
mehr  in  den  Himmel  kommeu  wird,  der  sich  einbildet,  er  sei  schon  im 
Himmel;  also  ist  derjenige  bereits  im  Himmel,  der  sich  nach  dem  Him- 
mel strecket,  und  da  hlnelu  zu  koinmeu  sucht.  Denn  Gott  hiilt  ihn 
dafur,  als  der  schon  im  Himmel  sei.  In  Stimma:  Man  muss  immer 
weiter  fortgehen  uud  zuuehmen,  und  nicht  stili  stehen,  noch  sicher 
schnarchen.  ,Unser  alter  Mensch  muss',  wie  Paulus  sagt,  ,verwesen, 
und  der  innerlichc  von  Tage  zu  Tage  erneuert  werdeu.'   2  Cor  4,  16. 

bildet^er^sci  sehoii  eincuort.  SelbSger  hat  ohne  Zwei^eT  noeh^nfcTìt 
angeianjien  cnieuèrt  zirWenJcìi,  und  nodi  niemals  geschmeckt,  was  da 
sei,  ein  Christ  seiu.  Dcnn  wer  da  augefangen  hat,  ein  Christ  zu  sein, 
der  halt  sich  uieht  dafiir,  dass  er  ein  Christ  sei,  sondern  er  verlanget 
sehr,  ein  Christ  zu  werden  ;  und  je  mehr  er  wiichst  uud  zunimmt,  desto 
mehr  suchet  er  es  zu  werden,  uud  desto  weniger  halt  er  sich  dafur, 
dass  er's  sei.  So  gur  wuuderbar  sind  die  Werkc  des  Reiches  Christl. 
,Wer  stelle!',  sagt  Paulus,  ,der  sehe  wohl  zu,  dass  er  nicht  falle.*  1  Cor. 
10,  12.  Uud  abermal  :  ,So  sich  jemand  liisst  diinken,  er  sci  ctwas,  so 
er  doch  nichts  ist,  der  betriigt  sich  selbst.'  Gal.  tì,  3."  (Anmerkungen 
iiber  den  Kvangelisteu  Matthilum.  A.  1538.  Tom.  Hai.  VII,  324—326.^ 

Quknstkdtius  :  „Objicitur,  quod  renati  dicautur  .nerferti1  Phil. 
3,  15.  1  Joh.  4,  12.;  et  (juidem  ut  Pater  coeleslis  perfectus  est  Matth. 
6,48.  Respontl.:  1.  Iidein,  qui  .perfecti'  et  sauetl  dicuntur  in  Scrl- 
ptura,  etiam  .carnales,'  vocantur  secùndura  alium  considerandi  modura, 
1  Cor.  3,  3.  2.  Dicuntur  perfecti  -^ttuiarnz(Kù<  t  praeceutive.  a  praccepto 
autem  ad  posse  non  vaiet  consequentia,  vel  ■•nrmù; f  i  inputative,  vel 
àiv-ni^iTu^,  sincere  et  inchoative,  vel  zr/j&uc,  consum mate,  respectu 
àTterius  vltae;  vel  dicuntur  perfecti  non  £>/«*wc,  sed  einyythKùj,  non 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPEK1BUS 


305 


jaxta  legls  ùnuiduav.  sed  juxta  evangeli!  ixuituiav.  non  propter  Djejnim.. 
-  <  effettuai,  sed  ulum  affecturu.  non  propter  perfectam  executionem,  sed 
bonam  inlentionem,  non  propter  ihìegrlUtem,  sed  sinceritatem,  non 
propter  consummationem,  sed  inchoatlonem."    (L.  c.  a.  2.  f.  924.) 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtius  :  „Antithe*t*  :  1.  Socinianorum.  qui  contendunt, 
perfectam  legls  impletionetn  in  hac  vita  esse  possibilem.  .  .  Socinus 
libro  suasorio  p.  GO.  c.  2.  probabile  esse  afflrinat,  hominem  Del  Spirltu 
adjutum  vel  Dei  auxilio  suffultum  posse  legi  Del  perfecte  obedire.  Idem 
ad  disp.  de  loco  apostoli  Rom.  7.  ed.  Racov.  an.  1612.  in  resp.  ad  epl- 
stol.  amici  p.  56.  certos  gradus  rcnatorum  constituit,  et  addit:  ,  Ego 
niliil  dubito,  quin  in  aliquibus  ex  Ohristl  tidclibus  in  hac  vita  pugna  Illa 
Inter  carnem  et  spiritum  cesset,  jam  piane  spiriti)  dominante  et  carne 
cum  ipso  manus  conserere  non  audente'. .  .  2.  Arminianorum,  qui  etiam 
flngunt  in  hac  imperfectione  perfectos  et  ,adultos(,  ut  vocant,  inter  re- 
natos. Arminiu*  in  resp.  ad  31  arttculos  sibl  falso  adscriptos  p.  164. 
et  in  a.  9.  p.  307.,  itemque  Comm.  in  c.  7.  Rorn.  Lantani  videtur  rege- 
ni (is  in  hac  mortalitatc  tribuerc  perfectionem,  ut  alHrmare  non  dubltet, 
bona  ipsorum  opera  adeo  perfeeta  esse,  ut  nullo  carnis  vitio  siut  inqui- 
nata neque  ullls  digna  poeuls.  Cf.  Apol.  Rcmonstrant.  c.  IO.  Il,  p.  131. 
3.  AjfOlta/UijiawaL,  qui  honorum  operum  in  hac  vita  perfectionem  jacti- 
tant,  eoque  perfectionls  assurgere  posse  putaut  renatos,  ut  sint  slne 
omnl  peccato.  .  .  4.  Schusenkfeldianonim  et  WmrliQiwmik  contenden- 
tlum  itidem,  renatos  ad  islam  in  hac  vita  assurgere  perfectionem,  ut 
legem  Dei  et  facile  et  perfecte  impleant.  V.  Schwenckfcldium  tr.  de 
abusu  evangeli!  p.  75.  sq.,  item  de  verbo  Del  p.  135.,  cf.  Wigandum  tr. 
de  Schwenckfeldlan.  p.  24.,  Weigelium  P.  1.  Postili,  p.  35.  et  73.  P.  2. 
Postili,  p.  240.  et  P.  3.  p.  16.  5.  £uidijbùinw>  (iui  perfectam  legls  Im- 
pletionem  vlres  hominis  renati  non  excedere,  ac  prolude  hominem  re- 
natum  gratia  Dei  adjutum  legem  moralem  perfecte  Implcre  posse, 
corumque  bona  opera  in  hac  vita  absolute  et  simpllciter  bona  et  per- 
feeta esse  contendunt.  Ita  Conc.  Trident.  sess.  6.  c.  18.:  ,S1  quls 
dixerit,  Del  praecepta  nomini  etiam  just  Ideato  et  sub  gratia  constituto 
esse  ad  observandum  impossibilia:  anathema  siti'"  (L.  c.  s.  2.  f. 
921.  sq.) 

c)  Dicuntur  uno  nomine  nojiUiiJ!im.'±(L  Eph.  4,  significatione 
jtidentali.  eo,  quod  sint  imnginis  divinae,  pruno  nomini  collatae,  sed 

per  lapsum  amissae,  nova  velut  facies,  similis  qualitas  etc. 

d)  Ita  ut  ere*camu*  in  QhriMo  per  omnia  et  perveniamut  in  virum 
perfetti! m,  in  memuram  afiati*  piene  adultae  Chri*ti,  Eph.  4i 
1.  e.  ut,  quenuidmodum  ipne  Domimi»  ab  infantiae  *uae  anni*  progremu 
quosdam  fecit,  corroboratila  Spiritu,  proficìen*  mpieniia  et  aetate  et  gratia 
apnd  Deum  atque  fumine*,  donec  ab  uno  aetnti*  gradu  ad  altennn  in  pie- 
navi  aetatein  v'irilem  mam  processit,  sic  et  chrietiani  Spiritu*  iivcremento  in 
file  et  agnitione  Chri*ti  in  virum  perfeetum  profieiant.  Quod  non  de  omni- 
moda  perfeetione  Puidu*  intclligit,  quae  in  altero  expeetatur  medilo,  ned 
haec  tantum  notatur  perfectio,  qua  jacti*  fidei  radicibu*  homo  neque  haereti- 
eorum  a*futii»,  neque  uUi*  mtanae  jraudihu*  atque  doli*  a  fuivlamenlo  *oJu- 
ti*  Je*u  diritto  demoveri  pote*t;  quae  paraphrasis  est  b.  Aeg.  Htm  nix  in 
Comm. 

e)  Sic  1.  c.  ad  Eph.  Jt,  13.  incrementutn  et  perfectio  illa  refertur 
ad  fidem  et  agnitìonem  Filii  Dei.  Et  Ph'd.  1,  9.  precatur  Paulus  con- 
vereis  exuberantiam  in  agnitione  omnique  intelligentia.    Coof.  Chloss.  1, 

ili.  20 


Digitized  by  Google 


m 


PART.  ni.     CAP.  VI. 


10.  et  cap.  3,  10. ,  quo  postremo  loco  expresse  jubemur  indune  novum 
(hominem),  qui  reiiovatur  ad  agnitionem  et  tic  ad  imaginem  ejw,  qui  con- 
didit  Uhm. 

f)  Nempe  ut  renovemur  spiritu  menti»  nostra*,  induentes  novum 
hominem,  qui  juxta  Deum  conditm  est  in  justitia  et  sanctitate  veritatis  (id 
est,  vera  aut  sincera),  Eph.  4>  2J/..Ì  Intelligitur  autera  justitia  velut 
universali*,  seu  complexus  omnium  virtutum,  quae  ad  inores  christia- 
nos  pertinent  et  alias  juxta  duas  decalogi  tabidas,  aut  prò  ratione  me- 
thodi  theologiae  raoralis  juxta  officia  hominis  circa  Deum,  quoad 
cultum  internimi  et  externum,  circa  Jiominem  (renatum)  ipstim  et  circa 
proximum  ejusque  animam,  corpus,  famam,  opes  etc.  varie  dispesci  solent. 
Brevem  virtutum  christianarum  syllabum  videre  licet  Gal.  5,  22.  28. 
1  Tim.  6,  11.    2  Hm.  2,  22.    2  Pet.  1,  0.  7. 

g)  In  opposizione  ad  obsequium  cupiditatibus  carnis  praebitum. 


Aboletur*  autem  terminila  a  quo  renovationis  partirà, 
quando  homo,  inito  diligenti  et  accurato  examine  vitae 
suae,  peccata  post  conversionem  admissa  aut  relieta  soli- 
citius  observat  et  retractat  per  seriam  illorum  displicen- 
tiam  et  dolorem,b  partine  quando  in  exercitio  actuum 
spiritualium  quorumvis  occupatur6  juxta  varia  virtutum 
christianarum  genera.  Atque  huc  pertinet  renatorumd 
lucia  spiritus  ad  versus  carnem* 

a)  dcriptura  utitur  phrasibus  deponere,  àxnùéffùat  (velut  vestimen- 
tum  detritum,  sordidum,  lacerum)  juxta  priorem  conversationem  veterem 
hominem  Eph.  4,  exuere  veterem  hominem  cum  factis  sui»  Coloss.  3,  9.t 
crueifigere  (lento  velut  et  doloroso  cruciatu  confieere)  carnem  cum  con- 
cupiscenti i»  suis  Gal.  5,  24.,  mortificare  (dare  operam,  ut  vim  et  èvéprstuv 
suam  amittant)  membra  sua  Urrestria  Col.  3,  5.  Quod  autem  pecca- 
tum  in  hac  vita  nunquam  pcnitus  et  radicitus  in  homine  extirpeturt 
minui  autem,  infirmare  et,  quantum  fieri  potest,  expelli  debeat,  dixi- 
mus  ad  §  4.  not.  o.  Conf.  b.  Mus.  Tractat.  de  Poenit.  contra  Sten- 
gerum  P.  III.  cap.  VII.  p.  634.  635. 

b)  Juxta  ea,  quae  cap.  IV.  de  Conversione  diximus.  Unde  huc 
pertinet,  quod  de  poenitentia  stantium  dictum  est,  quodque  contritio  stare 
non  possit  cum  proposito  peccandi;  vid.  §  43.  Quo  saepius  itaque  et 
accuratius  homo  renatus  occupatur  in  castigatone  sui  aut  peccatorura 
suorum,  eo  frequentius  inhibetur  et  sic  minuitur  dominium  peccati, 
quanquam  contritionem  ejusmodi  frequentiorem  aut  constantiorem  ex 
motivo  caritatis  post  conversionem  nasci,  itidera  dictum  est  1.  c.  ex  b. 
Musaci  Tract.  contra  Steng.  P.  III.  cap.  IX.  p.  709.  sqq. 

c)  De  quo  mox  dicetur.  Sic  autem,  dum  ad  majores  illas  per- 
fectiones  tenditur,  quibus  terminus  a  quo  renovationis  partim  privative, 


Rom.  6,  12. 


§  6. 


DK  liONIS  OPER1BUS. 


307 


partirli  contrarie  opponitur,  fit  omnipu,  ut  in  abolitionem  oppositorum 
seu  ipsius  termini  a  quo  una  tendati)  r. 

d)  Postquam  regeniti  et  conversi  suut.    Nani  de  ea  lucta,  quae 
fit  in  ipso  negotio  conversioni»,  jani  supra  actum  est,  cap.  IV,  §  28. 

e)  Neque  enim  prava  concupiscentia  facile  patitur  se  crucifigi, 
mortificar!  etc,  semper  potius  dantur  nisus  aut  connatus  contrarii. 

Cakpzovius:  „Apostolus  Rom.  7,  14.  et  24.  conqueritur.  ae venun- 
datum  esse  «ub  pcccatum  et  captivum.  Quae  non  de  imperio  fnhacren-  .U  £f/\ 
tls  peccati  ac  corruptionis,  sed  de  sensu  et  primis  ejus  motibus  Intellt-  ,v i:X  fJU}< 
genda  sunt.  Nam  duplici  modo  quis  venundatus  et  captivatus  sub 
peccatum  est  :  semel  quando  quis  se  vendit  ac  dedit  in  obsequium,  1  Reg. 
^  ■  21,20.  2  Tim.  2,  26.;  deinde  quando  quis  suggestiones  carola  sentit, 
dum  in  ipso  excitantur  pravae  coyitationes  in  mente  et  inclinationes  in 
voluntate  ac  reliquia  viribus,  ita  ut  cogitatloncs  malae  sint  quasi  tabel- 
larii  et  inclinationes  pravae,  torcia,  peccati  inhabitantis,  qui bus  tamen 
obedientia  denegatur  et  adversus  quae  pugnatur.  Non  de  priori  autem, 
«ed  posteriori  captivitate  hic  loquitur  apostolus.  Quuuuliu  enim  fa 
lucta  est  renatila i  tamdiu  plenum  dyminium  non  h^ttc^™-  80(1  spiritus 
11 1  i  repugnat  et  pullulante*  surculos  InHGèrba,  quou  dtcltur,  rcprim|t 
atque  cameni  cruciflgìt,  ita  ut  non  tantum  motus  primo»  carola  refrenet 
et  coraprimat,  uec  agat,  quomodo  vellt  caro,  sed  etiam  carnem  subinde 
magis  magisque  debilitet,  2  Cor.  4,  26.  Gal.  5,  24.  Et  renatus,  quatenus 
renatus,  semper  non  tantum  repugnat,  sed  etiam  vincit.  Tot  et  tantls 
enim  viribus  atque  armls  instructus  est,  ut  illorum  ope  victoriara  de 
carne  reportare  semper  possit,  ac  apostolus  Johannes  etiam  propterea 
teste  tur  1  Job.  8,  9.  :  ,Omnem,  qui  natii  s  fuerit  ex  Deo,  non  commlttcre 
peccatum  nec  posse  peccare',  sci.  quatenus  renatus  est  et  quamdiu  gra- 
tiam  regenerationls  possldet  atque  custodit  et  medja  ac  arma  sua  tide- 
llter  usurpat.  Si  vero  contingat,  ut.peccct  et  succumbat  rcnatus  in 
tentationibus  carnis,  vel  per  praecipitnntlam,  vei  etiam  ex  proaeresi, 
tunc  vel  arma  non  rlte  usurpat,  ut  deberet,  vel  etiam  contrixtat  Spiri- 
tum  S.  atque,  si  non  statini  redeat,  excutU  eum  et  gratin  regenerationls 
excidit."    (Disputati,  isag.  p.  1167.  sq.) 


r  * 


tm  


§  7. 


c 


Atque  ita  simul  ad  acquisitionem  termini  ad  quem 
renovationis  tenditur,  quando  per  crebriores  actus*  spi- 
rituales  intellectus  et  voluntatis  vires  spirituales  antea 
collatae  augentur  et  incrementa  capiunt,  ut  ad  pleniorem 
perfectionem  habitualem  pertingant.b 

a)  Sic  Paulus  Timotheo  scribit:  PbpawZé  <k,  exerre  te  ipsum,  instar 
athletae,  ad  pietatem,  1  Ep.  4,  7.  Alias  cursoribus  comparai  christia- 
nos,  1  Cor.  9,  24.  sqq.  Et  PhiUppensibus  cap.  3,  1S.  exemplum  suum 
imitandum  propositurus:  Ego,  ait,  ine  ipsum  ìioìuium  arbitror  asseeutum 
csse  (perfectionem  debitani,  de  qua  loquitur  v.  12.),  unum  autem  illud 
(ago),  ea  quidem,  quae  a  tergo  sunt,  obliviscens,  ad  ea,  quae  a  fronte  sunt, 
enxtenA  (èxtxrtt»A,ntwsf  velut  prono  aut  praectpiti  corpore  protensus  ad 
anteriore,  instar  currentium  ad  metam;  nempe  (juo<l,  quae  pridem 
assecutus  est,  in  iis  non  subsistat,  sed  ad  uberiores  subinde  profecius  et  ad 
perfectionem  contendat,  exponente  Aeg.  Hunnio).  Et  cap.  4,  S.  9,  scribit: 


Digitized  by  Google 


308 


PAKT.  III.     CAP.  VI. 


Qualunque  sunt  vera,  quaecunquc  lunata,  quaecunque  pura,  quaecunque 
accommoaata  (xpn^iXf^),  quaecunque  bonae  famae,  si  qua  virtù*  et  si  qua 
laus,  haec  cogitale. 

b)  Huc  pertinet  parabola,  qua  Christus  8ervo8,Tàlentis  decem, 
aut  quinque,  aut  duobus,  a  domino  suo  acceptis,  alia  talenta  totidem 
acquiaivisse  memorai,  i.  e.  donis  gratiae  primum  collatis  diligeuter 
U8O8  homines  ad  majorem  pertigisse  perfectionem ,  Matth.  25,  14-  sqq. 
Jmc.  19,  12.  sqq. 

%  8. 

Causa  efficiens  principali*  renovationis  Deus*  trinu- 
nusb  est. 

a)  Aeque  ut  regencrationia.  Quemadmodum  cnim  primae  virea 
gratiae  per  virtutem  supernaturalem  et  infinitam  Dei  conferuntur,  ita 
et  augmentum  et  confirmatio  earutn  Deo  debetur.  Unde  Paulus  Phil. 
1,  6.  scribit:  Persuasum  liabeo,  quod  w,  qui  coepit  in  vobis  opus  bonum, 
perficiet  usque  ad  diem  Jesu  Chridi.    Confer.  /  Thess.  5,  23.  et  h.  L  §  2. 

b)  Est  enim  opus  ad  rxtra.  Quod  tamen  per  appropriationem  tri- 
buitur  Spiritui  Sancto  TU.  3,  5.,  qui  etiara  ideo  spirititi  sanctificationis 
appellatur  Bom.  1,  4-,  qui  in  renatis  tanquam  in  tempio  habitat,  1  Cor. 
3,  16.,  agit  eos,  Rom.  3,  11,.,  auxiliatur  injirmitatibvs  eorum,  ibid.  v.  26. 

.ì.u..-  ,*  h  U< 

Causa  ifi&frumpntalfa  ex  parte  Dei  sunt  verbum  legis*. 
et  evanqelii*  et  sacramenta  foptismi*  et  euckamtiae. 

a)  Lex  sane  per  omnein  vitara  dictat,  quae  sint  facienda,  etiam 
renatis.    Vid.  Psal.  119.  in  terger.    Eadera  concupiscen- 

,  ^  fj      tias  carnia  in  renatia  reliquas  aupprimit,  vid.  Gal.  5,  15.  16.  Intelli- 
'  giraua  autem  legem  Mosi*  et  Oiristi,  quae  revera  una  est  et  renatis  ad 
renovationeni  sui  obeervauda.    dmf.  b.  Ma»,  de  poenit.  contra  Steng. 
P.  U.  cap.  L  p.  160.  cap.  II.  p.  199.  P.  III.  cap.  VI^p.  561.  aqq. 

b)  Nempc  evangelium  non  solum  excitat  fldem  in  actu  conver- 
aionia,  sed  etiam  excitatam  conservat,  confirmat  atque  auget.  Unde 
/  Pet.  1,  22.  dicuutur  renati  anima*  suas  purificare  obediendo  veritati 
Conf.  b.  Mu*.  Disp.  de  Renov.  §  38.  39. 

Carpzovius  :  „De  verbo  Del,  qui  istad  instrumentum  renovationis 
nostrae  sit,  neminem  ambigerc  sinunt  clarissimi  Scripturae  textus,  qui 
verbo  llluminationem,  mutationem  cordi»  etc.  asscribunt,  Ps.  19,  9. 12. 
119,  105.  Act.  26,  18.  Jer.  20,  9.  23,  29.  1  Cor.  1,  6.  2,  4.  5.  3,  8. 
2  Cor.  4,  4.  1  Thess.  1,  6.  etc.  In  omnibus  autem  hlsce  textibus  de 
iid^-SViM^ìk.  a~itur-  »Pcr  evangelium*,  inquit  Form.  Conc.  art.  2. 
p.  t;05.,'7sp*.  5.  convcrsiouem  vel  renovationem  in  nobi.^operarl  et  per- 
flcere  vult.*  Lex  quidem  in  renovatione  dicitur  .inscribj  in  corda4. 
Jer.  81,  33.  Ebr.  8,  10.,  sed^non  inscrlbere.  Inscriptio  flt  per  etannt- 
lium  fióliim.  E»  quo  spio  rpn.isr.imnf,  ex  eo  solo  etiam  renovamur. 
Jam  ex  solo  cvangejio^pjjasciipur.    Ergo  ex  solo  evangelio  etiam  re- 


Digitized  by  Google 


DK  BONIS  OPERrBUS 


309 


novamur.  Neque  obest,  quod  lex  aliquem  usum  in  renovatione  prue- 
stet  et  sit  norma,  ad  et  secundum  quam  nova  obedlentia  institai  debct. 
Hic  enlm  usus  saltem  normali»  est  in  obedlentia  seu  vlribus  et  potentia 
obediendi  jainjam  effectts  per  evangelinm,  et  ad  tertium  illuni  legis 
usum  pertlnet,  quem  in  renatis  et  justlflcatis  lex  habet,  prout  In  6.  art. 
Form.  Conc.  p.  642.  hoc  declaratur.  Lex  inculcat  quidem,  esse  volun- 
tatem  et  mandatum  Pei,  ut  in  nova  vita  ambulemus,  at  vires  et  facul- 
tjtfif"  Mnn  rionali  quibus  novara  obedientiam  inchoare  et  praestare 
possirnus.  Sp.  5.  autem,  qui  non  per  legis,  sed  per  evangeli!  praedica- 
tionetn  datur  et  accipitur,  cor  hominis  rcnovat.  Deinde  idem  Spiritus 
S.  ministerlo  legis  utitur,  ut  per  eam  renatos  doceat.  .  .  Allud  est,  esse 
organum  renovationls,  et  allud  est,  ad  aliquem  saltem  usum  ab  organo 
j*  renovationls  assumi."    (Disputata  isagog.  p.  1U6.  sq.) 

c)  Vid.  ad  TU.  3,  ó.,  ubi  haptismus  expresse  dicitur  hvacrum  re- 
rwvationis,  nempe  quia  huec  ab  ilio  velut  a  causa  pendet.  Non  solum 
enim  per  baptismum,  quando  adii  mscipitur,  Spiritus  Sanctus  in  corde 
hominis,  non  ponentis  obicera,  operatur  beneficiura  regenerationis  et 
reuovationis,  quod  buptismus  (tamquara  id,  cujus  gratin  institutus  est) 
exterius  signiticat,  adeoque  homìni,  qui  baptizatur,  vires  gratiae  a 
Spiritu  S.  per  baptismum,  velut  Organon  efficax,  efficienter  conferun- 
tur,  atque  hae  vires  ad  actus  sequentes  spirituales  utique  aliquid  prae- 
stant  aut  conferunt;  veruni  etiam  per  baptismum  olim  susceptum,  sed 
memoria  repetitum,  Spiritus  Sanctus  similiter  o{>eratur  et  vires  spiri- 
tuales ulteriores  confert,  aut  collatas  auget.  Conf.  b.  Musaci  Disput. 
de  Henov.  §  42. 

d)  In  ea  enim  accipimus  corpus  Christi,  quod  est  panis  vitae  scu 
'vivificus,  Joh.  0,  5Jt.  SS.    Atque  arctius  unimur  Christo,  velut  viti,  ut 

ja*»*'  •  in  eo  tanquam  palmite*  f crani us  frttctum,  Joh.  15,  1.  5.    Sic  etiam  dici- 
"  J.    :^fXt\ir,  mtdtos  unum  Spiritimi  velut  potando  hausisse  1  Cor.  12,  1S.  Conf. 
b.  Mm.  1.  c.  §  43. 


§  io. 

Ex  parte  hominis  efficienter*  concurrunt  ad  renova- 
tionem  vires  gratiaeb  in  conversione  acceptae.0 

a)  Sic  enim  homines  jubentur  ipsi  ?p&(ificare  corda  1  Pei.  1,22., 
deponere  veterem  hominem  et  induere  novum  Eph.  4,  22.  «qq.  Col.  3,  10., 
espurgare  se  ipsos  2  Tini.  2,  21.,  sanctificare  se  ipso*  1  Joh.  3,  3.,  per- 
dere sanctitateni  2  Cor.  7,  1.  Quod  tamen  fit  dependenter  a  Deo  seu 
gratia  Dei,  ut  ex  dictis  constat.  Conf.  Ausfùhrl.  Erklnrung  L.  XV. 
Q.  79.  p.  693.  soq.  et  h.  1.  %  2.  nota  c.  Et  hoc  est,  quod  b.  Schcrzcru» 
in  System.  Theol.  L.  XVIL  §  4.  p.  458.  docet,  hominem  justificatum 
esse  eaiMani  renovationis  ;  dici  enim  renovare  se  ipsum  1  Pct.  1,  22. 
Fisse  autem  causam  secundarìam,  quia  Deo  subordinatur  et  qratia  Dei 
natura  pria*  movet  hominem,  quam  is  per  gratiam  motits  agat.  Conf. 
eundem  Brev.  Hulseruann.  auct.  cap.  XII.  Thea.  III.  et  V.  p.  684. 
688.  sqq. 

Formi  la  Conc  :  „Daraus  denn  folget:  alsbald  der  Heilige  Geist, 
wie  gesagt,  durchs  Wort  und  heilige  Sacramente  solch  sein  Werk  der 
Wiedergeburt  und  Rrneuerung  in  uns  angefangen  hat,  so  Ist  es  gewlss, 


Digitized  by  Google 


310 


PART.  III.     CAP.  VI. 


dass  wlr  durch  die  Krnft  dea  Heiligen  Geistcs  mltwirken  kònnen  und 
-olirn,  wiewohl  nodi  in  grosser  Schwachheit,  solches  aber  nlcht  aus 
unsero  flcischlichen  natii rlichen  Kraften,  sondern  aus  den  neueu  Kraf- 
ten  und  Gaben,  so  der  Heilige  Geist  in  der  Bekehrung  in  uns  a  npc  fun- 
ge n  hat;  «ie  St.  Paulus  ausdrueklich  und  crnstlich  veroiabnet,  dass 
wlr  als  J/<7/a/ft.r  die  Guade  Gotte*  nicht  rrrgeblich  empfangeu,  weiches 
denn  ainuTrsTnicnt,  denu  also  soli  verstandcn  werdeu,  dass  der  bekebrte 
Meusch  so  vie!  und  langc  Gutes  thue,  so  viel  und  lange  ihn  Gott  mit 
scincm  Heiligen  Geist  regiert,  leitet  uud  fùhrct;  und  sobald  Gott  seine 
gnadige  Hand  von  ibm  abzòge,  kònnte  er  nicht  einen  Augenblick  In 
Gottes  Gchorsam  besteben.  Da  es  aber  also  wollte  verstanden  werden, 
dass  der  bekebrte  Mensch  neben  dena  Heiligen  Geist  dergcstalt  mit- 
wlrkte,  wie  zwel  Pferde  mit  einander  einen  Wagen  ziehen,  kònnte  sol- 
ches ohue  Nachtheil  der  gòttlicheu  Wahrheit  keineswegs  zugegeben 
werden."    (Declar.  art.  2.  p.  604.) 

Quknstkdtius:  „  Causa  instrumentalis  ex  parte  Dei  sunt  verbum 
et  sacramenta.  .  .  Causa  media  et  xubttrdiìiata  ,ex  parte  horainis  est 
fidt'S  justitlcaus.  per  quaiii  Deus  purificai  corda  homiuum  non  solum  ab 
errore  mentis,  sed  etiam  a  vitiis  affectuum  et  voluntatis,  Act.  15,  9. 
Causa  subalterna  adjuvans  est  voluntas  hominis  per  tìdem  in  Christum 
ignetiflcatg.  fcic  Epitome  F.  C.  a.  2.  p.  620.:  , Hominis  nova  voluntas 
instrumentum  est  et  Organon  Dei  Sp.  S.,  ut  ea  non  modo  gratiam  ap- 
prehendat,  verum  etiam  in  operibus  scquenlibus  Spiritui  S.  cooperetur.* 
Et  de  fldei  in  renovationem  influxu  ait  Declar.  F.  C.  p.  620.:  ,Est 
fldes  illa  quiddam  yjv»"',  cllìcax.  potens.;  ita,  ut  fieri  non  possi  t,  quin 
semper  bona  opcretur.'  Gal.  5,  6.  2  Pet.  1,  5."  (L.  c.  8.1.  th.  6.  6. 
f.  915.  sq.) 

b)  Nequaqttam  nutem  vires  naturale*,  quae  semper  ad  spiritualia 
ineptae  sunt  ae  manent.    /  Pet.  1,  23. 

c)  Qua  ratione  fidi»  dicitur  i^yoni^r^  rjjìcariter  operati*  (juxta 
analogiam  loeoruin  Éph.  .i,  20.  Col.  1,  2U.  Jae.  .7,  in.)  per  dilectionem 
Gal.  5,  0.  Unde  speciatim  notandum  est,  tìdem  in  ordine  ad  renova- 
tionem duplici  m  u  nere  fungi.  Uno  quidem,  quod  intellectum  determi- 
nai ad  (usentietìdum,  tutn  in  genere  omnibus,  quae  in  Scripturis  sacrili 
revelata  sunt,  tum  in  specie  promianonibus  de  gratuita  remissione  pec- 
catorura  propter  Christum.  Sic  euim,  deductia  conclusionibus  prac- 
ticis,  praescribit,  quae  agenda,  quaeque  fugienda  sunt,  additis  ratio- 
nibus  ac  raotivia,  quibus  voluntas  ad  seetandum  pietatis  studium 
impelli  tur.  Altero  modo  fides  volutitatem  ipsam  (cui  itidera  subjective 
inest)  inclinat  ad  re*i*tendum  pravae  concupiscentiae  carnis  et  agen- 
dum  id,  quod  intellectus  circa  quodlibet  olijectura  spirituale,  jam  cre- 
ili) uni,  per  moil uni  judicii  practici  praescribit;  ex  quibus  actibus  fre- 
quentati» voluntas  in  dieg  promtior  redditur  ad  agendum  et  virtutes 
ebristianae  variae  acquiruntur,  quarum  principium  et  radix  est  ipsa 
fide».    Conf.  b.  Mu*.  Disp.  de  Eenov.  §  21.  eq. 

Huelskmanni  s:  ,,Ex  dicto  apostoli  Phil.  2,  13.  solide  conflcitur, 
divinam  gratiam  per  Christum  partam  (non  creatriccm  illuni,  ut  aequi- 
vocabat  Pelaglus  contra  Eph.  1,  3.)  esse  origiuem,  causam  eflflcientera 
et  perflcientem  omnis  boni  ad  consequendam  aeternam  salutem  ordinati 
et  aptt,  excluso  concursu  hominis  non  solum  ab  origine  primi  motus, 
qui  aptus  est  ad  supremam  bcatitudinem  consequendam,  sed  excluso 
etiam  a  communionc  ejus  causalitatls,  qua  Deus  bonum  inceptum  per- 
tìcit  sive  qua  ad  renovationem  hominis  concurrlt.  Ratio  prima  est, 
quia  apostolus  hoc  dictum  adducit  coram  rcnatis  in  statu  regeneratio- 
nis  et  renovationls  jam  consti  tu  tls.  .  .   Etiam  in  renatis  ad  quotidla- 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPERIBUS. 


311 


nam  renovationem  suam  cum  Deo  concurrentibus  negarl  taraen  candcm 
spcciem  cau  -alitati*  In  concursu  ad  renovationem  suam,  patct  ex  oppo- 
sitione  Dei  et  homluis  non  solum  iv  difetv,  sed  etiam  tv  t£  ivtpytiv. 
Si  cnim  Deus  et  homo  eundem  concurrendl  modum  ad  hominis  renova- 
tionem communem  haberent,  non  potest  sola  e&fatfa  Dei  prò  ratione 
allcgari,  ob  quam  acquum  slt  hominem  tremere  et  timere  in  via  saluti» 
suae  slvc  co  ipso,  quando  salutem  suam  quaerit  sive  KaTrpyàfrTiu.*'  ■ 
(Vindiciae  Scr.  S.  per  loca  class,  p.  32.  sq.) 

§  IL 

Snbjefitum  renovationis  quod*  est  homo  con  versus  ac 
justificatus.b 

a)  Seu  totuin  suppositum,  quod  renovari  dicitur. 

b)  Agimus  enim  de  renovatione  jtrici&jhcìA.  Alia»  renovationis 
latius  dictae  subjectum  quod  coincidit  cum  subjecto  regenerationis, 
quatenus  idem  homo,  qui  renascitur,  dicitur  etiara  renovari.  Loca 
Scripturae  autein  supra  citata,  praesertirn  Eph.  4,  22.  sqq.  Col.  8,  10.t 
de  renatia  manifeste  loquuntur. 

§  12. 

^bjecllini-^i^  est  anima  quoad  facultates'  suas,  (n- 
teUectam,  volunfatem  et  appetitimi  §ensitivum  ;  secun- 
dario  etiam b  membra  corporis. 

a)  Juxta  ea,  quae  de  termini»  a  quo  et  ad  quem  dixiraus  §  3.  4.  sqq. 
Hinc  enim  aestimandum  est  subjectum  cujuslibet  mutationis.  Conf. 
b.  Scherzer.  Brev.  Hiilsemann.  auct.  cap.  XII.  Thes.  VI.  p.  692.,  ubi 
seri  bit:  Subjectum  proximum  et  materia  adacquata,  in  qua  fit  renovatio, 
sunt  comiptae  per  peccatum  facilitata!  lumini*,  tam  intellectv*,  quam  volun- 
tatis,  ac  appetti  u*  muntivi. 

b)  Quatenus  animae  renovatae  aut  sanctificatae  instrumenta  sunt 
ad  obeuudas  actiones  sanctas  necessaria.  Huc  referri  potest  illud 
1  The**.  5,  23.,  ubi  Paulus  optat  suis,  ut  Dew  paci*  eos  satuiificct  totos, 
ut  integer  ij>*ornm  spirita*,  et  anima,  et  corjni*  inculjtati  *erventur.  Conf. 
Rom.  0,  12.  sqq.  et  19.,  ubi  Paulus  pwtulat,  uti  renati  membra  sua 
fintai it  arma  juMitiae  wl  sanctimoniam.  Confer.  b.  Mus.  Disp.  de  Renov. 
§  14.  et  Ausfuhrl.  Erklarung  LXV.  Q.  80.  p.  665. 

§  13. 

Forma  itaque  seu  ratio  formali*  renovationis  con- 
8Ìstit~Tn  complexu'  plurium  actuum  spiritualium,  per 
quos  homo  magis  magisqueb  tendit  in  domandam  pra- 
vam  concupiscentiam  et  acquirendum  incrementum  doni 
habitualis,  quo  aptior  reddatur  ad  praestanda  ea.  quae 
divinae  voluntati  sunt  conformia. 


312 


PART.  IH.    CAP.  VI. 


a)  Juxta  ea,  quae  diximus  §  5.  et  seqq.  Hoc  est,  quod  Paulus 
2  ad  Cor.  t&  docet,  renovationeni  fieri  debere  y/UfMf  zuì  i/tipa,  in 
die*  ginguUì*.  Conf.  ad  Eph.  4,  25.  sqq.  2  Petr.  1,  5.  8.  Nam  quae 
ibi  mandantur,  non  unius  horae  aut  diei,  sed  prolixum  et  continua- 
tum  studium  requirunt,  ita  ut  quotidie  in  deponendo  veteri  et  quo- 
tidie  in  induendo  novo  homine  ac  plurium  virtutum  exercitiis  occupari 
debeamus.  Sic  et  b.  Olearim  Indie.  Bulduin.  Gener.  Theolog.  Pos. 
Artic.  XCVII.  §  5.  docet,  renovationem  esse  veteri*  Adami  successivam 
mffocationem,  et  virium  intellectm,  voluntati*  atque  appettiti*  rextitutionem, 
ut  justitiam  imputativam  ex  jmtificatione  ortam  in  die*  teqnatur  etiam  in- 
hacreii*,  ejusque  incrementa  et  frnctv*  ex  mnrtificutione. 

b)  Neqite  enim  in  hac  vita  pentiti*  aholetur  in  homine  peccatum, 
aut  mnetita*  piene  perfecta  acquiritur;  vid.  Boni.  7,  14.  sqq.  ad  ti  nera. 
Gal.  5,  17.  Conf.  b.  Mw.  Tract.  de  Poenit.  contra  Stengerum  P.  IIL 
cap.  VII.  p.  634.  Et  hoc  est,  quod  nostra tes  sanctitatem  nostrani, 
quae  est  hujus  vitae  nobisque  inhaeret  (ab  imputata,  quae  a  Christo 
in  nos  derivatur,  distinctam),  inchoatam  dicunt,  coìvntmmatam  ad  sta  tum 
glorificationis  in  vita  aeterna  diflerri  perhibent.  .. 

Carpzovius:  „Si  Deus  absolute  hic  agere  voluisset  et  potentiam 
saam  demonstrare,  uno  momento  corruptionem  per  lapsum  attractaro 
extinxissct  et  imaginem  divinali)  restituissct,  sicut  Adamo  concreave- 
rat  cara  in  momento.  Si»d  nlartiit  ni.  hlr.  nnr  prarlus  nffnrfl  fijlniflglnpm 
divlnam,  iusto  judiclo  subductam,  ex  gratia  per  nucceasionem' et :  incre- 
menta In  homine  rcjsiaurjLre."    (Disputati,  isagog.  p.  1161.) 


^fw»  renovationis  proximus  coincidit  cum  termino 
ejus  ad  quem.*    Yjma^Jjdiwiujf  ex  parte  hominum  est  vita»^ 
aeterna,b  ex  parte  Dei  gloria  ipsius.c 

a)  Hujus  enira  acquirendi  gratia  fit  renovatio. 

b)  Prout  Rom.  2%  7.  legimus,  homines  perseverante*  in  bene  agendo 
quaerere  gloriarti,  et  honorem,  et  immortai  itatem,  atque  ita  contendere  ad 
propositum  vitae  aeternae  *copum,  uti  b.  Gerhardti*  exponit  in  Annotat. 
p.  68.  Cave  autera,  ne  bine  inferas,  renovationem  esse  canmm  efficien- 
tem  aut  promerentem  vitae  aeternae.  Expresse  enim  dicitur,  hanc  esse 
Xdpta/ia  tot,  0eu'>  Rom.  6,  23. 

Carpzovius:  ,,Quamvis  apostolus  Rom.  6,  22.  flnem  sanctlflcatio- 
nis  vitam  acternam  appellet,  tamen  per  flnem  non  intelligit  causam 
flnalem,  sed  terminimi  saltcm."    (J„.  c.  p.  1169.) 

Quknstedtius:  ,,Flnla-ex4ìartc  nostri  bona  opera  sunt.  tum  ra- 
tione  propositi  sul,  tum  rationc  excrcìtirextrlnscci  spectata,  Rom.  6, 
2.  4.  6.  sqq.  Eph.  2,  10.  4,  22.  sq.  5,  8.  Gal.  5,  22.  Col.  3,  9.  sqq." 
(L.  c.  8.  1.  th.  11.  f.  918.) 

A.  Osiander:  ,, Renovationis  finis  non  est  salus  aeterna,  ad  quam 
se  habeat  renovatio  vel  per  raodum  medil  vel  meriti.  .  .  Paulus  Eph. 
2,  8.  9.  non  diclt:  gratia  conversi  aut  justiflcati  yftUa,  sed  gratia  salvi 
fatti  estls,  ut  indicet,  ultimam  quòque  saiutera  non  dependere  a  ren<£ 
Vattene,  'tanquam  merito  aut  medio,  sed  in  solidum  pendere  ab  ipsa 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPKRIBUS.       ■'  313 

—  «/Ti  >^r^ 

oli  renovationis  sub„r>ìii><itm  est  a.  quotidianus  noster  r>ro- 
tudlo pie tate,  2  Cor.  4,  10.  .      ,i.  cgnirmnlia  )^tTfìc.dl^nÌs 
nostrue  a  n»^7?Tore.  2  Pet.  1,  4.  sq.  .  .  :  ;    matura  fio  resi) 


gratta.  FI 


rum,  Jac.  2,  21.  .  .  Renovationis  etiara  finis  est,  alios  esemplo  nos 
Tnvltandl  et  emendandi,  1  Pet.  2,  12."    (Colleg.  th.  P.  V,  221.  sqq.) 

c)  Vid.  Phil.  1,  10.  11.,  ubi  Paulus  optat,  ut  ìli i  renoventur  et 
quoad  mentem  ac  inores  sauctificentur  ad  gloriain  et  tandem  Itci.  Conf. 
Eph.  1,  18.  ÌJ,.  Cd.  1,  0.  ad  12. 

Admncta  renovationis  sunt  1 .  Necessita*.*  II. 

Cwto.b    ÌÌT  Jmporftntin*    IV.  /2Mto-d 

a)  Ex  praeccpto ,<|ivino  11.  ce.  J'Jzerh.  18.  Eph.  4-  Cd. -i.,  nostraque 
indigentia,  qui  deficìmùs,  nisi  p'roficiamus,  fidemque  ipsam  facile  amit- 
timus.  Imo  quemadmodum  sine  sanetifieatioiie,  ita  et  sine  renovatione, 
quae  idem  est,  nemo  videbit  Deum,  Ebr.  12,  14. 

Lutherus:  ,,Meine  Antinomer  predigen  sehr  fein  und  (wie  ich 
nicht  anders  denken  kann)  mit  rechteni  Ernst  von  der  Gnade  Chrlsti, 
von  Vergebung  der  Sunden  und  was  mehr  vom  Artikel  der  Erlosung  zu 
reden  ist.  Aber  dies  Consequens  fliehen  sic  wie  der  Teufel,  dass  sie 
den  Leuten  sagen  soli  tea  vom  dritten  Artikel,  der  Heiligung,  d.  i.  vom 
neuen  Leben  in  Christo.  Demi  sic  meinen,  man  solle  die  Leute  nicht 
erschrecken  noch  betriiben;  sondern  Immer  tròstllch  predigen  von  der 
Guade  und  Vergebung  der  Sùnden  in  Christo,  und  beileibe  ja  meiden 
diese  oder  dergicìdien  Worte:  Horest  du  es,  du  willst  eln  Chrlst  seln, 
und  gleichwohl  ein  Ehebrechcr,  Hurenjiiger,  volle  Sau,  hoffilrtlg,  geizig, 
Wuchcrer,  ncidlsch,  rachgierlg,  boshaftig  bleiben  u.  s.  w.;  sondem  so 
sagen  sie:  Hòrst  du  es,  bist  du  ein  Ehebrecher,  eln  Hurer,  ein  Geiz- 
haìs,  oder  sonst  ein  Sunder  —  glttubest  du  nur,  so  bist  du  selig,  darfst 
dlch  vor  dem  Gesetz  nicht  furchten,  Christus  hats  alles  crfullt.  Lieber, 
sage  mir,  helsst  das  nicht  Antecedens  concedlrt,  und  Consequens  ne- 
glrt?  Ja,  es  helsst,  eben  In  demselben  Christurn  urgnehmen  und  zu 
nichte  tnachen,  wenn  er  am  hòchsten  gepredigt  wird.  Und  Ist  alles  eitel 
Ja  und  Nein  in  olnerlel  Sachen.  Denn  solcher  Christus  ist  nichts  und 
nirgend,  der  f'ùr  solche  Siinder  gestorben  sei,  die  nicht  nach  Ver- 
gebung der Sùnden  von  den  Sùnden  lassen  und  ein  neues  Leben  fuhren. 
Also  predigen  sie  fein  auf  Nestorianischc  und  Eutychische  Dla- 
lectica  Christurn  also,  dass  Christus  sei,  und  sei  es  doch  nicht, 

und  sind  u^V  /fjwe  Q^rgr^d^r;  gfrer  gCfaMlCk  PlUwtlirtl^ 
Denn  sie  predigen  nichts  de  sanctìucatione  et  vlvlflcatione  Splritus 
Sancti,  von  der  Heiligung  des  Heiligen  Geistes,  sondern  allein  von  der 
Erlosung  Chrlsti,  so  doch  Christus  (den  sie  hoch  predigen,  wie  billig) 
darum  Christus  ist  oder  Erlosung  von  Sunden  und  Tod  erworben  hat, 


Dna  der  Hcilige  Gelst  soli  zu  neuen  Menschen  machen  aus  dem 
altea  Adam,  dass  wir  der  Sunden  todt  und  der  Gerechtigkeit  leben,  wie 
St.  Paulus  lehret  Rom.  6,  2.  IT.,  hie  auf  Erdeu  aufahen  und  zunehmen 
und  dort  vollbrlngen.  Denn  Christus  hat  uns  nicht  allein  Gratlam,  die 
Gnade,  sondern  auch  Donimi,  die  Gabe  des  Heiligen  Geistes,  verdlenet, 
dass  wlr  nicht  allein  Vergebung  der  Sunden,  sondern  auch  Aufhòren 
von  den  Sunden  hattcn,  Joh.  1,  1<>.  17.  Wer  nun  nicht  aufhòret  von 
Sunden,  sondern  bleibt  ini  vorigen  boscti  Wesen,  der  muss  elnen  an- 
dern  Christurn  von  den  Antinomcrn  haben.  Der  rechte  Christus  ist 
nicht  da,  und  wenn  alle  Engel  schreien  eitel  Christus  !  Christus  !  —  und 
muss  mit  seinem  neuen  Christo  verdammt  werden."  (Von  den  Concilila 
und  Kirchen.    A.  1539.   Tom.  Hai.  XVI,  2741.  sq.) 


Digitized  by  Google 


314 


PART.  III.     CAP.  VI. 


Huelsrmannus :  „Ex  negativa  (Ebr.  12,  14.),  sine  sanctimonia 
non  visum  iri  Deum,  hoc  saltem  sequitur,  sanctlmoniam  esse  necessa- 
rium  ad  non  excideudum  si  ve  ad  non  privandum  beatiflca  visione  sea, 
quod  perinde  est,  ad  beneflcium  illud  nonamittendum.  oequaguam 

Vero  fid   hBBfiflClim   Ullli]  ron.Hr»qiit.nrInm      l^nn  f.nim  niiim.  fipp^>At  nm 

causae  destructivae  est  constitutivum  ejus,  quod  opposita  privatio  de- 
struit  seu  corrumpit.  Sine  sanctimonia  autem  non  videri  Ùeum,  diclt-  ' 
causati)  destructivam  ejus  visiouis,  non  vero  contrariam  positi  vani  ;  sic 
recte  dicitur:  Respiratio,  victus,  andctus  etc.  necessaria  sunt  nomini, 
ne  perdat  vitam  naturalem;  sed  perperain  dicitur  :  Respiratio,  victus, 
andctus  necessaria  sunt  bomini  ad  consequeudam  vitam  naturalem. ** 
(Praelect.  F.  C.  art.  12.  8.  5.  p.  614.  sq.) 

Ad.  Osiandkr:  ,,Uti  non  nlsi  verbum  et  sacramenta  generant  sal- 
viflcam  fldein,  ila  quoque  conservant,  Lue.  8,  15.  Rom.  10,  17.;  quam 
licet  excutiant  regnatala  peccata,  sine  tamen  ullo  nexu  dicetur,  vitae 
novitatern  seu  renovationem  esse  causam  jìdei  vel  procrcatricem,  vel  con- 
j^rtMiricay  ;  cum  causa  destruens  unius  rei,  e.  g.  sanitatis,  possit  esse 
mùftTpicx  ;  proin  ab  uno  negato  ad  anlrmationem  causae  procreanti 
vel  conservantis  mlnus  llrmlter  concluditur;  e.  g.  horaicida  non  haere- 
ditabit  regnutn  Dei,  nec  tamen  orane»,  qui  homicidae  non  sunt,  regnum 
Dei  et  Christl  haereditabunt."    (Colleg.  th.  V,  35.) 

b)  Oli  acrcin  illam  carri is  reluetantiam;  unde  tam  graves  querela* 
eanctoruin.    Psal.  li,  1.  42,  16.    Rom.  7,  24. 

c)  Juxta  ea,  quae  dixinius  ad  &  4.  not.  a.  §  5.  not.  b.  et  ad  §  13. 
not.  6.  Ae8tiinatur  enim  perfeetio  aut  imperfectio  aetionis  ex  ratione 
termini  ad  queni. 

d)  Non  obstante  iniperfectione.  Nimirum  jiietas,  non  solum,  si 
quae  perfecta  detur,  sed  quae  actu  in  hominibus  fidelibus  invenitur, 
ad  omnia  idilis  ed,  1  Tim.  4,  8.;  ad  quae  Iialdxdnus  notat:  Deum  colere 
oc  timere,  in  mandati*  ejus  ambidare,  et  jrropter  ipsum  proximo  inservire, 
hoc  omni  tempore  et  in  omnibus  usum  habet.  Huic  dudio  pietatis  adjuncta 
ed  promissio  amplissima  praesidium  et  futurorum  beneficiorum  in  hoc  et 
altera  vita,  p.  in.  1310.  b.  ;  conf.  Aphor.  pract.  XV.  et  XVI.  p.  1331. 
a.  b.,  ubi  etiatn  citati  tur  dieta  /  Tim.  6t  0.  Prov.  S,  4.  16*  14,  S2. 
Deut.  28. 

§  16. 

Definiri  potest  renovatio,  quod  sit  cqmplexus*actuum 
spirituali mn,  quos  homo  renatus,b  Deoc  per  verbum  et 
sacramenta d  gratktee  conciirrente  viribus  spiritualibuse 
sibi  collatis,  quoadf  inteUectum,  voluntatem  et  appetitimi 
sensitivum,  ad  abolendas  reliquias  peccati8  et  majorem 
sauclitatemh  acquirendam  in  via  salutis*  exercet  ad  Dei 
gloriam.k 

a)  Vid.  S  13. 

b)  Qui  subjectum  quod  rcnovationis  est,  juxta  §  11.,  ita  tamen, 
ut  ctiam  active  seu  efficienter  ge  habeat,  juxta  §  10. 

c)  Qui  causa  principali*  et  prima  est;  vid.  §  8. 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPERI  BUS.  315 

d)  Quae  causae  organigae  aut  instrumentales  sunt;  vid.  §  9. 

e)  Quae  sunt  principium  quo,  ex  parte  homipit;  vid.  §  10. 

f)  Significatur  subjectum  quo,  juxta  §  12. 

g)  Tcnuimis  a  quo  deuotatur,  juxta  §  4. 

h)  Quae  est  terminila  ad  quem;  vid.  $  6. 

i)  Indicatur  finis  ultimila  ex  parte  nomini»;  vid.  §  14. 
k)  Finis  absolute  ultimi»  et  ex  parte  Dei,  1.  c. 

§  17. 

Ad  doctrinam  de  renovatione  pertinet  doctrina  de 
bonis  operibu*?  quae  partim  ut  finis  et  effectusb  ad  reno- 
vationem  sese  habent,  partim  ad  rationem  formalem0 
ejus  spectant. 

a)  Quorum  natura  mox  explicabitur. 

b)  Si  s|>ectentur  oj>era,  viribus  perfectioribus  per  renovationem 
acquisiti»  perficicnda,  atquc  bac  ratione  intenta  ac  praestita. 

c)  Renovatio  enim  formaliter  consistit  in  actibus  aut  operibus 
bonis  et  sanctis,  quae  viribus  gratino  perficiuntur  et  per  quae  ad  in- 
crementimi virium  spiritualium  tenditur;  unde  etiam  rationem  prin- 
cipii  vel  causae  habent  in  ordine  ad  terminimi  ad  quem  renovatiouis. 
Vid.  b.  Mm.  de  Renov.  $  51.  sqq. 

§  18. 

Intelliguntur  autem  hoc  loco  per  bona  opera  actiones* 
hominis  renati b  liberae,c  quas  ipse  viribus  gratiaed  in 
conversione  acceptis  atque  auctis  juxta  normam  verbi 
divini*  exercet  ad  gloriam  Dei/ 

a)  Non  tamen  solum  oj>era  poaìtìm,  quae  ad  nraescriptum  prae- 
eeptorum  affirmativorum  fiunt.  veruni  etiam  omimone*  actuum,  prae- 
ceptis  negativi»  probibitorum  ;  quae  tamen  et  ipsae  involvunt  aut 
supponunt  interim*  netti*  mentis  et  proposi  tu  m  quoddam  de  omittendb 
istis  actibus. 

Quknstkdtius  :  ,, Alia  sunt  interna,  alia  cxterna;  interna  sunt  In- 
teriore» mentis  cogitatloncs,  voluntatls  motus,  cordlsque  affectus  boni. 
.  .  .  Est  enim  bonuni  opusLcum  Ul  flt,  quo  1  a  Deo  jubetur  et  co  affecto  ' 

modo  ar  fine,  quo  Itibctur."    (Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  9.  s.  1.  th.  4. 
1.1871.)   


ipso  ne| 


b)  Nano  alia»  dautur  plures  motus  «aneti,  qui  a  Spiritu  Sancto  in 
negotio  conwr.4oni*  in  bomine  perficiuntur,  n&jue  tamen  gx 
tuìi  in  sedioli*  tbeologoruin  botta  ojtera  abtolutr  dicuntur. 

(Luthkkus:  ,,Darum  sind  die  zwei  Sprìiche  wahr:  Gute,  frommei 
Wcrke  machcn  nimmermehr  elnen  guten,  fronimeu  Mann  ;  sondern  elnl 


Digitized  by  Google 


316  PART.  III.     CAP.  VI. 


chtei 
dea- 
die 


•Y7 


guter,  frommer  Mann  machet  gute,  fromme  Werkc.  Bose  Werke 
machen  nimmermehr  clnen  bòsen  Mann,  sondern  cin  boser  Mann 
nachet  bose  Werke.  Also  dass  allewege  die  Person  zuvor  muss  gut 
und  (rotimi  9eln  vor  alien  guten  Werken  und  gute  Werke  folgen  und 
ausgchcn  von  der  frommen,  guten  Person.  Gleichwie  Christus  sagt, 
Matthiius  7,  18.  :  ,Eiu  bòser  Baum  triigt  keine  gute  Fruente.  Ein  guter 
Bauiu  triigt  keine  bose  Frììchte.'  Nun  ist  -  offenbar,  dass  die  Frììchte 
tragen  nicht  deu  Baum;  so  wachsen  auch  die  Biiume  nicht  auf  de; 
Friichten:  sondern  wiederum,  die  Biiume  tragen  die  Frucht  und 
Frììchte  wachsen  auf  den  Baumen.  Wie  nun  die  Biiume  miissen  < 
seln,  denti  die  Frììchte;  und  die  Frììchte  machen  nicht  die  Baum0 
weder  gut  noch  bcise,  sondern  die  Baume  machen  die  Frììchte:  al.se} 
muss  der  Mensch  In  der  Person  znvor  fromm  oder  bose  sein,  ehe  et 
gute  oder  bose  Werke  thut;  und  seine  Werkc  machen  ihn  nicht  gut 
oder  bose,  sondern  er  machet  gute  oder  bose  Werke.  Desgleichen 
sehen  wir  iu  alien  Handwerkcn.  Kin  gutes  oder  bòses  Haus  macho 
kelnen  guteu  oder  bòsen  Zimmermann;  sondern  ein  guter  oder  boleri 
Zimmermann  macht  ein  bòses  oder  gutes  Haus.  Kein  Werk  macho 
einen  Meister,  darnach  das  Werk  ist;  sondern  wie  der  Meister  ist 
damarli  ist  auch  sein  Werk.  Also  sind  die  Werke  des  Menschen  auch 
wie  es  mit  ihm  stehet  im  Glaubcn  oder  Unglauben,  darnach  sind  sein 
Werke  gut  oder  bose.  Und  nicht  wiederum,  wie  seine  Werke  stehe 
darnach  sei  er  fromm  oder  gltiubig.  Die  Werke,  gleichwie  sie  nich 
gliiubig  machen,  so  machen  sie  auch  nicht  fromm.    Abcr  der  Glanbe 

Elchwie  er  fromm  macht,  so  macht  er  auch  gute  Werke."  (S< 
i  der  Frelheit  eInes  Chrlstenmenschen.  A.  1520.  Tom.  Hai. 
5.  sq.)  i-  «V-  Vj.  £  .JsLrJ. 

Idem  :  „Die  chrlstllche  Lehre  unterrichtet  uns  also,  dass  wlr  erst- 
lich  miissen  andere  Leute  werden,  das  ist,  neu  geboren  werden.  Wie 
geschieht  abcr  das?  Durch  den  Heiligcn  Gcist  und  durchs  Wasser. 
Wenn  ich  denn  neu  geboren  blu,  fromm  und  gottcsfùrchtig  worden, 
so  gehe  ich  hin,  und  was  ich  in  der  neuen  Geburt  thue,  das  ist  gut. 
Als,  Adam,  wenn  er  in  der  Unschuld  und  in  dem  Stande,  darinnen  er 
geschaften  war,  geblieben  ware,  so  wiire  er  hingangen  und  hiitte  ge- 
than,  was  er  nur  gewollt  hiitte,  als  irgends  Schmirlen  geflscht,  B/?th- 
kehlchen  gefangen  oder  Biiume  gepflanzet  :  das  wiire n  eitcl  gute,  heilige 
Werke  gewesen  und  keine  Sii  mie;  uud  Eva  hiitte  die  Kinder  gcsUuget, 
sie  gewaschen  :  das  wiiren  eitel  kòstliche,  gute  Werke  gewesen.  Denn 
die  Person  war  gut,  rechtschaffen,  rein  und  heilig  geschalfen:  drum 
waren  auch  alle  ihre  Werke  gut,  sie  esse  oder  trinke,  so  wars  allea 
recht.  Aber  nachdem  nun  der  Mensch  in  die  S'ùnde  gerathen,  thut  er 
naeh  dem  Fall  nichts  Gutes,  sondern ^sundteet  in  Allc,n_acllien  Werken^ 
aucii  weiiy  er  betet.  Demi  er  tliuts  wie  ein  Sunder,  alles,  was  er  thut, 
ist  niclit  recht,  auch  wenn  er  fastet,  bctct»j;in  .gestreuges  Lcbcn  fuhjret 
als  ein_  Karthiijiser,  eTn  "Monehskleid  an  triigt,  gehet  barfuss.  15enn 
Solches  ist  alles  siìndlich  darum,  dass  die  Person  bose  ist  und  nicht 
wieder  neu  geboren,  und  hllft  sie  alles  nichts,  was  sie  nur  thut.  Der- 
halben  spricht  Christus  zu  Nicodemo:  Ich  bin  kommen,  dass  ich  eine 
andere  Lehre  predige,  niimlich,  wie  ihr  neu  geboren  werden  miisset, 
dass  ihr  gut  werdet.  Solche  Predigt  ist  zuvor  in  der  heiligcn  Schrift 
aucli  begriflen  und  beschriebeu,  aberjbi  leset!»  nicht,  und  ob  ihrs  schpn 
/  leset,  so  verstehet  ihrs  doch  nicht,  niimlich,  dass  ehcrjnan  giite  Werke 

thue,  so  miisse  man  neu  geboren  sejn,  demi  aus  Siindcrn  werden  ejtcj" 
andere  Sundcr  gezeuget,  die  Person  ist  da  verderbt.  Der  Herr  Chri- 
stus saget  Mattimi  atn  7.  Capitel:  Wo  der  Baum  bose  ist,  da  triigt  er 
keine  gute  Frììchte,  Disteln  tragen  nicht  Fcigen,  noch  Dornen  Trauben. 
...  So  stehet  nun  des  Heiligcn  Geistcs  Predigt  in  dem  Wort:  neue 
Geburt,  das  er  lehret  und  schreibet.  Wer  da  gliiubet  an  Christum,  dass 
er  fiir  un» geboren,  gestorben  und  begralien,  auch  von  denTodten  wie- 
der auferstanden  sei,  derselbige  ist  wiedergeboren  oder  neu  geboren. 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPERI  BUS.  317 


Da  ist  einer  cin  neuer  Mensch,  denn  du  hast  solche  Gcdanken,  die 
sonst  kein  Papist  oder  Tùrke  hat,  namlich,  dass  Christus  tur  dich  ge- 
storben  uud  von  dea  Todten  auferstanden  sei,  und  jetzt  zur  rechten 
Hand  Gottes  sitze.    Bleibest  du  nun  in  diesem  Glaubcn,  so  ist  der  Hei- 
lige  Geist  da  und  taufct  dich,  starkt  und  mehret  dir  don  Glaubcn  und 
gibt  dir  neuen  Verstand  Ins  Herz,  er  erweckt  auch  in  dir  hcjlige  untL 
neue  Gcdiinki-n  unii  Atix  kt,  auf  dass  du  anfàhest,  Gott  zu  lieben  und  ...   ,  hj  , 
abliisst  von  alien  gottlosen  fiandcln,  und  thust  von  Herzcn,  was  Gott  / 
ha  ben  wlll,  liebest  den  Nachsteu,  meldest  den  Zoru,  Hass  und  Neid. 
Solche  Werkc  thun  diejenigen,  so  zuvor  neu  gcborcn  sind,  namlich 
durch  die  Taufe,  darinnen  danti  der  Hciligc  Geist  ist  und  machet  die 
Persou  neu.   Wenn  denn  die  Person  neu  geborcn  ist,  so  fahct  der  neue 
*  Mensch  an  zu  «ebrauchen  allerlei  Kleider,  Speise  und  Trank,  und  ein 

Christ  saget:  Willst  du  nicht  eine  Kappe  tragen,  so'ziehe  einen  Rock 
an  ;  liast  du  nicht  einen  grauen  Rock,  so  nimm  einen  rothen.    Es  liegt 
nichls  dran,  wle  du  dich  kleldest,  wle  denn  auch  nichts  dran  liegt,  ob 
du  eiu  Weib  oder  eiu  Mann  seiest.    Denn  das  inacht  dich  nicht  neu  ge- 
boren,  sondern  dass  ich  gliiube  an  Christum,  der  fiir  mieli  gestorben 
ist.    Solches  weiss  ich  aus  dura  gòttlichen  Wort  durch  den  Heiligen 
Geist,  auch  aus  der  Taufe.    Was  bedarf  ich  hierzu  der  Kappen?  Ein 
Christ  bedarf  dieser  Oeremonlen  nirgends  zu,  sondern  dass  cr  sich  nur 
taufen  lasse  durch  den  Heiligen  Geist  und  durch  ihn  den  Glaubcu  er- 
lange,  das  macht  neu  geboren  werden;  und  darnach  diene  ich  Gott  in 
den  dreien  Geboten  der  ersten  Tafel  des  Gesetzes  Mosi;  darnach  in 
den  andern  Tafeln  warte  ich  meines  Amts  und  Berufs  nach  meinem 
Vcrraòjren,  llebe  den  Nachsteu,  und  habe  ein  fein  stili  Leben  mit  mei- 
nem Welbe.    Kommt  dann  das  Kreuz,  so  leide  ichs  auch  mit  Freuden, 
gehe  dann  zur  Predigt  und  hòrc  Christum,  meinen  Bischof,  darf  dann 
nicht  gen  Rom  oder  zu  SL  Jakob  laufen.   Das  wird  die  neue  Predigt  a..  A/  ■'.•*■/-  f/—U 
sein,  wie  wlr  neue  Mensclien  werden,  und  darnach  als  die  Neugebornen  ^ 
aneli  gute  Werkc  thun;  und  das  ist  das  Hauptstuck  "nsrer  chrlstlicheni 
ILehrc,  dass  die  Mensclien  unterrlchtet  wurden,  wlc  mau  m'ùssc  dùrchj 
I  dasj^^exjind~dÌMi_Heilìg^  Gc^jjgiyjjEy^^  dass  sle| 

*  eine  Kappen  anziehen  unoFTuttcn  trapeli?  Di'nntjuTTappé  déck~et  nur* 
die  alten  Schillke,  und  machet  nicht  neue  Mensclien."  (Pred.  iiber  das 
8.  11.  4.  Cap.  Joh.  A.  1537—1540.    Luther's  sammtllche  Werke.  Erlan- 
gen,  1851.    P.  XLVI.  p.  261.  sq.  270.  sq.)    Cf.  supra  P.  III.  C^JJ. 
not.  c.  p.  151.  sq.  c^4 .  ÌQ4 .  not.  a.  p.  189. 

c)  Voluutas  enini  post  conversionem,  in  ordine  ad  actus  spiritua- 
le» et  his  respondentia  opera  externa,  non  sol  uni  ari  ire,  veruni  ctiam 
indifferenter  se  liabet,  ut  possit  agere  et  non  agerc,  agere  sic  et  aliter. 

Quknstkdtius  :  „Debent  bona  opera  esse  spontanea  et  voi  un  tari  a, 
non  coarta,  quateuus  scil.  ve!  ab  invitis  praeter  animi  sententlam  ali- 
quid  externi  operis  extorquetur,  vid.  2  Cor.  9,  7.  A  bono  opere  abesse 
debet  oninis  coactio  ;  Q"n  iuu\\lf  y  uidigiius  est  laudev  ned  ne  guiderò. 
diirnus  est  venia,  quì  invitus  qfflcTmi^cU.  Damnai~eiiiin  li^se  actfónem 
suam,  aliter  facturus.  sTtlafetur  opttoT^^CL.  c.  s.  1.  th.  10.  f.  1374.) 

Idkm:  „Bene  Huelsemannus  :  .Talis',  inquit,  ,indifferentia  in  nullo 
homine  reperitur;  non  irregenito,  quia  file  nulla  ratione  llber  est  ab  "  "  * 

Inclinatone  In  extrcnium  deterius;  non  in  regenito  mnct{ficatot  qui  hlc  .,     •  -  - 
tam  liber  non  est  ad  cligcnduni  bonum,  quam  llber  est  et  expeditus  ad  /'  7    /  / 
sectandum  malum.  Rom.  7.'    Indifferentia  signlflcat  aequalem  latltu-      'Jfjfi/\  'ti,'. 
dlnem  ad  liberta  te  in  potestatis  ;  qualis  neque  in  convertendo,  neqne  In  '  ' 
converso  existit."    (L.  c.  P.  III.  c.  7.  s.  2.  q.  1.  f.  726.)    Cf.  supra 
P.  III.  c.  4.  §  27.  et  38.  p.  202.  223.  sq. 

d)  Ducente  videlicet  aut  agente  Spiritu,  Rom.  8,  Unde  etiam 
fructus  Spiritu*  dicuntur  Gol.  J,  22. 


Digitized  by  Google 


318  PART.  ni.    CAP.  VI. 

e)  Seu  juxta  lege»  divina»,  cum  moralem  seu  nuturalem,  omnibus 
horainibu8  communem,  tuin  po/Uivas,  certi»  hominihus  atque  ad  certuni 
tempus  latas.    Quanquam  Ime  etiam  spectent  opera,  quae  ad  prae- 
scriptum  legis  human  u  ,  ecclcaìanticae  aut  civili*,  divini»  legihus  non 
r  repugnanti»  ac  potius  ad  aedihVationem  et  utilitatem  publieam  tenden- 
tis,  fiunt.  Nani  et  mandata  a  Dco  dicuntur  non  solum,  qune  forìtialiter 
'"Ij    )  '...^    •    et  immediate,  verum  etiam  quae  mediate  et  per  a»i&equentiam  fieri  juben- 
;  tur.  Alias  autem,  si  neutroni  habeat  locum,  opera  electitia  non  sunt 

bona,  juxta  illud  Matth.  15,  !K 

Qubnstkdtius  :  ..Norma  direefrix.  secondina  quanti  opera  bona  A 
praestanda  et  dijudicanda  sunt,  non  est  dictamen  rectae  rationis  aut 
lex  naturac,  sed  un  ice  ve.vhun\  Dei:  non  autem  verbnm  evangeli!  pro- 
prie sic  dicti,  hoc  culm  non  est  doctrina  operum,  sed  verbum  legis  dlvj- 
n«z,  quod  perfectisslmam  regulain  ju.stitiae  et  sanctitatis  divinae  con- 
tine t  et  tum  faeienda  tum  omittenda  praescribit.  —  Quia  lez  naturae 
J~  copiose  tatitutn  et  obscure  ostendit  tum  vitla  tura  virtutes,  quaedam 

vero  villa  caornUa  vcl  non  ostendit  aut  exlynjiaL  contra  quasdam  vir-,.£ 
».       ..*.;-.•'••*•/•'  /'  •        tuteA-Uyiurat  aut  prò  vUHs  vcndjtat  planeque  aversatur,  hinc  lex  peca-t^i, 

liarlter  a  Dco  promulgata  genuina  est  operum  moralium  norma.  — 
Dist.  Inter  eyangelium  acceptum  yviKi.tr  seu  giMieralltcx. et  onj^roprie  •«•*»■ 
prò  uulversa  doctrina  a  Christb  et  apostoli»  tradita  ci  scriptis  prophe- 
tarum  et  apostolorum  comprehensa,  quo  sensu  concedimus,  contiueii 
In  eo  non  tantum  doctrinam  de  fide  et  gratuita  pcccatorum  remissione, 
setTct  praecepta  morum  ;  et  evangelium  sumptum  seu  spedallter 

et  ln~  propri  Issi  ina  sua  slguificatìone,  quatenus  legi  Del  opponitur,  et 
hoc  modo  non  praescribit  opera  aut  praecepta  morum,  sed  unice  fidem. 
—  Norma  bouorum  operum  non  sunt,  ut  fingunt  pontificii,  vel  ,consilla 
evangelica1,  ex  quibus  pracstentur  opera_supe_rerogationis  et  majorls 
perfectionis,  quam  teneamur,  cum  ld  ipsum,  ad  quod  tenemur,  nemo 
sit,  qui  perfecte  praestet,  et  nemo  vere  possit  dlcere,  se  peccatum  non 
habere,  1  Joh.  I,  8.  l^^ìjji^^ojiiuanLauctariis  et  Deo  oflcruilt. non 
debita^^quj  jn  d^bUis.  .detì'.'bjjnj'-  Vel  ecclesiae  tj^Utignes  et  hominum  * 
mandata,  de  quibus  est  coustans  regula:  .Frustrarne  docente» 
doctrinas,  quae  sunt  mandata  homiuum.'  Esa.  29,  13.  Matth.  15,  9. 
Sed  Dei  lex*.  quandoquidem  id  demum  e  contrario  per  se,  directe  et  ex 
natura  rei  peccatum  est,  quod.  m  Ulani  committitur,  1  Joh.  3,  hj**-  Dist. 
Inter  cultus  voluntarios  et  elèctitiut.1  Cultus  voluntarios  juxta  prae- 
scriptum  ìegls  divinae  factos  Deo  gratos  esse,  docent  Scripturae  dieta 
Ps.  54,  8.  Ps.  110,  3.  2  Cor.  9,  7.,  sed  hif  '/tnipijoKrinc  sive  cultus  electl- 
tlos,  proprio  arbitrio  ex  cogita  tos,  Deus  mipime  probat.  Non  requlri- 
mus,  ut  opera  dilectlonls  in  specie  praescripta  in  lege  monstrentur,  sed 
Bufficere  dicimus,  si  ratinar  generis  in  lege  divina  contineantur.  —  Dist. 
Inter  regulam  ordinariam  et  extraordinaria  sive  singularia  ezempla  san- 
ctorum,  qui  ex  peculiari  Spiritus  S.  instinctu  et  famUlari  ejusdem  allo- 
quio  hoc  vel  illud  fecerunt;  non  de  bis,  sed  de  illa  hic  est  quaestio.  — 
Quaestio  Inter  nos  et  pontitteios  non  est  absolute  haec,  an  nullum  opus 
sit  bonum,  nlsi  cujus  species  a  Deo  sigillatim  definita  sit,  sed  an  opus 
aliquod  cultus  seti  meriti,  ut  pontificii  vocant,  a  nobis  juste  Deo  exhiberi 
possit,  quod  speciatim  a  Deo  praeceptum  non  sit.  —  Dist.  Inter  ipsam 
operis  boni  et  diviuitus  praecepti  speciem  et  Inter  varias  cjus  clrcum- 
stantias  quoad  tempus,  locum,  modum,  ordinem,  aliaque  speciem  ipsam 
non  rautantia.  Illa  in  verbo  Dei  praescripta  est,  hae  vero  non,  sed  ar- 
bitrio ccclesiae  seu  etiam  cujusvis  homiuis  regeuiti  relictae."  (L.  c. 
C.  9.  s.  2.  q.  2.  f.  1387.  sq.) 

Idkm  :  „Ea  demum  opera  vere  bona  esse,  non  quae  qulsque  bona 
intentione. ipsemet  exeogitat,  aut  quae  secundum  humanns  traditiones 
fiunt,  sed  quae  Deus  ipse  in  verbo  suo  praescripsit  atque  praecepit,  pro- 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPEKIBUS. 


319 


batur:  a.  ex  illis  Scripturoe  dictis,  in  quibus  ratio  et  mandata  hominum 
rejieiuntur,  ut  Deut.  12,  8.:  ,Non  faciat  qulsque,  quod  in  oculis  ipsius 
rectum  videtur.'  Ezech.  20,  18.:  ,In  praeceptls  patrum  vestrorura 
nolitr  incedere.'  Esa.  1,  12.  :  ,Quis  quaesivit  haec  de  manibus  vestris?' 
In  quibus  dictis  observandum  est  rejici  1.)  judicium  scnsuum  et  oculo- 
rum,  2.)  cxemplura  patrum,  quibus  nemo  seduci  debeat,  3.)  omne  illud, 
quicquid  mandatis  Dei  allìngltur  et  assuitur,  4.)  de  his  omnibus  dici, 
quod  frustauea  sint  nec  Deo  placeant.  .  .  il.  E  dictis,  quibus  evidenter 
docetttr,  vere  honorum  et  Deo  placentium  operum  normam  unicam  et  solam 
esse  verbum  Dei  seu  legem.  .  .  Non  effUgiunt  Jesuitae  limltatione  d i cto- 
ni m  ad  eam  additionem,  quae  verbo  Dei  dirette  contraria.  Nam  gppo- 
BfiCfc  non  est  mumiAre-  In  cuitu  divino  ctiam,  qui  disparatus  est,  est  . 
contradlctorius.  Phrasis  neque  dextrorsum  ncque  sinistrorsum  omnl 
exceptioni  os  obstruit;  ut  ignis  pcregrinus  Lev.  10,  1.  conf.  Num.  3,  4. 
Jer.  11),  4.,  quem  Deus  non  mandavit,  ita  cultus  non  mandatus  a  Deo 
pcrcgriuus  est.  ;  .  Et  rationibus,  desumtis  1.)  a  legis  divinae  per- 
fectione  .  .  .;  2.)  a  prohlbitionls  electitiis  cultibus  oppositae  pcrsplcui- 
tate  .  .  .;  3.)  a  peccati  per  cultus  electitios  commissi  gravitate.  .  .; 
4.)  a  ratiouis  humanae  coecitate,  quae  de  cultu  Deo  placente  nihil  novit, 
1  Cor.  2,  14.  2  Cor.  8,  5.  ^  Commentino  isti  cultui  pontificii  dilutum 
bonae  intentionis  colorem  "atlTnuìit  ;  nam  si  quttab  els  flt  contra  aut 
praeter  Del  mandatum,  censent  esse  bouum  opus,  quia  flt  ex  bona  In- 
tentione.  ^s,t.  porpenim  intnitio  bona  appellatur.  <|uod  Dei  jntfiitiopj- 
adv'TsAMir-  Sane  ista  qualiscunquc  bona  intcntio  Uzam  pcrdldit, 
quando  nutantem  in  plaustro  arcani  injecta  manti  sustentavit.  Bonam 
intentionem  obtendebat  Saul,  quando  jussus  internecionc  delere  Amale-  •' .  . 

citas  et  greges  perdere,  regi  pcpercit  et  opimas  pecudes  reservavlt        }    ■'"  /'•'" 
ad  sacri tìrin,  quae  tamen  bona  inteutio  pessime  ci  cessit."  (L.  c.  P.  IV. 
C.  9.  8.  2.  q.  2.  f.  1889.  sq.) 

Lutiikkus  :  ,,Ehe  das  Evangeli  uni  kam,  predigte  man  also:  Gute 
Werkc  wiircn,  die  wir  selber  aus  eigner  Andacht  erdlchteten  und  er- 
wahlctcn;  als,  dass  elner  ginge  nach  St.  Jacob,  der  audere  zu  einer 
andern  Wullfahrt;  dieser  gab  den  Mòuchen  ins  Kloster,  und  Hess  viel 
Mcsscn  lialten;  jencr  steckete  Wactislichtlein  auf,  fastete  zu  Wasser 
und  Brod,  und  betete  so  vici  Rosenkranzc  u.  s.  \v.  Aber  nun  das  Evan- 
gelium  kommen,  predlgen  wir  also:  Gute  Werke  slnd  nicht,  die  wir  sel- 
ber erwiihlen  aus  eignem  Vornclimcn,  sondern  die  Gott  geboten  hat; 
als,  wenn  eln  jeder  thut,  was  ihm  Gott  befohlcn  und  aufgelegt  ist  in 
Stando  hler  auf  Erden.  Eln  Knecht  thut  gute  Werke,  wenn  er 
rchtet,  an  Christum  gjaubet,  und  In  dem  Gehorsam  seincs  Herrn 
bcrein  gehet.  Zuerst  ist  er  gerecht  vor  Gott  durch  den  Glauben  an 
Christum;  damaci)  gehet  er  ho  Glauben  dahin,  fiihrct  eln  gottscllg 
Leben,  liiilt  sieh  massig  und  zuchtig,  dicnet  scinem  Nachsten,  mistet 
den  Stali  aus,  gibt  den  Pf erden  Futter  u.  s.  w.  Wenn  er  iu  solchen 
Wcrken  herein  gehet,  so  thut  er  bessere  Werke,  denn  Itelo  CarthBuser. 
Denn  weil  er  getauft  ist,  an  Christum  glUubet  und  in  gewisser  Hoffuung 
auf  das  ewige  Leben  wartet,  so  gehet  er  unterdess  hin,  ist  seinem 
Herrn  gehorsam,  und  weiss,  was  er  in  seinem  Berti f  thut,  dass  es  Gott 
wohlgefalle.  Darum  sind  es  eltel  gute  kòstliche  Werke,  was  er  in 
Bcinem  Stande  thut.  Es  scheinet  wold  nicht,  dass  es  grosse,  treffliche 
Werkc  sind,  wenn  er  auf  den  Acker  reitet,  in  die  Muhle  fahret  u.  s.  w.  ; 
aber  well  Gottes  Gebot  und  Befehl  da  ist,  so  kònnen  solchc  Werke,  wie 
geringe  sie  auch  schelnen,  anders  nicht,  denn  eitcl  gute  Werke  und 
Gottesdienste  sein  und  helsscn.  Also  auch,  cine  Magd  thut  gute  Werke, 
wenn  sie  im  Glauben  Ihren  Beruf  ausrichtet,  und  thut,  was  sle  die  Frau 
helsset,  wenn  sie  das  Haus  kehret,  in  der  Kiichen  spiilet  und  kochet 
u.  ».  w.  Obschon  solche  Werke  nicht  schelnen,  wie  eines  CanhUusers 
Werke,  wclche  eine  Larve  um  slch  haben,  und  den  Leuten  das  Maul 
aufsperreu;  so  sind  es  dodi  viel  bessere  und  kòstlichere  Werke  vor 
Gott,  denn  eines  Carthttusers,  der  eln  hiircn  Hemde  an  hat,  seine  Friih- 


Digitized  by  Google 


320  l'ART.  IH.     CAP.  VI. 

stunden  halt,  des  Nachts  aufstehet  und  f'ùnf  Stunden  singet,  kein 
Flelsch  issct  u.  s.  w.  Denti  obschon  das  gleissende  und  scheinende 
Werke  sind  vor  dcr  Welt,  so  haben  sie  doch  kein  Gebot  und  Befehl 
Gotte»;  wie  kònnen  e»  deun  gute  Werke  seta,  die  Gott  gefallen?  Des- 
gleichen,  wenn  ein  Burger,  Bauer  seinem  Nachstcn  behiilflich  ist,  ihm 
dienet,  woinit  er  kann,  ihn  warnet,  wenn  er  slehet,  dass  er  Schadea 
lelden  mochte  an  seinem  Lelbe,  an  Weib,  Kind,  Geslnde,  Viehe  und 
Giitern,  ihm  bilfet,  wo  er  sctaer  Hiilfe  bedarf  u.  s.  w.  :  solche  Werke 
schcinen  auch  nicht  ;  aber  nichts  desto  weniger  sind  cs  eitel  gute,  kòst- 
H  llehe  Werke.   Wenn  weltliche  Obrigkeit  die  Bòsen  strafet  und  die 

Frommen  schùtzet,  wenn  die  Unterthanen  ihrer  Obrigkeit  uutcrthan 
und  gehorsara  sind,  und  thun  solchcs  im  Giauben  an  Christum,  und  in 
HofTnung  des  ewigen  Lebens,  so  sind  es  gute  Werke,  ob  sie  schon  nicht 
rleissen,  noch  scbeinen  vor  der  Vernunft.    Denn  wa«  Gott  aufJErden| 
f?hrht°n  nari  HaUly,  liTrTit  irh'Hv-n  norfil 

:hciuen_  vor  der  Wiill-i  aundcrn  ",l'»ar»  *Hnt  vy'rachtet  und  vcrdammet^ 
l'eraenl'om  ^-uftil  inni  i||T  Wfli  Wiederuin,  was~  der Teufel  "durch 
selne  Heuchler  und  falsche  Heiligen  thut,  das  soli  gleissen  und  schei- 
nen,  also,  dass  alle  Welt  Mani  uud  Nasen  aufsperrct,  uud  sich  dariiber 
vcrwundert,  als  ware  es  trefflich,  kòstlich  Ding,  soes  doch  eltel  Teufels- 
trug  und  Lùgcn  ist.  Wenn  man  die  Vernunft  zu  Kathe  nimmet,  so  sind 
eines  Knechtes,  elner  Magd,  eInes  Herrn,  einer  Frauen,  eines  Biirger- 
meisters  und  Rlchters  Werke  gemeine,  geringc  Werke  gegcn  dem,  dass 
ein  Carthauser  wachet,  fastet,  betet,  nicht  Fleisch  isset  :  wenn  man 
aber  Gottes  Wort  zu  Ita  the  nimmet,  so  sind  aller  Carthiiuscr  und 
Monche  Werke,/  wenn  man  sie  gleich  allesamrat  auf  eincn  Haufen 
schmelzet,  nicht  so  gut,  als  einer  einigen  armen  Dienstmagd  Werk,  die 
durch  die  Taufe  in  Gottes  Reich  gesetzt  Ist,  an  Christum  glaubet,  und 
im  Giauben  auf  die  selige  HofTnung  wartet.  Diese  zwei  Siiicke  wollte 
St.  Paulus  in  der  Christenlieit  geme  erhalten  :  das  Krkcnntniss  unsers 
Heilandes  Jesu  (liristi,  und  das  Erkenntniss  unsers  nclohlenen  Aints ; 
auf  dass  wir  utìsefh  clirisllicneu  Stand  rechi  eVk'énhen  IérhefeB;  niim- 
Hch,  zum  erstcu»  dass  wir  durch  die  Taufe  und  durchs  Evangelium  be- 
rufen  sind  zu  Erben  des  ewigen  Lebens,  darum  wir  auch  auf  die  selige 
HofTnung  und  Erscheinung  unsers  Herrn  Jesu  Christi  warten  sollen. 
Zum  andern,  weil  wir  nun  Christen  und  Erben  des  Himmelrcichs  wor- 
den  sind,  dass  alles,  was  wir  aus  dem  Glaul>cn  thun  in  uuscrm  Beruf 
und  Stande,  eitel  gute  kòstllche  Werke  sind;  darum  wir  auch  fleissig 
sein  sollen  zu  guten  Werkcn.  Und  solche  zwei  Stucke  solleu  wir  wohl 
lernen.  Das  erste  Stiick,  von  dcr  scligen  HofTnung,  musscn  wir  haben 
zu  jenem  Leben,  auf  dass  wir  wlssen,  wo  wir  bleibcn  sollen,  wenu  dies 
Leben  ein  Endc  nimmt.  Das  andere  Stiick,  von  guten  Werken,  mtissen 
wir  haben  zu  diesem  Leben,  auf  dasjuvir  wissen,  wie  wir  uns  In  unserra 
Staude  und  Amte  halten  sollen.  Darum  weil  wir  gehoret  haben,  was 
unsere  selige  HofTnung  sei,  darauf  wir  warten  solleu,  sollen  wir  nun 
auch  lernen,  was  gute  Werke  sind,  namlicb,  die  aus  dem  Giauben  ge- 
schehen,  in  unserm  befohlenen  Amte,  nach  Gottes  Gebot  und  Wort. 
Obschon  solche  Werke  nicht  gleissen  vor  der  Vernunft,  so  sind  sie  doch 
kòstlich  vor  Gott,  und  Ist  kein  Carthauser,  noch  Mònch  werth,  dass  er 
die  sehen  und  erkennen  soli.  Als,  idi  bin  ein  Predigcr,  das  ist  mein 
A tnt;  wenn  icb  nun  an  Christum  glaube,  und  auf  die  selige  HofTnung 
warte,  und  darnach  hingehe,  meincs  Predigens  warte,  und  mein  A  tnt 
~~  thue,  obschon  melne  Arbeit  ein  geringes  Anschen  hat;  so  wollte  Ich 

doch  nicht  rait  alien  Mònchen  und  Nonnen,  und  mit  alien  ihren  Wer- 
J*.  ken,  die  sic  im  Kloster  thun,  b£Ut£D.    Und  habe  also  durch  die  Taufe 

und  durch  den  Giauben  an  Christum  meineu  Bescheid  in  jenes  Leben, 
und  durch  Gottes  Wort  eiucn  Bericht  fiir  dies  gegenwartigc  Leben, 
wie  ich  mich  darinnen  halten  solle.  Also  auch,  cine  Ehefrau  Ist  eine 
lebendige  Heilige,  wenn  sie  an  Christum  glaubet,  auf  die  selige  HofT- 
nung uud  Erscheinung  unsers  Herrn  Jesu  Christi  wartet,  und  darnach 


Digitized  by  Google 


DE  DONIS  OPERIBUS. 


321 


hlngcbet,  und  aus  demselbigcn  thut,  was  einer  Ehefrau  zustandig  ist. 
ricini  unsere  Werke,  die  wir  In  unserm  befohlenen  Amte  thun,  ob  aie 
acbon  fiir  gemelne  und  geringe  Werke  angesehen  werden  von  der  Welt, 
werden  kòstlich  vor  Gott,  wenn  sie  geschehen  aus  dera  Glauben  an 
Christum  und  in  der  Hoffnung  des  ewigen  Lenenti.  Aber,  wte  gesagt, 
die  Welt  ist  es  nlcht  wertb,  dass  ale  ein  einlges  gutes  Werk  sehen  und 
erkennen  soli.  Denn  gleichwlc  die  Vernunft  nichta  weiss  von  der 
seligen  Hoffnung  de»  ewigen  Lebens:  also  verstebet  sie  aucb  nicht, 
was  gute  Werke  sind.  Sie  deukt  also:  Dieac  Magd  mllket  die  Kuhe, 
dieser  Bauer  pfluget  denAcker:  solches  alnd  allea  gemeiuc,  geringe 
Werke,  welcbe  auch  die  Ileiden  thun  ;  wie  kònnen  es  denn  gute  Werke 
sein?  Aber  dieser  wlrd  ein  Mònch,  jene  wlrd  eine  Nonne,  siehet  sauer, 
zeuebt  eine  Kappe  an,  tragt  ein  hiiren  Hemde  :  solches  sind  sonderllch 
Werke,  die  andere  Leute  nicht  thun  ;  darum  miissen  es  gute  Werke  sein. 
So  denkt  die  Vernunft.  Damit  kommet  man  denn  von  dem  Erkennt- 
niss,  beidc,  der  seligcu  Hoffnung  und  der  guten  Werke."  (Predigt  von 
unserer  seligen  Hoffnung.  A.  1531.  Tom.  Hai.  IX,  616—619.) 

ANTITHE8IS. 

Quknstkdtius:  tìAntithe*is  :  1.  Pontificiorum.  qui  1.)  hanc  tenent 
bypothesin,  posse  veruni  bonum  morale  cognosci  solis  naturae  viribus. 
Hinc  postea  lnferunt,  natura  ita  comparatum  esse,  ut  appctitus  feratur 
in  bonum  cognitum  vel  ab  intellectu  ostensum.  \W*  Bellarminum  in 
llbris  de  grat.  et  lib.  arb.  2.)  Docent,  evangelii  propriam  doctrinam 
esse:  ,Sl  vis  ad  vltam  ingredl,  serva  mandata'.  .  .  S.)  In  iùthnipr/- 
wf'n/f  slve  cultibus  electltiis  et  humauitus  excogitatla  plus  fere  tempo- 
ri-, atque  operae  ponunt,  quam  in  illls,  quae  diviuitus  praescripta  sunt. 
Hinc  Concllium  Tridentinuro,  cum  debonls  operibus  a  justitìcatis  prae- 
standls  sancit,  ,ad  observantiam  mandatorum  Dei  e^.euukak£  nos 
teneri',  ediclt,  sed  et  justitìcatos  per  observationem  mandatorum,  ut 
Dei,  sic  et  eccleslae,  in  ipsa  justitia  crescere  et  magis  justiQcari  asserit. 
.  .  .  Imo,  tota  religio  papaea,  qua  talls,  ràeXo&p&Ktia  est,  nec  promissi 
nec  mandati  divini  verbo  firmata,  quae  quldem  ipslssima  est  superstitio. 
...  2.  Antinomuium^  ut  Job.  Agricolae,  qui  docuit,  poenitentiam  do- 
cendam  esse  non  ex  lege  scu  decalogo,  sed  ex  evangelio.  Item  evan- 
gclium  immediate  maguitudinem  offeusae  et  deformitatem  peccati  esten- 
dere ;  legem  non  tantum  non  esse  normara  faclendorum,  sed  ne  quidem 
apud  christlanos  docendam  et  toleraudam,  uti  refert  b.  Lutherus  T.  1. 
Jeu.  p.  533.  3.  Socinianurum  et  Armiiiiononon.  qui  asserunt,  Christum  ' 
tria  slngularla  praecepta  lege  non  eomprehensa,  sed  ad  evangellum  per- 
tinenza, promulgasse,  quatta  sunt,  se  Ipsu ni  abnegare,  emeein  uuotidle 
ttìlten-.  ^[instimi  senni.  Matti».  10,24  Vide  "Sinaielum  lib.  de  dlvin. 
Chrlsti  c.  6.  p.  22.,  Arminianos  Apol.  c.  12.  et  13.  4.  CartonisOirum  et 
^Iftjinittìrnruì^  (ut  videro  est  ex  Thoma  ejusque  commentatortbus  et 
1).  Georg.  Calixto  in  Epitome  Theol.  Moral.  a.  1634.  Helmstadtii  edita 
p.  40.  sq.),  ponentium  boni  tate  in  actionum  humanarum  in  naturali  con- 
venientia  modi  ageudi  circa  hoc  vel  illud  objcclum  cum  instinctu 
naturae  iutelligentis  et  libeiae.  Et  notaudum,  quando  D.  Calixtus  1.  e, 
acholasticl,  item  et  moralistae  hlc  dlsputant,  in  quo  consistat  formale 
bonae  vel  malae  actionls,  eos  disputare  non  de  bono  civili  aut  morali 
etnico  solum,  sed  etiam  de  formali  bonitatis  super  naturali*  sive  actio- 
num su  per  naturai  hi  in,  quarum  regulam  esse  conformitatem  vel  dlffor- 
mitatem  cum  judleio  rattonls  naturalls,  piane  falsum  est,  ut  docet  D. 
Huelsemannus  in  Prael.  K.  C.  ad  a.  12.  sect.  3.  §  5."  (L.  c.  c.  9.  s.  2. 
q.  2.  f.  1388.) 

f)  Vid.  1  Cor.  10,  31.    Col.  St  17.  ad  2-ì. 

Brochmandus:  ,,Sunt  qui  nimium,  sunt  etiam  qui  minus,  quam 
fas  sit,  tribuant  intentioni  in  actioue  bona  vel  mala  coustituenda. 


B»i«rì  Comp.  ed.  Walther.  III. 


21 


322 


l'ART.  HI.     CAP.  VI. 


Regiam  et  re  etani  sequuntur  viam,  qui  induble  persuasi  sunt,  non  *uf- 
ficerc  ad  opus  bontini  intentùnirm  fHnuim  Nam  primo,  Del  voi  un  tua 
est,  ne  nostrani,  sed  Del  voluutatem  regulam  constituamus  honorum 
operum,  Deut.  12,  8.  Num.  15,  39.  Matth.  15,  9.  Marc.  7,  7.  Deinde, 
nlhtl  est  certius,  quam  opus,  etiam  sceleratisslmum,  intentlone  bona 
yf.  I. .  fini»  optimi  intuitu  patrari  posse,  cf.  Gen.  19,  31.  32  Perfiibet 
etiam  t'hristus,  crudelissimos  christianorum  persecutore»  intendere 
christianorum  caede  honorem  Del,  Joh.  1G,  2.;  qui  etiam  in  neccm 
Pauli  conjurant  Judaei,  zelo,  sed  praepostero,  gloriae  Dei  aguntur,  Act. 
26,  9.  An  haec  opera  ob  Inteutioneni  bonam  pronuntiabiraus  bona? 
Tertio,  rum  ad  opus  vere  bonum  requiratur  et  mandatum  Dei  et  efficacia 
operanti»  Sp.  Sancti  et  viva  Ade»  et  gloria  Dei,  tanquam  ultima-  operis 
finis  :  nemo  non  facile  iutelligit,  non  su  Ulcere  solam  intentionem  bonam, 
ut  opus  aliquod  sit  bonum.  At  secius  se  res  habet  de  intentlone  mala. 
Non  enlrn  est  ullum  opus,  ratioue  actus  et  substantiae  adco  praestans, 
quod  intenti*»  mala  non  iuflciat  et  ex  optimo  non  faciat  pessimum.  In 
,  ~..  ..  •  ,  ■>  /  quam  sententiam  lege  fuse  et  ex  professo  dissercntem  salvatorem 
,  f'  a  "  a  yH<  Christum  Matth.  6,  1.  sqq."    (System,  univers.  th.  Artic.  25.  c.  3. 

/      ti  //      _cas.  9.  f.  258.)  ,  »  .  /  . 

.      \»;,     .      rf~~  ANTITHESIS. 

II.  BU8KNBAUMIU8  (Societatis  Jesu  theologus  f  1GG8.)  :  „Reo,  etlam- 
si  vere  rexis  sit,  licet  ante  et  post  sententiam  (quoad  mortem,  vel  poenam 
morti  aequivalentem,  v.  g.  perpetuum  carcere  in)  fugere.  .  .  Regula- 
riter  reo  licet  funere,  etiamsi  custos  carceri*  grave  damnum  inde  pas- 
si! rus  sit.  .  .  Licet  etiam  saltem  in  foro  conscientlae,  custodes  (prae- 
cisa  vi  et  injuria)  decipere,  tradendo  v.  g.  cibimi  et  potum,  ut  soplan- 
tur,  vel  procurando,  ut  absint;  Rem,  vincula  et  carceres  elTrìngere: 
aiiia.  rum  rìftix  est  licititi*  ^  etiam  media  .-riinj  (ietta.  Kt  licet  alii  captivi 
per  effractum  parietem  slmili  elaiiantur,  non  tenebltur  de  damno,  quia 
tantum  est  ejus  causa  per  accldens,  cum  iure  suo  u tatti r.  .  .  Illis,  qui 
non  sunt  ministri  justitiae,  licet  non  solum  Consilio  juvare  reura,  ut 
fugiat,  sed  etinm  suppcditatls  instrumentis,  v.  g.  funibus,  lima  etc, 
quia  finem  alteri  licitum  ili!  snadere  et  ad  eundem  media  propouere 
licet."    (Medulla  th.  inorai.  Antwerpiae,  1723.  p.  447.  sq.)  y 

Institutum  Società tis  Jesu  :  ,,Visum  est  nobis  In  Domino,  nul- 
J  t[  i  ;    J"     .Jas  constitutiones,  declaratioues  vel  ordlnem  ullum  vivendi  posse  ob~ 

''4s'f  ^'Hy&tionem  adj*sscalum  morlale_vel  veniale  liulucere.  ijgj  tfuperior  ea  in 
nojmne, Jl'MÙiLAUiln -i/c7u  Chritti  v<Tuì  rirtute  obedientiae  jub'ereT: 
quodln  rebus  vel  personis  illis,  in  quìbus  judieabHur,  quod  ad  parli- 
citlare  uniusctijitsque  vel  ad  universale  bonum  multum  convenlet?- fieri 
poterit,  ut  loco  timoris  oflcusae  succedat  amor  et  desiderium  omnia 
pcrfectionls,  et  ut  major  gloria  et  laus  Christi,  creatorls  ac  Domini 
nostri,  consequatur."  (Institut.  soc.  Jesu,  auctoritate  congregatiouis 
generalis  18.  auctum  et  recusum.  Pragae,  1757.  Voi.  I.  f>,  414.  sq.) 
Cf.  Index:  ,,8uperlores  possunt  obllgare  ad  |wi-faiiim  <"  ylrtute  obe- 
IhmUao,  quando  id  multum  convehlat,  par.  6.  c.  5.  p.  414."  (VoTTT. 
subtitulo:  Obedieutia.) 


§  19. 

Opera  non-renatorum,  quae  ad  praescriptum  legis 
moralis*  quodammodob  fiunt,  non  aeque  dici  possunt 
bona*  uti  opera  renatorum  ;  et  licet  non  per  se  et  simpli- 
citer*  tamen  quatentm  requisitis  honorum  operum  desti- 
tuuntur,  peccata*  recte  appellantur. 


Digitized  by  Google 


DB  BONIS  OPEKIBUS. 


323 


a)  Haee  enim  etiam  lumini  naturile  nota  est. 

b)  »Sic  <1  i<n  ti  tur  gente*  facere  rà  to',  vójiou,  ea,  quae  sunt  legis,  Rom. 
2,  15.  Et  Apolog.  Aug.  Conf.  Art.  XVIII.  p.  ni.  218.  docet,  huma- 
nam  vdunlaiem  posse  aliquo  modo  effi,cere  justitiani  civilem  seu  operum,  posse 
loqni  de  Deo,  exhibere  Deo  certuni  cidhim  externo  opere,  obedire  magistra- 
tibus,  parentibusjin  opere  externo  eligendo^  posse  continere  monus  a  caede, 
ab  adulterio,  a  furto.  Non  autem  possunt  non-renati  efficere  opera  mo- 
ralia,  legi  exaete  couformia,  sine  ullo  defertu.  Uude  quidam  dixerunt, 
opera  illa  nou-renatorum,  etti  quoad  substantiam  (ictus  importent  conformi- 
totem  cum  lege  et  ratione  recto,  in  circumstantiis  tamen  a  rectitudinis  remda 
mtdtis  modis  dejicere.  Vid.  Ausfi'thrl.  Erkliirung  L.  Vili.  Q.  62.  p.  333. 

Kromaykruh:  »Bona  opera  non  Draecvdunt ,  iuatiflcanduni,  sed  se_- 
aujjntur  ju■stit^catu^nJ,    (Tb.  posltlv.-pol.  II,  390.) 

c)  Nou  solum  quod  legi  non  sunt  simpliciter  et  modis  omnibus  con- 
formia,  absque  ornili  defectu  (quod  uec  in  homines  renatos  cadit),  sed 
quod  non  aeque  ut  renatorum  opera  ex  fide  et  cum  deleetatione  ad  Dei 
gloxùam  fiunt,  quippe  quae  potius,  lege  cogente,  absque  fide  et  interiore 
compiacenza  fiunt,  hominum  causa  magia,  qùam  ut  referantur  in  Deum  ; 
unde  nec  Deo  aeque  placent.  Interim  quatenus  legi  couveniunt, 
eatenus  dici  possunt  bona,  prout  b.  M.  Chemnitius  P.  1.  Exam.  p.  ni. 
200.  dixit,  eas  suo  genere  honestas  et  bonos  esse.  Addit  etiam  liane  ra- 
tionem  :  Quae,  inquiens,  natura  adhuc  reliqua  habet  ex  prima  creatione, 
hiformatione,  vita,  sens'ibus,  mente  eie.,  ver  se  sunt  bona,  sed  per  peccatum 
sunt  sauciata,  vitiata  et  contaminata,  Il  Josua  Stegmannus  in  Photinian. 
Disput.  XL.  Q.  2.  p.  647.  scribit:  Quod  ()ona  opera  ethnicorum  fuerint 
moraliter  aliquo  modo  bona,  concedimus,  quia  secundum  rationis  didamen, 
aualiter  etiam  Ulud  se  habebat,  facta  sunt;  quod  autem  spiritnaliter  sint 
bona,  id  inde  non  sequitur.  Et  quia  aliqui  dixerunt,  opera  illa  esse 
bona  quoad  sxdtstantiam  actus,  quod  aliis  displicuit  (substantiae  nomine 
comprehendentibus  ea  quoque,  quae  ad  circumstantias  pertinent),  ideo 
8tegmannus  loc.  cit.  p.  648.  distinxit  inter  substantiam  actus  quoad 
genus  et  quoad  e]*»?  seu  speciem,  et  ad  posteriorem  significatiouem  re- 
fert  speciaìes  causa»,  unde  actus  proficiscatur. 

d)  Fluit  hoc  ex  dictis.  Atque  utile  sane  est,  distinguere  inter 
actiones  non -renatorum,  quae  sunt  genere  suo  vitiosae  et  lege  Dei  pro- 
hibitae,  atque  illas,  quae  suo  genere  non  sunt  vitiosae,  seu  quarum  ipso, 
materia  sive  substmitia  non  est  mala,  aut  quibuscunque  aliis  verbis  hoc  ex- 

r'matur,  juxta  b,  Cliemnit.  1.  e,  cujus  vestigiis  insistens  b.  Oerhardus 
II.  Conf.  Cath.  fi.  III.  art.  XXIJL  cap.  3.  dicit:  Opera  externa  non- 
reuatorum,  uìpde  cooperire  nudum,  énovenire  periclitanti  etc.,  ex  se  et  ge- 
nere actus  non  sunt  peccata.  Et  rursus:  Quaedam  hominum  non-rena- 
torum  actiones  per  se  et  quoad  substantiam  actus  non  mnt  vitiosae.  Dicuntur 
peccata  non  (Jiiòad &ub*tantiam jictus.  Conf.  b.  Musaci  Ausfuhrl.  Erklà- 
rung  L.  VlHQ.  42.  p.  3367337. 

e)  Prout  alias  dicitur  malum  nasci  ex  quovis  defectu.  Atque  hic 
quidem  defectus  actionum  non  suppletur  per  imputationem  iustitiae 
alieuae,  quae  fide  apprehensa  non  est.  Sunt  autem  actiones  illae  pec- 
cata, respcctu  causae  efficienti*,  formali» ,  finali»,  ut  docent  Chemnitiu»  et 
Oerhardus  11.  ce. 


324  part.  in.   cap.  vi. 

i  Kjromaybkus:  ..Bona  opera  ima  nominibus.  sed  adverhiyt.  sunt  di- 
judlcanda,  l.  e.,  non  tantum  bn^q  rssn.  sed  et  fr>r  flfrl  Hr*^ÌWPT  •  • 

I  Quisquis  itaque  facit  opera  cu  in  lege  congruentia,  sed  i  Ila  non  èia  Dei, 

I  veruni  ituam  gloriam  dlrlgit,  la  bona  opera  bene  non  facit.  Quare 
Augustlnus  bona  gentlllum  opera,  quibns  immortalitatls  famam  capta- 
bant,  per  accldens,  propter  intermlssum  sci.  debitum  flmni,  spkndida 

11.  e.  In  oculos  lncurrentla  peccata  vocavlt."    (Th.  posit.-pol.  II,  3U5.) 

Luthkrus:  „Descrlbit  Moses  patrlarcham  Jacob,  quomodo  véne" 
rlt  in  Haran,  invenerit  ibi  tlllam  avunculi,  amaverlt  puellam,  duxerit 
uxorem,  geuuerit  filios,  paverlt  pecudes,  quae  omnia  stulta  et  carnalia 
sunt,  ut  non  magi»  apud  ethnicos  lpsos  carnalia  inventri  queant.  Quia 
nemo  videt  differentiam  esscntlalcm,  quae  maxima  est  inter  gentilem 
et  hunc  patrlarcham  Jacob.  Esaù  enim  et  Ismael  etlam  colunt  agros, 
pascunt  oves,  mulgent  vaccas,  habent  familiam,  praebent  pabulum  pe- 
cudibus,  quae  sunt  similia  opera  sanctorum  operibus  :  et  tamen  non 
sunt  sancta.  Quare?  Quia  magna  et  Incomprehensibilis  differentla  est 
inter  opera  utriusque  partis.  fflfi  apnd  ,ift/-/ih  0*1  (irlo*  *t  y^fHnm  •  \\\\c 
njillnjiL\^rJbju!L-eaU ^ed_liiasdulitaa_Jii£ia.  Tantum  Igitùr  TTistant 
opera  Jacob  ab  operibus  Ismael  aut  Esaù,  quantum  coelum  a  terra, 
quantumvis  sint  eadem  opera  in  speciem.  Sic  Erasmus  magni  ti  ce 
ethnicorum  virtutes  praedicat,  Socrajls,  Ciceroni*,  A^tlcf  etc.,  et  facit 
comparationem  :  Vix,  Uiquit,  invenias  apud  christlanos,  qui  praestlte- 
rint  hoc,  quod  Pomponius  Atticus  aut  ali i  ;  imo  apud  christlanos  multi 
Invenluntur  aperte  mail  et  flagitlosi,  quibus  etbnici  hi  longe  fuerunt 
meliores.  Respondendum  est  autem  :  Philosophice  et  in  materia  con- 
venlunt,  hoc  est,  in  genere  vitae  ;  sed  non  in  specie  et  differentla.  Si 
enim  vel  Cicero  veijSjQcralfis  sanguinea»  sudasset,  lamen- propte rca-Hcm 
placeret  Deo.  Neque  est  quaestio,  quae  et  quanta  opera  fecerlnt 
Alexander  magnus,  Hannibal,  Julius  Caesar,  Scipio,  quos  quidem  ma- 
jores  res  gesslsse  constat,  quam  ulluin  unquam  christianum.  IUud 
enim  robur  militare,  patientiara  item  et  tolerantiam  raalorum  et  labo- 
rum  non  facile  reperies  in  ullo  rege  christiano,  imo  ne  quidem  In 
populi  Israelitici  regibus,  Davide  aut  aliis.  Quare  igitur  non  extollis 
eos,  aut  praefers  omnibus  christianis  regibus,  Davidi  et  aliis?  Re- 
spondeo: 8i  daretur  mihi  optio,  eligerem  unlus  christiani  rustici  aut 
anclllae  sordldissimum  et  maxime  agreste  opus  prac  omnibus  victorils 
et  triumphls  Alexandri  magni,  Julii  Caesaris  etc.  Quare?  Quia  Y\ìc. 
est  Deus,  Ulte  est  dlajtolus,  quae  est  differentla  esscntialis.  Materia 
operum  est  eadem,  sed  specles  et  differentla  in  Inflnitum  diversa  est, 
quia  Deusdicit:  Hujus  mulicrculae  opera  et  officia  domestica,  quod 
verrit  domum,  obtemperat  matrifamilias,  mihi  placent;  quia  respexit 
ad  humilltatem  ancillae  suae,  ubi  etlam  nlhll  magnorum  et  glori  oso  rum 
operum  est,  nisl  quod  domi  humlllter  fungitur  offleiis  ancillne,  slve  in  re 
culinaria,  slve  pecuaria.  Tales  crant  istae  duae,  Lea  et  Rachel,  quae  pa- 
sce bant  greges  patris,  agebant  aquatum,  mulgebant  vaccas  et  capras  : 
haec  opera  placebant  Deo.  Hannibal  autem,  Alexander,  Scipio,  Cicero 
r^Jr  >  .  j~  non  placent.  Quare?  Quìa  genere  quidem  convenlunt,  vel  superant  po 
^.{^  ***  ~  tlus,  sed  specie  et  differentla  supcrantur.  Hoc  non  omnes  possunt  cer- 
nere, ne  Erasmus  quidem  vidlt.  Soli  credente  cernunt  pretium  et  pon- 
dus  operum  christianorum.  Pondus  autem  et  pretium  maximura  operum 
est  fldes  et  verbum.  Ibi  enim  Deus  ipse  est  et  Spiritus  in  operante. 
Homines  vero,  qui  sunt  sicut  equi  et  muli,  veherocnter  moventur  ex- 
terna specie.  Ego  quoque  olim  in  monachatu  longe  eram  sanctior, 
quam  nunc  sum,  quoad  externam  larvam,  plus  orabam,  vlgilabam,  abs- 
tinebam,  macerabam  carnem  meam  :  brevlter  tota  vita  mea  erat  spe- 
ciosissima In  aliorum  oculis,  taraetsi  in  mela  non  item  ;  quia  valde  con- 
tritus  et  afflictus  eram.  Jam  vero  comedo  et  vestio  generali  et  usitato 
modo,  nihll  praeclpuum  aut  slngulare  prae  aliis  in  vita  mea  eminet. 
Tum  cura  essem  monachila,  nihil  aliud  feci,  quam  quod  perdldi  tempus, 
afHlxi  meam  valetudlnem,  quin  etiara  conscientlara  raeam  sauclavi  ' 


Digitized  by  Googli 


DE  BONIS  OPERIBUS. 


325 


just  Itila  operura,  ut  etiamnutn  aegre  sanar!  queat.  Quia  praeter  natu- 
rarli, cui  insita  est  glorlatio  de  operibus,  etiam  comparavi  habitum  et 
consuetudinem  respiciendi  ad  inea  opera  et  dignitatem  meam.  Cacte- 
rum  certo  scio,  jam  unam  lectionem,  unum  Pater  noster  plus  valere  et 
Deo  magis  probari,  quaro  omnes  illas  precationes,  quas  murmuravi 
totis  quindecim  aunls;  quia  scio,  me  ezaudiri.  Nec  opus  est  ullla 
vigilila  aut  slngularibus  jejunlis  et  abstlnentta,  quia  Deus  dedit  ange- 
lum  satanae  cum  allls  dimcultatlbus  et  cruclbus  hujus  mundi,  quae 
magia  me,  quam  illa  omnia,  exercent."  (Ad  Gen.  29.  Exeget.  opp.  lat. 
Erlangae,  1831.  Tom.  VII.  p.  212-214.)  %J<lT.~.jì Uifltf. 

Okrhardus:  „Pererrores  rmun,  fmuin.nrm nm  piiynawtiy  fiLy&   •A.;,^,*..  /' 

et  pertinaci  ter  defensos  non  minus,  quam  per  peccata  contra  conscien-  .  y  /    ., , 

tlam,  excludltur  Splritus  8.  gratta.    Ergo  ftq£r^tc»rma  vere  et  proprie        j    •      V\  ~ 
sic  dictorura  opera  non  possunt  esse  spirltualiter  bona.    Ilaeretici     ^  **-*«~/»mt 
,discesserunt  a  fide4,  l  Tlm.  4,  1.;  .fecerunt  naufragium  fldei4,  1  Tlm.  fo~~-iiX»tf J»Z±    i  ^ 
1,  19.:  quouiodo  ergo  opera  eorum  ex  ride  poterunt  fieri?   ,8i  in  aer-    .  '/ 
mone  meo  manseritis,  vere  discipuli  mei  erttls4,  diclt  Cbristus  Joh.         •J+U  /;<•.-.  •  *. 
8,  81.   Ergo  a  contrario  sensu  :  ,8i  quts  aliter  docet  et  non  acqulescit  £*ÙjLLJÌt 
sanis  sermonibus  Domini  nostri  Jesu  Cbristi  et  ei,  quae  aecundum    '     '  ' 
pietatem  est,  doctrluae,  inflatus  est,  nibil  sclens4,  1  Tim.  6,  8.  4.,  nec 
potest  esse  verus  (  'liristi  discipulus,  quomodo  ergo  opera  illius  Deo 
piacere  poterunt?   Haeretici  non  amplius  aunt  vera  et  viva  membra 
ecclesiae,  quae  est  corpus  Christi  mystlcum  ;  ergo  non  aunt  participes 
apiritualis  vitae,  quae  est  ,ex  Deo',  Epb.  4,  18.;  non  aunt  .palmiteai,  ••-/. 
haurlentes  fructum  ex  vite  salutls,  Chrlsto,  Joh.  16,  4.;  opera  ergo 
^.{m  eorum  coram  Deo  sunt  mortua.   Haeretici  vere  et  proprie  sic  dictl 

mg   ,A  \'t  *    aunt  idololatrae,  quia  nova  tfpgmata  V.  T.  allegorico  sermone  ,deos 
'^yW—    allenos'  appellare  consuevit,  eo"sc.,  quod  ,ab  haereticis  ipsorum  opimo» 
nes,  sicut  a  gentilibus  dli  sui  observentur4,  ut  scrlblt  Vincent.  Lyrinen- 
ala  adv.  haereses  ;  quomodo  ergo  opera  eorum  ad  veram  veri  De)  gloriam 
aunt  directa?41    (L.  de  bonls  opp.  §  9.) 

ANTITHESI8. 

Quknstkdtius  :  , ,Antith >  sia  :  1.  Pelagianorym.  apud  Augustlnum 
L  4.  c.  Jullanum  assereutium,  etiam  allenos  a  ade  Cbristi  posse  babere 
veram  justitiam,  eo  quod  naturante r,  quae  legis  sunt,  faciant.  2.  Pon- 
tjfi$iurumf  ut  Concilil  Trid.  sess.  6.  can.  7.  anathematizantls  :  ,8i  quls 
dixerit,  omnia  opera,  quae  ante  justitìcatlonem  flunt,  quacunque  ratione 
facta  sint,  vere  esse  peccata*.  .  .  Cbsterus  In  Enchlr.  c.  6.  p.  276.  in- 
quii :  ,  Intuir  li  uni  opera  non  ex  infldelltate  orimi  tur,  sed  allunde,  velut 
■  ~£  f/«~U  f'C  *x  naturalt  InaUnctu,  et  ryjtae  rationls  judiclo,  et  haec  nemo  dixerit 
^  esse  peccata.4    3.  Sncinianyrum.  opera  bona  etiam  non-renatos  lacere 

"7*7*"  posse,  statuentlum.    ,  certuni  est4,  inqnit  Smalclus  Disp.  6.  de  B.  O.  c. 

Franz,  f.  167.,  .hominem  etiam  non-renatum  nature  et  rettone  duce 
bona  opera  praestare,  licet  non  ita  perfecte,  quctnadmodum  is,  qui  re- 
natus  est,  nec  ita  perfecta  nec  Deo  etiam  ita  accepta,  quemadmodum 
ea  sunt,  quae  quts  faclt  amore  Christi4;  confer  eundem  f.  174.  4.  Armi-^ 
nanorum,  qui  animi  probltatem  ante  conversionem  In  nomine  cum 


Sòclno  requtrunt;  vide  Remonstrentes  in  Apolog.  ad  Censur.  f.  118."         ^  ta)  . 

(L.  c.  s.  2.  q.  l.f.  1880.)  ,  )  ■    A  l 

§  20. 

Causa  efficiens  honorum  operum  eadem  est,  quae  re- 
novationis. 

Juxta  ea,  quae  diximua  $  17. 


Digitized  by  Google 


326     •  • ,:     <(«-      V~j»art.  in.  cap.  vi.'*  ' C,- ■■  '  /'    jt  .vjC>  ^ 

/♦  "ivi«V /.<■.,,,«»*«,  HrBLtjKMANNtTB:  „An  liberum  hominis  arbltrlum  etiaro  renovntttm 

f  f-  dici  debeat  causa  pmxima  continuatae  sanctitlcationis  et  excrcitiorura 
WA  /<r^/.t  j.y.'  J/I^  eju8  sive  honorum  operum,  non  immerito  dubitatur.  .  .  Insigni*  locus 

/  5TA"extat  in  Epitome  lib.  Conc.  ad  art.  2.  p.  COS.,  etiam  renato»,  postquara 

'    '*     v        ,1  •  '     jam  renovati  sunt,  «tantum  et  tam  diu4  bene  agere,  .quantum  et  quam 

W.         '    "  dui4  Spiritus  in  illls  clflcit.   Proinde  falsa  est  pontiflciorum  et  Arml- 

'f//vvvU>>^i.  nlanorum  opinio,  voluutatem  hominis  rinovfltn'n  t\\  ti-rmiimn;  gop- 

f  ognittnlMi  Ufi)  gmUam  .-i.i  t  l  'ly""'"™  «•njiwnnnnp 

boni  operis;  uti  et  non  uti  praesentì  DeTtfratia,  esse  indiffcrcns  et  per- 
inde  tiomini  renovato.  .  .  Contrari  uni  est  verujiij  neinpe  gratlam  dj  vi- 
mini determinare  voluntah- m  hominis  n-noiafi  ad  sprelihationcm  ej. 
•itiuin  cujuscuiKiue  bòiil  opt-rls;  non  "Vice  versa,  non  periude,  non 


aeuue  faeile^ut  homo  etiam  renovatus  potrst  abati  divina  gratltj,  ita 
potest  eadem  uti;  abutendi  cium  facilita* 'si  ve  Imbecillitas  potlus  na- 
turalis  est,  utendi  autem  facultas  determinatur  ab  ipsa  gratia,  sine  qua 
ut  nihil  facere,  ita  nec  determinare  possumus.  Quamobrem  hic  error 
recte  damnatus  eat  In  Concilio  Dordraceno  ad  artic.  3.  et  4.  in  Rejec- 
tione  errorum  in  artic.  9."    (Praelect.  F.  C.  p.  577.  sq.; 

§  21. 

Fojrjiia  seu  ratio  formai  in  operum  honorum,  quando 
in  se  spectantur,  est  conformi tgs^  cum  hge  Dei;  quando 
autem  spectantur,  quaterna,  licet  legi  exacte  non  con- 
venientia,  tamen  Deo  placenf,  sic  forma  eorumb  est  fides 
in 


aj  Sic  euim  omnia  operis,  ad  praescriptum  certae  norma*-  faciendi, 
bonitaa  in  convenientia  ipsius  cum  sua  norma  consistit. 

b)  Nempe  hoc  ipso,  quod  exacte  non  conveniunt  cum  lege,  non 
po8sunt  Deo,  velut  ob  convenientiam  cura  norma,  simpliciter  et  ab- 
solute  piacere;  adeoque  formo,  cujus  intuitu  Deo  placent,  non  est 
èvviiftia  Illa  imperfecta. 

"  c)  Per  hanc  enim,  dura  Christi  meritum  apprehenditur,  fit,  ut  in- 
finnitates  operibus  fideliura  adhaerentes  tegnutur. 

§  22. 

AJfectiones  honorum  operum  sunt:  1.  quod  sjponte* 
nunt;  2.  quod  sunt  imperfecta :b  3.  quod  sunt  necessaria0 
salvandis.à 

a)  Nempe  lex  comminationibus  et  maledictionibus  suis  renato» 
non  cogit,  sed  pnteceptis  suis  dirigit  tantum  seu  docet.  Quo  sensu 
/  Tini.  /,  9.  dicitur,  Ugem  jtwto  non  cjw  jxmtani  aut  instar  oneris  iueura- 
bere  invito,  quem  suis  comminationibus  premat.  Et  Rom.  7,  0.  dì- 
cuntur  renati  ferrare  (Deo)  per  novltaiem  qriritu*  (seu  per  vires  novas, 
a  Spiritu  Sancto  acceptas,  proni  te  et  cum  quadam  delectatione)  et  non 
per  vetudtitem  literae  (i.  e.  non  ex  vi  legis  antiquae,  suis  comminatio- 
nibus urgentis,  et  vel  cunctantes  aut  invitos  urgentis  ac  propellentis). 
Scilicet  renati  servituri  essent  Deo,  si  maxime  nulla  vis  coactiva  aut 


Digitized  by  Google 


DE  DONIS  OPERIBUS. 


327 


comminatio  legibus  annexa  esset,  cum  ex  dilectione  Dei  sibi  propitii 
omnia  libenter  agant.  Qua  ratione  y^^i<m  <m{j/»m  / Ibatatjs  cfori- 
stiaìiae  hic  observunt  auctores  (cum  prirnus  ad  l'tx'um  de  JustiT  per- 
tineat;  de  quo  vid.  h.  1.  cap.  V.  §  14.  not.  a.  sub  finem),  scilicet,  quod 
bomines  viribus  novis  ac  spirituulibus  a  Deo  donati  et  a  servitute  pec- 
cati dominantis  liberati  jam  lil>ero  et  spontaneo  apiritu  opera  Deo 
grata  praestant  seu  novam  obedientiam. 

^  Geriiaiu>i\s:  „Disputat  Bellarniinus,  licitimi  esse  operar!  bona 

^..S1  intuitu  mercedis  oeternac.  .  .  Non  est  quaestio,  an  prqrnlggjones  de 
,  .  praeruiis  honorum  operum  in  renatls  exeltare  debeant  studium  bene 
7~  operandi.  Cum  enfili  ,splritus  quidem  promtus,  caro  autem  infirma* 
-*J-L~  gJt,  Matth.  26,  1 .  :  cum  ,caro  adversus  spiritum  concupisca^,  Gai.  6, 17., 
'.  f i,  UÀàeo  torporem  illuni  carnis  in  nobis  ateme  alila  renatls  consideratione 
pracmiorum  et  poenarum,  quorum  illa  bouis,  hae  vero  mali»  operibus 
propositac,  exeltare  atque  infiammare  dejìejuuy;  itemque  cum  in  ad- 
yersltatibus  et  persecutionibus  propter  enrnis  inflrmitatem  animo  de- 
jicimur,  y; ricini us  nos  ipso»  piis  de  gloria  vitac  aeternae  aftiictiones 
sccutura  meditationibus.  .  .  Si  vero  quaeratur  ...  de  praemiis  in  hac 
et  futura  vita,  an  intuitu  eorum  bene  operari  debeamus  (ita  ut  merìtis 
nostris  ea  nos  obtinerc  speremus),  jubemus  considerar!  sequentia  fun- 
dameuta:  1.  Fjlius  Jiun  obtcmperat  pircimbus.iutu.itu  merce»]»*,  sed  ex 
corde  sincero  et  filiali,  genaft  su  ut  tìlJl.U.eL  Ergo  obtempcraiìt  coe- 
lesti  parentTnon  intuitu  mercedis,  sed  ex  corde  sincero  et  filiali.  Major 
est  satis  manifesta.  Si  enim  intuitu  mercedis  fllialis  obedientia  prae- 
staretur  vel  praestari  deberet,  nulla  foret  differentia  inter  fllium  et 
^«Dllinu-  item  major  obedientia  deberetur  parentibus  illis,  à  qùlbu9 
amplior  speratur  merces.  Minor  clarissimis  Scripturac  pronunciatls 
uititur.  Job.  1,  12.  Roin.  8,  16.  ctc.  .  .  2.  Quicunque  spontaneo  spi- 
ritu  Deo  obsequuntur,  nec  poenas  nec  praemia  hactenus  atque  hoc 
respectu  intuentur;  quod  enim  comminationc  poenarum  extorquetar 
vel  pracmiorum  promissione  elicitur,  id  eatenus  non  protlciscitur  ex 
spiritu  spontauco.  At  renati  spontaneo  spiritu  Deo  obsequuntur. 
Ps.  110,  3.  119,  108.  Ergo  nec  praemia  nec  poenas  hactenus  atque  hoc 
respectu  intuentur.  .  .  3.  Saniores  philosoplii  ex  lumine  naturae  agno- 
verunt,  virtutem  diligendam  esse  propter  se  ipsam,  nulla  spe  mercedis; 
viti  ti  ni  detcstandum  et  fugieudum  esse  propter  se  ipsum,  non  autem 
formidiue  poenae.  .  .  4.  Matth.  6,  3.  haec  regula  in  bónis  operibus  ob- 
servanda  nobis  proponitur:  ,Te  faciente  eieemosynam,  neseiat  sinistra 
twi^qujd  faciat  «icAtraJaiA-4  Si  honorum  operùm  obllviscl  deoemus, 
utique  non  sunt  facienda  intuitu  mercedis.  .  .  5.  Primae  horac  operarli 
in  parabola  Matth.  20.,  qui  paciscuntur  cum  patrefamilias  de  mercede, 
nolunt  prius  laborare,  quam  merces  constituta  etc,  ex  illis  flunt  novis- 
simi et  audire  coguntur:  ,TolIe,  quod  tuum  est,  et  ahi!4  .  .  .  e.JìlexU* 
cum  audiunt  Matth.  25,  34.  :  .Venite,  possidete  etc.1,  immensam  prae- 
miantis  largitatein  et  muniticentium  mirantur,  atque  eo  ipso  declarant, 
quod  simplici  corde,  non  autem  mercedi*  intuitu  benefecerint.  .  . 
7.  .Caritas  non  Quacrit.  ouae  sua  sunt*.  1  Cor.  13,  5.,  non  quaerit  in 
suis  operibus  inercedem,  sed  libere  obsequitur;  Ideo  dilectio  etlara 
inimicos  amat,  a  quibus  tamen  nulla  remuneratio  spe  randa  est.  Jam 
vero  bona  opera  piorura  prottclscuntur  ex  caritate."  (L.  de  bonis  opp. 
§  126.) 

b)  Postquam  enim  neccatum  introivit  in  mundum  et  hominihus 
edam  renatis  tenaciter  adhaeret,  ita  ut  caro  se m per  luctetur  adversus 
spiritum,  fit,  ut  non.  qnuecunque  volumm,  eudem  faciamw*.  teste  Paulo 
Gal.  5,  17.  Et  sic  aliquando  in  ipsis  circtnngtantiis  bonarum  actionum 
erra  in  us  ac  cespitamus  aut  non  ea,  qua  par  est,  promtìiudme  et  alacri- 


328  part.  m.  cap.  vi. 

^  - .  -  - 

tate,  sed  segni  us  operamur,  aut  intereurrente  vel  remi  tante  fdauria  m- 
ardinata  maculanti  aspergimus  operibus  nastrò,  uteunque  honis. 

Luthkxus  :  „Augustinus  sagt  nicht  :  Wehe  etliehem  guten  Le  ben  ; 
sonderò;  Webe  (lem  alUrVibUchsten  Leben,  so  es  obne  Gnade  gerichtet 
wìr&l/r:  Ein  gut  Werk,  anfs  beste  gethan,  ist  eine  tagiiebe  Sonde,  nach 
"  j  J  L.  r  '  __»/.// rmt  J  der  Barmherzigkeit  ;  und  eine  lojlsiindt,  n&ch  dem  strengen  Gerichte 
/»  { '  t       /r   Gottes."  (Grund  und  Ursach  aller  Artikel,  so  dorch  die  rómbiche  Bulle 

—  "*f*'j'     «J»uo**~.       onrechtlicb  rerdammt  worden.   Tom.  Hai.  XV,  1852.  sq.)  /*;ió 

Idem  :  ,,Gleich  als  ein  Feigenbanm  oder  ein  anderer  Banm,  ob  er 
zaweilen  eine  vurmstichige  Frucbt  trugt,  noch  ist  es  eine  gute  Frucht 
ihrer  Art  naeh,  obne  Stachel  oder  Doro  ;  ja,  ehe  er  solite  ohne  Frucht 
sein,  mass  er  e  ber  wormstichige  Frììchte  haben,  doch  ohne  ih  re  Scbuld  : 
alno  sind  aucb  alle  Werke  eines  Christen  ran  Art  gut,  weil  der  Banm 
gut  ist  und  so  lebt,  dass  er  geni  wollte  eitel  gute  Friichte  brìngen,  ob- 
gleich  zuweilen  aus  Scbwachheit  des  Fleisches  oder  anderer  Hinder- 
nisse  etwas  Bòses  mit  unUrUiuft."  (Ad  Matth.  7,  20.  T.  Hai.  VII,  9*4.) 

ANTITHE8IS. 

QraxsTKDTUS  :  „Antithe*i*  :  l.  Fontj/lciorum.  quorum  fervida 
assertio  est  (verba  sunt  Brocbmanni  1.  e),  ,bona  opera  justiflcatorum 
in  hac  vita  absolnte  et  siinplipitpr  hoinn  Vf"-  nt  PTfp.cfji*,  vel  fOpera 
iu  stoni  m  inhac  vita  pos-e  esse  perjprti'  hnnij.  ita  ut  nÌhjl_ojnuJflf> 
habeant  vitti'.  Ita  Bellarminus  'l'TTTì.  4.  de  just!?,  c.  157".  .  2. 
ttianuruny.  ut  Smalcli  c.  Franz,  p.  176.  sq.  disp.  6.  rcf.  th.  9.:  .Duplex*, 
inquit,  ,datur  considerati  '  perfectionis  in  pietate  :  altera  est  absolutls- 
sima,  quando  quis  nunquam,  ne  semel  quidem  peceavit;  altera  est  com- 
parata, quando  quis  nullius  peccati  habitum  contraxit  vel  in  nullo  pec- 
cato unquam  baesit  vel  haeret.  Prior  perfcc.qo,  ut  non  est  absolute 
necessaria  ad  salutem,  sic  etiam  ab  hominibus  non  necessario  et  ab- 
solute nunc  sub  N.  T.  exigitur. . .  Altera  vero,  ut  ad  salutera  necessaria 
est  omnino,  sic  ab  omnibus  prorsus  requiritur.*  3.  Erminia norum. 
contendentium,  a  regenitis  posse  praestari  opera,  quae  ita  perfecta 
sint,  ut  nullo  carais  vitio  inquinentur  nec  poenis  digna  censerì  possint, 
in  Apolog.  c.  11.  p.  131.  4.  ò'tc tn kfrfdianorvin  et  Weiae  Honorum,  per- 
fectionem  honorum  operum  proputoiantiam  ;  vide  Weigenam  P.  1. 
Post.  p.  35.  5.  T/ftft/intiij  .h-  l-nhadie.  et  peffatorum.  contendentium, 
.fldeles  non  solum  a  peccatis  mortalibus,  sed  et  motibus  inordinatis' 
sive  prava  concupiscentia  , prorsus  immune»  esse',  in  Declaratione 
fide!  p.  180.  Cf.  Schurmanniae  ewtAijp.  p.  116.  141.  192."  (L.  c.  c.  9. 
s.  2.  q.  3.  f.  1395.) 

c)  Causae  enim  variae  sunt,  quae  vel  Deum  spectaut,  vel  ■oro- 
ximum,  vel  nos  ireos-  Dem  jure  ereationis,  redemtionis,  regenerationis 
et  adopt ionia,  obligatos  nos  stbi  habet,  ut  voluutateni  suam  faciamus. 
Sic  Malaeh.  i,  0.  dicit  Deus:  Filiti*  honorat  Patrem,  et  éervm  dominion 
tmurn.  Qnod  *i  Pater  verter  *um,  ubi  ert  fionor  mett*f  et  ti  domimi»  mm, 
ubi  reverentin  mea  !  1  Cor.  ti,  idt.  :  Emti  erti*  pretio.  Glorificate  igitur 
Deum  in  torpore  vedrò,  et  in  spiritu  vedrò,  quae  miri  Dei.  Porro  ad 
Eph.  2,  10.  :  IpBÌM  (Dei,  qui  nos  ex  gratia  sua  per  fidem  salvat)  opus 
mmm,  conditi  in  Cìirirto  Jem  ad  typera  bm\a,  quae  praeparavit  Dem,  ut  in 
ciè  ambulemm.  Denique  TU.  2,  11.  12.  :  lìlurit  gratia  illa  Dei  minti/era 
quihwvi*  liominibii*,  enidien*  no»,  ut  abnegata  impiegate  et  mundanw  cwri- 
ailatibm,  iemperanter,  et  jurte,  et  pie  vivamm  in  praesente  éaeeido.  Sed 
et  glorificane!  i  Deum  occasione  ni  aliia.  U  melme  iubemur,  videntibus 
nortra  bona  opera  et  velut  lumen  nostrum  effidgen*.  Matth.  5,  16.   1  Pei. 


Digitized  by  Google 


DE  BONIS  OPERIBUS.  329 


2,  12.  Cavere  autem,  ne  Deus  offendatur,  aut  nomen  ejus  male  axidiat, 
Rimi.  2,  24.  TU.  2,  5.,  imitali  potius  ipsum,  et  Filium  Jemm  Chridum, 
tenerti  ur  Eph.  5,  1.  2.  Matth.  11,  29.  Proximo  obligamur.  ut  eum 
nostris  officiis  adjuvemus,  queraadmodum  inemhra  coi-vori*  sìbi  invicem 
adju mento  sunt,  Rom.  12,  4-  «f*/.  1  Cor.  12,  1JL  sgq.  aa  26.,  alii  aliorum 
onera  portare,  molestias  vitae  ejus  8ublevant©syT?aZ.  6',  2.  »qq.,  bono 
exemplo  praeeamus,  PhU.  2,  lo.,  seandaln  autem  fugiamus,  nr.pózxmtot 
ytvóttewn,  1  Cor.  10t  23.  sqq.  ad  32.,  /iijdefiiav  lv  ttrjàevì  ditóvTes  Kpn^xoitr^v, 
2  Cor.  ti,  3.,  calumnias  malorum  benefaciendo  excludamus,  TU.  2,  8. 
1  Pet.  2,  12.  cap.  3,  16.  Respectu  nostri  opera  danda  est,  ut  vorationem 
et  electionem  ìiodram  firmam  rficiamux.  scilicet  quod  ex  operibus  nostris 
de  nostra  fide  ex  hac  de  vocatione  nostra  et  electione  certiores  red- 
damur,  2  Pet.  1,  10.  Cavendum  autem,  ne  male  agendq  aut  securius 
vivendo  fidem  exrutiamm,  aut  Sviritum  Sanctum_  contrirtemtis  et  vita 
aeterna  jzeùlamu»,  1  Tim.  1,  19.  Eph.  4,  30.  Rom.  8,  13.,  studendum 
potius,  ut  praemìa  pietati  promma  consequamur,  /  Tim.  4,  8. 

LiTHEurs:  ..Extra  guisa.™  jqstinrjitionis  nemo  yo\e*t  bona  opera 
ui^uIiki^.ixiUiUUJJUiire^    Quia  enim  vel  unius 
,  quod  christianus  ex  fide  et  In  lide  facit,  utilitatem  et  frnctum 
satis  praedicare  potest  ?    Est  eulm  pretiosius,  quatn  coelnm  et  terra. 
Ideo  neque  totus  mundus  in  hac  vita  potest  dignam  mercedem  reddere 
vel  prò  uno  tali  opere,  neque  mundus  huuc  gratiam  tinbet,  ut  bona 
opera  plorum  ma«nifaciat,  multo  minus,  ut  ea  compeuset,  quia  ea  non 
cernit  aut,  si  cernit,  non  bona  opera,  sed  pessima  malefaeta  esse  judicatl 
et  eos,  qui  tallii  faeiunt,  tampiam  nocentissimas  generi  liumano  pestesl 
e  mundo  exturbat."    (Ad  Gal.  3,  21'.    Commentar,  in  ep.  S.  Paull  adi 
Gal.    Erlangae  1844.    II,  100.)  — 

Idkm  :  ,,Siehe,  wie  fein  aie  von  guten  Werkcn  lehren,  sprechen, 
sle  gebeu  ihre  guten  Werke  uni  einen  Grosehen.  Damit  wollen  sie  un- 
sero Affen  seln,  und  una  nachlehren,  weil  sle  gehòrt  haben,  dass  wlr 
lehreu,  gute  Werke  machen  nicht  fromm,  tilgen  auch  die  S'ùnde  nicht, 
versobnen  auch  Gott  nlcbt.  Ueber  solches  thut  hier  der  Teufel  seinen 
Zusatz,  und  verachtet  die  guten  Werke  so  gar,  dass  er  sie  alle  um 
einen  Grosehen  verkaufen  wlll.  Da  lobe  ich  Gott,  meinen  Herrn,  dass 
der  Teufel  sich  selbst  in  seiner  Klugheit  so  acbiindlich  musa  be- 
schmeissen  und  bethòren.  Wlr  lehren  aiso,  dass  Gott  versòhnen, 
fromm  macheo,  Sunde  tilgen,  sei  so  hoch,  gross,  herrlich  Werk,  dass 
allein  Christus,  Gotte»  Sohn,  thun  miisse,  und  sei  eigentlich  ein  lauter, 
blusa,  sondcrlieh  Werk  dea  einigen  rechten  Gottes  und  seiner  Gnade, 
dazu  unsere  Werke  nichta  sind  noch  vermògen.  Aber  dass  darum  gute 
Werke  soliteli  oichts  sein,  oder  einea  Groschen  werth  sein,  wer  hat  das 
je  gelehret  oder  gehòret,  ohncjetzt  aus  dem  Liigemnaul  des  Tcufcls  ? 
Ich  wollte  meiner  Prcdigt  cine,  mejner  Lectton  cine,  ineiner  Schrlft 
cine,  meiner  Vater  TJnser  cins,  ja  wie  kleine  Werke  ich  iramer  gethan 
oder  noch  thue,  nicht  fuj  der  ganzeu  VVelt  Giiter  geben;  ja,  ich  achte 
ea  theurer,  dejlli^mèfhea  Leibes_kei^»^iaQliJt'h  einem  Jeglichen 
lieber  iat  und^seUTsoII,  denn  die  ganze  Welt.  Denn  lata  ein  gutWcrk, 
soliats  Goti  o^TcTTmìcTi  und  in  mir  gethan.  Hata  Gott  gethan,  und  ist 
Gotte»  Werk,  was  iat  die  ganze  Weit  gegen  Gott  und  sein  Werk?  Ob 
ich  nun  wohl  durch  aolch  Werk  nicht  fromm  werde  (denn  das  musa 
zuvor  geschehen  durch  Christus  Blut  und  Gnade,  ohne  Werk),  dennoch 
lata  Gott  zu  Lob  und  Ehren  geschehen,  dem  N&chsten  zu  Nutz  und  Heil, 
welcher  kelnes  man  mit  der  Welt  Gut  bezahlen  oder  verglelchen  kann. 
Und  diese  feine  Rotte  nimmueluen  Groschen  dafiir.  Ah,  wie  fein  hat 
slch  der  Teufel  hier  verborgen!  Wer  kònnte  ihn  doch  hier  nicht 
gi-clfeii?"  (Vorrcde  zu  Justi  Meni!  Schrift:  Der  Wiedertaufer  Lehre 
u.  s.  w.  A.  1680.    Tom.  Hai.  XIV,  281.  aq.) 


Digitized  by  Google 


330 


PART.  IU.     CAP.  VI. 


Idkm:  „l)ass  wlr  dess  ottiche  Glotchnisse  geben,  soli  man  die 
Werko  eInes  Cbristeniuenschen,  der  durcli  scinoli  Glauben  und  aus 
lautorer  Guade  Gottes  umsonst  ist  gerechtfertigt  nnd  selig  worden, 
nicht  anders  achton,  deim  wio  die  Worke  Adams  und  Evii  Im  Paradies 
geweseu  waren.  Davon  1  Mos.  2,  15.  stchet  grachrlebcn:  Dass  ,Gott 
den  geschaffenen  Monschcn  setzte  in's  Paradies,  dosa  er  dasclbst  arbel- 
ten  und  hiiten  solito'.  Nun  war  Adam  vor  Gott  fromm  und  wohl- 
geschaffen  oline  Stirale,  dass  or  durch  se  in  Arbeiten  und  Hiiten  nicht 
durfte  fromm  und  gerechtfertigt  werden;  doch  dass  er  nicht  miissig 
ginge,  gab  ihm  Gott  zu  schaffen,  das  Paradies  zu  pflauzen,  bauen  und 
bcwaliren.  Welches  wiiren  eitol  freie  Werke  gewesen,  um  keines  Din- 
ges  willon  gethan,  denn  allein  Gott  zu  gefallen,  und  nicht  um  Frommig- 
keit  zu  erlangen,  die  er  zuvor  hatte;  welche  uns  auch  alien  uaturlich  , 
wiire  ungeborcn  sewesen.  Also  auch  cines  ghuiblgen  Menschon  Werk, 
welcher  durch  scinon  Glauben  ist  wiedcrnin  in's  Paradies  geset/.et  und 
von  neuem  geschaffen,  bedarf  keiner  Werke,  fromm  zu  werden  ;  Ron- 
doni dass  or  niclit  miissig  gehe  und  sein  Leib  arbelte  und  bewahre, 
slnd  ihm  sol  che  freie  WitI-p  7,^  thnnjilliìi"  QoU  tu  gufali—  hefaMga.*1 
CSr2iSM^JLd?jr>>i^^  Tom.  Hai.  XIX. 

1224.  sq.) 

Formula  Conc.  :  ,,Was  belangt  ffpthwcndigkeit  odor  Freiwillig- 
keit  der  gnten  Werke,  ist  offenbar,  dass  in  der  Augsburgischen  Con- 
fcssTon  inurUer^elbon  Apologia  gebraucht  und  oft  wiederholt  werden 
diese  Rodt  n,  dass  gute  Werke  withia  seien:  item,  dass  es  nothig  sei, 
gute  Werke  zu  thun,  welche  auch  nothwcndig  dein  Glaubcn-iuuLiler 
Versohnung  folgou  sollou;  Itera,  dass  wlr  nothwendig  gate  Wecke,  so" 
Gblt  gebotcn^  thua  sollon  und  thun  iniissen.  So  wird  auch  in  der  hei- 
ligon  Schrlft  selber  das  Wort  nottu.  nothig  und  notliwondiiy.  item, 
gol  loti  und  inussoji  also  gebraucht,  was  wlr  von  wegen  Gotte*  (^rduu^gr 
liuXidii  und  tyJlle.n  zu  thun  schuldig  slnd,  als  Rora.  13,  5.  1  Cor.  9,  16. 
Act.  5,  29.  Job.  15,  12.  T  Toh.  4,  21.  Werden  derhalben  geraeldte 
Redeu  odcr  Propositiones  in  diesem  chrlstlichen  und  eigentlichcn  Ver- 
stand  unbillig  von  etllchen  gestraft  und  verworfen,  welche  billig,  den 
sichem  epikurischen  Wahn  zu  strafen  und  zu  verwerfen,  sollen  gefuhrt 
und  gebrauchet  werden,  da  vlele  ihnen  einen  todten  Glauben  oder 
Wahn,  der  da  oline  Busse  und  ohne  gute  Werke  ist,  dlchtcn,  als  kònnte 
wohl  zugleich  in  einem  Herzen  sein  rechter  Glaube  und  bòscr  Vorsatz, 
in  Siinden  zu  verharren  und  fortzufahren,  welches  unmòglich  ist;  oder, 
als  kònnte  wohl  elner  wahren  Glauben,  Gerechtigkeit  und  Soligkeit 
haben  und  behalten,  wenn  er  glelch  ein  fauler  und  unfruchtbarer  Baum 
ist  und  bleibet,  da  gar  keiue  guten  Friichte  folgen  ;  ja,  wenn  er  gleich 
in  Siinden  wlder  das  Gewissen  verharrot,  oder  wiederum  sich  auf 
solchc  Siinden  vorsatzlich  begibt;  welches  unrecht  und  falsch  ist.  Es 
muss  aber  auch  die  Erinnerung  von  diesem  Unterschicd  hierbei  gemer- 
ket  werden,  dass  namlich  verstanden  werden  Bolle  nocossitas  or<Hn,in, 
nillllf'»"  et  ^hint"""  « ac.  djibJlLuoiilxi.  UCJLAUtem  jiecesaJtai 
tuaxOiuuii;  das  ist  :  wenn  dles  Wort  nothig  gebraucht,  soli  es  nicht  von 
einem  Zwang,  sondern  allein  von  der  Ordnung  des  unwandelbaren 
Willens  Gottes,  dess  Schuldner  wlr  sind,  verstanden  werden,  dal» in 
auch  selu  Gebot  woiset,  dass  die  Krcatur  ihrem  Schòpfer  gehorsam  sei  ; 
denn  soust,  wio  2  Cor.  9,  7.  und  in  der  Epistel  St.  Pauli  an  Philemonem 
14.,  itera  l  Petr.  5,  2.,  an*  Xoth  genennet  wird,  was  einem  wlder  seinen 
Willen,  durch  Zwang  oder  sonst  abgenòthigt  wird,  dass  er  iiusserlich 
zum  Schoin,  aber  doch  oline  und  wider  seinen  Willen  thue.  Denn 
solche  Scheinwerke  will  Gott  nicht  haben,  sondern  das  Volk  des  nenen 
Tcstaments  soli  sein  ein  williges  Volk,  Ps.  110,  3.,  und  willig  opfern, 
Ps.  54,  8.,  nicht  rnit  Unwillen  oder  aus  Zwang,  sondern  von  Herzen 
gehorsam  sein,  2  Cor.  9,  7.  Riim.  fi,  17.:  denn  einen  wllligen  Geber 
hat  Gott  llob,  2  Cor.  9,  7.  In  diesem  Ycrstand  und  solclier  Meinung  ^ 
ists  rechi  geredet  und  gelehret,  dass  rechte  gute  Werke  willig  oder  aus 


Digitized  by  Google 


DE  liONL<  OPERIBUS. 


331 


frclwilllgem  Geist  von  denen,  die  der  Sohn  Gottes  gefreiet  (hat),  ge- 
schehen  sollen  ;  wie  demi  auf  diese  Meinung  vornehmllch  die  Disputa- 
tlon  von  Freiwilllgkelt  der  goten  Werke  von  ctlichen  gefuhret  Ist." 
(Declar.  art.  4.  p.  «27.  sq.) 


ANTITHESIS. 

Quknstkdtius:  ,,AìUithfsls  :  1.  A // t in uoru m  hnervt icorunim  ut  §1- 
iiionis  magi,  Quosticorum,  Valeutiuianoriiin,  Ailìj  etc,  qui  liberam 
omnium  sceleruin  lleeiiUam  ollm  pormlsérunt,  ut  legere  est  apud  Ire-  r~ 
naeum  1.  1.  et),  et  24.  2.  Liberti nunnn  inter  auabautistas.  eandem  llcea- l*+4**,+tU* 
tiam  permittentium.    3.  ^ititiamvrum.  «pii,  partiti)  vivente  Luthero, 
partim  post  ejus  obitum,  necessitateti!  bonorum  operum  Impugnarunt; 
docucrunt  enim,  bona  opera  non  modo  non  necessaria  esse,  sed  etiara 
perjulciosa,  v.  Formul.  Coucord.  f.  5!U.  sq.    Cura  autem  Formula  Con- 
cordine iuter  eoactionis  et  inter  mandati  atque  ordini»  Decessi  tate  m 
dlstlnguat,  videntur  antinomi  de  necessitate  solum  coaetiva  loqui,  et 
eam  quidem  ita  negare,  ut  renatos  ex  spiritu  spontaneo  praestare      ,  j  , 
dicant,  quod  camalibus  a  lege  imperati!  r.-/-  Sic  enim  UH  ipsi  in  sua  no-  V«~^- 
vlsslma  confessione  loquuntur.    ,Quueritur,  un  justo  seu  novo  Uomini 
lex  sit  posita  etc;  an  lex  novum  hominem  doceat  bona  opera,  exigat 
ab  ilio,  requirat,  postulet  bona  opera;  an  illi  lex  imponatur,  propona- 
tur,  ut  doceat  iacienda;  an  vero  sine  lege  docente,  urgente,  mandante 
faciat  legis  omnia  conditus  in  Chrlsto  Jesu  ad  bona  opera1,  Cu  tal.  hae- 
retlc.  1.  4.  p.  4ti.  41».    Ex  quibus  apparet,  eos,  licet  legi  imperium  iiiaart- 
nòv  In  hominem  novum  deuegarint,  ei  tamen  bona  opera  ita  libera  et  ' 
arbitraria  non  fecisse,  ut  perlude  sit,  sive  bene,  sive  male  operetur,    #w-_ 4/'<.<  J-.*< 
sed  Illa  ex  nova  Illius  indole  deduxissc  et  vi  consequentiae  naturali»  ( 
necessaria  fecisse,  ut,  cum  nova  creatura  sit  in  Chrlsto  Jesu,  non  possit 
non  nitro  bona  opera  facere.    Sed  inirum  non  est,  si  nomine*  fanatici  ■ 
ìvtx nmrn  stati)  ant  et  secum  ipsls  non  minus  ac  cum  ventate  pugnent.  1JurA'~- 
Ita  b.  Lutherus,  rejecta  falsa  i paoni m  hypothesl  de  officio  evangeli! 
elenchtlco,  aut  ut  illi  spontaneam  reuatorum  obedientiam  praedicarent, 
accurate  tamen  ostendit,  ex  legis  exauctorationc  certissimam  barba- 
riem  et  pestllentissimam  securitatem  omnisque  honestae  disclplinae 
convulsionem  sequl,  dlsp.  2.  contra  antiuomos.  Ubi  vir  Del  recte  con- 
cludlt  a  remotione  legis  ad  remotlonem  peccati  et  ad  llcentiam  vitae, 
in  lume  fere  modnm:  Ubi  non  est  lex,  Ibi  nec  peccatum  damnana  nec 
obligatio  ad  obedientiam  Deo  p  mesta  tuia  m  nec  necessaria  bona  opera, 
sed  mera  securilas  et  licentia;  jam  vero  secundum  antinomos  In  eccle- 
sia non  est  lex;  ergo.-^-Quod  vero  ex  illorum  sentcntia  sequatur,  quod  •/ » 
bona  opera  non  sint  necessaria,  inde  patet,  quia  intelligitur,  uti  dictum,  ' 
necessita.*  mandati.    Mandatimi  autera  consistlt  in  lege.    Quare  sub- 
lata lege  sublatum  est  mandatum,  sublata  necessita-s  vi  mandati  bene 
operandi  etc.    4.  Andrea?  Musai  li.  contendenti»,  non  ferendam  Ulani 
propositionem  :  ,Bona  opera  sunt  necessaria'.  Novam  quippe  obedien- 
tiam renatorum,  bonaque  eorura  opera  esse  libera;  quem  tamen  erro- 
rem  agnovit  et  revocavlt,  quando  Kormulae  Concordia*  subscripslt." 
(L.  c.  c.  ».  s.  2.  q.  4.  f.  1400.  sq.) 

d)  Non  tamen  Hece**urìn  sunt  Ulna  opera  per  niotlnm  m/tAii,  in 
ordine  ivi  vilutein.  Ac  mèrito  abstinenduin  est,  sicut  al»  ea  phrasì,  qua 
dicitur,  (gna  opera  e.«e  luminimi  mi  -uhihm,  ita  etiam  ab  Ime,  quae 
dicit,  ItotìSLupciiLùi&f  iirrtvmirin  <nf  ^òLniClO  -  Quicquid  enim  sit  de  inter- 
pretationiltus  aut  explicationihus,  quiliu?  nlterutra  aut  utraque  in 
commodum  sensum  traili  |x>sse  putetur,  certuni  tamen  est,  nmbitjna* 
ac  pridem  m^rttu  et,  tampiniti  diÀtutiorwn  et  mandai  or  um  temimi,  re- 
jeetas  filine.  Conf.  de  posteriore  phrasi  I».  Miwtei  Praef.  Tnict.  contra 
Stenger.  quatern.  f.d.  4.  1».  sqq.    Siniiliter  nec  iilud  proprie  loquendo 


Digitized  by  Google 


332 


FART.  III.     CAP.  VI. 


dici  posse,  quod  fides  per  mndiinoniae  etudium  cmuervetiir  aut  trito  sive 
acqumtum  jitx  adeundae  vitati  aderirne  per  id  ijmim  rttgtodiatur,  ostendit 
b.  Mtuaeua  Ausfuhrl.  Erklarung  Loc.  XIII.  Q.  70.  p.  578. 

Form tla  Cono.:  „Hie  muss  man  sich  gar  wohl  vorsehen,  ciana 
die  Werke  nicht  in  den  Artikel  der  Rechtfertigung  und  Seligmachung 
gezogen  und  elngemengt  werden.  Derhalben  werden  billig  die  Pro- 
positioncs  verworfen,  dass  den  Gliiubigeu  gute  Wcrke  zur  Sellgkeit 
vonnòthen  seien,  also,  dass  es  unmòglich  sei,  ohne  gute  Werke  selig 
werden.  Denn  sie  sind  stracks  wider  die  Lehre  de  particulis  exclusi- 
vls  in  articulo  justiflcationìs  et  salvationis,  das  ist,  sie  streiten  wider 
die  Worte,  mit  welchen  St.  Paulus  unsere  Werke  uud  Verdienst  aus 
dem  Artikel  der  Rechtfertigung  und  Seligmachung  ganziich  ausge- 
schlossen  und  allea  alleln  der  Gnade  Gotte»  und  dem  Verdienst  Christi 
zugeschrieben  hat,  wie  in  dem  vorhergehenden  Artikel  erklaxet^  Item, 
sie  nehmen  den  angefochtenen  betrìibten  Gewissen  den  Treet-dea.E  van- 
go Ili,  gè  ben  Ursache  zum  _jgwelfeL  sind  in  vie] W?ge^J2Urlich,  stark^n 
die  Vennessenheit  eigener  Gèrechtigkeit  und  das  Vertrauen  auf  elgene 
W^rkej  werden  dazi»  von  den  Papìsten  àngcnoinmen  und  zu  lhreja  Vor- 
Uieflwlder  (lie  rèTìiirT^ellrFi/on^em  àlkin  selIgniacTfenden  Glaubeji 
g&fTThrtT^So  sind  sie  aucTf  wider  das  Vorbild  der  gesunden  Worte,  da  » 
geschrieben  stehet:  ,Dle  Scligkeit  sei  allein  des  MenscMn,  welchem 
Gott  zurechnet  die  Gèrechtigkeit,  ohne  Zuthun  der  Werke',  Ròm.  4,  6. 
.  .  .  Demnach  und  aus  jetzt  erziihlten  Ursachen  soli  es  billig  in  unsero 
Kirchen  dabei  bleiben,  dass  n&ralich  gemeldte  Weisen  zu  reden  nicht 
gelehret,  yerthejdlgt  oder  bcschònet,  sondern  aus  unsero  Kirchen  als 
faiscn  und  unrécht  ausgesetzt  und  verworfen  werden,  als  die  zur  Zeit 
der  Verfolgung,  da  am  meisten  klare,  richtige  Bekenntniss  wider  aller- 
lei  corruptelas  und  Verfalschung  des  Artikels  der  Rechtfertigung  von- 
nòthen war,  aus  dem  Interim  wicderum  verneuert,  hergeflossen  und  lo 
Disputatlon  gezogen  sind.  Zum  dritten,  weil  auch  disputirt  wird,  ob 
gute  Werke  die  Seligkeit  erhalten,  oder  ob  sie  nòthig  selen,  dc_n  Glau- 
ben,  Gerèchljgkelt  und  Sellgielt  zu  erhalteu*  uniLabcr  lucrati  bocnund" 
vTeTgelegen;  denu  ,wer  verharret  bis  ans  Ende,  wird  selig  werden**,— 
Matth.  24,  13.;  item,  Ebr.  3,  6.  14:  ,Wir  sind  Christus  theilbaftig  wor- 
den,  so  wlr  anders  das  angcfangene  Wesen  bis  ans  Ende  fest  behalten'  : 
muss  auch  gar  wohl  und  eigcntlich  erkhirt  werden,  wie  die  Gerechtlg- 
kelt  und  Seligkeit  in  uns  erhalten,  dass  sie  nicht  wiederum  verloren 
werden.  .  .  Dagegen  aber  hat  cs  die  Mcinung  nicht,  dass  der  Glaube 
alleln  lm  Anfang  die  Gèrechtigkeit  und  Seligkeit  ergreife  und  darnach 
seln  Amt  den  Werken  ubergebe,  dass  dieselbigen  hinfiirder  den  Glau- 
ben, die  empfangene  Gèrechtigkeit  und  Seligkeit  erhalten  miissten, 
sondern,  auf  dass  die  Verheissung  der  Gèrechtigkeit  und  Seligkeit, 
nicht  alleili  zu  empfangen,  sondern  auch  zu  belialteu*_una.Icst  und  ge- 
wiss  seln  niòge,  gibt  Paulus  Ròm.  5,  2.  dem  Glauben  nicht  allein  den 
Eingang  zur  Gnade,  sondern  auch,  dass  wlr  in  der  Gnade  steben,  und 
uns  ruhmen  der  zukunftijren  Herrlichkeit,  das  ist:  Ajifcijag^aiUtcl  u_nd 
Ende  gibt  er  <?//>■,<  drm  Ulnuhe.n  alltin.  Item  Ròm.  11,20.:  ,Sle  sind 
anger) róciìen  uni  ìhres  tTn'^lauVu-ns  willen,  du  aber  stehest  durch  den 
Glauben.'  Col.  1,  22.:  ,Er  wird  euch  darstellen  heilig  und  unstrafiich 
vor  Ihm  selbst,  so  lhr  anders  bleibet  im  Glauben.'  1  Petr.  1,  5.  9.: 
,Wir  werden  aus  Gottes  Macht  durch  den  Glauben  bewahret  zur  Selig- 
keit*; item:  ,Ihr  werdet  das  Ende  eures  Glaubens  davon  bringcn, 
niimlich  der  Seelen  Seligkeit.'  Weil  denn  aus  Gottes  Wort  offenbar, 
dass  der  Glaube  das  eigentliche  einige  Mittel  ist,  dadurch  Gèrechtigkeit 
und  Seligkeit  nicht  allein  empfangen,  sondern  auch  von  Gott  erhalten 
wird,  soli  billig  verworfen  werden,  das  im  Trientischen  Concilio  ge- 
schlossen  und  was  sonst  mehr  auf  dieselbige  Meinung  ist  gerlchtet 
worden,  dass  unsere  guten  Werke  die  Seligkeit  erhalten,  oder  dass  die 
empfangene  Gèrechtigkeit  des  Glaubens  oder  auch  der  Glaube  selbst 


DE  WONKS  OPKRIBUS. 


333 


durch  unsero  Werke  entwedcr  giiuzlich  oder  ja  zum  Theil  erhalten  und 
bewahret  werden.  Dcnn  obwohl  vor  die  seni  Sjtreit  et  lidie  vie!  relne  . 
Lehrer  *nir;tn»  unii  d«»rg|i»tHiiRn^Ri»rif  n  in  A uslegìing,  Uxr  iiuilitfeaSchriit 
gebraucht,  UlejnJJ^aber  ^neswèj^s_^esrinneì,  obvermeldte  Irrtliiimer 
der  Papisteu  zu  bestìitigenY  jedoeh,  well  nachuials  iiber  solcher  Weise 
za  reden  Streit  entstanden,  daraus  allertai  argerliche  Weiterung  erfol- 
gete,  ist  es  am  allersichersten,  nacb  der  Verinabnung  St.  Punii,  iiber 
dem  Vorbilde  der  gesunden  Worte  sowobl,  als  iiber  der  rclnen  Lehre 
selbst  zu  halten,  dadurch  vjel  UJxaQ.th!gfia  GmnKsjibgeacliaiUen  yjjd 
die  Kircbe  vor  vieleiu  Aergernlss  behiitet  werden  mag."  (Declar. 
art.  1.  p.  628.  sq.  629.  sq.) 

Hi'ki.skmannus  :  „Necessarium  ad  contequendum  aìiquid  communi 
significata  notat  necessitatela  medii  ad  consequendum  allquld,  quam  de 
bonis  operibus  ad  salutem  coosequeodam  negamus."  (Praelect.  F.  C. 
p.  fi72.) 

QuKNSTKDTit  s:  „Bona  opera  non  sunt  nec  dici  poasunt  aut  de-  , 
bent  necesHaria  ad  salutem,  vel  promerendam  per  inodum_meW&  vel    ;   '  "<~- 
i  }\  -  -I  !j>.-"  •  acquirendam  per  modani  medii,  vel  couscqucodam  per  modum  con- 
S*J.  .J.TTT*  ditìonù  vel  causae »l*^^g_U£Lìh  vel  obtinendam  per  modum  nerventioz 
His_ad  ullimain  metaii^. '*    (L.  c.  q.  5.  f.  1403.) 

Idbm:  „Di8t.  Inter  necessitatela  ad  Jidnn  verara,  ac  vivant.,  et  ne- 
cessitale m  ad  nalutem,.  Concedlraus,  bona  opera  dici  quodammodo 
posse  necessaria  ad  fldem  ;  panini  quoad  veritatem  cognoscendi  seu  ut 
fldes  inde  cognoscatur  .  .  .  ,  partim  quoad  consecutionem  sive  ratione 
consequentlae."    (L.  c.  f.  1404.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  I  S. 

Quknstkdtius  :  „Antithettis  :  1.  EontiAciorum,  docentiam,  bona 
opera  e9»e  aecaasAilaJiQiJLSoJujn  ratione  prue  sentine,  sed  etiam  ratione 
ffRf-ii'n.tiqt  ftH  flPQflirotiHiim,  promersndam  et  conservandam  salutem; 
ita  Bellarrainus  1.  4.  de  justificat.  c.  7.  tb.  2.  3.,  quem  sequtlhtur  reliqul 
pontificii.  2.  (^alriniqnaruiQr  ut  Piscatoris  in  Lue.  2,  28.  asserenti», 
bona  nostra  opera  esse  beati tudlnis^gt&tqa  procreante»  ;  Jacob!  ad  Por- 
tum  in  ortliod.  fldei  defens.  33.  p.  432.  433.,  esse  causas  ejusdein_£2Rcien- 
<** ;  Parei  in  1.  4.  Bellarmlnl  de  justiflc.  c.  7.,  bona  opera  esse  necessa- 
ria ad  salutem  necessitate  medii  et  conditioni*,  sine.  qua  non  est  justltia 
et  salus;  Zancbil  1. 1T~(ìe~natura  Dei  c.  2.  qu.  3.  de  praed.  sanctor. 
p.  630.,  bona  opera  esse  cauaanx  ùuftrumejiL atejtt^*alntis  ^possessioni  s 
vitae  aetemae  ;  Molinaei  in  anatomia  Arminianismi  c.  17.  §  10.  p.  110., 
studi  uni  honorum  operum  non  minus  esse  comlitionem  praerequisitam 
ad  salutem,  quam  fldem.  Sani.  Maresius  quoque,  nane  propositionem, 
bona  opera  esse  necessaria  ad  salutem,  non  esse  rejiciendaro,  arbltratur 
in  system,  loc.  12.  th.  11.  Ludovicus  Crocius  in  syntagm.  p.  1213.  In- 
qult:  ,8i  (bona  opera)  in  adultls  omnibus  ad  beatitudlnem  habent  ratio-. 

nem  ri/ie,  metili,  cmdJtjnnÌMx  rnuuru-  itine  (jua  HQJI  sive  unUXLiienti*  UC- 

cessariij  quomodo  ad  salutem  necessaria  non  erunt?'   3.  ^inisaorum, 

qui  etiara  bona  opera  a  salvandis  tanquam  ad  salutem  necessaria  requl- 

runt.  .  .   Smalcius  dlsp.  2.  de  poenlt.  c.  Franzlum  f.  856.  alt:  ,Absur- 

ditas  igitur  Franzlo  est,  quod  ipsissima  evangelica  veritas  et  ejus  prae- 

cipua  pars  ceuseri  debet,  bona  opera  esse  necessaria  ad  salutem.' 

4.  Arminianorum.  contendentlum  quidem,  fldem  esse  necessariam  ad 

salutem,  quia  vero  per  fldem  cura  Socinlanis  lntelllgunt  obedlentlam 

mandatorura  Dei,  unde  sequitur,  eodem  modo  obedlentlam  mandato 

divino  praestitam  esse  necessariam,  quo  necessaria  est  fldes  ;  v.  caput 

praeced.  de  Ade  s.  2.  qu.  8.  5.  D.  Georgii  Maiuria.  Profess.  Wltteberg., 

b.  Lutheri  et  Philip.  Mejanciithonia  oi/v^t^  ct  collegae,  llllus  etiam  .j 

discipuli,  qui  post  Lutheri  mortem  ex  interlmistlcis  et  adiaphoristicls 

contentionibos  eo  addoctus  fult,  ut  honorum  operum  necessitatela  ad 

salutem  statueret  et  non  solum  lllam  unam  propositlouem  defenderet, 

quod  bona  opera  ad  salutem  sint  necessaria,  sed  et  reliquas  duas  priori 


Digitized  by  Google 


?\3LT.  III.     CAP.  vr. 


qr^~'i"- lT-  rirf^iin>tii,i.^  i^im  quia:  ne  si  noe  i»ni*  operiiufc 

astrata».    Addi  di  t  quotile.  D.  Jft/«-r,      ar^ra^ma  jud.cazarirn  ej 
n  .ni-iar.gfnrB  eu.n,  q'i 1  »- •  ^*r  ■  !■         ar  -♦- -t f. ia:..  -r;anw :  an:r - i i -*  oc 
eneio  .      •'Tof»*'': "t'  *e— »  D.  Ge»>rrIo  Xaj->ri  et  «roderà  enn»  ~paTS?Ti:LS 
■rrtpti.»  di»oa*a«1t  ^ r'J_ rw_-i *♦* -         tuf^-^w  La'.ìier_ 
fclra   f>.  Jl.ij'/ri»  prop^itl-ioe*  <v.»r*>re  conato*  **c  in  aiterà™ 
m  i  ti  (npe^lt,  haac^ie  i/hirUm  »«?ntentiam  difendi  t,  bona  oj 
aa,  itfrn  •*-»—-  p*r*i<i>^i  :  q>iae  *«-a:entia  n>xj  m.na».  qiu.11  D.~ìl 
a  «inorri*  SmS^i  ?*»<   r.  r  >>>a:a  et  ri.—tta,  'jt  tona*  «i»crt  D.  «j 
der  Ir.  «■■ct-.orn»»  al  «fori  a<  lamicar'    D.  Maioivm  »»-*-nti  «m 

Jfuiaw*»  *i*e  Saa<>à!rjo~!.;o:..>ra.-^  :on:r»  Thanano>*  «ire  du< 
in  eoiloqoio  JUtetan^ea^l  *.  L.>-v  .  .  V  -vir, ,  imprimi*  I>.  C>n». 
I&>rn*}i,  >\riì  rnur.Vm  r_in«:  Majon-t.«:am  d»-n.j  ..  recoxerunt  et  prò 
pora>i  et  <1  ^tnru.  Lia  prr>p;.mama'-.  a:  pu:«rt  ex  iilorum  *cripti*.  Yìd. 

V  Poroejt  P.  2.  dl-p.  ta**oi.  d:*D.  4.  ».  3.  tu.  173        D.  G+nrj.  OtlLrtnj 

in  hi»toria  Jo**rr>hi  p.  I*.  *q.,  noi  inqriit:  ,Aetu*  ah-tinentiae  ab  adal- 
Icrtift,  horoicidii»  et  reliqaL»  operibu»  carni*  ad  ha.Vndam  rei  obti  Ben- 
darci rnspium  coelette  *ant  nrce^sArii4  ;  p.  l'i.:  ,bona  open  in  online 
l'I  «aiatem  acqairendam4.  dicit,  .caolini  e»<*«  «;n«r  qua  non4:  in  theoL 
morali  p.  3.  4.  ait:  ,  "•radium  pietati*  et  *ancTimoniae  e>*«  medium,  a 
quo  conversarlo  ndtd  et  -tatti-'  zratiae  ac  eoosecutio  fini*,  ritae  se. 
eterna*,  p#-n.Var.»  Pf.  ejo-wiem  rraefat.  di»*ert.  .1»-  Trinità::*  in  V.  T. 
cotrnitione  et  Dreiemm  in  der  Er>r^rnn-  p.  L.  e.  qa.  5.  f.  i40»i.> 

Apoi»/!/  A.  C.  :  ,» [><xtemri<.  operiba»  (S'ieliam  proposi ta  et  gro- 
^^^--«^  praemia.    Dorema*,  b-3n>  o-,  >  ri  r  ^riron'j  e^»e,  non  rei 
•ioni.4  ;  •-c«Aioru rn,  rratiae  aut  jo^tidcationU,  naec  enim  tanta m 
eooeqaimur,  *e«i  aliorom  br^iiLur.jii  ru,-^raiiatn^t_ 


LLTHEar  »  .   ..<  »ri<U3   redet   in  die^er  Predi^jt  (Matti).  5 — 7.) 

ònd  ¥ rochten^^e^nleroan^T \ h 'in  k^_n Jejjn  der7ovor^in  r^TL^l.  timi  fn 
dcr^ftnaiJe  f»t  :  » ie  òTe  V iVrt»-  ^«-d,  da-*»  ?>ie  niuv*n  Àruiuth.  Kiend, 
Verfoltrnn»  fJariiber  ieiilen.  da.*»  >ie  Chri.^ten  «ein,  and  da»  Hirnmel- 
reich  habeo  ».  ut.  w.  Wenn  man  nun  ron  *olcben  Fruchten  redet,  ao 
da  folzen  nach  der  Gnatle  and  Venrebnna  dor  Sonde,  so  la«sen  wir 
wohl  pe^chchen,  dan^  man.»  eincn  Venti*n*t  un  i  L<  :  aJn-r  da 

fechteu  wir,  da»>»  i*«>Iche  nn.«ere  W.  rk»-  nTrTit  da-  iTauptjrut  "»*-ien,  weK 
che»  zavor  mas»  *Ja  ^ein,  und  ohne  wekbes  t-ie  nicht  eesebeben,  noch 
Gott  p-falk-n^.  Wenn  wir  nar  da*  Stùek  rein  erbalten,  dasa  ea  nicht 
Verdienftt,  sondem  eitel  Gnade  .«ei,  ho  wollen  wir  nicht  fechten,  ob 
man  d^n  fol^eoden  Fruchten  den  N'amen  jrebe:  allein,  da—  man  solcbe 
Bpruche  nicht  filschlich  verkehre,  and  wider  die  Schrift  auf  udht  Vc-r- 
diemit  der  Gnade  ziebe,  pondera  recht  deute,  dahin  sie  jfeboren,  za 
tròsten  die  Cbri.«ten  «onderlich  in  Leiden  and  Wider* land,  da  sichs 
ftihlet  nnd  «cheinet,  al-  colite  amier  Leben,  Leiden  and  Than  venrebens 
•«in  and  Nicht»  Khaffen  ;  wie  die  Schrift  allenthalben  tròstet,  wo  sie  *er- 
mahnet  anzuhalten  an  euten  Werken,  als  Jeremla  31 .  :  E»t  merce»  operi 
tao,  delnc  Arbeit  i-t  nicht  umwnat;  item  St.  Paola»  1  Cor.  15.:  Labor 
vi  sti-r  non  e*t  inani*  In  Domino,  eare^Axbeil,  i*L_nlcht  vergeblich  la, 
d«.m  Ilerm.    l>eun  so  wir  den  TrostnTcht  biitten,  *o  k'inaten  wir  nTfnt 
ertra^i  ti  Holch  Jaramer,  Verfnlynnp  nnrl  F.li'mi.  das»  wir  so  riel  Gàlea 
t Fi  un  colite n~,  und  un.ner  Lebreo  and  Predigen  mit  eitel  Undank  und 
Sehmacli  bezahien  j . ±  —  r i  ;  and  mut*»ten  aufs  Letzte  von  solcben  Wer- 
k*-n  nnd  Leiden,  »o  nn»  unter  Augen  sto«k«et,  abla*><  n  .  .   Aaf  diese 
Weise  la»»en  wir  non  yiix.flitì^  t1n-  fhri-t'-p  v-rdTnit  WP'1  ,rl^j^ti 
Oott  hajyn  :  nicht  dazu,  da»*  eie  Gotte»  Kinder  und  Erben  Ue»  ewijfen 
r^'ben»  we*rden,  Hondcrn  den  Glàubigen,  die  bereit»  oolches  haben,  za 
-j»  wissen,  da»»  er  nicht  wolle  anvergolteiì  laasen, 


DE  BONIS  OPl 


attilli 


S. 


335 


M  ...  '1  '• 


hie  um  Christi  willen  leiden  :  soudeni,  weuu  s]»?  vjel  Jk'Hlcn  uinljirbeiteii, 
ro  wolle  vr  sii'  ani  jungstcnTage  somieri ich  schmuckeù,  mehr  und  Uerr- 
llcher,  denn  Andere,  àrs^soìideTTfcTie'  grosse  sterne  vor  Andern.  Also 
wird  St.  l'atilus  vor  Arnioni  heìTTnid  RTar  daher  leuchton  aufs  aller- 
schonste.  l)a,s  1  h1sj*o  t.^. p  1  e \\i  V_e rj n  l i i m j r  Uer„i>uuiUv  JJOCh_d.cu  lliiumel 
verdionet,  sgndern  VcrgeUuug  de*  Leidens.  nìULÌk^Q-gr_saercr  Hutr- 
Hchkoit.  Abcr  da  wollon  wirs  nicht  loidon,  da  «io  es  hinsetzen  ;  donn 
cìas  tstì'hnstum,  Gott  nml  don  Heiligen  Gelst  goschandet  ttOd  preliistert, 
und  Alles,  was  uns  Gott  durch  Ihn  gegeben  hat,  limi  wollon  llobor 
Ketzer  und  Ikibon  gescholten  u nel  mit  Fouor  verbrannt  werden,  denn 
solchen  Schatz  vorlassen  oder  verleugnen  :  sornioni  wollon  uns  auch 
diosos  Trostes  baiteli,  ob  wir  wobl  driiber  loiden  miissen  alle  Plugo, 
Schinacli  und  Verfolgung.  Denn  es  wlrd  dodi  nlchts  Anderes  draus. 
Demi  fler  Tonfo!  wird  uns  solches  nlcht  elnriiumen,  noch  mit  uns  cins 
werden;  sondern  will  dVs  Pubstes  Lobro  erhalten,  und  uns  dazu  brin- 
gen,  dass  wirglaubcn,  wle  er  glaubt;  und  well  er  sleliet,  dass  wir  nicht 
wollon,  legt  er  sicb  widcr  uns  mit  aller  Macht.  lìejin^r_\velss  woh), 
wenn  der  Artlkel  stehet,  dass  die  Vcrgebung  der  Siinde  und  Chrlstiis. 
oTti  TàTTty ì 1  "nVschenk  ist,  dass  ein  jeglleher  durimeli  wobl  an  Fjngeru 
rechnen  n nel  schnessori*  Itami/ 'das's  dasTPuost  tinnii  un j~sTdne ii \ M osseo , 
HTòn'cberèT.  Tó_Tuui:r."."  I_uill_aìiitliiu-ist  u.  s.  w.  Nlchts  scln~muss7~ind 
Alles  dahiu  falU.vqn  slch  selbst.  So  lerno  nun  auf  sófchè  Sprucne  ànt- 
worteJn,""wo  vom  Verdlenst  und  Lohn  stobet.  Icb  bore  wobl,  dass 
Christus  spriebt  :  Selig  slnd  die  Annon,  denn  sle  sollen  das  llimmcl- 
reicb  Imboli;  und:  Selig  seid  iti r,  wenn  ilir  uni  meiiietwillen  Verfol- 
gung  leidet;  donn  euer  J.ohn  ist  gross  ini  llinmiol  u.  s.  w.  Aber  da- 
mit  lelirej,,  e,r  nileli _)\]cì\i  deu  Urlimi  jmiiier  Sriigki-iL_ba,ueii,  sondern 
gibt  inir  citte  VerlieN-»uii_>  \vaa  i_li  Tur  Trust  davou  haben  soli  in  njej- 
noni  Leiden  ' und' -Tirisi lichen  Lcbi'u.  Da  mussi  du  mir"  nicht  einGe- 
menge  maclie'n,  uinT"<Tìe  zwei  unter  einamlor  brauon,  JlocjLjnejnVeiv 
len»t.  pmelien  mis  demr  was  ni  Ir  Gott.  gibt  ili.  <  'hrlstoj  .dure  li  «He  Tanfo" 


an'yi-ljiim     Donn  os  stehet  nicht  hie,  dass  lch  Solclics  verdìcnen 
und  kolnes  Christus  und  Tanfo  dazu  bediirfo;  sondern  dass  die, 
Schiller  slnd,  welchon  er  hie  gepredigt  hat,  und  um  scinct- 
willeii  A  Ilo  rio  I  loidon  miissen,  wissen,  _we._s       sjcji  zu  truMcii  babuo, 
weil  man  sic  auf  Krden  nicht  leiden  will,  das_  sic  dafiir  ini  Iliininel 
desto  roichllcher  soligli  AUcaJiabon  ;  und  wor  ani  meisten  arlielteVund 
soli  auch  desto  herrlicliere  Vorgeltung  haben."    (Auslegung  dos 
.  Q.  7.  Cap.  Mattimi.  A.  1532.  Tom.  Hai.  VII,  imi»,  sq.  i)72.  sq.) 

(iKHHAKi>i  s:  ,,Gui  non  conipetunt  propriotates  mrriti,  iliud  non 
«otest  osso  nieritorluni.  Atqui  bonis  oporibus  nostris  non  competuti! 
proprietatos  meriti,  ergo  non  possunt  esse  meritoria.  Assumptum  pro- 
ba tur  hoc  modo:  Meriti  natura  et  ratio  postulat  baec  quatuor:  1.  Ut 
j  opus  lllud,  quo  meremur,  hit  nostrum  Quod  enbn  non  afforìmus  ej 
nostrarum  virium  pbano  ac  luco,  sed  e~x  alterlus  liberalltato  obtlneniu», 
per  illud  non  possumus  dona  ojus  mercrt,  sed  dobitum  obsequium  tans 
tummodo  roddimus.  2.  Ut  »it  opus  ùidrhitum.  Quod  enlm  jam  aute  debl-J 
tum  est,  illud  non  obslringit  ad  nova  benotlcia  oum,  cui  ex  debito  prae 

fir.  Contradlctoria  haoc  sunt,  opus  debitum  alicui  exhlberc,  et  opere 
am  ante  debito  aliquid  ìnerorl.  Admodum  Impudcns  slt  oportet,  qui 
i  bone  merini  s  praomium  ob  id  poscit,  quod  debita  solvit.  3.  Ut  slt 
atque  commodum  UH,  cui  praestatur;  si  enlm  ex  opere  nostro 
l  accodit  alteri  utilitas,  nunquam  id  prò  merito  agnoscct.  4.  Ut 
alt  et  pretto  et  dignitate  acquale  UH.  quoel  prò  opere  nostro  roddltur. 
81  cnim  iuaoqualitas  quaedam  est  Inter  laborem  et  morcodem,  Inter 
opns  et  praomium,  tunc  meritum  ex  condlgno  non  habet  locum. 
Minlster  principis  nomine  distribuens  elccmosynam  non  meretur  ea  re 
quipplam,  quia  non  dat  do  suo.  Qui  solvit  mercedom  laborantl,  noni 
meretur  quipplam  apud  eum,  quia  mini  dat,  quod  nisi  dobet.  Qui  regi! 
sltienti  dat  pbialam  aquao,  si  ab  eo  donarotur  civltate,  non  posset  dici 
liberalltato  sua  tantum  donum  meruisse,  cura  Inter  datum  et  accoptum| 


ine, 


v 


Digitized  by  Google 


336 


PART.  III.     CAP.  VI. 


nulla  sit  proportio.  Jam  vtro  opera  bona  1.  uui^  *unt  nostra,  sed  Dei 
per  Spiritum  suum  io  nobis  efflcaciter  agenti*  opera.  .  T1  2.  Opera 
nostra  bona  jam  anu  multi»  nominibu*  Deo^mnt debita  ^ure  creationis, 
conservatami»,  tlVmiinTT7~redeìnptÌoni»,  sancii  n'catìo'ùìs'  etc.  Imo  quic- 
quid  animus,  non  est  totutu  id,  quod  Deo  debemus,  sed  nostri  erga 
Deum  offlcil  pars  duntaxat  quaedam:  proinde  ,si  vel  maxime  omnia, 
quae  praecepta  nobi>  sunt,  faceremus,  lumen  dicendum  nobis  foret, 
quod  simus  servì  inutile».'  Lue.  17,  10.  Ergo  cum  nostra  opora_su4nt 
jam.  ante  Deo  dehita.  merce»  non  reddituFTTIt^ex  ricWToTsi"  opera 
sunt  debita,  merce»  est  indebita;  si  merce»  est  .dcbìÌ8^opera_suht"Inr 
dj-H-ÌL  3.  (Tpera  nostra  nullam  iUilttaLiu_I^ajfcrìiid,  Job 722,' 5".  37 
Ps.  50,  12.  .  .  4.  Sfilila  e»t  ae'iualitaa  inter  opera  iiòsfra  *t  vitan\_aeter- 
nam,  quae  est  bonum  ìntlnitum.  ,PassTones  non  sunt  condlgnae  (tÙ 
■zndiiuum  oìk  ùatv  ad  futunun  gloriam',  Rom.  8,  18.    Ergo  nec 

opera  sunt  condigua.  .  .  Primo  nomini  prò  sancto  erga  Deum  obsequio 
et  prò  persevercntia  in  operibus  bouis  vitae  aeternae  possessio  esset 
reddita;  interim  tameu,  si  proprie  et  accurate  loqui  velimus,  illa  primi 
hominis  obedientia  non  fuisset  vitae  aeternae  meritoria,  cum  fuerit  jam 
ante  debita,  cum  uibll  commodl  ex  ea  Deo  aceesserit,  cum  nulla  Inter 
obedientiam  ternporalem  et  aetemam  beatitudinem  proportio  intercedat. 
Quae  ergo  praesuraptuosa  audacia  est,  homini  post  lapsum,  qui,  reno- 
vatus  quldem  Dei  Spiritu,  interim  tameu  ex  parte  adhuc  carnalis  est  et 
sub  peccatum  venundatus,  boc  adscribere,  quod  ne  quidem  in  statu  in- 
territati-, ipsi  competerei?"    (L.  de  bonis  opp.  §  102.) 

Formula  Cono.  :  „Dle  Werke,  so  zur  Erhaltung  ausserllcher  Zucht 
gebòren,  welche  aucb  von  den  Ungliiubigen  und  Unbekehrten  gesebehen 
und  gefordert  werden,  obwohl  vor  der  Welt  dieselben  lòblicb,  dazu 
aìtch  von  Gott  in  die*er  Welt  mit  zeitlichen  Giltern  belohnet  werden,  je- 
doch,  well  aie  nlcht  aus  recbtem  Glauben  gehen,  sind  sle  vor  Gott 
Sunde  u.  s.  w."    (Dcclar.  art.  4.  p.  626.) 

ANTITHESIS. 

QUEN8TKDTIU8:  ìtAntithe»i»  :  1.  Scholastieorum  et  pfintilir.ùjrujnT 
qui,  auxilia  gratiae  actualis  lpsamque  justitlcatlonera  mereri  posse  ex 
congruo  bonis  operibus,  asserunt.  .  .  Itemque  statu  unt,  bona  opera 
justiflcati  vere  esse  uiej^loj^a^iLiie. aeternae.  Condì.  Trident.  8688.  6. 
can.  16.,  cum  fateatur,  bona  opera  esse  Del  dona,  pertendit  taraen,  esse 
merita  hominis  fortificati  et  contra  sentìentesTerlt  anatbemate.  .  .  De 
hoc  tamen  vitae  aeternae  merito  diversimode  loquuntur  papistae. 
Quidam  enim  mode*tiorcs  sunt,  quidam  crasslores.  UH  vitam  aeternam 
saltem  ex  merito  di»  congruo  haberj  asserunt.  .  .  Inde  distinctio  illa 
nata,  qua  dicitur,  bona  opera  non  ex  se,  sed  ex  merito  Christi  et  qua- 
tenus  sanguine  Redemtorls  tlucta  sunt,  virtutem  merendi  habere.  .  . 
Cromatore*  sunt,  qui  dlcunt,  opera  bona  justorum  esse  meritoria  vitae 
aeternae  ex  condiguo  ratioue  operls  ex  gratta  praestEI  ex  intrìnseco 
suo  valore  ita  cQjnparati,  ut  vita  aeterna  illi  tauquam  aequi  vale  qTTpxe- 
Uo  debeàtur,  etiamsl  Deus  non  fuisset  stipulatus,  se  recepturum  illa 
opera  prò  tali  merito;  ita  Cajetanus.  .  .  Atque  banc  sententiam 
Vasquez  probabiliorem  judicat  et  catbolicae  doctrinae  magis  conseu- 
taneam.  Jesuita  hic  (Vasquez)  froutem  omnem  perfricuit  et  sic  agit 
cum  Deo,  ut  qui  nlhil  ei  debeat  et  solldam  laudem  slbi  Ipsi  tribuat 
saiutis  suae.  Verba  ejus  baec  sunt  loco  jam  citato:  ,Est  catbolicae 
doctrinae  magis  consentaneum,  prlmum  valorem  et  dlgnitatem  vitae 
aeternae  absque  ullo  pacto  et  favore  operibus  justorum  adscrlbendara 
esse.'  Et  paulo  post  subjungit:  , Operibus  justorum  nullam  accesslo- 
nem  dlgnltatis  provenire  ex  meriti»  Curiati  aut  ex  e)ua  persona.' 
2.  Arntinianorum,  statuentlum,  bona  opera  nullam  habere  proportio» 
nera  cum  vita  aeterna,  si  ex  se  considereutur,  babere  tamen,  si  a  Deo 
ex  gratta  acceptentur  et  <ca-'  rrtrUemv  aestimentur,  in  confesslou.  c.  18. 
P.  3."    (L.  c.  q.  6.  f.  1421.  sq.) 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  Vn 


337 


Caput  VII. 

DE  VERBO  LEGIS  ET  EVANGELI!. 


§  1. 

Postquam  dictum  est,  regenerationem  *  et  conversio- 
nem,b  imo  et  renovationem0  fieri  a  Deo  mediante  verbo, 
jam  de  ipso  hoc  verbo  Bei  in  ordine  ad  haec  opera*  di- 
stinctius  agendum  est. 

a)  Vid.  cap.  IV.  §  4. 

b)  L.  c.  §  34. 

c)  Cap.  VI.  §  8.  et  9. 

d)  Nara  supra  quidem  in  Prolegomenis  cap.  I.  §  25.  35.,  Voi. 
I.  p.  43.  68.,  et  cap.  II.  integro  actum  est  de  verbo  Dei,  prout  in 
Scrìpturis  sacris  continetur  et  theologiae  revelatae  principium  cog- 
noscendi  primum  constituit.  Sicut  autem  ibidem  cap.  I.  §  24.  indi- 
ca v i  imi s.  verbum  Dei  peculiariter  spectari  posse  ut  Organon  accendendae 
fidei  salvificae,  quae  est  in  Christina,  ita  sub  ea  habitudine,  et  quoad 

ea,  quae  cognata  sunt,  utique  penitius  spectandum  venit. 

.  j    «:,./-    <f. f*',-  j 

Quknstrdtius  :  „Actum  hactenus  de  principiis  nostrae  salutls,  se- 
quuntur  jara  media,  per  quae  ad  eam  pervenitur,  eaque  tum  magis  pro- 
prie ita  dieta,  tura  ùc  iv  ir /.arti  nuncupata.    M? dia  proprie  ita  dieta  a 
parte  Dei  sunt  ver  bua}  et  sacramento,  salutarla  spiri  tùafls  nostri  morbi 
'    alexipharmaca."    (Th.  didact.-poiem.  P.  IV.  c.  1.  a.  1.  th.  1.2.  f.  925.) 

Hollazius  :  ,,  Media  saluti*  sunt  media  dlvinitus  ordinata,  per  quae 
Deus  acquisitimi  a  mediatore  Christo  salutoni  omnibus  bominibus,  in 
pecca  turo  probipsis,  ex  gratia  offert,  veramque  fldem  donat  et  conservat, 
juxta  atqutf'omnes,  meritum  Christl  Anali  fide  amplectentes,  in  regnum 
gloriae  introducit.  —  Media  striate  dieta  ex  parte  Dei,  Aotikò  seu  salutem 
ezbibentia,  sunt  verbum  et  sacramenta;  ex  parte  nostri,  medium 
TUpLzmàv  seu  oblatàm  salutem  apprebendens,  est  fldes  merito  Christi 
innixa.  Media  salutis  late  dieta  sunt  t«g/^o>»cà  si  ve  éxsecutlva  et 
in  regnuni  gloriae  introducentla,  sci.  more,  resurrectio  mortuorum, 
extremum  judicium  et  consummatio  saeculi.  —  Exsecutiva  dlcuntur, 
quatenus  per  ea  Deus  sententiam  glonflcationis  et  damnatlonls  ex- 
sequitur;  isagogica  vocantur,  quatenus  eoruro  proximo  intervento 
bomines  in  fide  llualiter  perseverantes  in  regnum  gloriae  introducun- 
tur."    (Exam.  tb.  P.  III.  s.  2.  c.  1.  q.  1.  2.  p.  991.  sq.) 

Idem  :  „Verbum  Del  hlc  non  conslderatur  ut  principium  yvùatuc 
sive  cognoscendi,  sed  ut  medium  ìrpà^iuc  sivc_  operandi,  cujus  Inter- 
ventu Uomo  peccator  a  Beo' ad  aeternara  salutem  perducltur.  V.  D., 
consideratnm  ut  principium  cognoscendi,  .  .  .  pertinet  ad  prolegomena 
theologiae;  In  praesentl  pensitatur  ut  medium  vocandi,  Uluminandi, 
convertendl  etc."    (L.  c.  q.  3.  p.  992.) 

Ad.  Osiandrr:  „Observandum,  audjJLunijfirJbi  habere  se  per  mo- 
dum  requisiti  necessari!  ad  introducendam  habilitatem  su&ciplendl 
gratiam  ;  poeulténilaui  autera  et  precationeiTi  per  modum  fructus  In- 
scparabilis,  qui  S.  Spiritum  jam  inhalUantem  supponit."  (Colleg. 
P.  IV.  p.  296.) 

Baieri  Corap.  ed.  Walther.  HI.  22 


PART.  III.    CAP.  VII 


Calovii-8:  ,,Verbum  Dei  hic  attenditur  ...  ut  principium  ope- 
randi vel  efflciendi  seu  ^otnruiùv  \  f  \  tfhBtlapi,  quatenus  sci.  est  medium 
convertendi,  regenerandi,  justiflcandi,  salvandi.  Quae  opera  cum 
nudae  aerls  percussioni  vel  venti  sono  tribui  nequeant,  necessum  est, 

ut  V.  D.  quid  ampllus  habeat,  quod  est  ,Spirltus  et  vita',  Joh.  6,  68  

Effectus  autem  il  li,  etsi  propter  unionem  cum  Verbo  hypostatico,  quod 
cum  Patre  et  Spiritu  S.  unum  est  essentla,  1  Joh.  5,  7.,  verbo  7r/w^o,M«y 
conveniant,  non  tamen  Ita  7J>} •■>  vindicandi  sunt,  ut  verbo  denegentur 
cum  Schwenfcfeldio,  sed  ut  verbo  propter  unionem  illam  tribuantur." 
(System.  Tom.  IX.  p.  2.) 

J.  OLEARIUS:   MpjejUajfinnljjl  J?er  wrhnm  »t  «ftprftmpntA  hn™tTP« 

ad  aeternam  salutenx^icat,  ad  sejraiiit,  con^ertit^regenetat  etj^au.QtT' 
Acati  Probatlir:  l,  quia  salvos  fccit  credentes  per  stultltiara  prae-^ 
dlcationis,  1  Cor.  1.;  2.  quia  verba,  quae  Petrus  loquitur  Cornelio,  sal- 
vant  ipsum  et  universam  ejus  familiam,  Act.  10.;  3.  quia  fldes  est  ex 
auditu,  Rom.  10.;  4.  quia  per  verbum  veritatis  credunt  et  credituri 
sunt  salvandi,  Joh.  17.;  5.  quia  de  Salvatore  nostro  omnibus  remissio- 
nem  peccatorum  dcsiderantibus  coelitus  dicitur  et  universis  atque  si  n- 
gulis  mandatur:  ,Hunc  audite!  '  Matth.  17.  Unde  concluditur:  Per 
quodcunque  medium  Deus  nos  salvos  facit,  ita,  ut  ex  ilio  fldes  oriatur, 
cujus  effectus  peccatorum  remissio  et  aeterna  salus,  omnibus  illud 
organum  audientibus  promittitur:  illud  etiam  ab  omnibus  velut  unicum 
divinae  vocationis,  conversionis,  regeneration  is  et  sanctiflcationis  me- 
dium agnoscendum  est.  Atqui  verbi  praedicatio  sacramentis  conjuncta 
est  illud  medium,  per  quod  Deus  nos  salvos  facit  etc.  Ergo."  (Vid. 
Isagog.  Carpzovii,  p.  1249.) 

Luthbrus  :  „Oott  tuill  nicht  leiden,  class  te  ir  uns  sollen  auf  etteas 
anders  verlassen  oder  mit  dem  Herzen  kangen  an  etwas,  das  nicht  Chri- 
stus in  seinem  Wort  ist,  es  sei,  wie  keilig  und  voli  GeUte»  M  tnolle.  Der 
Glaube  hat  keinen  andern  Grund,  darauf  er  bestehen  konne.  .  .  Wir 
miissen  Christum  suchen  in  dem,  das  des  Vaters  ist,  das  ist,  dass  wir 
uns  schicchi  und  bloss  an  das  Wort  des  Evangeli!  halten,  welches  uns 
Christum  recht  zeigt  und  zu  erkennen  gibt.  Und  lerue  nur  in  dieser 
und  alien  geistlichen  Anfechtungen,  so  du  wìllst  andere  oder  dich 
sclbst  recht  trosten,  also  mit  Christo  sagen  :  Was  ist  es,  dass  du  so  hin 
und  wieder  Itiufest,  dich  sclbst  so  zermarterst  mit  iingstigen  und  Ih  - 
triibten  Gedanken,  als  wolle  Gott  dein  nicht  mehr  Gnade  haben  und  als 
sei  kein  Christus  zu  flnden,  und  willst  nicht  ehe  zufrieden  sein,  du  fin- 
dest  ihn  demi  bei  dir  selbst  und  fiihlest  dich  heilig  und  ohne  Sunde;  da 
wird  nichts  aus,  es  ist  eltel  verlorne  Muhe  und  Arbeit.  Weisst  du 
nicht,  dass  Christus  nicht  sein  will,  noch  sich  flnden  lassen,  denn  in 
dem,  das  des  Vaters  ist?  nicht  in  dem,  das  du  oder  alle  Menschen  sind 
und  haben?  Es  ist  nicht  der  Fehl  an  Christo  und  seiner  Gnade;  er  ist 
und  bleibet  wohl  unverloren  und  liisst  sich  allezeit  flnden.  A  ber  es 
fehlet  an  dir,  dass  du  ihn  nicht  recht  suchest,  da  er  zu  suchen  ist, 
weil  du  deinem  FUhlen  nach  richtest  und  meinest,  ihn  zu  ergreifen  mit 
deinen  Gedanken.  Hieher  musst  du  kommen,  dass  nicht  dein  noch 
einiges  Menschen,  sondern  Gottes  Geschàfte  und  Regiment,  namlich 
da  sein  lfort  ist,  da  wirst  du  ihn  treffen,  horen  und  sehen,  dass  weder 
Zorn  noch  Ungnade  da  ist,  wie  du  fiirchtest  und  zagest,  sondern  eitel 
Gnade  und  herzliche  Liebe  gegen  dir.  .  .  Aber  schwer  wird  es,  ehe  es 
(das  Herz)  dazu  kommt  und  solches  ergreifet  :  es  rouss  zuvor  anlaufen 
und  erfahren,  dass  alles  verloren  und  vergeblich  Christum  gesucht 
heisset,  und  zuletzt  doch  kein  Rath  ist,  denn  dass  du  dich  ausser  dir 
selbst  und  allem  menschlichen  Trost  allein  in  das  Wort  ergebest." 
CKirchenpo&tllli!.  Tom.  Hai.  XI,  623.  sqq.) 

Gbrhardus:  „Cum  Inter  verbum  Dei  scriptum  et  non-scriptum 
nullum  reale  discrimen  intercedati  ideo  honoriflca  Illa  de  verbi  efficacia 
ac  fructu  praeconia  merito  etiam  ad  Scripturam  8.  pertinere  censentur. 


Digitized  by  G( 


DE  LEGE  ET  EVANGELIO. 


339 


SIcut  per  scriptionem  verbum  non  desiit  esse  divlnum,  ita  quoque  non 
desiit  osse  efflcax  conversioni^  et  saluti*  organum ;  proinde  quod  Rom. 
10,  17.  ,fldes  ex  auditu*  esse  dicitur,  id  non  accipiendum  est  iT*l*uiVU 
ut  auditus  verbi  praedicatl  opponatur  lectionl  verbi  scripti,  sed  \n£iu? 
^iaef  ut  per  verbum  uon  sol  u  mandi  tura,  seTetiam  Téclum  Deus  ad  fldem 
et  salijtej[LeiBcax  sjUiUuitur,  cum  idem  sit  et  maneat  vSfbum,  sive  prae- 
dlcetur  et  audiatur,  sive  scriba  tur  etlegatur;  undc  notauter  dicit  Jo- 
hannes de  historia  evangelica  in  literas  redacta,  adeoque  de  tota  Vet. 
et  N.  T.  scriptum:  ,Haec  scripta  sunt,  ut  credatls*,  Job.  20,  v.  ult. 
,Haec  scribimus  vobis,  ut  gaudiuro  vestrum  sit  perfectum*,  1  Joh.  1,  4. 
Ergo  etiam  ex  scrlpto  Dei  verbo  perlectionem  et  meditationem  ad  usum 
translato  fldes  et  spirituale  gaudium,  et  conseqùenter  salus  aeterna 
hauriri  potest."    (Exeges.  Loci  de  S.  S.  §  364.) 

Formula  Conc.  :  „Dass  aber  gesagt  wlrd,  niemand  korame  zn 
Christo,  der  Vater  ziehe  ihn  denn,  ist  recht  und  wahr;  aber  der  Vater 
will  das  nicht  thun  ohne  Mittel,  sondern  hat  dazu  sein  Wort  und  Sai  ra- 
mente  als  oruentliche  JTuitéTund  Wjìrkiejige  verorSnet,  und  ist  weder 
des  Vaters  noch  deTSohnes  Wille,  dass  ein  Mensch  die  Predigt  seines 
Worts  nicht  hòren  oder  verachten  und  auf  das  Zlehen  des  Vaters  ohne 
Wort  und  Sacramente  warten  solle.  Denn  der  Vater  zeucht  wohl  mlt 
der  Kraft  selnes  Heiligen  Geistes,  jedoch,  selner  gemeinen  Ordnuug 
nach,  durch  das  Gehòr  seines  heiligen  gòttlichen  Worts,  als  mlt  einem 
Netze,  dadurch  die  Auserwahlten  aus  dem  Rachen  des  Teufeis  gerissen 
werden,  dazu  sich  ein  jeder  arraer  Siinder  verfùgen,  dasselbe  mit  Fleiss 
hòren  und  an  dem  Ziehen  des  Vaters  nicht  zweifeln  soli;  denu  der 
Heilige  Geist  will  mlt  selner  Kraft  bel  dem  Wjort  sein  und  (Iftdlirnh  wlr- 
k.en;  und  ttaTlsVd'as  Ziehen  des  Vaters."    (Artic.  XI.  Declar.  p.  720.) 

Cf.  supra  Prolegom.  c.  2.  §  39.  Voi.  L  p.  163—161.  P.  III.  c.  8.  §  11. 
Voi.  III.  P.  3.  §  11.  p.  164.  sq. 

ANTITHESIS. 

Carpzovius:  „In  antithesi,  quae  thesl  (articull  V.  Aug.  Conf.) 
subjuncta  est,  separat  sese  Protestantlum  coetus  a  coetlbus:  l.  Ana- 
bajHistantm,  En&liaiaàlarUBi,  Schwenkfehlianorum,  Coel esttum  £XQ2b$- 
tarnm,  qui  partim  slne  verbo  externo,  partTra  per  "praeparationes 
suas,  quarum  certos  gradua  faciunt,  fldem  accipi  et  dari  statuunt. 
2.  Zwinalii  et  aliprum  Cpizinittarum,  qui  partim  negant,  fldem  ex  verbo 
hauriri,  partim,  slne  verbo  fldem  darl,  docent,  partim  etiam  operatio- 
nejn  verbi  cjrca_fldcra  non  recte  expouunt,  et  ve!  piane  operatlonem 
filici  a  verbo  sèparanT,  vel  nonnlsi  praesentatlonem  objectt  et  significa- 
tlonjem  nudam  voiuntatis  divinae  verbo  tribuunt,  ìpsam  autem  fldel 
operatlonem  verbo  piane  detrahunt.  3.  Papisiarumj  qui  etiam  .sino 
verbo  Deum  operar!  fldem  voluut,  et  per  suas  praeparationes  ac  dispo- 
sitiones  fldem  mereri  merito  de  congruo  volunt;  prout  id  ipsum  Joh.  a 
Daventria  in  ,Refut.  Artic.  6.'  et  Joh.  Hoffraelster.  in  ,Judic.  super 
Artic.  5.'  aperte  confessi  sunt,  et  probe  senserunt,  In  antithesi  hac  a 
nostratlbus  se  fulsse  notatos."    (Isagog.  in  lib.  symbol,  p.  246.) 

§  2. 

Verbum  Dei  dividimi*  *  in  legem  et  ecanaelium? 

a)  Atque  haec  divisio  dUigenter  cognoscenda  ac  tenenda  est,  cum 
confusionem  legis  et  evangeli!  multos  noxios  errores  genuisse  constet. 

Formula  Conc.  :  „Wir  glauben,  lehren  und  bekennen,  dass  der 
Unterschied  des  Gesetzes  und  Evangeli!  als  ein  besonder  herrlich  Llcht 
mlt  grossem  FleUs  In  der  Klrche  zu  erhalten,  dadurch  das  Wort  Gottes 


Digitized  by  Google 


340 


PART.  HI.     CAP.  VII. 


(nach  der  Vermahnung  St.  Pauli)  recht  getheilet  wird."  (Epitom. 
artic.  V.  p.  533.  sq.)  ,,Nachdem  der  Untcrschicd  de»  Gesetzes  und 
Evangeli!  citL  besondcr  herrlicJi _Lichi_  jhtf,  wclches  dazu  dlenet,  dass 
Gottes  Wort  recht  gethcilet  und  der  beiligen  Propheten  und  Apostel 
Schriftcn  eigentlich  erklàret  und  verstanden:  ist  niit  bcsonderera 
Fleiss  iiber  demselben  zu  balten,  dami t  diese  zwo  Lehren  nicht  mitein- 
ander  vermischt  oder  aus  dem  Evangelio  ein  Gesetz  gemacht,  dadurch 
der  Verdienst  Christi  verdunkelt  und  die  betriibten  Gewissen  ihres 
Trosts  beraubt,  den  sie  sonst  in  dem  heiligen  Evangelio  habeii,  wenn 
dasselbige  lauter  und  rein  gcpredigt,  und  sicb  in  ihren  hochsten  An- 
fecbtnngen  wider  das  Schrecken  des  Gesetzes  aufhalten  kònnen."  (De- 
dar.  artic.  V.  p.  633.) 

Lutukrus:  ,, St.  Paoli  Meinung  ist  diese:  Dass  In  der  Christen- 
heit  soli,  beides  von  Predlgern  und  Z  ubò  reni,  ein  gewisser  Unterschied 
gclebret  und  gefasset  werden  zwiscben  dem  Gesetz  und  Evangelio, 

zwischen  don  Werken  und  dem  Glaubcn;  wie  er  denn  solches  auch 
Timotheo  beflelilet,  da  er  ihn  vermahnet  2.  Epist.  2,  15.,  ,das  Wort  der 
Wahrbeit  recbt  zu  theilen'  u.  s.  w.  Dieser  l'nt>  rschied  zxcischen  dem 
(jesetz  und  Evangelio  ist  die  h<">chste  Kunst  in  der  Chrùtenhejf,  die  alle 
und  jede,  90~~sTcTr  d£s"  chrìstiienen  Naraens  ruhmen  oder  annehmen, 
kònnen  und  wissen  sollen.  Dimmi  tro  es  nu  diesem  Stiick  mange lLt  da 
kann  man  einen  Christen  vor  einem  Tfcidfn  oder  fud'  ii.jiicht  trkennen  ; 
so  gar  liegt  es  an  niesein  Urrìerscbied.  Darum  «Iringet  St.  Paulus  so 
hart  daruuf,  dass  die  zwo  Lebren,  uiimlich  des  Gesetzes  und  Evangeli!, 
bei  den  Christen  wohl  und  recht  von  einander  geschleden  werden. 
Beides  ist  wohl  Gottes  Wort,  das  Gesetz  oder  die  zehen  Gebotc  und 
Evangelium,  dieses  anfauglich  ini  Paradies,  jenes  auf  dem  Berge  Sinai 
von  Gott  gegeben.  A  ber  darau  liegt  die  Macht,  dass  man  die  zwei 
Wòrtcr  rcxht  unterscheide  und  nicht  in  einander  mciujc;  sonst  teird 
vinn  trnU'r  ron  'ìi'sem  norh  nni  jrn>in  r<  <ht>  ti  T"<  rst'iad  fisseti  noch  be- 
hallen  ku.nnen,  ja,  trrnn  man  intinti,  maii.hahti  nit  bade,  icird  man  kei- 
ii'  a  haLui.  .  .  Darum  Ist  lioch  vounòthen,  dass  diese  zweierlel  Worte 
recht  und  wohl  unterschieden  werden  ;  dass,  wo  das  nicht  gcschieht, 
kann  weder  das  Gesetz  nodi  Evangelium  verstanden  werden,  uud  mus- 
sen  die  Gewissen  in  Blindheit  und  Irrthum  verderben.  Denn  das  Ge- 
setz  tial  s,f  "i  7\t>\ì  ix  i.»  weit  e*  gehen  uud  was  es  auarickten  soli,  DÌim- 
1  Te  ìi  bis  auf  Cliri-ituin.  die  TTnbussfertigen  schrecken  init  Gottes  Zorn 
untrTiignade.  DesgTelchen  hai  da*  K^h"!,"*"'""  «^fr  *»\n  anty^t^nh 
Amluna  werK,  Vergepong  der  Sunden_betrubum-^G«>w»iiBca_zu  pre- 
direi). ~}F'<j>  n  durimi  di»  ?•  hrirtr,  nhtu  Yerjalsrhung  der  Lehre,  nicht  in 
einamb-r  grmengft,  norh  fin  fu  fùr  dna  (indir-  ij<w>mmtn  irerdeìl.  Denn 
Ce  set*  nnd  l'v.mirolluni  sind  wohl  bride  Gotte*  Wort,  «ber  uichl  einer- 
lei  Lehre.  Gleichwie  das  Gottes  Wort  ist  2  Mos.  20,  12.:  ,Du  sollst 
deinen  Vater  und  delne  Mutter  ehren.4  Und  wiederum  Ephes.  6,  2. 
8.  4.:  ,Ihr  Vater,  zichet  eure  Kinder  auf  in  Gottesfurcht*  u.  s.  w. 
Aber  weil  es  nicht  von  einerlel  Amt  und  Personen  geredet  ist,  was 
wiirde  wohl  dir  Unordnung  draus  folgen,  wenn  es  mit  dem  Schein, 
dass  es  alle»  Gottes  Wort  wàre,  in  einauder  geworfen  werden  solite? 
Da  wiirde  der  Sohn  wollen  Vater,  der  Vater  wollen  Sohn  seln;  die 
Mutter  Tochter,  die  Tochter  Mutter.  .  .  Ist  es  aber  in  Gesetzen  von- 
nòthen,  dass  man  sie  von  einander  scheide  und  die  Personen,  darauf 
sie  gerichtet  sind,  recht  ansehe,  wie  viel  mehr  ist  Uuterschled  zwischen 
dem  Gesetz  und  Evangelio  zu  machen?  Darum,  uselchcr  diese  Kunst, 
das  Gesetz  vuoi  Evangelia  zu  schviden.  xcohl  lfnnn.  d*n  sette  ohena».  und 


Uuì  aii>- »  Ductur  da-  ir  iii-j 
ut  rs  unmi,<j[ich%  ditseii  I  ><t< 


Ich  erfahre  es  an" 

Ir  selbst,  sehe  es  auch  tlglicli  an  anrtt'HI,  Wie  «chwer  es  ist,  die  Lehre 
les  Gesetzes  uud  Evangeli!  von  einander  zu  sondern.  Der  Heilige. 
ìeisLmuss  hjexJBfcister  und  LfhrecstitL^jìder  es  icird  ke.in  Mensch  auf 
ìrden  r>  rst>hen  nodi  Ifhren  kònnen.    Darum  vermag  kein  Pabst,  kèin 


Digitized  by  Google 


DE  LEOE  ET  EVANGELIO.  341 


falscher  Christ,  h  in  Schwttrmer  diete  zvsei  von  einander  zu  theilen,  son-t 
derlich  in  causa  materiali  et  in  obiecto"  (Sennon  ypm  Unigrechledl 
rwi^hor^Tm  fWt/ unrlT.v *  A  TY,  4107sqq.)  ' 


Idkm:  „Wie  denn  jetzt  derTeufel  durch  die  Schwarmer  in  ein- 
ander  gcmenget  Geseiz  und  Verìieiaaiing,  Ghmbi.1  und  WxrJk  und  zer- 
martert  die  armen  Gewissen,  lffsst  sie  weder  Gesetz  noch  Evangelium 
recht  un  terseti  le  di  Ich  ansehen,  treibt  und  jagt  sie  in  das  Gesetz,  »pan- 
net  ein  Netz  vor,  das  heisst  :  Das  soli  ich  thun  und  lassen.  Unter- 
scheide  ich  hier  nicht  wohl  Mosen  und  Christum,  so  bin  ich  und  blelbe 
gcfangen,  kann  nicht  frei  und  los  wcrden,  sondern  muss  verzweifeln. 
Wenn  ich  aber  das  Gesetz  und  Evangelium  recht  tritaste  zu  theilen,  so 
batte  es  nicht  Noth,  so  kònnte  ich  sagen  :  Hat  denn  Gott  nur  einerlei 
Wort,  als  namlich  das  Gesetz  gegeben?  Hat  er  nicht  auch  das  Evan- 
gelium von  Guade  und  Vergebung  der  Siinden  predigen  heissen?  Ja, 
spricht  das  Gewissen,  \vo  nicht  Glaube  ist  an  die  Verheissung,  da  drin- 
get  das  Gesetz  bald  darauf  :  Diess  und  das  ist  dir  geboten,  das  hast  du 
nicht  gethan,  darum  musst  du  herhalten.  In  solchera  Kampf  und 
Todesangst  ist  holie  Zelt  und  Noth,  dass  sich  der  Glaube  ermanne  und 
mit  ganzer  Macht  hervor  breche  und  dem  Gesetz  unter  die  Augen 
trete,  und  ihm  getrost  zuspreche  :  Ei,  liebes  Gesetz,  bist  du  allcin  Got- 
tes  Wort?  Ist  das  Evangelium  nicht  auch  Gotte»  Wort?  Hat  denn  die 
Verheissung  ein  Elide?  Hat  Gottes  Barinlierzkjkeit  aufgehoret?  Oder 
sind  die  zwei,  nPantT  und  fiyangclium,  oder  vjirdicn>t  und  Guade, 
nunmehr  in  .einandcr  gcmenget  und  gckocht,  Ein  Ding  Worden?  Wir 
wolleu  dcn  Gott  nicht  haben,  der  nicht  mehr  kann,  demi  Gesetz  geben, 
das  wisse  gar  eben  ;  so  wolleu  wir  auch  das  Gesetz  mit  dem  Evangelio 
unvermenget  haben.  Darum  lasse  uns  diesen  Unterscheid  ungewehret 
und  ungchindert  frei  gehen:  dass  auf  Pflicht  und  Recht  dringest, 
das  Evangelium  auf  eitel  Gnade  und  Geschenk  uns  weise.  Darum, 
wenn  mich  das  Gesetz  beschuldiget  :  Ich  habe  diess  und  das  nicht  ge- 
than ;  ich  sei  ungere»  hi  und  ein  Sunder,  in  Gottes  Schuldregister  ge- 
schrieben  :  muss  ich  bekennen,  es  sei  alles  wahr.  Aber  die  Eolgerede  : 
Darum  bist  du  verdammt,  muss  ich  nicht  einraumen,  sondern  mich 
mit  starkem  Glauben  wehren  und  sagen  :  Nacb  dem  Gesetz»  welches 
mir  meine  Schuld.  rejJui£tj  bin  ich  wohl  ein  armerx  vexilammter  Suuder, 
aber  ich  appelli  re  vom  Gesefz  zìim  Evang»'lio^"~3enn  Gott  htit  uber  das 
Gesetz  noch  ein  ander  Wort  gegeben,  das  lielsst  das  Evangelium,  wel- 
ches nns  sfine  Gnade.  Vergebung  der  Siinden,  """jgti  tir  rechMglf«.ii  und 
Lebjm  M-luriket,  dazu  frej_  und  los  spricht  von,  deinem  Scjirtcken  und 
Vecilanimnls.-.,  und  tròstet  mici»,  alle  Schuld  sej  bxzahlt  durch  den  Sohn 
Gottes,  Jesum  ChrLstum  selbst.  Darum  hoch  vounòthen,  dass  man 
beide  Worte  recht  wisse  zu  lenken  und  handeln,  und  flelssig  zusehe, 
dass  sie  nicht  in  einander  vermenget  werden."    (L.  c.  p.  410—421.) 

Idem  :  ,,Discernimus  legem  tam  longe  ajjistitia,  quam  mo.rte.Di  a 
vita,  infernum  aggelo,  et  ut  lioc  statuamus,  movet  nos  ille  clarus  Paul! 
locus:~Lex  non  eaTdata  ad  justiflcandum,  vivifleandum  et  salvandum, 
sed  slmpliciter  ad  damuandum,  ocekjyiuluni  et  pejrjdenduin,  cantra  opU 
n io n_£HL.Qmn inni  hgminum,  qui  naturaliter  judicant,  legem  datam  esse 
ad  justltiam,  vitam  et  salutoni  consequendam.  jlQf  pmjirimn  discrimcu 
oJRciorum  legis  et  evangelii  consaxat  in  vero  usti  univfrsam  sincerarti 
Qi<i<ilò<j[<xtùt  Ttem  eonstitult  credentes  super  omnia  vita  e  genera,~Supelr 
omnes  omnium  hominum  leges  et  dogmata  iudices,  denique  facultatem 
suppeditat  probandi  omnes  spiritus."  (Ad  Gal.  3,  21.  Commentar,  in 
ep.  S.  Pauli  ad  Gal.  Erlangae,  1844.  Tom.  II,  95.  sq.) 

Idem:  ,, Difficile  eUMjiculosum  est  docere  nos  rìde  lugli  Acari  sine 
ojiexUuw,  et  tàmen  simul  exigere  opera.  HIc  nlsi  si  ut  fldeles  et  pru- 
dentes  ministri  TThTtsTI  et  dispcnsatores  mysteriorum  Dei,  qui  recte 
segaat  verbum  veritatis,  statini  tldes  et  opera  confunduntur.  Uterque 
locus  et  fldel  et  operimi  diligenter  docerl  et  drgerl  debét,  Me  tatnen,  ut 


Digitized  by  Google 


342 


part.  ni.    CAP.  vn. 


uterque  intra  suos  limites  maneat.  Alioqui  si  opera  sola  docentur,  ut 
in  papatu  accidit,  fldes  amittitur.  SI  fldes  sola  docetur,  statini  som- 
niant  carnale»  homlnes,  opera  non  esse  necessaria  etc."  (Ad  Gal.  5, 15. 
1.  c.  Tom.  Ili,  5.) 

b)  Equidem  aliquando  latius  accipiuntur  voces,  ita  ut  lex  sub  suo 
conceptu  evangelium  aut  hoc  illam  quodanimodo  complectatur,  v.  g. 
quando  lex  sumitur  prò  tota  Scriptura,  P*al.  1,  2.,  aut  specialius  prò 
acripturis  V.  T.,  Soh.  15,  25.  1  Cor.  14,  21.,  denique  peculiariter  prò 
tcriptis  Mosaici*,  Lue.  24,  44-  Evangelium  quoque  interdum  latius 
accipitur  prò  Iota  doctrina  N.  T.  a  Christo  et  aposlolis  tradita,  Marc. 
1,  14'  cap.  16,  15.  Lue.  9,  6.  Hic  autem  accipiuntur  vocabula  legis 
et  evangelii,  quatenus  sibi  adacquate  contradistinguuntur. 

Quknstbdtius  :  ,,8ort»untur  quidem  haec  duo  coelestis  doctrinae 
capita  quandoque  in  Scripturis  nomina  communia,  ut  Es.  2,  3.  Mich. 
4,  2.  ]tom.  8,  2.  etc.  Illa  tamen  nomlnum  legis  et  evangeli!  communi- 
ratio  non  est  mutua  sive  àvjiarixx*»:*  sed  tantum  àiaaTotó^vca.  siquidem^  : 
in  Scripturis  evangelio  quidem  asslgnatur  saepius  nomen  legis,  nun- 
quam  vero  legi  tribuitur  appellatio  evangeli!. "  (L.  c.  c.  2.  s.  2.  q.  4. 
f.  1027.) 

S.Schmidtius:  „In  S.  S.  nullus  ad  li  une  nsque  diem  inventas  aut 
productus  est  locus,  in  quo  sive  lex  proprie  dieta,  praeceptis  constans, 
slve  comminatio,  sive  redargutio  peccati  dicatur  evangelium."  (Ar- 
ticulor.  V.  C.  Repetitio,  p.  297.) 

§  3. 

Lex  hoc  loco  propria*  denotat  verbum  Dei,  quo  ali- 
quab  pra£cipiunturr  alia  prokibentur,  cum  vi  obligandi? 

a)  Sic  Paulus  accipit  vocem,  quando  uegat  hominem  justificari 
per  legem  in  Epiat.  ad  noni,  et  ad  Gal.  Speciatim  appellat  legem  ope- 
rum  Rom.  3,  27. 

b)  Unde  praecepta  legis  alia  ajjirmativa,  alia  neg  Uva  appellantur. 

c)  Proxime  quidem  ad  obsequium;  deficiente  autem  obsequio,  ad 
poma»  gravissima»  atque  aeternas. 

Formula  Concordiak  :  „Demnach  glauben,  lehren  und  bekennen 
wir  elnhelllg,  dass  dasLGesetz  elgeJQtlicksei  eine  gottliche  Lehre,  dar- 
innen  der  gerecTite,  unwandelbare  Wille  Gottes  gcotfrnbaret  [wirdj, 
wle  der  Menadi  in  seiner  Katur,  Gedan^cn,  "Worten  »"><1  Wyj;ken  be- 
scUaifen  sei a  .solite,  dass  erGott  jjcl]Hli£.uud  angcnenm  sei,  und  drauejt 
den  Uebertretern  desselbigen  Gottes  Zorn^  zeitliche  uiùTéwige  Strafen. 
Denn,  wie  Luthcrus  wlder  die  GSsetzsfurmer  redet:  ,AjIe%.wa&_ḍ 
Siinde  strafet,  istund.geh«>rt  ziim  Gesetz,dejìSfca  eigen  Amt  ut,  Sundcn 
Htrafr-n  mi||  Erkenntniss  dt-rSTìn^MiiunrenV.  Ròm.  3,  20.  und  7,  7., 
uriti  naclidem  der  Unglaube  einè  WurzèTìindBrunnqucll  aller  straf- 
lichen  Sunden  ist,  so  straft  jdas  Ges.clz.anrh  denX'aglauben.  Es  ist 
aber  gleichwohl  dies  auch  wahr,  dass  das  Gesetz  mit  seìner  Lehrq 
durchs  Evangelium  illustrirt  und  erinaTTwirJ^un^  bleibet  dennoch  dea 
GeSetzea  Vfgcntlich  Amt,  dlé  Siinde  sfrafen  und  von  guten  Werken 
lehren.  Also  straft  das  Gesetz  den  Unglauben,  wenn  man  Gottes  Wort 
nlcht  glaubt.  Well  nun  das  Evangelium,  welches  allein  eigentlich  leh- 
ret  und  beflehlet  an  Christum  glauben,  Gottes  Wort  ist,  so  straft  der 


Digitized  by  Google 


DB  LEUE  ET  EVANGELIO. 


343 


Heilige  Geist  dnrch  das  Amt  des Gesetzes  auch  den  Unglauben,  dass  aie 
nicht  an  Christum  glauben,  welches  Evangellum  doch  al  le in  elgentlich 
lehrct  von  dem  scllgmachenden  Glauben  an  Christum.' '  (Ajtlc.  V. 
p.  636.  sq.) 

Luthkrus:  ,,gs  ist ^  aUfis  dfig Gesetzes Predigt,  was  da  von  unjern 
Bttoden  und  Gottes  zorn  predigt,  esgesclicTìe  wie  Qikr . wollc. 
.  .  .  Ja,  was  ist  fur  eine  ernstlichere,  scluutckiiuUtare  Anzcigung  und 
^redig*  7inrnf  iiber  die  Sundc,  denn  das  Leiden  und  Sterbeji 

( 'liristi,  seincs  St»bjit;s!  Aber  scTTangc  dies  alles  Gottes  Zorn  predigt 
und  den  Menschen  srhreckt,  so  ist  es  noch  n i chjLdesJE vangeUT»  noch 
Christi  eigen  Predigt,  sondern  Mosjg  und  des  Gesetzes  iiber  die  Un- 
DussfcrtigeiT."  .  Denn  es  Ist  dies  Bild  so  scTìreckTIch,  class  auch  die 
Verdamiuten  in  der  Ho  He  kclnc  gròssere  Peinund  Fuhlen  Gottes  Zorna 
und  Verdarnmniss  werdennàbenJ_ìk,nn  vori  Illese  m  "Xhséhcg  fl55  Ster- 
bens  des  SóTTnes  Gottes,  welchcs^sie  haben  an  ìhnen  lassen  verloreo 
seinf'wìe  auch  Judas,  der  Verrather,~3a  er  niclit"  wòllte  des  Ilerrn 
Christi  freundliche  Vermahnung  und  Warnung  hòren,  noch  bedenken, 
was  er  an  ihm  thiite,  zuletzt  dennoch  durch  diesen  Blick  in  solch 
Schrecken  getrleben  ward,  dass  er  selbst  ihm  das  Gesetz  und  Vcr- 
dammniss  predigte,  da  er  sprach:  ,Ich  habe  das  unschuldige  Blut  ver- 
rathen*  u.  s.  w.  Matth.  27,  4.  Also  predigt  ihm  auch  alihier  St.  Petrus 
selbst  das  Gesetz  von  seiner  Siinde  und  Gottes  Zorn  eben  aus  dleser  < 
grossen  Wohlthat  Christi  ;  denn  er  kann  auch  nichts  anders,  denn  Zorn 
und  Schrecken  um  seine  Unwiirdigkelt  gegen  Gott  daraus  nehmen; 
denn  er  hat  noch  keinen  andern  Versta  in  1  in  seinem  Ilerzen,  denn  des 
Gesetzes,  welches  zeigt,  dass  Gott  der  Siinde  feind  ist  und  sle  strafen 
WilL"    (Postili,  ecclesiast.  XI,  1795.  sq.) 


§  4. 

Dividitur  lex  divina*  in  moralem,  ceremonialem  et 
forensem? 

a)  Non  quod  hodie  totuplex  adl^u^  ,au persi t  et  valeat,  sed  quia 
olim  ita  lata  est  a  Deo  et  aliquamdiu  Viguit;  ut  ex  seqq.  patebit. 

b)  Huc  refertur,  quod  Deiit.  0,  1.  dicitur:  Hate,  sunt  praecepta  et 
ceremoniae  et  jiulicia,  quae  mandavit  Dominus.  Ratio  autem  divisionis 
ab  objeeto  petita  est,  quod  vel  ruores  hominum  in  communi,  vel  ceremo- 
nias  aut  ritus  sacros  certae  gentis,  vel  forum  aut  judicia  ejusdem 
attinet. 


§  5. 

Igjunoralis*  ea  dicitur,  qua,  quae  creaturis  rationa- 
libusper  seb  conveniunt,  praecipiuntur,  et  quae  discon- 
veniunt,  prohibentur;  quae  proinde  omnes  homines0 
obligat. 

a)  Dicitur  etiam  naturar,,  juxta  ea,  quae  P.  II.  cap.  I.  §  3. 
not.  e.  habentur. 

b)  Seu  (piatenti*  taliA  est  et  tW  Deum,  wl  crea  tu  ras  alias,  vel  homi- 
nem ipsurn  spectat. 


Digitized  by  Google 


344 


PART.  IH.     CAP.  VU. 


c)  Sic  enim  a  rà>  quatenu*  ad  de  omni  valet  consequentia.  Conf. 
P.  H.  cap.  I.  §  4.  5.  et  6.,  Voi.  II.  p.  268.  sqq.,  ubi  ostendimus, 
legem  illam  non  solum  olim  in  prima  creatione  omnibus  impiantatane 
veruni  etiam  po*t  lapsum  aliquatu  ejus  notitiam  in  mentibus  hominum 
omnium  esse  relictam. 


§  6. 

Stimma  legis  moralis  in  decalogo*  comprehenditur, 
cujus  praecepta  ad  dilectionem  Dei  et  proximij*  in  qua 
r  t^L  vx^^    etiam  dilectio  wosfWfipsorum c  involvitur,  redeunt. 

a)  Nempe  Deus,  post  eductionem  populi  sui  miraculosam,  die 
pentecostes  in  monte  Sinai  inter  tonitrua  ac  fulgura  deeem  praecepta, 

Siblice  proclamata  ac  praeterea  tahulis  duabus  lapideis  inscripta,  per 
osen  obtulit  bominibus.    Vid.  Exod.  19.  20.  31.  34.    Beider.  4-  & 
9.  10.    Conf.  h.  L  P.  H.  cap.  L  §  5.  Voi.  II.  p.  270. 

b)  Juxta  illud  Christi  Mattli.  22,  37.  ad  40. 

c)  Prout  1.  c.  dicitur:  Dilige*  proximum  *ici/f  te  ìjhutii;  ut  dilectio 
nostri  sit  mcnsura  dilectionis  proximi. 

Lcthercs  :  ,,Dess  ist  auch  wohl  hier  acht  zu  nehmen,  dass  etllche 
Vàter  aus  den  Worten  dieses  Gcbots  liaben  genommen  den  Wahn,  dass 
/  ,  eine  aeordnete  Liete  *ich  anhebt  von  ihr  MlbsL    Denn  (sprechen  sie) 

/  die  Selbstllebe  wird  vórgcschrieben  zu  eincr  Regcl,  nach  welcher  du 

'     .'lyJLL'j  f  J  ,'//,\/-. .  gollt  lieben  delnen  Nahesten.    Ich  wlll  allhier  auch  meine  Meinung 

dazu  sagen,  und  Ist  die  :  Ich  verstehe  das  Gebot  also,  dass  nicht  dar- 
innen  wird  geboten,  sich  selbst  lieb  zu  haben,  sondern  die  Liebe  des 
' .'  i,  d  Nahesten  allein.    Zutn  erstcn  darum,  dass  die  Liebe  sein  selbst  znvor 
in  alien  Menschen  allzu  fest  ist  und  regieret.   Nachmals,  wenn  Gott 
1  '  ;  '*•*"  /  diese  Ordnung  hiitte  haben  wollen,  so  hiitte  er  also  gesprochen  :  Liebe 
t!  dir-h.  und  darnarh  dfjnen  Nahcstcu,  ajs  dj^bselbst.    Aber  nun  spricht 

.  v  J.-      J.  -  ;         '  '  er  :  , Liebe  deinen  Nahesten,  al*  dieh  selbst'  ;  das  ìst,  also  liebe  ihn,  wie 
,  e  -,  ■  du  dich  schon  liebest,  ohne  alles  Gebot.    So  gibt  auch  der  Apostel 

•  C  ^.  < /  *  i'**! '       1  Cor.  13,  5.  das  der  Liebe  fùr  eln  eigen  Pradicat,  dass  sie  nicht  suche, 

was  ihr  zustandig  ist,  vcrneint  mit  diesen  Worten  giinziich  die  Liebe 
sein  selbst.  So  hat  auch  Christus  gebolcj)  «"in  SfìlhBt  Vvrlf ugnung  und 
Hassung  des  ci^encn  J^ubcjis  Marc.  8,  35.    Ér  sagt  auch  zun  FhTlIp- 
pern  ani  2.  Cap.  V.  4.  klar,  dass  keiner  soli  suchen,  was  sein  sei,  son- 
dern was  andern  Leuten  dienet.    Zura  letzten,  wenn  dej^Ietisj^fifilri 
selbst  rechte  Liebe  hiitte,  no  durfte  er  jetzt  der  Gnade  Hot  tea  nicM,_ 
Denn  eben^dléselbige  Liebe,  wenn  sie  recht  ist,  so  Iìebet  sie  sich  und 
den  Nahesten  ;  demi  das  Gesetz  auch  will  keine  andere  Liebe  haben, 
denn  eben  die.    Aber,  wie  gesagt,  das  Gesetz  setzt  schon  zuvor,  dass 
der  Mensch  sich  lieb  hat,  und  Christns,  da  er  spricht  Matth.  7,  12.: 
, Alles,  das  ihr  wollet,  dass  euch  die  Menschen  thuu  solleu4,  zeigt  er 
klarlich  an,  dass  jetzt  schou  in  ihnen  ist  der  w  il  ir  und  Liebe  sein 
selbst,  und  gebeut  Jbjer  sar  nicht^nichL  wie  du  deuu  selbst  siehst. 
Darum  diiucht  mieli,  imchmeìnem  Verstande,  dass  das  Gesetz  rede  von 
der  verkehrten  Liebe,  mit  der  ein  ieder  seines  NUhesten  vergisst  und 
allein  die  pinge  sucht,  die  ihm  nutzlich  und  forderlich  slnd,  welche 
Liebe  alsdenn  recht  geordnet  wird,  wenn  einer  sein  selbst  vergisst  und 
dem  Nahesteu  allein  dient.  Das  zeigen  auch  an  die  Gliedcr  des  Leibes, 
unter  welchen  ein  jedes  dem  andeni  dient,  auch  mit  Gefahrlichkelt. 
Sintemal  die  Hand  flcht  fùr  das  Haupt  und  nimmt  die  Verletzungen  an  ; 


Digitized  by  Google 


DE  LEU  E  ET  EVANGELIO. 


345 


die  Fiis8c  gchen  in  den  Dreck  und  Koth  und  Wasser,  darum,  dass  sie 
den  ganzcn  Leib  erlòsen.  Es  wird  aber  auch  ganz  gefahrllch  die  Nei- 
gung  und  der  Affect  des  eignen  Nutzens  ernahrt  unter  dieser  Ordnung 
der  Liebe,  welche  doch  Chrlstus  mit  dem  Gebot  bat  wolien  gar  nieder- 
legeu.  Wenn  icb  aber  je  zugeben  soli,  dass  sein  selbst  Liebe  zura 
ersten  hier  geordnet  wird,  so  will  ich  zwar  hòher  hinauf  steigen  und 
sprecben,  dass  eine  solche  Liebe  alleweg  falsch  und  unrccbt  ist,  so 
langc  sic  wird  sein  in  ibr  selbst,  und  dass  sie  nlcht  gut  mag  sein,  sie 
sei  denn  ausserhalb  ihr  selbst,  in  (ìott,  das  ist,  dass  mein  selbst  Wille 
und  mein  selbst  Liebe  ganz  todt  sei,  und  ich  nichts  auders  suche,  denn 
dass  der  pur  lautere  Wille  Gottes  in  mir  vollbracht  werde  und  dass  ich 
fertig  sei  zum  Tode,  zum  Leben  und  zu  einer  jeden  Form  meines 
Tòpfers,  das  ist,  Gottes,  welchcs  schwer,  sauer  und  unmògllch  ist  der 
Nutur  Denn  da  habe  ich  mich  lieb,  nicht  in  mir,  sondern  in  Gott, 
nicht  in  meinem  Willen,  sondern  in  dem  Willen  Gottes.  Und  also  denn 
werde  ich  auch  lieb  haben  meinen  Niihesten,  als  mich  selbst;  wunsche 
und  thue  das  allein,  dass  der  einige  Wille  Gottes  in  mir  geschehe,  und 
nicht  mein  eigner  Wille.    Aber  also  schiitze  ich  nicht,  dass  sie  dies  Ge- 


^.  ^«./.«r    bot  verstauden  haben/Und  es  wird  auch  das  Gebot  nicht  dafur  ange- 


sehen,  als  rede  es  von  der  Liebe.  Derohalben  ich  einen  jeden  vermah- 
net  will  haben,  dass  er  sich  hiite  vor  solchen  heidnischen  Lehren  und 
Spriichen:  Proximus  esto  tibi,  I)u  sollst  dir  Niiheste  scity  und:  Ein 
ieder  fùr  sjch  st-ihst,  tunt  fiir  iiTT?7  unTTTergli-icTìen  ;  denn  sie  sind 
falsch  und  verkehrt,  wle  das  Gebot  auzeigt."  (Kiirzere  Auslegung  der 
Epistel  St.  Pauli  an  die  Gal.  a.  1519.    Opp.  Hai.  Tom.  IX,  303—305.) 


Quod  si  vero  suo  ordine  sigillatim  spectentur,'  pri- 
mum  quiclem  formaliter  prohibet  cultura  deorura  alieno- 
rum,  seu  omnium  eorum,  qui  (vel  quae)  non  sunt  verus 
Deus  ;b  simul  autem  vjrfualiter0  praecipit  unius  veri  Dei, 
qualemd  ipse  se  revelavit,  cultume  religiosum,  in  timore/ 
dilectioneg  et  fiducia11  sincera1  consistentem. 

a)  Equidem,  uj  iy  ordine  ittque  eniimeratioiie  praeceptorum  deca- 
logi  niagnopere  oònteiidatur,  causa  non  est,  modo  praecepta  ipsa, 
quoad  genuinura  sensura  et  vini,  obeerventur;  certuni  tamen  est, 
hanc,  quam  Lutherani  retinemus,  diatinctionem  textui  verborum  de- 
calogi  et  legibus  interpretationis  piane  convenire;  quod  porro  suift 
locÌ8  indicabimus. 

Quenstedtius  :  „Dlstributio  decalogi  non  est  canonicae  autorl- 
tatls,  «.ed  res  media  et  indifferens.  Calviniani  in  prima  tabula  quatuor 
praecepta  colloeant,  ex  apiwncTTce  primi  praecepti  secundum  praecep- 
tum  facientes,  in  secunda  vero  sex  ponunt,  prohibitioncm  de  non  con- 
cupiscendo  repetitam  in  unum  praeceptum  conjungentes.  Hanc  suam 
distributionem  decalogi  tanquam  necessariam  ccclesiae  obtrudunt. 
Nos  Ulani  kvro'/ijv,  quae  ab  apostolo  memoratur  -pòrri  fa  iwayyM^  Eph. 
6,  2.,  existimamus  vpùrw»  in  tabula  secunda.  Ita  ut  in  secunda  tabula 
ponendus  sit  praeceptorum  septenarius,  in  prima  ternarius.  Et  hanc 
distinctionem,  ut  rem  mediani  et  indifferentem,  et  quia  Scripturae  est 
consentanea  et  ab  orthodoxa  vetustate  approbaU,  retinemus.  Ecclesia 
vero  Argentine nsif,  hoc  libertatis  jure  usa,  distributionem  Calvinlanam 
sequitu?,  itìt  ut  in  prima  tabula  quaternarium,  et  in  secunda  senarlum 
numerum  praeceptorum  ponat."    (L.  c.  c.  1.  s.  1.  th.  29.  p.  935.) 


§7.  . 


Digitized  by  Google 


346 


PART.  III.     CAP.  VII. 


ANTITIIESIS. 

QDEX8TKi>Tit"8  :  „Antiiht>*i*  :  1.  Eorum,  qui  quinque  praecepta 
primac  et  quinque  secundae  tabu lae  attribuì) nt,  ut  Jy$gptii  Àntìqrjud. 
1.  3.  c.  4.  non  longe  a  fine,  l'hiluuii.  Judaei  in  lib.  de  Decalog.  (Hic 
Lamen  potius  ad  tertinm  -eiitentiain  est  referendus,  utpote  qui  in  di- 
stinctione  sua  cum  Josepho  non  facit.)  ChrytnstomL  seii  potius  autoris 
operis  imperfecti,  hom.  52.  in  Matth.  ef  -2St<,5/1^ii  s.v"°f>s»  1-2.  et 
Epist.  ad  Eph.  c.  6.  2.  Eoruiiu.wii  quatuor  pnmae jAbulaj^ad*cribunt, 
quos  sequitur  IIUronym.ua  super  v.  2.  c.  »*>.  KpisTTad  Eph.,  et  Alexander 

^7T»r«"etc.  3.  Calrinignoruin.  qui  textnm  Nfòsàlcuui  de  uo^formand^ 
*imufacris  et  sculptilìbus  peculiare  et  quidem  distincte  secundum 
praeceptum  constituunt,  et  a  primo  de  non  habendU  diis  alieni»  distin- 
guunt,  atque  ita  in  prima  tabula  quatnor  praecepta  collocant,  itemqne 
prohibitionem  de  non  concupiseendo  repetitam  in  nnum  praeceptum 
conjungunt.  Et  sic  in  seconda  tabula  sex  tantum  praecepta  ponunt. 
Ita  Cqjjinus  Inst.  1.  2.  c.  8.  §  12.  sq.,  Zicin'/litit  in  Exegesi  ad  Lutbe- 
TìimT  TVir^Tx  ,V^r/yr  Class.  2.  Loc.  comm.  c.  17.,  Zacharias  L'rùnuA  in 
Comp.  doctr.  chnstian.  tit.  De  lege  divina,  J£u*£UÌMfi  ln  LL.  p.  91.  92., 
flgg  Voi.  [.  f.  256..  Xco-Marf'uratnsis  in  respons.  Apologi  p.  111.  112. 
f4:i.,  JCrrìcrmannus  in  Syst.  Theol.  p.  4*4.,  PUcatojr  in  Antidromo  con- 
tra  Scnaafmàìf^  Wvnduljntu  Exerc.  134.,  Afaccovius  in  L.  C.  c.  9.  Ubi 
taraen  distingu.  iriu;r  CalvlniajooH  mollùiresT  qui  nostrani  divisionem 
non  omnino  damnant,  nec  ob  eam  contentiose  cum  dissentientibus  pug- 
nandum  esse  statuunt,  ut  Qtì vinjjs  1.  e,  Ijrtinus  in  Explic.  Catech. 
.p.  684.,  R{i;e$u2  in  Explic.  Decalogi  in  c.  26.  Exodi,  Urtinus  in  Tr.  Theol. 
p.  273.  Et  ri^idiores.  qui  suam  dlstributlonera  mordicus  defendunt,  et 
contrarium  sentientes  nescio  cujus  aacrilegii  accusant,  ut  }f^^ui^,i  1.  e, 
ubi  dicit  (p.  92.)  :  , Nostrani  divisionem  magno  ecclesiarum  malo  esse 
subintroductam  postremis  temporibus.1  Et  Anhaltìni  dicunt:  ,Omis- 
sinnem  praecepti  de  non  faciendis  sculptllibusesse  horrendum  sacri- 
lejriura  et  decalogi  mutilationem.'  Itera  sacrilegii  convitium  recoxit 
Maresjus  in  Antichr.  1.  2.  c.  28.  p.  647."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  p.  962.) 

b)  Dum  enim  prohibentur  coti  dYt  flf'fl'L  nrohihetur  utique  coli, 
quicquid  est  non-Deus,  seu  quicquid  non  est  Deus.  Si  ve  nos  ipsi  (per 
fdaort a>  ) ,  si  ve  olii  nomine»  sint,  si  ve  creaturae  aliae,  in  quibus  bonitaa 
aliqua  apparet,  sive  denique  diabolus  ipse.  Unde  recte  colligitur,  in 
hoc  ipso  primo  praecepto  prohiberi  cultum  sculptilium  et  imaginum,  quia 
et  ipsa  sunt  non-Deus;  ita  ut  appendlc,  Exodi  20,  3.  addita,  sit  deda- 
raiio  uberior  proemiasi  praecepti  potius,  quam  praeceptum  novum. 

c)  Nam  juxta  regulam  explicatricem  decalogi  praecepta  negativa 
xncludunL  contraria  ajjirmativa  et  affirmativa  includunt  contraria  negativa; 
quod  in  omnibus  praeceptis  observandum.  Conf.  b.  Mw.  Tract.  contr. 
Stenger.  P.  III.  cap.  VI.  p.  593.  595.  605. 

d)  Adeoque  ut  trinunius,  Patris,  Filii  et  Spiritus  Sancti. 

e)  Qui  ab  eo,;  quo homines,  ut  societatis  humanae  membra,  etsi 
praestantiora,  prosequimur,  piane  differt,  ac  Deo,  ut  Deo,  enti  perfec- 
tÌ88Ìmo,  quod  omnium  causa  est,  proprie  debetur. 

f  )  Filiali  quidem,  in  Dei  raajestate,  potentia,  bonitate  et  justitia, 

defixo;  ita  ut  vereamur  ullatenus  eum  offendere. 

- 

g)  Qua  Deum,  in  se  et  nobi*  summe  6o«um,  propter  ipsura  dili- 
gimus. 


Digitized  by  Googjc 


DE  LEU  E  ET  EVANGELIO 


347 


h)  In  Deo  summe  potente,  bono  ac  verace,  tanquam  causa  om- 
nium honorum,  defixa. 

i)  Ita  ut  Deum  diligamns  (metuamus  et  in  eo  confidamus)  ex  toto 
eorde,  ex  tota  anima,  tota  mente  et  omnibus  viribns,  Matth.  22,  87.  Late. 
10, 27.,  alia  omnia  Deo  postponentes,  nec  a  Deo  ullatenus  abstrahendi. 


§  8. 

Secundujjfrr  decalogi  praeceptum  *  prohibet  nominisb  di- 
vini abusiim  quemvis0  et  sic  una  genuinum  ac  sanctum 
usumd  ac  celebrationem*  ejus,  invocationemf  et  gratia- 
rum  actionem  g  praescribit. 

a)  Quia  enim  appendix  illa  de  aculptilibus  et  imaginibus  non- 
colendis  ad  primum  praeceptum  adhuc  pertiuet,  recte  illud,  quod  hic 
notamus,  tecuìidum  constituitur. 

Lutherus  :  „Das  erste  Oebot  miissen  wir  und  alle  Hcidcn  auch  schul- 
dig  sein  zu  haltcn,  dass  wir  keine  andere  Gòtter,  ohnc  dcn  einlgen  Gott,  r/^,/, 
huben  sollen,  so  wohl  als  die  Juden.    Abcr  das  Stiick,  damit  cr  dies 
Gebot  schmilcket  und  alleln  an  die  Juden  zeucht,  namlich:  ,Der  dich  ".. 
hat  aus  Egypten  gefùhret,  aus  dem  Diensthause',  miissen  und  konnen," 


,     +<  éM,  mi...  . 

:  «.;  /  */*/ 


wir  Heideu  nlcht  brauchen.  .  .  Von  des  erstcn  Gebots  Stiick  und 
Schmuck,  ,der  euch  aus  Egyptcnland  gefiibret  hat',  sagt  auch  Jeremias 
ara  23.  Capitel  V.  5.  also:  ,Siehe,  es  kommt  die  Zeit,  spricht  der  Herr, 
dass  ich  dem  David  ein  Gewiichs  der  Gerechtigkeit  aufrichten  will,  und 
soli  ein  Kònig  sein,  der  wohl  regieren  wird,  Recht  und  Gerechtigkeit 
auf  Erden  anrichten',  u.  s.  w.  Und  flugs  hernach  V.  7.  8.  :  , Siche,  die 
Zeit  kommt,  dass  man  nicht  mehr  sagen  wird  :  So  wahr  der  Herr  lebt, 
der  die  Kinder  Israel  aus  Egyptenland  gefùhret  hat,  sondern  :  So  wahr 
der  Herr  lebt,  der  den  Samen  des  Hauses  Israel'  (merkc,  dass  nicht 
das  ganze  Haus  Israel,  sondern  ein  Samen  davon  hie  genennet  ist)  ,hat 
ansgefiihret,  und  bracht  aus  dem  Land  der  Mittcrnacht  und  aus  alien 
Landen,  dahin  ich  sie  verstossen  hatte,  dass  sie  in  ihrera  Lande  wohnen 
sollen*.  .  .  So  sind  die  Juden  mit  uns  eins  (wo  sie  ihre  alte  Lehre  hal- 
ten),  dass  Jeremias  hie  von  des  Messiti  Zeit  rede.  Da  spricht  er  durre 
heraus,  dass  zur  selbigen  Zeit  solle  dies  Stiick,  Im  ersten  Gebot  von 
Mose  gegeben,  aufhòren,  da  er  spricht:  ,Der  euch  aus  Rgypten  ge- 
fuhret  hat.'  Denn  da  stehet  der  Text,  man  solle  nicht  mehr  bei  dem 
Gott  schworen,  der  sie  aus  Egypten  gefùhret  hat,  sondern  bel  dem 
Gott,  der  sie  aus  alien  LUndern  zu  dem  Gewiichs  David  versamroelt 
hat.  Wahret  nun  dies  Stiick  ira  erstcn  Gebot  nicht  welter,  denn  auf 
Messiam,  so  ist  Mosis  Gesetz  nicht  ewig,  sondern  hòrt  in  Messia  auf, 
und  bleibet  alleiu  das  Gesetz  der  Zehn  Gebote,  so  vor  Mose  von  An- 
fang  der  Welt  und  unter  alien  Heiden  gewest  ist,  dass  man  nicht  mehr 
denn  einen  Gott  haben  soli,  u.  s.  w.,  und  ist  also  der  Zehn  Gebote  hal- 
ber  gar  kein  Unterschied  zwischen  Juden  und  Heiden.  Denn  Gpttlat 
ni_cht  allein  der  Juden.  sondern  auch  der  Heiden  Gott,  wle  St.  Paulus 
sagt  (R«*jra.  3,  20.)  und  droben  im  Exeiupel  von  den  Kònlgen  in  Egyp- 
ten, Assyrien,  Babylon,  Persen  u.  s.  w.  bewiesen.  Item,  im  vierten 
Gebot  kònnen  wir  Heiden  das  Stiick  nicht  sagen  :  , Auf  dass  du  lange 
lebest  im  Lande,  das  dir  der  Herr,  dein  Gott,  gibt',  und  miissen  doch 
alle  das  erste  Gebot  halten,  narolich:  ,Du  sollst  deinen  Vater  und 
deine  Mutter  ehren.'  Denn  Moses,  oder  vielmehr  Gott  selbst,  redet 
hier  mit  dem  Volk  Israel,  das  er  aus  Egyptcnland  ins  Land  Canaan 
fiihrt,  und  meinet  auch  in  diesem  Gebot  dasselbe  Land  Canaan,  das  er 


Digitized  by  Google 


348  PART.  DI.     CAP.  VII. 

ihnen  dazumal  gab,  dass  sie  drinnen  sollten  lange  leben  und  gute  Tage 
haben,  wo  sie  das  vierte  Gebot  vom  Gehorsaro  der  Eltern  hielten; 
und  wird  abermai  hle  das  gernelue  Gebot  alien  Heiden  eingepflanzt, 
den  Jaden  mit  dem  Lande  Canaan  sonderlich  geschmiickt  und  ange- 
zogen.  Aber  wir  Heiden  kònuen  nicht  sagen  noch  glauben,  Gott  kanns 
auch  nicht  leiden,  dass  er  uns  aus  Egypten  oder  ins  Land  Canaan  ge- 
fùhret  habe,  darinnen  cs  uns  wohl  geheu  solle,  so  wir  Vater  und  Mutter 
ehren  ;  sondern  m'ùssen  es  lassen  bleiben  im  gemeinen  Verstand,  dass 
Gott  einem  jeglichen  in  seinem  Lande  wolle  Gìiick  und  Hcil  geben,  wer 
Vater  und  Mutter  ehrt;  wie  wir  denn  auch  sehen,  dass  die  Lande  und 
Herrschaften,  ja  auch  die  Hauser  und  Erbgiiter  sich  so  wunderlich 
veriindern  oder  bleiben,  darnach  man  sich  gehorsam  oder  ungehorsam 
gehalten  hat,  uud  uocii  ato-aichi^anders  funden  ist,  deuu  dass  dem 
nicht  wohl  gehet  noch  gutes  TodfiSL.&tirk'j. der  Valer  und  Mutter  un- 
ehret.  DarumTuuiu  hicht  dies  vierte  Gebot  aTso  ewig  selli,  das  ist, 
nach  der  Juden  Blindheit  dermassen  auf  uns  Heiden  gelegt  werden, 
dass  wir  das  Land  Canaan  sollten  haben  und  wohl  drinnen  leben,  so  sie 
selbst  nun  bel  funfzehnhundert  .Tahren  ausser  demselben  Land  in  allem 
Ungliick  leben  iniissen,  al»  die  ihre  Vater  und  Propbeten  verachtet,  ge- 
schandet  und  verfolgt,  auch  noch  nicht  aufhòren  zu  verfolgen;  darum 
auch  die  Strafe  nicht  aufhòret.  Denn  sie  wollen  den  Messlam  nicht 
habeu,  den  ihre  Valer  und  Prophetcn  verkiindigt  und  gewelssagt  und 
anzunehmen  befolilcn  und  geboten  haben,  und  bleiben  ihren  Vatern 
ungehorsame  Kinder.  Eben  solchcs  mochte  ich  vom  neuntrn  und  zehn- 
ten  Gebot  hie  anzcigcn,  darinnen  eInes  andem  Weib  und  Haus  zu  be- 
gehren  verboten.  Denn  bei  den  Juden  der  Scheidcbrlef  eln  Recht  sein 
musstc,  das  bei  uns  Heiden  nicht. scia  konn,  \ielwentger  die  Tiicke  und 
Itiiuke,  einem  sein  Weib  und  Haus  abzuspannen,  welches  bei  den  Juden 
ein  grosser  Muthwille  gewest  ist,  wie  der  Prophct  Malachlas  klagt, 
u.  s.  w.  Mal.  2,  14."  (Brief  wider  die  Sabbathcr,  a.  1538.  Opp.  Hai. 
XX,  2303.  2307.  sqq.)  ' 

Idkm  :  „Mòchtest  du  hie  sprechen  :  Du  wirst  ja  nicht  sagen,  dass 
das  erste  Gebot  auf gehaben  sei  ;  man  musa  ja  einen  Gott  haben?  Itera, 
man  muss  ja  nicht  ehebrechen,  morden,  stehlen?  n.  s.  w.  Autwort: 
Ich  habe  von  Mose  Gesetz  geredet  ajg  M"*e  (il'^lt{  Denn  einen  Gott 
haben,  lati  nielli  MflM  Q<aeU  «M'Ha,  *""''ern  «ni-ii  fin  natUrlich  Gesetz. 
wie  St.  Paulus  Kom.  L,  20.  spricht:  ,Dass  die  Heiden  wissen  von  der 
Gottheit,  dass  ein  (iott  sei.  .  .  Also  ist  auch  das  nicht  alleiti  Mosis  Ge- 
setz: ,Du  sollst  nicht  morden,  ehebrechen,  stehlen*  u.  s.  w.,  sondern 
auch  das  natiirllche  (iesetz,  in  jedermanns  Herze  geschrieben,  wie 
St.  Paulus  Rum.  2,  1.  lehrt.  Auch  Christus  Matth.  7,  12.  selbst  fasst 
alle  Propiieten  und  Gesetze  in  dies  naturitene  Gesetz:  ,Was  ihr  wollet, 
dass  euch  die  Leute  thun  sullen,  das  thut  ihr  auch  ihnen;  denn  das  ist 
das  Gesetz  und  die  Propheten.4  Also  thut  auch  St.  Paulus  Rora.  13,  9., 
da  er  alle  Gebute  Mosis  in  die  Liebe  fasst,  welche  auch  natiirlich  das 
Katurgesetz  lehrt:  , Liebe  deinen  Niichsten  al»  dich  selbst.'  Sonst,  wo 
es  nicht  natiirlich  im  Herze»  geschrieben  stunde,  musste  majTTShg  Ge- 
setz lehreìi  und  predigeu,  ejiy.  stchs  das  Gewisseu'aunahuie  ;  es  muss  es 
Su  eh  bei  sicli  selbst  also  tindeu  untTiulTlen,  es  wiìrde  sonst  niemand 
keln  Gewlssen  machen.  Wieicohl  der  Teufel  die  Ikrzrn  so  verblendet 
und  besitzt,  dass  aie  uniche  (ieaetze  nicht  allezeit  fUMen.  Darum  musa 
man  sie  schreiben  und  predigen,  bis  Gott  mltwirke  und  sie  erleuchte, 
dass  sie  es  im  Herzen  fiihlen,  wie  es  im  Worte  iautet.  Wojmu  Mosis 
Gesetz  Jituiiiatuisgesetz  eln  I>lng  sitici,  da  bleibt  das  GeseCT 
yjckt  aufgeliabuU-Jlujjiytlich,  oline  dureìi  deu  Ghiuben  gListlicJj;  WC,_ 
ches  ist  nichts  anders,  denn  das  Gesetz  erfiillen,  Kom.  3,  28.  Davon 
jetzt  nicht  zu  reden  und  anderswo  genug  geredet  ist.  Darum  Ist  Bll- 
derei  und  Sabbath  und  ailes,  was  Moses  mehr  und  iiber  das  natiirllche 
Gesetz  hat  gesetzet,  well  es  natiirlich  Gesetz  nicht  hat,  frei,  ledlg  und 
abe,  und  ist  allein  dem  jiidlschen  Volk  Insonderhelt  gegeben.  Nicht 


Digitized  by  Google 


DE  LEGE  ET  EVANGELIO 


349 


anders,  als  wenn  eln  Kaiser  oder  Kònig  in  seinem  Lande  sonderliche 
Gesetze  und  Ordnung  macht,  wie  der  Sachsenspjegel  in  Sachsen,  and  UZr'..~. 
doch  gleichwohl  die  gemeinen  naturllcheu  (Jesetze  durch  alle  Lande  »  f  .4<<^ 
geben  und  bleiben,  als  Eltern  ehren,  nicht  morden,  nicht  ehebrechen, 
Gott  dienen  u.  s.  w.  Darum  lasse  man  Moge,  der  Juden  Sachsensplegel 
seiiu  und  uns  Heiden  unverworren  damit.  GÌeichwie^ranl;7eTcn  den 
Sachsenspfcgel  nicht  achtet,  muTdocTiTh  àem  naturlichen  Gesetze  wohl 
mit  ihm  stimmt  u.  s.  w.  Warttm  lehrt  und  hiilt  man  denn  die  zehn  Ge- 
bote?  Antwort:  Darum$dass  die  natllrUeJy>n  Gesetze  nirgend  so  f e  in 


ujuL  urdentlich  .tfa&rcrfgj}jeÌtQlìs  in\j£os>>  Drum  nimmt  man  billig  das 
Exempel  von  Mose."  (Wider  die  Himmlischen  Propheten.  1524.  Opp. 
Hai.  XX,  209—211.) 

Idem:  ,,Wiewohl  JìilderH  ein  ausserlich  geringe  Ding  ist;  wenn 
man  aber  docb  die  Gewissen  dadurch,  als  durch  Gottes  Gesetz,  will 
mit  Sunden  beladen,  so  wirds  das  allerhòchstc.  Denn  es  verderbet 
den  Glauben,  schandet  Christus  Blut,  verdammt  das  Evangelium,  und 
macht  alles  zunicht,  das  uns  Christus  erworben  hat.  Dass  also  dleser 
Carlstadtischer  Greuel  nichts  geringcr  ist,  Christus  Reich  und  gut  Ge- 
wissen zu  verstoren,  denn  das  Pabstthura  gewesen  ist  mit  seinem 
Speise-  und  Eheverbietcn,  uud  was  mehr  sonst  oline  Sii  ride  und  frel 
war.  Demi  Essen  und  Trinken  ist  auch  ein  gering  ausserlich  Diug; 
doch  roordet  es  die  Seele,  wenn  man  mit  Gesetzen  die  Gewissen  drin- 
neu  verstrlcket.  <  .  Das  sage  ich  abermal,  die  Gewissen  frei  zu  haltcn 
fùr  Frevelgesetzen  und  erdichteten  Sunden,  und  nicht  darum,  dass  ich 
die  fìilder  vertheidigen  wolle,  oder  die  urtheilen,  so  sie  zerbrechen, 
sonderlich  die,  die  Gottes  und  anbetische  Bilder  breclien.  Denn  die 
Gedenkbllder  oder  Zeugenbilder,  wie  die  CruclUxe  und  Heiligcn-Bilder 
sìnd,  ist  droben  auch  aus  Mose  bewiihret,  dass  sie  wohl  zu  dulden  sind, 
auch  im  Gesetze;  und  nicht  allein  zu  dulden,  sondern,  weil  das  Ge- 
diichtniss  und  Zeugen  dran  wiihret,  auch  lòbllch  und  ehrlich  sind,  wie 
der  Malstein  Josua  24,  27.  und  Samuel  1  Sam.  7,  12.  .  .  Wohlan,  wir 
wollen  an  den  rechten  Grand,  und  sagen,  dass  uns  diese  Siindenlehrer 
und  Mosische  Propheten  sollen  unverworren  lassen  mit  Mose  ;  wir  wol- 
len Mosen  weder  sehen  noch  hòren.  Wie  gefallet  cucii  das,  lieben 
Rottengeister?  Und  sagen  welter,  dass  alle  solche  Mosische  Lebrer 
das  Evangelium  verleugnen,  Christum  vertreiben  und  das  ganze  Neue 
Testament  aufheben.  Ich  rede  jetzt  als  ein  Chrlst  und  fiir  die  Christen. 
Denn  Mnse  ist  allein  dem  Jiidischen  Volk  gegeben,  und  gehet  uns  Heiden 
und  Christen  nichts  an.  Wir  haben  unser  Evangelium  und  das  Neue 
Testament:  werden  sie  aus  demsclbeu  beweisen,  dass  Bilder  abzuthun 
sind,  wollen  wir  ihnen  gerne  folgen.  Wollen  ale  aber  durch  Mosen 
aus  uns  Juden  machen,  so  wollen  wirs  nicht  leiden.  Wie  diinkt  euch? 
Was  will  hle  werden?  Das  will  werden,  dass  man  sehe,  wie  diese 
Rottengeister  nichts  in  der  Schrift  verstehen,  weder  Mosen  nodi  Chri- 
stum, und  nichts  drinnen  suchen  noch  flnden,  denn  ihre  eigenen 
Traume.  Und  wir  legen  hle  den  Grand  aus  St.  Paulo  1  Tim.  1,  9.: 
,Dem  Gerechten'  (wie  denn  ein  Chrlst  Ist)  ,lst  kein  Gesetz  gegeben.* 
Und  Petrus  Apost.  15,  10.:  ,Was  versucht  ihr  Gott,  den  Jiingern  die 
Last  aufzulegen,  welche  weder  wir  uoch  misere  Vater  haben  mogen 
tragen?  Sondern  wir  glauben  durch  die  Gnade  dea  Herrn  Jesu  Chrlstl 
scllg  zu  werden,  glelcher  Welse  wie  auch  sie.«  Mit  dlesem  Spruche 
(gleichwle  Paulus  mit  dem  seiuen)  hebt  auf  St.  Petrus  den  ganzen  Mo- 
sen mit  alien  selnen  Gesetzen  von  den  Christen.  Ja,  sprichst  du,  das 
ware  wohl  wahr  von  den  Ceremonien  und  Judiclalibus,  das  ist,  was  von 
ausserllchem  Gottesdienst  und  ausserllchem  Rcgìment  Moses  lehret; 
aber  der  Decalogus,  das  ist,  die  zehn  Gebote,  sind  ja  nicht  aufgehaben, 
darinnen  nichts  von  Ceremonien  und  Judicialibus  stehet.  Antworte 
ich  :  Ich  weiss  fast  wohl,  dass  dles  ein  gemeiner  alter  Unterschled  ge- 
ben ist,  aber  mit  Unverstand;  denn  aus  den  zehn  Geboten  fliessen  und 
hangen  alle  andere  Gebote  und  der  ganze  Moses.    Denn  darum,  dass 


Digitized  by  Google 


350  PART.  IH.    CAP.  VH. 


er  wJH  Gott  sein  alleiti,  und  keine  andern  Gòtter  haben  u.  s.  w.,  bat  er 
so  roancherlei  und  viel  Ceremonlen  oder  Gottesdienste  gestellt,  und 
also  das  erste  Gcbot  durcb  dieselbigen  ausgeleget,  und  wle  es  zu  halten 
sei,  gelehrt.  Item,  darum  dass  er  Eltern  gehorsam,  keinen  Ebebruch, 
Mord,  Dieberei,  falsch  Zeugniss  leiden  will,  bat  er  die  Judicialla  oder 
vom  Susserlichen  Regiment  geben,  dami!  solche  Gebote  verstanden 
und  vollbracht  werden.  Darum  ist  das  nicht  wahr,  dass  keine  Ceremo- 
nien in  den  zehn  Oeboten  sind  oder  keine  Judicialia  ;  mie  sind  und  hangen 
alle  drinnen  und  gehOren  hinein.  Und  dass  das  Gott  anzeigte,  bat  er 
selbst  zwo  Ceremonien  mi t  ausgedruckten  Worten  binein  gesetzt,  n&m- 
lich  die  Bilder  und  den  Sabbaih,  und  will  beweisen,  dass  diese  zwei 
Stiicke  seien  Ceremonien,  auch  auf  ibre  Weise  aufgebaben  im  Neuen 
Testament.  .  .  Das  ist  wahr  und  kann  niemand  webren  :  wer  ein  Gesetz 
Mosis  als  Mosis  Gesetz  halt,  oder  zu  balten  nòthig  macht,  der  musa 
sie  alle  halten,  als  nòthig;  wie  St.  Paulus  Gal.  5,  8.  schliesst  und 
spricht:  ,Wer  sich  beschneiden  làsst,  der  ist  schuldig,  das  ganze  Ge- 
setz zu  halten.'  Also  auch,  wer  Bilder  brlcht,  oder  Sabbath  felret  (das 
ist,  wer  sie  nòthig  zu  halten  lehret),  der  muss  sich  auch  beschneiden 
lassen,  und  den  ganzen  Mosen  halten;  welches  auch  wahrlich  (wo  man 
diesen  Geistern  Ranni  liesse)  mit  der  Zelt  sie  gedrungen  wiirden  zu 
thun,  zu  lehren  und  zu  halten.  .  .  Dass  aber  die  Bilderei  im  ersten  Ge- 
bot  auch  eine  zeitliche  Ceremonie  sei,  schltesset  St.  Paulus,  und 
spricht  unter  andern  Worten  1  Cor.  8,  4.  also:  ,Wlr  wissen,  dass  ein 
Gòtze  nichts  ist  in  der  Weit.'  Gleichwie  er  von  der  Beschneidung 
1  Cor.  7,  10.  sagt:  ,Die  BescbneidiiDg  ist  nichts',  das  ist,  sie  ist  frei 
uud  bindet  keine  Gewisseu;  wle  er  selbst  am  selben  Ort  durchaus  von 
der  Freiheit  redet.  Trotz  aber  sei  beiden,  St.  Paulus  und  alien  Engeln, 
dass  sie  das  nichts  oder  frei  heissen,  was  Gott  so  streng  gebeut,  als  die 
Schwiirmer  vorgeben.  Denn  Gottes  Gebot  soli  man  nicht  achten  fùr 
unniitz  oder  fiir  nichts,  wie  Mose  im  5.  Buch  sagt,  sondern  es  gilt  das 
Le  ben.  Er  spricht  sonderllch,  ,in  der  Welt'  sei  der  Gòtze  nichts,  1  Cor. 
8,  4.,  das  ist,  Uusserlich.  Denn  die  Gòtzen  vor  Gott  sind  kein  Scherz, 
als  da  sind  die  Gòtzen  im  Herzen,  falsche  Gerechtigkeit,  Ruhm  von 
Werken,  Unglauben,  und  was  mehr  im  Herzen  an  Christus  und  seines 
Glaubens  statt  sitzet.  Als  solite  er  sagen:  die  Juden  scheuen  die 
ausserlichen  Gòtzen  in  der  Welt,  und  sind  im  Herzen  vor  Gott  voli 
Gòtzen;  wie  er  auch  Ròm.  2,  22.  von  ihnen  sagt:  ,Dir  greuelt  vor 
Gòtzen,  und  nimmst  Gott  seine  Ehre.'  Mit  welchen  Worten  er  das 
erste  Gebot  fein  auslegt,  das  da  spricht:  ,Vor  mir  sollst  du  keine  an- 
dre  Gòtter  habcn.*  2  Mos.  20,  2.  Als  sollt  er  sagen:  Gòtzen  vor  dir 
oder  vor  der  Welt  sind  nichts;  aber  vor  mir,  das  ist,  im  Herzen,  dass 
du  sie  anbetest  oder  trauest  auf  sie,  das  soli  nicht  scin.  Weil  nun 
St.  Paulus  au  die  Corlnther  alle  diese  drei  Stiicke  frei  spricht,  und  fùr 
nichts  haben  will,  nanilich  die  Gòtzen,  das  (ìòtzenhaus  und  Gòtzen- 
speise,  welche  dodi  alle  drei  im  ersten  Gebot,  und  die  draus  folgen, 
hoch  verboten  sind,  ist  freilich  klar  und  gcwaltig  genug  beweiset,  dass 
Bilderei  Im  ersten  Gebot  eine  zeitliche  Ceremonie  ist,  im  Neuen  Testa- 
ment aufgebaben.  Denn  so  ich  mag  mit  gutem  (ìewissen  (ìòtzenopfer 
essen  und  trinken,  uud  im  Gòtzenhaus  sitzen  und  lebcn,  wie  St.  Paulus 
lehret  2  Cor.  8,  7.  8.,  so  mag  ich  auch  den  Gòtzen  dulden  und  sein  las- 
sen, als  der  nichts  gilt  noch  hindert  mein  Gewissen  und  Glauben." 
(Wider  die  Himmlischen  Propheten,  1524.  Opp.  Hai.  XX,  201—207.) 

b)  Non  solum  ejus,  quo  Deus  ipse,  aut  essentia  divina,  aut  una 
plureave  personae,  velut  termino  incomjAexo  appellantur  aut  norainan- 
tur,  verum  etiain  verbi  a  Deo  profecti,  *ive  scripto,  rive  praedicatione 
vivae  vocis  exhibeatur. 

c)  Seu  usura  profanura,  qui  fit  sine  devotione,  levem,  teraerariura, 
pravae  consuetudmis;  inprimù  prohibet  execrationes,  blasphemias, 
incantationes,  mendacia  et  fallacias  in  negotiis  sacria  etc. 


Digitized  by  Google 


DE  LEGB  ET  EVANGELIO. 


351 


d)  In  praedicatioue,  auditione,  lectione,  meditatone,  confessione 
verbi. 

e)  Adorando  et  laudando  Deum,  intuitu  perfectionum  et  ope- 
rum  ejus. 

f  )  Qua  beneficia  petimus  a  divina  potentia  ac  bonitate. 

g)  De  beneficiis  spiritualibus  et  corporalibus,  quae  nobis  et  aliis, 
quos  amamu8,  exhibuit. 


§9. 

Tertium  praeceptum  mandai  sanctificationem  sab- 
bathi»  seu  certae  diei  ad  exercitium  cùltus  divini,5  prae-  ->f 
sertim  publici,0  consecrationem  ;  prohibet  autem  ex  ad- 
verso  opera,  quae  a  cultu  divino  temere  abstrahunt*  aut 
eum  impediunt. 

a)  Non  quidem  praecise  diei  in  ordine  septimae  in  quavis  septiraana 
(hoc  enira  non  ad  morale,  sed  ceremoniale  pertinet  ideoque  sub  initium 
ecclesiae  Nov.  Test,  post  resurrectionem  Christi  libere  mutatum  est, 
ut  nune  dies  prima  seu  dominica  celebretur),  alicujus  tamen  certi  tem- 
pori* ac  diei,  cultui  divino  peculiari  ter  destinandi.  ,    ^  •    *  /     /  *  $ 

August.  Confessio  :  ,,So  zieht  man  auch  das  an,  dass  der  Sabbath 
in  Sonntag  ist  verwaudclt  worden  wider  die  zehen  Gebote,  da/Ur  aie  ea    slsA<.      /  f  < 
achten,  und  wird  kein  Exempel  so  hoch  getrieben  und  angezogen,  als  V 
die  Verwandlung  des  Sabbaths,  und  wollen  daraìt  erhalten,  dass  die    r>)       ...    , % 
Gewalt  der  KlrcIifi-gK>93  sei,  dlcwcll  sic  roit  den  zehen  Geboten  dlspen-  '  . 
sirt  und  etwas  daran  ve  rande  rt  hat.  .  .  Was  soli  man  denn  balten  vom 
Sonntag  und  dergleichen  an£crn  Kirchenordnungen  und  Ceremonient 
Dazu  geben  die  Unsero  diese  Antwort,  dass  die  Bischòfe  oder  Pfarr-  •  «v 

herren  mogen  Ordnnngen  machen,  damlt  es  ordentllch  in  der  Kirche  / 
7-njfHln',  nW  lit.  damit  Gottes  Guade  zìi  erlangen,  auch  hTchl,  datnit  wr 
Hi«»_si5jif-i. -n  ^..ntìg  y.i^th^n^óTTor^rTówUsHn  damit  zu  vcrbjflden,  sol- 
ches  fiir  nòthigen  Gottesdlenst  zn  halten,  und  es  dafiir  zu  achten,  dass 
sie  Siinde  thaten,  wenn  sie  ohne  Aerge rniss  dieselben  brechen.  Also 
hat  St.  Paulus  zu  den  Corinthero  (1  Cor.  11,5.  6.)  verordnet,  ,dass  die 
Weiber  In  der  Versammlung  ihr  Haupt  sollen  decken*  ;  item,  dass  die 
Predlger  in  der  Versammlung  ,nicht  zugleich  alle  reden',  sonderà  or- 
dentllch, einer  nach  dem  andern.  Solche  Ordnung  gebiihrt  der  christ- 
lichen  Versammlung  'jffl  im  Lfafti  tfflflt  Fr'"l'WH  If'f'f  1  *"  halten,  und 
den  Bischòfcn  und  Pfarrherren  in  diesen  FUllen  gehorsam  zu  sein,  und 
dieselben  sofern  zu  halten^  da»a  einer  <i»»  if<i»™  'Y-flfT* damit  in 
der  Kirche  koinè  Unordnung  òdèr  wiìstes  Wesen  sei  ;  dock  also,  daas 
die  t/ewissen  nicht  beschicrrrt  iwrdjeji,  dass  mans  fiir  solche  Dinge  balte, 

.C*.*-7  •       die  notFsém  soTfleu  zur  SèTlgkèit,  und  es  dafiir  achte,  dass  sie  Siinde 
thaten,  wenn  sie  dieselben  ohne  der  andern  Aergernlss  brechen  ;  wie 
-  *  denn  niemand  sagt,  dass  das  Welb  Siinde  thue,  die  mit  blossem  Haupt 

jj^l  hi-  t-*  -  ohne  Aergernlss  der  Leute  ausgeht.    Also  ist  die  Ordnung  vom  Sonn- 

*t t  /  L  /•  .  to&t  von  der  Osterfeler,  von  den  Pflngsten  und  dergleichen  Feier  und 
Weise.  Denn  die  ea  da/Ur  achten,  dosa  die  Ordnung  vom  Sonntag  fllr 
dej^Sjxhbsià  dl&jnjilhig  aufgcricte&L  sei*  jUimÀUMiL^Lki' .  denn  die  hcl- 
llge  Schrift  hat  den  Sabbath  abgethan  und  lehret,  dass  alle  Ceremonien 
des  alten  Gesetzes  nach  Eróffnung  des  Evangelions  mògen  nachgelassen 
werden;  und  dennoch,  well  vonnòthen  gewesen  Ist,  eluen  gewiasen 


Digitized  by  Google 


352  part.  ni.  cap.  vii. 


Tag  zu  verordnen,  auf  dass  das  Volk  wiisste,  wanu  es  zusammen- 
konimen  solite,  hat  die  christlich^Jurch'd'n  Sonntag  dazu  verordnet 
und  zu  dieser  Verunderung  destò  niclir  (it'fallens  und  Willens  gehabt, 
v  damit  die  Leute  eia  Exempel  hdtten  der  christlichen  Freiheit,  dass  man 

L  wiisste,  dass  weder  die  Haltung  des  Sabbaths 


voi)notih«'n  aaj.  Es  sind  viele  unrichtige  Disputationcn  von  der 
wandlung  des  Gesetzes,  von  den  Ceremonien  des  Neuen  Testamento, 
ron  der  Verìinderung  des  Sabbaths,  welche  alle  entoprungen  sind  aus 
falscher  und  irriger  Meinung,  als  miisste  man  in  der  Christenheit  eineu 
solchen  Gottesdienst  haben,  der  dera  levitischen  oder  judischen  Gottes- 
dienst  gemiis.s  ware,  und  als  solite  Christus  den  Aposteln  und  Bischò- 
fen  befohlen  haben,  neue  Ceremonien  zu  erdenken,  die  zur  Seligkeit 
nòthig  waren.  Dleselben  Irrtliiimer  haben  slch  in  die  Christenheit  ein- 
geflochten,  da  man  die  Gerechtigkeit  des  Glaubens  nicht  lauter  und 
rein  gelehrt  und  gepredlget  hat.  Etliche  disputiren  also  vom  Sonntage, 
dass  man  ihn  haltenmUgjgf  xoievoohl  nicht  am  /ittlichen  lìechten  [den- 
nooh  schier  als  viefaisaiis  gwttlichen  Rechlcn]*»;  "s'ir  li,  n  Po'rm  und 
Mass,  teie  fern  man  am  Feiertagc  arbeiten  mag.  ]\'as  sind  aber  solche 
Disputatio nes  aiidj££^  dcnji  Fa  U$tr\ckc  m0 ej£ wàns/ Dcnn  wiewohl 
sic  sich  unterstehen,  mcnschlichc  Aufsatzc  zu  HRdUFU  und  epiiciren,  so 
kann  man  dock  keine  ixttUetav  oder  Linderung  treffen,  so  lange  die 
Meinung  stehet  und  bleibt,  als  sollten  sie  vonntithen  sein.  N un  muss  die- 
selbige  Meinung  bleiben,  wenn  man  nichts  welss  von  der  Gerechtigkeit 
des  Glaubens  und  von  der  christlichen  Freiheit."  (Artic.  28.  p.  86. 
67.  sq.)    Cf.  AdoI.  A.  C.  p.  212.  §  38.  39.    Catech,  mai,  p.  400—402. 

§  79—85.   " 

Li'thrrus  :  ,,Das  dritte  Oebot  vom  Sabbath,  darauf  die  Juden  hoch 
pochen,  ist  an  ihm  selbst  ein  gemein  Gebot  aller  Welt,  aber  der 
Schrauck,  damit  es  Moses  schmiicket  und  seinera  Volk  zueignet,  ist 
niemands,  denn  allein  den  Juden  insonderheit  aufgelegt;  gleichwie  im 
ersten  Gebot  niemand,  denn  allein  die  Juden  sonderlich  gliiuben  und 
bekennen  sollen,  dass  der  gemeine  Gott  aller  Welt  sie  aus  Egypten  ge- 
fiihret  hat.  Denn  des  dritten  Gebots  eigentliche  Meinung  ist,  dass  wir 
des  Tages  Gottes  Wort  lehren  und  hòren  sollen,  damit  wir  beide,  den 
Tag  und  uns  selbst,  heiligen.  Wie  denn  auch  allezeit  hernach  bis  auf 
diesen  Tag  bei  den  Juden  am  Sabbathtage  Moses  und  die  Propheten 
gelesen  und  gepredigt  sind.  Wo  man  aber  Gottes  Wort  predigt,  da 
gibt  slchs  selbst,  dass  man  aus  Noth  muss  zur  selbigen  Stunde  oder 
Zeit  feiren  und  stille  sein  und  ohne  alle  andre  Geschafte  allein  reden 
und  zuhòren,  was  Gott  sagt  und  uns  lehret  oder  mit  uns  redet.  Dar- 
um  liegts  auch  gar  und  ganz  an  dem,  dass  man  den  Tag  heiligen  soli, 
mehr,  denn  am  feiren.  Denn  Gott  spricht  nicht  :  Du  sollst  den  heili- 
gen Tag  feiren  oder  Sabbath  machen  ;  das  findet  sich  wohl  selber  ;  son- 
dern,  du  sollst  den  Feiertag  oder  Sabbath  heiligen,  dass  ihm  gar  viel 
mela*  am  Heiligen,  denn  am  Feiern  llegt.  Und  wo  eins  solite  oder 
kònnte  nachbleiben,  so  ware  besser,  dass  Feiern,  denn  das  Heiligen 
nach  bliebe,  weil  das  Gebot  allermelst  aufs  Heiligen  dringt  und  den 
Sabbath  nicht  gebeut  um  sein  selbst  willen,  sondern  um  des  Heiligen 
willen.  Die  Juden  aber  achten  das  Feiern  hò'her,  welches  Gott  und 
Moses  nicht  thun,  aus  ihrem  eignen  Zusatz,  denn  das  Heiligen.  Dass 
nun  Moses  den  siebenten  Tag  ncnnt,  und  wie  Gott  die  Welt  in  sechs 
1  '  /  Tagtn  geschaflen  hat,  darum  sie  nichto  arbeiten  sollen,  dasj$t  der  zòfc 
"  1  liduijtejwvck,  damit  Moses  dles  Gebot  seinem  Volk  insonderheit  zu 
.  J  der  Zeit  anzeucht.  Denn  vorhin  flndet  man  solches  nicht  geschrieben, 
■ ^  *v<  r<  weder  von  Abraham  noch  der  alten  Viiter  Zeiten,  sondern  ist  ein  zeit- 
"  •  In  r1}?}™?"**17'  ""dSchmuck  ajyfl  Mjlf  <ljys  Vo^o  aus  Kgvpten  gè 
.  ,.   -1..     \.  s   fuhrt  ist,  gestellt,  der  auch  nicht  ewig  bleiben  solite,  so  weiiig  aia  a  ai 

J  .  t   i  ganze  Gesetz  Mosls.    Aber  das  Heiligen,  das  Ist,  Gottes  Wor* 


I  "4  *~ 


Digitized  by  Google 


u^L  lA£c\'/^  ji^a  di',  fu.*  " 

DE  LECE  ET  EVANGELIO.  353 

und  predlgflL  welches  ist  die  rerhtn,  ligi—        Mama      jQijngjli0-  /  t  ^  /f*    f/^  .  / 
ses  (  i^Tìrit^ist.  vqh  ^nf.-nTjT  y«.w..>tt  nmi  hii»jpet  f vi r  und  fiir  berafler  v    5  /*\+*<**s+  J 
WelL.   Darum  uns  H  ci  de  ti  der  slebente  Tag  menu  augelli,  aucn  aie  ^ 


linht  i:iiifr,.r  anyei^t  deiin  bis  auf  Messiaui;  wiewohl  die 
Natur  und  Noth  zwlngt,  dass,  welches  Tages  oder  Stunde  Gottes  Wort 
gepredigt  wird,  dass  man  daselbst,  wie  gesagt,  stille  sein  railBS,  feiren 
oder  Sabbath  halten.  Denn  Gottes  Wort  kaun  nicht  gehort  noch  ge- 
lehrt  werden,  wo  man  dicweil  auf  etwas  anders  gcdeukt  oder  nicht 
stille  ist.  Darum  spricht  auch  Jesalas  Gap.  <ìiif  ffi.,  dass  solcher  sle- 
benter  Tag  oder  Schmuck  Mosis,  wie  ichs  nenne,  solle  aufhòren  zu 
Mcssias  Zeiten,  wenn  das  rechte  Heillgen  und  Gottes  Wort  relchlleh 

toltimeli  wird:        xdh\  ttlfl'i  spricht  cr,  -yin ,  Sahhatli  am  apdj  j^.  ein        ìì*~*JtK^  \K  • 
neuer  Mond  ara  andem',  das  Ist,  es  wird  eltel  Sabbath  und  keln  sónder-  '     r    »  / y — ,  p  ^ 
licher  Hiebenter  Tagloder  sechs  Tage  da/wischen  sein,  denn  das     •;u/^"*^^->'^^,^- * 
Heiligen  oder  Gottes  Wort  wird  tiiglich  und  reichllch  gehen  und  alle  %-J  X*~ì+ , 

Tage  zu  Sabbathen  werden."    (Brlef  wider  die  Sabbather,  a.  1638.   .'  ' 
Opp.  Hai.  XX,  2305.  sq.)  j^£>&  -  M 

Idem  :  ,,Wir  wlssen  sehr  wohl,  wie  man  Ostern  solite  nach  Mosis  »^  ^  ^  ^£   ' 't -jr,Zl~— 
Gesetz  halten,  besser  weder  sie  es  wissen.    Wir  wollens  aber  und  sol-  V* 
lens  nicht  thun.   Denn  wir  haben  rten  Herrn  iiber  Mosen  und  iiber  ♦•.«v_  .-.ir 
alles,  der  spricht  (Matth.  12,  8.)  :  ,Des  Menschen  Sohn  ist  Herr  iiber 
den  Sabbath.'   Wie  vici  mehr  ist  er  Herr  iiber  Ostern  und  Pflngsten, 
die  ini  Gesetz  Mosis  geringer  slnd,  weder  der  Sabbath,  welcher  in  den 
Tafeln  Mosis,  Ostern  und  Pflngsten  ausser  den  Tafeln  Mosis  stehn? 
Daxu  haben  wir  St.  Paulum,  der  verbeut  stracks,  dass  man  nicht  solle 
gebunden  sein  an  die  Feiertage,  Feste  und  Jahrtage  Mosi»,  Gal.  4,  10. 
Col.  2,  16.  Darum  stehts  und  soli  steheti  in  uusrer  Macht  und  Freiheit, 
^ps«  wir  BBMM  wjr  wollen;  und  wenn  «ir  auch  den 

Freitag  zum  Sonntag  machten,  uud  wiederum,  dennoch  soli  es  recht 
sein,  soferu  es  geschiihe  durch  die  Majestiiten  und  die  Christen  (wie 
gesagt)  eintriichtiglich.  Denn  Moses  ist  todt  und  begraben  durch 
Ghrjstuyi.  Und  Tage  uud  Zelt  sollen  nìeht  Ilerrn  seni  uoer  OTC  ITlrT- 
sten,  sondern  die  Christeu  siud  freie  Herren,  iiber  Tage  und  Zeit  zu 
setzeu,  wie  sie  wollen,  oder  wie  es  Ihnen  eben  ist.  Denn  Christus  hat 
alles  frei  gemacht,  da  er  Mosen  aufgehaben  hat,  ohne  dass  wirs  wollen 
lassen  bleiben,  wie  es  ietzt  geht,  weil  da  kelne  Gefahr,  Irrthum,  Siinde 
noch  Ketzerei  ist  und  oline  Noth  oder  aus  eigener  elnzelner  Durst 
nichts  iindern  wollen  uni  der  andern  willen,  die  gleich  mit  uns  an  sol- 
chen  Ostern  hangen.  Demi  wir  ohne  Ostern  und  Pflngsten,  oline  Sonn-  > 
tag  und  Frcltag  wissen  selig  zu  werden  und  uui  der  Ostern,  Pflngsten, 
Sonntag,  Freitag  willen  nicht  kònnen  verdamtut  werden,  wie  uns 
St.  Pauìus  lehret."  (Von  den  Couclllls  und  Kirchcn,  a.  1639.  Opp. 
Hai.  XVI,  2(J82.  sq.)    Cf.  Uft  1620—1023. 

J.  FKCHTitts:  ..Lea;  Donitivo-moralù  a  theologls  antimi iorifyus,  me- 
rito ignorutur.  .  .  ,Jus  morale  tertii  praeeeptl  est,  cultura  beo  publi- 
cum  pniestare  indefluite  certo  tempore.   Nulla  sulBciens  ratio  ex  lege 
divina  elucct,  quae  indlcet  voluntatem  Dei  de  uno  pracclsc  ex  hebdo- 
made  dierum.   Non  in_  liberta  te  no%tI2LJ?o8jtum  est  estendere  diem  P  " 
sanctillcationis  ad  vicesjmuùi vel  .  tlii&s'Uuuiu,  contra  carltatcra  Del  .et 
prosimi.    Septimus  dles,  e  permutatlone  septldut  recurrens,  non  est  '  -  /f^y. 
juns  morali»  positivi.'  Dorscheus."  —  Addit  Rollius  :  ,,L,eglbus  mora-       /    0  "**' 
llbus  et  positivi*  quidam  tertium  genus  posltlvo-morallum  addiderunt.  .:„„  . 
C  Kt  TuisL[t\_vi\s  fjuidein  vocarunt,  quod  a  mera  voluntate  divina  depen-  ,  /  // 

deant,  non  a  naturali  n.-eessi^e  ;  mSrWTs  v^^uTr  iu^urpetua.OJU-  '    .     "  ,  ^ 
rfTOm  obligatione  moralibus  sint  simiies.    Kxempll  loco  allegarunt  y%       /  / 
gra(TU^ln  T.evltlco  prohlbTtos,  itemque  legem  de  sabbato,  qualibet  heb-        ^^C».v  Ì*X<    ^  . 
domade  celebrando.  Recte  autem  ab  alils  opposltum  est,  leglbus  hlsce  /  , 

posltlvo-moralibus  obstare  perpetuum  Scrlpturae  sllcntlum,  quodque   ^  x*  /*V'J 
non  commemorentur  ullibi  aliae  leges,  qu&m  quae  vel  ad  raorales  slve 
naturales,  vel  ad  positivas  pertinent.  .  .  In  co  conveniunt  theologl  orn- 
ili. 23 


Digitized  by  Google 


354 


PART.  III.     CAP.  Vn. 


nes,  qaod  in  praecejìto  terbio  habeatur  morale  et  ceremoniale  nubi.  ♦  •■ 
In  deflnicndo  autem  utroque  aliqua  datur  differentia.  "TI  erorumque 
tamen  nostratiam  sententia  est,  morale  esse,  quod  unns  cujuslibet  sep- 
timanae  dles  cultui  publico  destinandus  sit;  cereraoniale  autem,  quod 
septimus  a  Judaeis,  priraus  a  christianis  celebretur.  Nonnulli  solum 
hoc  morale  esse  agnoscunt,  quod  tempua  aliquod  cultui  publico  desti- 
Tjfindum  alt  ;  prò  ceremonia  vero  habent  unum  ex  sento m  dicbua.  Ita 
Dorscheus  in  tnesl  allegatus,  ante  eum  Jo.  ureniius,  et  post  eum 
Sebast.  Schmidius,  cum  aliis  quibusdam  putans,  llberum  fuisse  chri- 
stianis, vel  sextum  vel  octavum  vel  decimum  diem  ad  cultum  publicum 
eligcre,  atque  ita  vel  intra  circulum  hebdomadarlum  manere,  vel  eun- 
'  dem  egredl."    (Controvers.  Sylloge.  p.  262.  263.  268.  269.) 

ANTITHESIS.  W       -t  - 

Qt'KNSTKDTIUS  :  ,tAntithesis  :  1.  Eorum.  qui  tantum  nnnjmng 
ceremoniale  Sabbatho  abjudicant,  statuentes,  omnia,  quae  in  hoc  tertlo" 
praecepto  habcntur,  esse  moralia,  ac  proinde,  sabbathum  non  potuisse 
abrogar!,  colligunt.  Ita  fiabbatharii,.  phimutge  apud  Nicephorum  1.  3. 
Hist.  ecclcs.  c.  13.,  Eusebium  1.3.  H.E.  c.  21.,  Epiphauium  Haeres.30. 
(Sic  et  nonnulli  veteres  christiani,  praesertim  in  oriente,  sabbathum  et 
diem  Dominicum  una  sanctiflcaruut,  teste  Socrate  H.  E.  1.  6.  c.  8.  Et 
pseudo-apostol.  Constitutiones  1.  7.  c.  24.  mandant,  , ut  festa  sint  cujus- 
que  septimanae  sabbathum  et  dies  Doni.1  1 1 ine  Gregorius  Nyaa.  Orat. 
adv.  eos,  qui  castlgationes  acque  ferunt:  ,Quibus',  iuquit,  ,oculis  diem 
Dom.  intueris,  qui  dc»picatus  es  sabbathum?  An  nescis,  hos  duos  dles, 
Dominicum  et  sabbathum,  germanos  esse,  et  si  in  alterum  injurius  sist 
te  in  alterum  quoque  impingere?'  . .  .  Anaatasius  Nlcacuus  ita:  .Sabba- 
thum et  dies  Dominica  sunt  dies  lesti  et  sa  net  l,  neque  licct  in  cis  jeju- 
nare*  etc.  Alii  tamen  christiani  particulam  tantum  sabbathi,  praepa- 
rationis  ad  divinum  cultum  causa,  segregabunt,  uti  ex  Eusebio  1.  4.  de 
vita  Constantinl  c.  18.  colligere  est,  qui  mos  etiam  bodie  in  nostris 
ecclesiis  viget.)  ...  2.  S°fWh  UUi  tUuiLjmpralltaUsJuc  ajgioscjint,  sed 
totum  hoc  praeceptum  tertium  ceremoniale  esse  et  a  Christo  in  N.  T. 
antiquatum  esse  asserunt.  Sic  Sg^iijJ^ui,  ut  Catechism.  Racov.  q.  69.: 
,Quid  de  hoc  praecepto  censes?  Resp.  :  Esse  sublatum  sub  novo  foedere, 
quemadraodum  alias  ceremonlas,  ut  vocantur,  censeo*;  cf.  ib.  q.  70. 
et  71.  . . .  3.  AnabqDti?tarurn.  idem  statuentium.  .  . .  Oonspirant  blc,  ut 
in  multis  aliis,  cum  Socinianis  amice,  unde  et  .anabantis^a  indoc^ug 
Socinianus,  Sacuiianus1  autem  ,dye.iu;>  npph.ipt.istn»  dicitur."  (L.  c. 
c.  i.  s.  2.  q.4.  f .  5)78.)  O^enst^dtius  :  „  Apostoli  . . .  pri  in  uni  septimanae 
diem,  divina,  qua  pollebant,  auctorttate  sanciverunt  et  instituerunt  in 
,4.  . .  sabbathuinchristlanorum  ordinarium.^  (L.  c.  f.  977.)    „Hinc  alii  in 

«cjt./        ^'JK'ju  moralitate  hujus  praecepti  de  sabbatho  ita_erudltc  procedunt,  ut  ipsis 

1.  iurte  moralia  naturalia  sitcultus  quidam  èxternus  ac  tempus  aliquod 
cultus  divini  et  vacatTo*a  laboribus  sacra  impedientibus.  Naturaliter 
enim  est  imprcssum  homini,  habere  statos  et  destinatos  dies  cultui  fl 
dlvlltO.  2.  ./uria  moralia  positivi  circumstantia  amplimi '  (Uri  indefinite  i  ?  ' 
in  quovis  orbe'  TiehdoìnddàYiò  post  exactos  sex  labóri*  dies,  undcéunque 
orbem  hebdomadarlum  incipias.  Et  3.  juris  mere  reremunUtìis  sit 
septimus  b.  e.  vltimvs  septimanae  judairae  dies  in  se  et  sua 'natura 
mutabilis,  ex  hypothesi  vero  stai)  t  :  -  adhuc  politiae  judaicae  immutabilis, 
qui  actu  iu  N.  T.  variatus  et  immutatus  est.  Ita  b.  Pannhauerus  in 
Coli,  decal.  disp.  8.  §  4.  p.  646."  (L.  c.)  Ph.  J.  Snenerua :  ..Sonder- 
lich  wollte  ich  nicht  geme,  dass  solche  quaestio  de  sabbathi  obligatione 
zu  vielcr  òflentlichen  Disceptation  kiirae;  indem  ich  versichert  bin,  dass 
es  eine  grosse  Spaltung  in  unsercr  Kirche  geben  wiirde,  unti  daher  nlcht 
gerne  wollte,  dass  insgemein  bckannt  wiirde,  vaie,  sehr  difftrent  in  sol- 
chen  Punkten  die  Unsrigen  selber  sind.  Vor  etlichen  Jahren  war  es  an 
dem,  dass  cln  solch  Feuer  aufgebrochen  wa>c,  und  haben  sich  schon 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO. 


355 


solrlif  motus  gezelgt,  davor  mir  gegrauet,  und  Gott  gedanket,  ala  die 
Sache  wlederum  stille  worden."  (A.  1675.  Vid.  Letzte  theol.  Be- 
denken,  hcrausg.  von  C.  H.  v.  Canstein  II,  41.)  Idem:  „Dle  Noth- 
wendigkeit  der  Sonntagsfeier  auf  den  ganzen  Tag  gegen  einen  Wider- 
sachcr  zu  erweisen,  wird  schwerer,  als  man  glauben  mòchte.  Wle 
demi  niclit  allein  vor  ungefahr  30  Jahren  dlese  Controverse  de  morali- 
tate  sabbathl  cine  Welle  stark  getrieben  worden,  aber  durch  Gottes 
Gnade  slch  bald  wieder  geleget  hat;  da  icb  bemerkte,  dass  damals  auf 
den  vornehmsten  Unlversltiiten  die  Theologen  in  dieser  Materia  unter 
sicb  uneins  waren  und  in  einem  Collegio  elner  der  clnon,  der  andere  der 
anderen  Parte!  zuflcl.  So  haben  die  belden  beruhmten  Theologen  Hr. 
Dr.  Seb.  Schmtdt  von  Strassburg  und  Hr.  Dr.  Wagner,  Canzler  von 
Tubingen,  als  von  der  Stadt  Augsburg  erbetene  Commissarien  In  der 
Sache  eines  dasigen  Diakonns,  der  zum  Thcil  wegen  selnes  Eifers  wider 
die,  so  die  Sonntags-Jahrmiirkte  besuchten,  in  Anspruch  genommen 
worden,  wider  ihn  gesprochen.  So  entsinne  mlch  noch  zwei  alter 
noch  jetzt  lebender  Theologen  auf  UniversltUten,  die  der  sententiae  de 
munì  li  tute  sabbathl  widersprechen  ;  und  fiirchte  ich,  wo  das  Feuer 
solchcs  Streites  wieder  aufs  ncue  ausbrechen  solite,  es  wtirde  die 
Gegenpartci  sich  vie!  stUrker  weisen."  (A.  1703.  L.  c.  I,  476.)  Idem: 
„Cmn  numerfs  eorum,  qui  non  eandem  nobiscum  praecepti  terni 
rcliftiontMii  agnoscunt,  nos  vincat,  et  quae  ex  vetu*tioribus  noxtrU  theo- 
1ogÌ8  ante  b.  Gerhardum  sententiae  ipsorum  auctoritatem  concillent,  vidi 
semper  plerorumque  unimos  illa  disputatione  ad  horum  facillus  partera,  .  . 
quam  ad  nos,  pertractos.  Unde  illud  mlhl  utilius  visum  est,  si  a  Xy,  •  .  '  >,„ 
potestate  civili  saltem  hoc  obtineamus,  ut  extanllora  duntaxat  scandala  . 
aboleautur."    (A.  1(W9.  Vid.  Consil.  et  judic.  th.  latina.  II,  26.)  /<f  /f/ty 

b)  Nempe  ob  eam  rem  potissimum  apud  christianos  sabbatuni  ser-  ^ 
vatur,  ut  die  mblmti,  quando  alias  ex  rei  vacare  non  licei,  otium  et  tempu»  ±  (   ^  jff 
sumatur  cultui  divino  serviendi;  ita  ut  conveniamu*  ad  audiendum  et  trac-      /  / 
tandum  Dei  verbum,  oc  deinceps  Deum  hymni*,  psalmis,  cantici»  et  pre-  L*-c  jf~£~2>> 
cibus  laudemus.    Et  liaec  quidem  quotidie  fieri  debebant,  sed  quando  multi-  ' 

tudo  praepedita  negotii*  interesse  neqiieat,  ad  minimum  unu*  aliqui*  die* 
per  hebdomadam  huic  rei  servandole  ehgendus  est.  Porro  autem  cum  a  ma- 
joribu*  nostri*  ad  hoc  dies  dominica  ordinata  sii,  non  est  immtUanda  temere 
haec  innox'ia  veterum  consuetudo  jam  recepta,  ut  unanimis  et  consentiens 
orda  consistat,  ne  quis  sua  non  necessaria  innovatone  conturbet  omnia. 
Verba  sunt  Luthcri  in  Catech.  Maj.  explic.  praec.  ILI.  p.  in.  424. 
conf.  §  Quare,  et  §  Et  profecto  p.  425. 

c)  Juxta  ea,  quae  modo  diximus;  non  tamen  excluso  aut  neglecto 
exercitio  privato,  quo  singuli  fuugantur,  sanctis  verbi*,  operibus  et  vitae 
vacante*,  ut  dieitur  1.  c.  §  Quare. 

ti)  Ncque  enim  tam  arde  et  superstitiose  colendae  sunt  ferine,  ut  earxtnx 
gratia  labore* ,  qui  vitari  et  infennitti  non  possunt,  interdicantur ;  prout 
dieitur  1.  c.  §  Hujus.  p.  425.  Conf.  §  Quare  adversus  hoc.  p.  427. 
Unde  vulgo  nostri  non  solum  opera,  quae  formaliter  sunt  cultua  divini, 
veruni  etiam  sunt  caritalix,  necessitatis,  et  quae  ad  su  stenta  tionem  vitae 
pertinent,  licita  e«se  docent,  prohiberi  autem  opera  non  solum  alias  ex 
se  peccaminosa,  veruni  etiam  opera  functionis  civili*  ordinariae,  quae  vel 
corpus  fatigant,  vel  animimi  curis  distraliunt  et  ad  sacra  iueptum  red- 
dunt;  denique  etiam  opera  recreationis  intempestiva»  aut  inordinatae, 
quibus  devotio  eultus  publici  aut  privati  impeditur. 


Digitized  by  Google 


356 


PART.  UI.     CAP.  VII. 


§  io. 

Quartum  praecipit  honorem  et  obsequia,  parentibus, 
et  qui  eorum*  loco  sunt,  praestanda  ; b  vetat  contemtumc 
et  offensasd  eorundem.  Simul  parentes  et  his  similes 
obligat  ad  procuranda  coni  moda6  liberorum  ac  subdito- 
rum  etc.  et  cavendum,  ne  noceantf  illis,  aut  se  ipsos 
faciant*  contemtibiles.h 

a)  V.  gr.  tutores  et  curatores,  domini  dominaeque,  niagistratus, 
ecclesiarum  ministri,  praeceptores,  seniores  aetate  etc.  Praecepta 
enim  aut  prolnbita  specie  aliqua  praecipua,  etiam  cognatae  specie»,  rive 
totum  genm  praecipitur  aut  prohibetur,  juxta  regulam  veterem. 

b)  Salvo  tamen  honore  et  obsequio,  quod  Deo  inprimis  debetur. 

c)  Sive  per  signa  externa  declaretur,  sive  animo  comprimatur. 

d)  Per  inobedientiam  aut  contumaciam. 

e)  Nimirum,  ut  se  dignos  geran t  cfiaractere  divinitus  concesso  et 
gint  velut  instrumentum  bonitatis  divinae  erga  inferiores  suae  curae  ac 
fidei  commissos  quoad  spiritualem  et  temporalem  eurum  felicitatem. 

f)  Negligendo,  aut  injustis  imperiis,  solicitationibus,  promissis, 
minia,  exemplis  etc.  eos  corrumpendo,  quaeque  inferioribus  parari  aut 
relinqui  debebant,  ad  se  rapierulo,  perdejido  etc. 

g)  Modo  memoratis  aut  aliis  modis,  quibus  bonam  de  se  opinio- 
nem  statusque  sui  congruam  aestimationem  ipsi  impediant. 

h)  Scopw  enira  hujus  praecepti  est,  servare  ordinem  superiorum 
et  inferiorum,  generis  humani  bono  institutum,  et  utrique  parti  sua 
officia  assignare. 

§  u. 

Quintum  prokibet  homicidium,  seu  facto  commissum, 
seu  animo  intentum,*  cum  quibuslibet  laesionibusb  aut. 
desiderio0  laesionis,  vitae  aut  corporis  proximi;d  jubet 
autem  ei  auxilium  ferre  in  necessitatibus,*  et  opera  mise- 
ricordiae,  humanitatis,  mansuetudinisf  studiose  exhibere. 
Unde  et  quae  ad  nostrae*  vitae  atque  corporis  curam 
spectant,  huc  pertinere  cognoscitur. 

a)  Unde  bella  pariter  temeraria  atque  injusta,  et  duella  privatorum 
omnesque  actus,  in  quibus  intentio,  saltem  indirecta,  vim  faciendi  pro- 
xirao  involvitur.  Supplicia  autem  capitalia,  quae  magistratus  male- 
ficis  infert,  et  bella  necessaria  hic  non  prohibentur,  cum  nec  ex  usu 
loquendi  sint  homicidia. 

b)  Non,  quas  caritas  imperat  ac  prudentia  dirigit  ad  majus  bonum 
proxirai,  quales  sunt,  quae  a  chirurgis  fiunt;  sed  quae  nocent  pro- 


Digitized  by  Google 


DE  LEU  E  ET  EVANGELIO. 


357 


ximo,  8ive  opere  ipso,  aut  gestu,  aiti  verbis  fiant,  sive  tantum  animo 
concipiantur. 

c)  Sive  signis  externÌ8,  gestuum,  imprecationis,  minarum,  pro- 
ditionis  etc.  manifestetur,  sive  animo  clausum  prematur  atque  irae, 
odii,  imxatptxaxias  aliisve  nominibus  veniat. 

d)  Sive  araicu8  sit,  sive  inimicus. 

e)  Juxta  ea,  quae  diximus  in  nota  c.  ad  §  7. 

f  )  Quibus  humana  vita  etconversatio  melior  aut  suavior  reddatur. 

g)  Vide,  quae  diximus  in  nota  e.  ad  §  6.,  unde  constat,  prohiberi 
h.  1.  aÒTogecptav,  commendali  autem  curam  animae,  vitae  ac  valetu- 
dinis  propriac. 


Sextum  vetat  adulterium  et  cognatas*  impuritates 
omnes,  operis,b  orisc  ac  gestuum,d  et  ipsius  cordis,e  quae- 
que  praeterea  cum  fide  conjugalif  pugnant;  exigit  autem 
castitatem  intra  et  extra s  conjugium  colendam,  una  cum 
officiis11  conjugalibus. 

a)  Confer  notam  a.  ad  §  10. 

b)  Quales  sunt  scortatio,  concubinatus,  incestus,  sodomia  etc. 

c)  Cantica,  aut  carmina,  aut  joci  obscoeni. 

d)  Quo  pertiuet  lascivia  oculorum,  denudatio  partium  corporis 
ob  vitandaa  libidinis  illecebnis  tegendarum,  oscula  impudica. 

e)  Cogitationes  obscoenae,  et  oblectatio  in  illis. 

f)  Dcsertioncs  malitiosiie,  divortia  temeraria,  jurgia,  rixae  et 
simultates  conjugum. 

g)  Datur  enim  non  solum  vìrginalis  ac  vidualis,  sed  et  conjugalis 
castitiis,  quarum  Ma  abstinentiam  a  copula  carnali  et  cognatis  volup- 
tatibus  plenam,  i*ta  abstinentiam  subducto  usu  priore,  lutee  moderatum 
et  sanctum  illarum  usum  importai. 

h)  Seu  piane  mutuis,  seti  marito  atque  uxori  propriis;  de  quibus 
suo  loco  plura. 


narum  ablationem  et  injustitiam,  qua  plus,  quam  decet 
nobis,  minus  proximo  tribuimus.  Praecipit  autem,  ut 
demus,  quae  et  quibus  oportet,  sua  cuique  relinquamus 
et  conserveinus.  Qua  ratione  et  quae  ad  nostrarum 
opumc  honeste  acqukcndarum  ac  tuendarum  curamd  per- 
tinent,  observanda  sunt. 


§  Vi. 


%  13. 


Digitized  by  Google 


358 


part.  ni.   CAP.  vn. 


a)  Adeoquc  et  rapinato,  peculatum  etc.    Conf.  not.  c.  ad  §  6. 

b)  In  contractibus  emtionis  et  venditionie,  mutui,  locationis  et 
conductionis  etc.  Et  alias,  quando  vel  onera  nimia  magistratus  im- 
pouit,  vel  debita  subditi  denegali  t,  aut  segniug  praestant;  quando 
operarli,  aut  servi,  infide  Ics  aut  negligentes  sunt;  vel  merces  illis  ab 
his,  qui  debent  (quocunque  nomine  veniant)  non  recte  solvitur  ;  quando 
inventa  non  restituuntur  dominis;  quando  artibus  inhonestie,  aut 
temere  mendicando,  victus  quaeritur;  quando  indigentibus  eleemo- 
synae  vel  prorsus  denegantur,  vel  parcius  atque  aegre  dantur  etc. 
Conf.  not.  c.  ad  §  VII. 

J?6;  Euthkrus :  ,,Wo  man  Geld  leihet,  und  dafiir  mehr  oder  Besseres 

A          y              ^  ■    foTdert  oder  nimmt,  das  ist  Wucher,  in  alien  Rcchten  verdamint.  Dar- 

:'r-  S,0:   £j£*  *~  IX/  /3  •  um  alle  diejenlgen,  so  fùnfe,  sechs,  oder  mehr  aufs  Ilundert  nehmen 

— — t-mi    j>               A  vom  geliehenen  Gelde,  die  slnd  Wuchercr;  darnach  sle  sich  wissen  zu 

*  i  richten,  und  heissen  des  Gelzes  oder  Manimons  abgòltische  Diener, 

und  mògen  nlcht  sellg  werden,  sle  thun  denn  Busse.   Also  eben  soli 
.  man  von  Korn,  Gersten  und  ander  mehr  Waarc  auch  sagen,  dass,  wo 

J  i     CL*.  man  mehr  oder  Besseres  dafùr  fordcrt,  das  Ist  Wucher,  gcstohlcn  und 

geraubt  Gut.  Denn  LeÌhenJbj;Lgst  das,  wcnn  ich  jcmand  mein  Geld. 
.  ,  c  "v.  .  ,  Gut  odfirJiuriitlie  tuue^  dass  ers  branche,  wie  lange  ilim  noth  Ist,  oder 
iclikaun  und  will,  und  er  mir  riasselbe  zu  se  i  nerZe  i  t  IvTcuerKebc.  so 
gut  al»  ichs  habe  limi  geliehen;  wìe  eln  Nachbar  dora  antlern  leihet 
ScRusséTV^Kannen,  Bette,  Klelder,  also  auch  Geld  oder  Geldeswerth, 
dafiir  Ich  nichts  nehmen  soli.  Wlr  reden  diesmal  nlcht»  von  Geben 
..  t  '.(  A  *  oder  Schenken,  auch  nlcht  von  Kaufen  oder  Verkaufen,  noch  vom 

wlerforkatifMiyn,  Xjpm».;  sondem  von  dem  Leihen,  darin  dcr  Wucher 
»•'*••  fast  alle  selne  Geschiifte  jetzt  trelbet,  sonderlìch  im  Geldlelhcn.  Darum 
, ,  .   '  Ist  das  Stiick  flelssig  dera  Volk  einzubllden,  und  Ist  keine  grosse,  hohe 

"4,,<    *  "   "Klughelt,  sondem  Ist  gauz  lelcht  zu  verstehen,  und  eln  sehr  grober 
,Text,  niimlich,  wer  etwas  leihet,  und  nimmt  dafiir  etwas  driiber,  oder 
*  '      (das  gleich  so  viel  ist)  etwas  Besseres,  das  ist  Wucher.    Denn  Leihen 
( ./  soli  nichts  mehr  wledernehmen,  sondern  eben  dassclbe,  das  geliehen 

ist,  wie  die  Propheten,  Christus  sclbs,  auch  die  weltlichen  Rechte 
f  (lehren.  .  .  .    Zum  Viertcn,  spricht  Junker  Wucher  also:  Lieber,  als 
jetzt  die  Laufte  sind,  so  thue  ich  roeinem  Nachsten  einen  grossen 
- .        w>/j-  /    Dlenst  dran,  dass  Ich  ihm  leihe  hundert  auf  funfc,  scchse,  zehen,  und 
er  daukt  mir  solches  Lelhens,  als  einer  sonderllchen  Wohlthat;  bittet 
*'*.*//  r  mieli  wohl  darum,  erbcut  sich  auch  selbs,  willig  und  ungezwuugen, 

mir  fiinf,  sechs,  zehn  Gulden  vom  Hundert  zu  schenken;  solite  ich  das 
•v   '  nicht  oline  Wucher  mit  gutem  Gewissen  mogen  nehmen?    Wer  will 

/      -   .)     ;»    r   eln  Geschenk  fiir  Wucher  achten?   Hie  sage  Ich:  Lass  du  ruhmen, 
ZJT{  '  /""      '/'..'  schmticken  und  puUeu,  wer  da  will,  kehre  dich  gleichwohl  nichts  dran, 
J»,  «».\  , /.  £/-  blelbe  fest  bei  dem  Text  :  man  soli  auf  Leihen  nichts  mehr  oder  Bessers 
,  X  ■  .  <••"•'     nehmen.   Wer  aber  mehr  oder  Bessers  nimmt,  das  ist  Wucher,  und 

heisst  nlcht  Dlenst,  sondern  Schaden  gethan  seinem  Niichstcn,  als  mit 
.  .  \ ..  .  Zi.  •  •  Stehlen  und  Rauben  geschieht.   Es  ist  nicht  allcs  Dlenst  und  wohl- 
.  gethan  dem  Nilchsten,  was  man  heisst  Dlenst  und  wohlgethan  ;  denn 
cine  Ehebrecherln  und  Ehebrecher  thun  elnander  grossen  Dlenst  und 
a-        0       .  Wohlgefallen;  eln  Reuter  thut  elnem  Mordbre'nner  grossen  Reuter- 

■fT      "T"  dlenst,  dass  er  ihm  hilfet  auf  der  Strasse  rauben,  Land  und  Leute  be- 
fehden.  ...   Es  kann  geschehen,  oder  geschieht  auch  wohl  oft  dieser 
.  Fall  :  dass  ich,  Hanns,  leihe  dir,  Balthser,  hundert  Gulden,  mit  solcher 
Masse,  dass  ich  sic  muss  auf  Mlchaells  wieder  haben  zur  Nothdurft, 
.  t  oder  werde  (wo  du  sauraest)  drob  zu  Schaden  komraen.  Mlchaells 

•  kommt,  du  gibst  mir  die  hundert  Gulden  nlcht  wieder,  so  nimmt  mich 

der  Richter  bei  dem  Halse,  oder  setzt  mich  in  Thurm  oder  Gehorsam, 
'  .        \J /..      oder  kommt  dergleichen  ander  Unrath  daraus  uber  mich,  bis  ich  be- 

*  'L'i  -  •  ,       •  : 


i 

j 


Digitized  by  Google 


/  J 


DE  LEGB  ET  EVANGELIO.  359 

zahle  :  da  sitze  odor  bleibe  ich  stcckcn,  versiiume  mclne  Nahrung  und 
Besserung  mit  grossem  Schaden  ;  da  bringest  du  tnlch  zu  mit  deinem 
Sautnen,  und  lohnest  mir  so  iibel  fiir  moine  Wohltbat.  Was  soli  ich 
hic  thun?  Mcin  Scbade  wacht,  weil  du  sttumest  and  schl&fest,  und 
gchet  tiiglich  Unkost  oder  Schaden  drauf,  so  langc  du  sUumest  und 
schliifest.  Wer  soli  nun  denn  hie  den  Schaden  tragen  oder  bùssen?  Denn 
.  .  .  der  Sdiadriracht  wlrd  zuletzt  eln  unleidlicher  Gast  in  nieinem  Hause 
■  '/  sein",  ms  Idi  zu  Urund  verderbe.  Wohlan,  hic  ist  weltllch  und  juristlsch 
von  der  Sachc  zu  reden  (die  Theolugiam  m'ùsscn  wir  sparcn  bis  her- 
nach).  So  bist  du,  Balthser,  mir  schuldig  hinnach  zu  geben  ùber  die 
hundert  Gulden  ajjes,  was  der  Schadewacht  mit  aller  Unkost  drauf 
getrieben  li.it ,  deun  es  ist  deinc  Schuld,  dass  du  mieli  so  gelassen  hast, 
und  ist  eben  so  viei,  als  hit  t  test  du  mirs  genommen  frevelich.  Darum 
Ists  billig,  aueh  der  Vernunft  und  naturlichem  Rechte  nach,  dass  du 
mir  alles  wieder  erstattest,  beidc  die  Hauptsumma  mit  dem  Schaden; 
denn  ich  habe  dir  die  hundert  Gulden  nicht  geliehen,  dass  ich  mich 
selbs,  oder  du  mich  damit  solltest  verderben,  sondem  ich  habe  dir 
wollen  oline  meineii  Schaden  helfen.  Dies  alles  ist  so  klar  und  helle, 
dass,  wenn  alle  Jura  und  Juristenbiicher  verloren  wiirden,  so  musate 
es  doch  die  Vernunft  noch  setzen,  wie  schwach  sic  wiire.  Solchen 
SchadewucUl  heissen  der  Juristen  Biicher  zu  Latein  ÙitiSLUtf  un(* 
soldi  Leihcn  ist  freilich  keln  Wucher,  sondem  ein  rechTerTooncher, 
ehrllcher  Dienst  und  gut  Werk,  dem  Nttchsten  erzeigt.  Und  wo  die 
Persoti  dazu  ein  Chrlst  ist,  so  ists  auch  ein  christlich  Werk,  welches 
Gott  nicht  aliein  hie  auf  Erden,  wie  er  den  weltlichcn  thut,  so  ridoni 
auch  in  jener  Welt  belohnen  will,  wie  David  sagt  Ps.  112,  6.:  fn  me- 
moria ueterna  erit  justus  etc.  Denn  eines  christlichcn  guten  Werkes 
will  Gott  nimmcrmehr  vergessen;  die  weltiichen  guten  Wcrke  bezahlet 
er  liie  auf  Krden,  darnach  sind  sic  vergessen;  so  konnen  auch  Jura  und 
weltliche  Herrschaft  nicht  inehr,  denn  solche  weltliche,  vergaugliche 
gute  Werke  lehren  und  erhalten.  Ueber  diesen  Schadewacht  kann 
min  noch  eiuer  vorfalien,  und  ist  der:  weun  du,  Balthser,  mir  nicht 
wlcdcrgibcst  auf  Micluielis  die  hundert  Gulden,  und  stehet  mir  vor  ein 
Kauf,  dass  ich  konute  kaufen  einen  Garten,  Acker,  Haus,  oder  was  fur 
ein  Grund  ist,  daran  ich  grossen  Nutzen  oder  Nahrung  mòchte  haben, 
fiir  mich  und  meinc  Kinder,  so  muss  iehs  1  asseti  fahren,  und  du  thust 
mir  den  Schaden  und  Hinderniss  mit  deinem  Saumen  und  Schlafen, 
dass  leti  nimmerraehr  kann  zu  solchem  Kauf  kommen.  HHlte  ich  nun 
meine  hundert  Gulden  dir  nicht  geliehen,  sondern  dahelin  behalten, 
so  kònnte  ich  mit  der  Hiilfte  den  Richter  bezahlen,  mit  der  andern 
Hillfte  den  Garten  kaufen;  nun  ich  dir  sie  geliehen  habe,  machst  du 
mir  einen  Zwilling  aus  dem  Schadewacht,  dass  ich  hie  nicht  bezahlen, 
und  dort  nicht  kaufen  kann,  und  also  zu  beiden  Theilen  muss  Schaden 
leiden;  das  heisst  man  duplex  interesse,  damni  emergentis  et  lucri 
cessautis,  so  gut  sic  es  haben  konnen  reden.  Hic  muss  man  nun  den 
Juristen  lassen  die  mancherlei  Disputation,  ob  chierici  hundert  Gulden 
versttumet,  zugleich  beide  Schaden  oder  den  Zwilling  bringcn.  Denn 
ist  Hanns  hundert  Gulden  schuldig,  so  ist  aliein  der  cine  Schadewacht 
da;  ist  er  fiinfzig schuldig,  so  mògen  beide  Schadewacht  da  sein  ;  denn 
es  kann  niemand  zugleich  mit  einem  hundert  Gulden  bezahlen,  und  zu- 
gleich den  Garten  fur  hundert  Gulden  kaufen.  So  ists  auch  ein  ande- 
res,  ob  der  Garten  feil  gewest,  oder  kauflich  mit  einbedingt  ist,  da 
Hanns  die  hundert  Gulden  von  sich  gelieheu  hat;  denn  was  noch  nicht 
feil  ist,  wenn  schon  baarGeld  da  Ì9t,  kann  niemand  kaufen.  Item  dass 
Hanns  die  hundert  Gulden  wohl  batte  mògen  verlieren  durch  Dichstahl, 
Rauber,  Feuer  und  dergleicben,  damit  er  weder  bezahlen  noch  kaufen 
kònnte;  denn  es  ist  Geld  ein  ungewiss,  wankelbar  Ding,  darauf  man 
keln  Gewisses  kann  haudeln.  Solche  und  dersclben  unzahlige  Um- 
stande  oder  Zufalle  gebùhrt  den  Juristen  zu  rechnen  und  zu  bewegen, 
damit  der  Schadewacht  oder  Interesse  nicht  ein  Scbalk  und  Wucherer 


Digitized  by  Google 


360 


PAUT.  III.     CAP.  VII. 


werde;  unti  kònneu  weise  Lcute  liler  wohl  f chicli.  Abcr  wic  kann  man 
nlles  so  rein  machen  in  dem  unrclnen  Kecht,  so  die  Welt  In  diesem 
elenden  Lebcn  rauss  brauchen?  Ist  genug,  dass  es  grob,  schicchi,  eln- 
filltlg  Rccht  sci:  subtil  und  seharf  kauns  uicht  scili,  oder  kricgt  solche 
Sehartcn,  dass  es  auch  nicht  Butter  schneldcu  kann,  da  es  wohl  solite 
Blòcke  und  Klòtze  scheltern.  Es  ist  ein  ander  Ding  mit  Christo  und 
scinein  Evangelio.  Abcr  du,  Prcdlgcr,  hast  hlerau  genug,  darait  du 
kònncst  unterscheiden,  wns  Wuchcr  Ist;  mimiteli,  liat  Balthser  die 
huudcrt  (ìuldcn  auf  Michaclis  nicht  wicdergegcben,  und  Hanns  hat 
driibcr  miissen  bczahlen,  und  Schadcn  gelittcn,  so  soli  ihtn  Balthser 
don  Bczahlschadcn  wieder  crstatten  nacii  weltliehem  Reclit.  Hat  er 
dazu  dainit  verhindcrt,  dass  Hanns  den  (ìarten  ulcht  hai  kòiincn  kau- 
fen  :  will  Hanns  slrcngc  fahrcu,  so  inuss  Balthser  auch  was  nachgcben; 
odcr  lass  es  (da»  ist  besscr)  gute  Frcundc  vertragcii  und  schlichten; 
denn  es  ist  sehwer  und  fahrlieh,  denselben  Kaufschadcn  cbcn  gleich  zu 
schiitzeii  und  trcttVu,  weil  dcr  Kauf  zuvor  nic  gemacht,  noch  beschlos- 
scn,  wie  tbeuer  dcr  Garten  erkauft  wEre  worden,  and  vidleieht  ein 
andrer  (ìarten  dagcgen  ja  so  gut  konntc  noch  vorfalleii.  In  dem  an- 
dern  Schadcn  der  Bezahlung  kann  man  die  l'nkosten  leichtlich  rechnen; 
das  Evangclium  aber  winl  vici  einniltlger  hieriu  richtcu;  w  ic  hernach. 
Darein  siche  abcr  und  mcrkc  wohl,  incili  Pfarrherr,  dass  solch  Lclhen, 
d!\_St;hailcivaclit  odcr  Interesse  inncii  regiert,  in  deu  Hiindeln  jetzt 
nicht  geschìèlit,  sondern  ist  alle»  ci  tei  Wuchcrei  tnjt  ilmen.  Denn 
nachdcm  sic  gchorct,  dass  Hanns  mit  scineu  verlicheneii  hundert  Gul- 
den  hat  Schadcn  gelittcn,  und  billige  Erstattnng  scines  Schndcns  for- 
dert,  faliren  sic  plumps  eiuhin,  und  schlahcn  auf  ein  jegltcll  hundert 
(ìuldcn  solche  zween  Schadcwacht,  niiinlich,  des  Bezahlens  l'nkosten, 
und  des  versaumten  (iartenkaufs ;  gerade  als  wareu  den  liundcrt  (ìul- 
den  naturiteli  solche  zween  Schadcwacht  angewachsen  :  wo  hundert 
(ìuldcn  vorhauden  sind,  die  thun  sic  aus,  und  rctiincn  drauf  solche 
zween  Schadcn,  und  nehmen  davon  Erstattnng  solclicj:  Sduukn,  die  sle 
dodi  nicht  ''fjiU^U  halle-»-  Demi,  dass  du  hundert  (ìuldcn  hast,  dannn 
TiT^Tdu  nidit  schuldi<r,  tlass  du  auf  Michaclis  bczahlen  muascsl,  und  Ist 
da  ni  in  kciu  (iarten  feil,  den  du  auf  Michaclis  kaiifeu  kò'nntest;  noch 
rechenst  du  solchi'  nicht ige  beide  Schadcn  auf  deine  gewlsse  sichere 
hundert  (ìulden,  und  nimmst  dafiir  f'ùnf,  sedi*,  zehen  (ìuldcn  jiihrlich, 
•  j  gerade  als  wiirest  du  dcr  Hanns,  dcr  von  Balthser  versiiumt  und  ver- 
>  hindert  ist.  Nein,  hòrcs$MUU.  es,  du  bist  nicht  dersclbe  Hanns;  denn 
es  Ist  kein  Balthser  da,  der  einen  solchcn  Hannseu  inaclie;  du  crdich- 
test  dir  sclbs,  dass  du  ein  solchcr  Hanns  scicst,  oline  alle  Balthser; 
damili  bist  du  cin  Wuchcrer,  der  du  selbs  deinen  crdichlctcn  Schadcn 
von  deines  NHchstcn  (ìcld  bussest,  den  dir  dodi  nicmaud  getltan  hat, 
und  kannat  ihu  auch  nicht  beweisen  nodi  berechnen.  Solchcn  Schadcn 
heissen  dieJurlsten  non  veruni,  seti  fjim,asiiriiin  ini  eressi-,  cin  Scha- 
dcn, den  cin  jeglicher  ihin  selbcr  ertraumet.  .Ja,  spricli^t  du,  es  Ist 
mdglich,  und  kountc  gleich  wohl  gesdiehcn,  dass  melile  hundert  (ìuldcn 
solche  zween  Schadcii  littcn  dcnnaldns.  Da  bist  du  rccht.  Lassi  un» 
min  gleich  gegen  cinnndcr  Inimichi  :  deine  liundcrt  (ìuldcn  konnteii 
yielleidit  dermaleius  solche  zween  Schadcn  leiden,  so  kunnic Mih  der- 
lììaielus  wold  dir  fiinf,  scchs  (ìuldcn  geben  ;  luss  gleich  sdii,  und  die 
(ìuldcn  stille  liegeii;  so  lange  delnc  hundert  (ìuldcn  solche  zween  Sclia- 
den  nicht  leiden,  so  lange  will  idi  dir  nicht*  geben  ;  so  sind  wir  der 
Sachc  eins,  unii  ist  das  Ecihen  rccht.  Es  tri 1 1  nicht  aNoSageiis:  es 
kSnnten  die  Schadcn  geschehen,  dass  idi  weder  bczahlen  noch  kaufen 
kountc;  soiidern  es  lieisst:  es  sind  die  Schadcn  geschehen,  dass  lofi 
nicht  habe  komieii  bczahlen  nodi  kaufen.  Sonst  hcissts:  Ex  contin- 
gente Necessariuui,  aus  dem,  das  nicht  ist,  macheti  das,  das  sdii  mu*se; 
aus  dem,  das  ungewiss  ist,  eitel  gewiss  Ding  inadien;  solite  solcher 
Wuchcr  nicht  die  Welt  auffressen  in  kur/eii  .Jalinn^Suinnia,  es  ist 
nuu  genug  gesagt,  da^s  Leihen^soll  nichts  driiher  nchnien,  und  soli  ge- 


Digitized  by  Google 


■ 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO.  361 

Mihfifcttl  lh'm  DfijfUgBfl  m  r>lf'll!il  .pdf r  ^'Vl  Den  Text  haltc  fest,  und 
ist  siuch  leicht  zu  verstehen,  dass  den  Schaden  bezahlen,  ulcht  sei  iiber 
das  Lei  he  n  mehr  geben  oder  uehmen;  deun  es  ist  zufalliges  Ungliick, 
das  dem  Leiher  widerfUhret  oline  scinen  Willen,  dess  er  sich  erliolen 
muss.  Aber  in  den  Handcln  leti  umgekehrt,  und  gar  das  Widerspiel; 
da  sucht  und  erdichtct  man  Schaden  auf  den  beuòthigteu  Niiehsten, 
:  r-j  .-'  \yiii  dprpif  >*^c]j  nahren  und  rei  eh  werdcp,  faul  und  mussi'»,  prassen  und 
prangen  von  andrer  Leute  Arbeit,  Sorge,  Falir  und  Schaden  ;  dass  ich 
sitze  hinter  dem  Ofen,  und  lasse  meine  hundert  (ìuìden  fùr  rulch  auf 
_  dem  Lande  werben  ;  und  doch,  weil  es  geliehen  Geid  ist,  gewiss  im 
Beutel  bchalte,  ohne  alle  Fahr  und  Sorge.  Llcber,  wer  niòehte  das 
nicht?/-Und  was  vom  geliehenen  Gelde  gesagt.  ist,  das  soli  auch  vom 
gi'liehenen  Getrelde,  Wein  und  dergleichen  Waarc  verstanden  seln, 
dass  solche  zween  Schaden  mò'gen  darinncn  vorfalien;  aber  dass  die- 
selben  Schaden  nicht  sollen  der  Waare  natùrlich  angewachscn  sein, 
Bondern  /.ufàUigllch  widerfahreu  mògen,  und  darum  nicht  eher  fùr 
Schaden  zu  rechnen,  sle  selen  deun  gescheheu  und  ùberweiset;  wo  aie 
oline  das  geforderl  und  genommen  werden,  dass  man  wisse,  es  sei 
Wucher  und  Unrecht.  .  .  .  Sle  sagen:  die  Welt  kouiie  nicht  oline 
Wucher  sein.  Das  ist  gewisslich  wahr.  Deun  so  steif  und  stattllch 
wlrd  kein  Kegimeut  in  der  Welt  werden,  ist  auch  uiclit  gewest,  das 
alien  Sùnden  konnte  wehren.  Und  wenn  ein  Itegimcnt  konnte  alleu 
Siinden  wehren,  so  wlrd  dennoch  die  Erbsùnde,  die  Quelle  aller  Suu- 
den,  samint  dem  Teufel  (davon  die  Jura  nichts  wissen),  inùssen  blel- 
ben,  welchen  man  muss  immcr  aufs  neue  wehren,  so  vici  ea  moglich 
ist.  D_arum  kanu  die  Welt  nicht  oline  \yuchcrj  oline  Gei z^,  ohne  Hoch- 
mutli,  oline  I forerei,  ohne  Elidimeli,  oline  .Word,  oline  Stehlen,  ohne 
Got  tesisi  sterung  und  alterici  Siinden  sein;  sonst  warc~7*1c  nicht  Welt, 
fimi  miisste  Welt  oline  Welt,  TenfeT  oline  T«  idei  sein".  Aber  oh  sie 
dmnij.  eii!Ni-hiilj|i.r,.t  gjflfl  >iJ"wUIl".ijfa]iren.     Per  Herr 

spricht  Matth.  18,  7.  :  Ks  miissen  Aerirerniss  koniinen,  aber  wehe  dem 
Mensclien,  durch  welchen  Aergerniss  koiiimt.  Wucher  muss  sein,  aber 
wehe  den  Wuchereru.  .  .  .  Aber  wie?  Wenn  der  Fall  vorkiime,  dass 
etwa  alte  Lente,  arme  Wittiren  oder  Waism,  oder  sonst  diirftiire  l'er- 
sonen,  die  bis  daher  keine  andere  Nahrung  gelcrnt,  hatten  im  Handel 
7  e'n  twust'n(l  Etemi  oder  zwei;  uud  soliteli  .sic  davon  lasseii,  so  hiitten 

sie  solisi  nichts,  und  inùsstcu  die  Iland  ani  Bettelstab  wiirmen,  oder 
Hunirers  sterbeu.^-Hie  wollte  idi  wolil  geni,  dass  file  J  uri  sten  eine 
Liiulcrung  des  scharfen  Hechtes  setzten;  und  wiire  zu  bedenkeu,  dass 
alle  obgenannteii  Fùrsteu  und  Herren,  die  dem  Wucher  gesteuert,  als 
Solon,  Alexander,  die  Komer,  nicht  haben  alles  re  in  kònnen  oder  wol- 
leii  iiiachen,  Nehemia  auch  nicht  alles  wieder  staile t  (Nehem.  5,  15.). 
Und  hieher  mòchte  der  Spruch  gehoren,  der  droben  gesagt  ist:  die 
Welt  konne  nicht  oline  Wucher  sein;  dodi  dass  es  nicht  >tracks  ein 
Wucher,  auch  nicht  ein  Uecht,  sondern  «'in  AW/< wlichtirlfin  wiire. 
schier  eiu  halbes  Werk  der  Barmlier/.iykeit  fùr  die  Dùrftigcn,  die  sonst 
nichts  hatten,  und  deli  Audern  nicht  soiiHerlich  schadet.  Wurde  sich 
auch  disputimi,  ob  nicht  lue  ein  Interesse  oder  Schadewadit  sein 
konnte,  weil  sie  verfuhret  und  ver>aumet,  dass  sie  nichts  anders  die- 
weil  gelerai  haben,  und  unfreundlich  wiire,  sie  zu  Bettlern  zu  machen, 
oder  lassen  Hungers  sterben,  weil  niemand  damit  behotfen,  und  ohne 
Vcrderben  des  Nachsteu  solches  gesdiiihe,  als  ex  restituitone  vaga.  .  .  . 
Den  ^^Tid^v^iVM  habe  idi  hier  init  nichten  gemeinet:  demi  was  ein 
rechter^vTWrrffrT'i'iM/ ist,  das  ist  ketn  Wucher.  So  weiss  man,  Gott 
Lob,  «ohi,  was  ein  kiiiiflicher  Zins  ist  nach  den  weltlicheu  Kechteu, 
niinillch,  dass  da  soli  sein  ein  Unterpfand,  uud  nicht  zu  vici  aufs  Hun- 
dert verkauft  werde,  davon  jetzt  nicht  zu  reden  ist.  Ein  Jeglicher  sehe 
fùr  sich,  dass  ein  rechter,  redlicher  Kauf  sei."  (Vermahnuug  an  die. 
rfarrherrn  wider  den  Wucher  zu  predigcu.  A.  1540.  Opp.  Hai.  X, 
TolTj.  sq<j.) 


Digitized  by  Google 


362 


PART.  III.     CAP.  VII. 


Idem  :  „Dass  ihr  anzelget,  es  sci  euch  scltsam,  class  ein  anderer 
mit  euerm  Gelde  seln  Gut  soli  bessern,  und  ihr  nichts  davon  haben,  ist 
wohl  ein  tibriges,  uunòthiges  gutes  Werk,  wie  ich  eiuem  mochte  geben 
100  Fl?,l"der  es  nicht  bediirfte.  Aber  damit  ist  kein  Wucber  entschul- 
digt,  warum  habc  ich  es  nicht  behalten  odcr  nòthiger  gcbraucht?  Zum 
*  t     .  Wiederkavf  gchòret:  Primo  hypotheka,  ein  Unterpfand,  als  Acker, 

■afi3ti  '  Haus,  Stadt,  Land,  auf  welchem  die  Zins  gekauft  worden.   Dcnn  was 

.     :  **  nichts  triigt,  das  kann  nichts  zinsen.   Und  wo  das  Unterpfand  verdirbt 

oder  ira  Krieg  von  Feinden,  als  Turken,  verloren  wurde,  <ia_vexlieica 
K„ —  s  alle  Inule  <las  Ihrc,  dcr  Kiiufer  und  Verkiiufer.    Daruin  anf  bloss 

«S^lduLiicld.  ala.  auf  luiudcxl  (oder  wie  viel  dess  ist)  GuTdenj^inf1 
U n t eri>f a n d  a u >zv.d ru e  k  t  unii  genaunt,  fiinf  oder  melir.  ia  aneli i  l  GuJ 
tlcii^AÙi"  '*  .Heller  uiImik-'u  ist  Wu.cher.  Sfciimfo,  dass  der  Kiiufer  (dei 
die  Zins  kauft)  schuldig  bleibt,  dem  Verkaufer  (der  die  Suinraa  dea 
(ìcldes  auf  sein  Gut  nimmt)  wiederum  die  Ablòsung  der  Zinsen  mit 
gleicher  Suinme  zu  gestatten,  wenn  er  kann  odcr  will.  Daruin  wann 
der  Kiiufer  ihm  vorbchUlt,  die  Summa  seines  Geldes,  damit  er  die  Zins 
kauft,  wieder  zu  fordern  iiber  elns,  zwei,  drel  u.  s.  w.  Jahre,  welches 
die  Ju  risten  heissen  repetitio  sortis,  das  ist  auch  Wucher,  ein  recht  Hur- 
kind,  denn  es  will  zugleich  ein  geliehenes  Geld  (das  man  wieder  for- 
dern roag),  und  doch  auch  ein  Kaufgeld  sein  (das  ich  nicht  mag  wieder 
fordern  nach  der  empfangcnen  Waare).  Wlewohl  man  hier  will  dispu- 
tiren,  wenn  der  Verkaufer  von  ihm  nel  ber  die  Wiederfordcrung  begehrt 
oder  bewilliget,  als  der  es  nicht  liinger  will  verkauft  haben,  welches 
seltsam  ist,  und  darf  wohl  gut  aufsehen,  dass  nicht  ein  Schcin  sei  an 
Licht."  (Brief  an  S.  Wcller.  A.  1543.  Luthers  sammtllehe  Werke, 
Frankf.  a.  M.  u.  Erlangen.  P.  LVI.  p.  LVIII.  sq.)  Cf.  Grosser  Sermon 
vom  Wueher.  A.  1519.  Odp.  Hai.  ^  ìyiO — lOlft. 

Chemnitius:  „Multa  et  varia  de  usura  disputata  sunt.^TQuidam 
enim  conteuderunt,  societatem  politicam,  quales  nunc  sunt  res  huraa- 
nae,  non  posse  consistere  sine  usuris;  ideo,  si  constitutiones  politicae 
in  exlgeudis  usuris  serventur,  posse  id  Aeri  sine  laesionc  conscientiae. 
Alii  vero  nomine  usurarum  omnes  legitimos  contractus  rescindunt  et 
honcsta  lucra  damnant.  .  .  Constituendum  est  ex  certis  et  perspicuis 
Script  urae  testimoniis,  usurjiiiijionjis^c. reULjìer  se  p»;t  suosjenere.iip- 
miUlj  uee  ita  mediani,  ut  eji  uìu  ye.1  abusu  judicetur,  ilffiòTfe ratio  quj- 
deui  xTobctur,  e  x  ce  s  s  u  s_  y  e  ro_tan  t  u  i  n  _  damile  tu  r  ;  seti  c.s>-i'  i|ì|M£jLM 
*j}iTnUdH' "g" "- r"  " ' i'iil "Jj  vjtio|àt|ui  et  djimnatfim.  Multi  eiuu^offitant; 
sieut  iu  reliquìs  Ifgitinus  c<mtfaetihus  InulITìn  excessus,  vitia  et  abusus 


damuautur:  ita  ellam  moderatati!  usurani  non  esse  peccatuin, 
tutu  exeessum  da,muari.  .  .  Nunc  vero  tantum  illum  praetextum  rerao- 
'veliTnTusj  quasi  Scriptura  probet  aliquam  usuram.  Et  primo  dicemus 
de  loco  IM^^i^fl-  •  •  Deus  in  Veteri  Testamento  fu^  et  Lheolp- 
«■-*  ^/f.-.t»«,i»'v  gus  qt  ìfMyiniatoj  Alibi  enim  tradit,  qnomodo  serviendutu  sit  Deo  in 
justitia  et  sanctitate  coram  ipso.  Alibi  vero  prò  externa  Bocietate  vltae 
civilis  in  republica  Israelitica  certas  quasdam  politicas  constitutiones 
pracscribit  isti  populo.    Hoc  est,  slcut  vulgo  loquimur,  tractat  de  iure 

)nscientlagrin 


ordinat  forum  noliticum  et  forum  coi 
Fglbus  autem  politicis,  quas  Deus  populo  Israel  dedTt,  non  semper 
justitia  et  sanctitas  conscientiae  coram  Deo  praescribitur;  sed  sunt  ac- 
commodatae  ad  conservationem  externae  et  civilis  societatis  in  Illa  poli- 
tla,  prò  conditione  ingeniorum  et  morura  istius  populi,  cui  Deus  ipse 
trlbult  epitheton  durae  cervicis.  Quia  igitur  leges  forenses  Deus  prae- 
scribebat  politico  magistratui ,  quae  vitia,  quibus  clvilibus  poenls  pu- 
nlenda  forent,  vidit  fieri  non  posse,  ut  effrenata  hominum  malitia  ex 
toto  compesceretur  poenls  civilibus  per  leges  politicas.  Ut  igitur  In 
socletate  civili  istius  populi  pejora  vitarcntur,  minora  quaedam  mala, 
non  quidem  approbavlt,  sed  forensi  et  politico  fine  toleranda  permlsit 
hactenus,  quod  per  magistratum  civilem  non  puniebantur.  Ita  Exod. 
21,  21.:  ,Qui  servum  mi  imi  percusserit,  ut  inde  moriatur',  non  punitur 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO 


363 


ci  vii  iter  tanquam  homicida,  sed  non  ideo  in  conscientia  coram  Deo  ex- 
-  cusatus  erat.  Sic  llbellus  rcpudil  et  usurae  erga  extraneos  in  foro  po- 
litico relp.  Israel  pernii  ssa  sunt  hactenus,  quod  a  magistrata  civili  non 
pnniebantur.  Quia  vero  Judael  de  forenslbus  il  IN  permissionibus  indi- 
cabant,  sicut  de  praeceptls,  quae  informant  consclcntiam  coram  beo, 
hoc  modo:  Deus  in  lege  Mosls  permlttit.  Ergo  probat.  Ergo  non 
pugnut  cum  voluntate  Dei.  Ergo  etiara  in  conscientia  coram  Dco  valet. 
Deus  igitur  per  ipsum  Mosen  et  postea  per  prophetas  crebra  repetitione 
tradidit  explicationem,  promlssloncs  illas  intelllgendas  esse  politice, 
non  theologice,  In  foro  civili,  non  in  foro  conscientiae,  coram  magi- 
strata non  coram  Deo,  quasi  ideo  coram  Dco  non  sit  peccatum,  quia 
a  magistrati:  non  punitur.  Ex  hoc  fumiamento  recte  potest  suml  ex- 
plicatio  sentcntiac  Deut.  23.  Deus  enim  tanquam  legislator  in  pollila 
Israel,  pracscribens  magistratul  forraam  extcrnac  disciplinae  custo- 
diendae,  quae  fiagitia,  quibus  civilibus  poenis  (quantum  quidem  per 
politica  judicia  Aeri  potest)  coèrcere  debeant,  quia  judicium  magistra- 
tus  et  judicium  Dei  non  consistunt  in  aequalibus  gradibus,  quae  slne 
roajori  societatis  politicae  detrimento  coérceri  non  possuut,  perralttit, 
ut  tolerentur;  non  tanquam  quae  bona  sunt  coram  Deo  in  conscientia, 
sed  fine  et  modo  politico,  ne  civiliter  puniantur.  Ita  civiliter  permisit 
usurarti  erga  extraneos,  ne  erga  domestico»  ttdef  exerecretur.  Ne  vero 
Illa  permissio  traheretur  in  foiuin  conscientiae  coram  Deo,  saepe  rc- 
pelita  inculcatione  Deus  generaliter  et  expresse  atrocibus  verbis  usu- 
ram  damnavlt.  Haec  explicatio  ostendit  causas,  quare  in  prophetis 
totles  repctlta  sit  reprehensio  usurarum  verbis  atrocissimi».  Hoc 
modo  usura  in  Veteri  Testamento  permittitur,  sclllcet  civiliter;  dam- 
natur  autem  theologice,  In  conscientia  corani  Deo.  In  Novo  vero  Te- 
stamento haec  distlnctio  clarius  et  manifestili»  tradita  est  ab  ipso  Filio 
Dei.  Quia  enim  duae  potissimum  extant  pcnnlssioues  in  Veteri  Testa- 
mento, quae  ita,  sicut  dictum  est,  depravabantur  a  Pharisacis,  de  repu- 
dio scll.  et  usura  :  Chrlstus  utrique  permissioni  opponit  perpetuara 
regulam  justitiae  in  Dco  Mutili.  5,  32.  42.,  item  cap.  19,  8.  et  Lue.  6, 
-  v  34.  36.  .  .  Atir^  ita  interpretabantur  :  Quia  Moses  in  legibus  de 
mutuo  et  usura  facit  differentlam  Inter  proximus  seu  fratres  et  extra- 
neos, ideo  voluntatl  Dei  satisth  ri,  si  amici  tantum  officio  mutui  sub- 
leventur;  non  autem  esse  peccatum,  si  alii  usuris  exhauriantur.  Chrl- 
stus vero,  qui  mlssus  erat,  non  ut  esset  pollticus  legislator,  sed  ut 
conscientiam  coram  Deo  patefactione  aeternac  et  immotac  ipsius  volun- 
tatls  informaret,  inquit,  in  foro  conscientiae  discriraen  illud  Inter  pro- 
xlraura  et  extraneum,  quod  in  politica  socie  tate  suum  locum  habet,  non 
valere,  sed:  ,Da  omnl  petenti',  slve  amicus  sit,  siyc  Muiicus,  Et  de 
Illa  generali  dallone  mutui,  sivc  pauperibus,  sivetllvitibus,  sive  ani  iris, 
Bive  inimici»  fiat,  inquit,  in^li^^uhyjDe^|^^cl^'.  Sicut  igitur  lex  repudii 
etiam  politice  abrogata  esT,  Uà  eAneiffeiiami iiebet  esse  ratio  constitu- 
tionis  de  usuris,  sicut  ex  his,  quae  dlximus,  manlfestum  est.  .  .  Obser- 
vandum  est,  Scripturam  taxare  usurarti,  non  sicut  lex  Dei  multos  naevos 
etiam  in  sanctis  in  hac  vita  arguit;  sed  consideretur  iu  stngulis  testl- 
moniis  atròclfas  verborum,  quibus  damnatur  usura;  Deut.  23,  19.: 
,Non  foeneraberis  fratri  tuo  ad  usuram*  etc.,  sed  absque  usura,  quo  In- 
diget,  ,commodabls,  ut  benedlcat  tibl  Deus  in  opere  tuo  in  terra*  etc. 
Ergo  usurae  puniuntur  malcdictionc  Dei  in  operibus  et  ejectione  ex 
patria,  i/fta  Prov.  28,  8.  .  .  Dignum  est  autem  admiratlone,  cum  in 
hac  naturae  corruptione  avarltla  varios  praetextus  exeogitet,  quod 
etiam,  ab  ytfjniris  ^^"rihua et  philqsoj)his  et  leguinlatoribus  usura 
atroci  ter  uitniqaja  est.  Et  hoc  Tucùteniissimum  Téstfraonlum  est",  'eSth 
pugnare  jióiWantuflj^ctìutra  Scriptucani,  veruni  etiam  contra  ipsarq 
legera  naturap.  qua  in  Paulus  dicit  esse  veritalèm"  i>e!,n  Iriscriptam  cor- 
uidus  nominum.  Patres  dc-tcstaiiom-ny  usurarmi!  racte  summit  ex  set- 
timo nraecepto.  lluruu.  :  ,U»uras  riuaercrc,  aut  fraudare,  aut  raperq 
l'^ll  inf^'^f^""1*  septinuim'^WPPèp'tum  haec  omnia  pTumWD  '  ^fm- 


Digitized  by  Google 


364  PAKT.  III.    CAP.  VII. 

)ro.iiu*  :  ,Si  <iuis  usuram  accipit,  furtum  facit:  vita  ergo  non  vlvet.' 
Utaustinm  ad  Macedouium:  ,Uter  crudelior  est,  an  qui  aliquid  aufert 
ìviti,  iint  qui  usura  trucidat  paupcrem?«  Sicut  ergo  furtum,  rapina etc. 
per  se  mala  sunt  ncc  possunt  bene  fieri,  ita  etiam  usura.  Kt  quando 
quaeritur  de  moderata  usura,  eadem  est  quaestio,  an  adultcrium  mode- 
ratimi sit  bonum.  Et  sicut  magistrati!*  ottìcium  est,  rapina*,  adulteria, 
homicidia  etc.  punire,  Ita  etiam  debet  usuras  eoereore.  .  .  Ad  d^uitioz 
nevi  uturtic  pertinet:  I.  Quod  flt  in  con  trac  tu  mutui.  Exoo!  V.',  :2ò. 
Deut!  23,  20.  Et  de  substantia  mutui  sunt  liaec  quIKuor:  1.  Quando 
le*  ita  tran<fertur.  ut  fiat  acciplciiUs.  Jhitunui  onlm  inde  djeuim  vo- 
luti!, <jula  dò  meo  tl.it  tini  tu'.  '  2.  "  Debet  esse  <.>j[lei  uni  gratuli  ùul;  alias 
eniin  esjict  YcT  Ycnditio  vel  locallu.  3.  Datur  uotestas"  u tendi  mutuo 
Upn  in  perpetuimi,  sed  ad  certuni  temjmj* :  alias  eiiiiq_essct"donaU°- 
4.  Additiir  obliquilo,  ut  resi ituatur,"  non  quidem  eadem  rcs  numero, 
sed  alia  eju>Uvm  vel  jgencri»,  vel  quanliUlis  et  ae^OiuajjutiJ^  Psal. 
,t  q  .  .  -  w/  37,  21 .  :  .Peccai or  mutuo  accipit,  et  non  solvit'  etc.   Kt  quidem  de  jure 

_  periculum  sortis  pertinet  ad  accipientem,  ut  si  vel  casu,  vel  furto,  vel 
t,U<  flTn>nd!o~ìiniitt»tur.    If.  Ad  "definitiohein  usurae  pertinet,  quod  «/fra 
./    ,     >              /         rfxtitlUiiini  m  sortis  aìi^ìtidj  vpì  parto,  rW  iuteutione  interveniente^'* 
"''/   /'  "ss  "  **~y  — **v  "Ihdc  chim 'ròcat ii r  »"V3"0  et  7V2*^J,  sicut  supra  rtlcTOm  e 
 ^         v  /  .  _«->    III.  Quando  ultra  sortem  alimiid  éxiiritur  urouter  mutuo  datar  necutu 


-e  -c^    „  -/ J  Quando  ultra  sorti- m  aliquid  exhntur  pronti r  mutuo  datar  peruniae 

...  r,  ì  ^"V^"''1^"' '^^^  compi  ii <:itio  ejus, 

;v*  &£<f.  quod  interest,  quando  WoTfnrTITtf'acem  causam  damili  dedit,  non  est 

usura.  Item,  quando  debitor  usu  inntuae  peeuniae  vel  damnum  ali- 
quod  evasit.  vel  lucratus  est  aliquid,  et  intelliirens,  se  aratitwìinix  erao 
obiettimi  esse  ad  antidora,  aliquid  creditori  ultra  sortem  dol^TrTTTÌ.' si 
absour  uactu.  ,  sartfyat-  et  i>,trn(ion,-  usurar^  accinlat.  non  est  n>ura.  .  . 
Quando  ("nri>tu>"Ylieit  :  j^hMìn^U-spiTantos',  kyxfit  partimi  et  in!?ntio- 
nnnj  quod  alias  non  esset  mutuo  daTtinis,  nisi  sperarci,  aliquid  ultra 
sortem  se  recepturum.  Accommodanda  est  detluitioad  usuin  in  explica- 
tionc  qnacstionum,  quae  de  hoc  negotio  multae  et  variae  proponunlur. 
Et  ex  detlnitionibus  <|iiidem  fundamentii  dijudicationum  recto  petun- 
tur;  seil  saepe  accidit,  quod  explicatio  quaestiouum  non  ita  expedita 
et  cuivis  obvia  est,  ut  ex  nudis  (letiuitioutbUfi  a  siinplicioribus  primo 
sta  ti  in  iutuitii  extrui  possi  t.  Aniinadverti  i^itur  et  observavi  in  Luthero 
metliodum  quandam,  (pia  u>i  postea  Aepinus  et  ftrmtiìu  piane  et  per- 
spicue cxpliearunt  liane  doctrinam.  Et  iodico,  inde  rectissime  posse 
peti  et  sumi  veram  et  solidali!  explicationem  omnium  qnacstionum 
hujus  generis.  .  .  Script  uni  distribuii  gciius  hunianum  in  aìiquot  ordi- 
ne*, et  stagnila  attribuii  certos  contractus  seu  modos  couimuuicatio- 
num.  Primo  enim  sunt  mtndicL  qui  nec  pccunjani.  nc_c_rx>,  ncc  operas 
habeut,  (pianini  comuniraTiolTe  aliquid  posslnt  aequirere;  ut  Lazarus 
Lue.  li'.,  20.  Actor.  3,  2.  Lue.  18,  3">.  Job.  8.  etc.  Jam  einptio  est 
contractus,  qui  J)eo  probatur;  si  Igitur  dives  Eazaro  offerat  rerum  sua- 
runi  cominuuicationcm  per  emptiODCm,  vel:  Si  dederis  aut  feceris, 
dabo  juxta  contnu  tus  innominatos;  vel  si  mutuimi  offerat  hoc  modo: 
Si  stipulatus  fueris,  te  sortem  redditnrum,  dabo;  haec  certe  non  legi- 
tima  coinmunicatio,  sed  illusio  esset.  Et  contractus  illi  Ileo  non  pro- 
bautur,  sed  est  disertinoti  personaruin.  Non  cniui  instituit  Deus  emp- 
tionem,  ut  cimi  mendiciH  exerceatur,  sed  talium  iuopiani  vult  sublovarl 
largittone  eleemoggnarw* .  2.  Sunt  quidam,  qui  necjre^  nec  pccuniam 
Kabenti  yd  pose* uì^  ppefan  graestarp,  hihiFIT1'-  uujotiari;  sicut "\3S9^ 
2.'»,  35.  textus  piileherrime  fiiquitr^Si  (U» press us  fuerìf  fThter  et  manus 
ejus  nutaverit'  etc.  Manum,  inquit,  habet,  seoTTrepressani  et  nutantem 
paupcrtate,  ut  non  possit  operas  seu  labores  suae  vocationis  exercere. 
Illuni,  inquit  textus,  debes  apprehendere  et  su  sten  tare  prillo,  quam  ad 
extremam  inopiam  seu  mend'uMtatem  rediaatur.  Sed  unni  empitone,  vel 
permutatioiK  illud  debet  lleri?  i'eite  Seriptura  dicit  esse  attonuatum 
et  nutantem.  Nnm  <l<  rmosynis?  Respondet  l'aulus  2  Thes.  8,  12.: 
,Qui  potest  laborare,  debet  proprium  panem  manducare.*    Et  1  Thes. 


Digitized  by  Google 


de  lege  et  evangelio.  365 

*  a 

4,  12.:  ,«>/^iòf  xiw'tnv  ix'ìrr.'  Huic  igitur  hominnm  ordini  Deus  prae- 
scribil  i. In iis  formas  et  modo» :  ut  vcl  opera  ipaorum  cow/fyr<1*T<r  •  nani  in 
eodem  Levlt.  25,  39.  praccipit  de  inerccnariis  et  de  scrvis,  qui  propter 
egestatem  se  vendunt  alii.s;  véì,  si  voeatio  ipsorum  eloeationera  opc- 
rarum  non  co  ni  ni  od  e  patitur,  ut  officio  muQltionis  subleventur.  Et  -  .*/_r 
iilud  oflfiUm  Dgm  yult,  esse  <jr<itni([nn.  ne  K  qui  sublevari  debet,  op- 
priraatur  et  exhauriatur.  3.  Sunt,  qui  Dei  benedictiouem  AflikiiLeLca 
•et  f acuitale  a.  onibua  acf/uirerr  et  tueri  poasunt  yitae  necessaria.  Quia 
vero  etiiitn  divitibus  Deus'non  ita  omnia  contulit,  ut  possint  care  re 
contractibus,  vult  igitur  etiam,  ilio»  consociatos  esse  reliquis  homini- 
bus  legitimis  illis  commnnicationibus  et  coramutatiouibus  in  societate 
civili.  Manifestum  antem  est,  cum  hoc  ordine,  si  qua  nostra  vel  re  vel 
opera  Indigent,  non  faciendam  esse  communicationem  per  eleemosynas. 
Et  quando  Scriptura  praecipit,  ut  egentes  et  attenuatos  gratuita  muta"-  ,t 
tione  sublevemus,  ostendit,  non  praescriptutn  esse  lioc  oltìcium  propter 
illos,  qui  per  se  nbundapt.  Hu.ic,igitur,  ordini  propositi  sunt  reliqui 
legitimi  contractus,  ut  ^njdU},  l&òmu,  tu'niintàtiy  etc.  Haec  adco  sunt 
manifesta,  ut  etiam  exTegeiiaturae  intìTligautur.  Vo)ui|  euiin  Deujf 
inter  ornile*  QflUaM  bOmifllUB  BMC  Ulem  BaUUnaaltttkMMHB,  al. .sil.niltr 
^uciajjo,  sicut  in  capite  de  contractibus  dietimi  est.  .  .  Quidam  notante  /v„__r"£a*.V  «  v 
usurarti  videri,  et  pauperibus  petentibus  non  dant  mutuo,  sed  mcrces  ^  h 

BaMdttMBBBBteJMaaa  .«oliitiunis  giriti*  just,,  wlunt.  Hi  blandiuntur  '•  ~J  f*  J/V'/' 
sibi,  quia  non  exercent  usuram. Sed  nia:;is  opprlinunt  et  exhauriuut  .  V  -  ^J._J^c- 
proximum,  quam  usuris.  Et  Paulus  dicit:  .Vlndex  est  Dominu.s  de  bis 
omnibus',  1  Thes.  4,  fi.  .  .  Si  taliH  mutuo  det  diviti,  qui  usu  alieni  aeris 
potest  lucrum  facere,  et  paciscatur  atiquid  ultra  sortemi,  cum  quidem 
alter  sine  suo  incommodo  et  detrimento  possit  reddere,  et  alter  inde 
sustentationem  suam  habeat,  num  bona  conscicntia  id  Aeri  possit,  an 
vero  sit  usura,  quam  Deus  tam  atrociter  in  Scriptura  damnat?  ...  Si 
Scriptura  in  descrlptione  usurae  talein  constitueret  differeutiain,  quando 
in  mutuo  a  paupere  aliquid  ultra  sortem  exlgitur,  esse  pcccatum, 
quando  vero  a  divite,  esse  legitimam  et  plain  negotiationem,  tunc 
plana  essct  responsio.  Jam  vero  in  genere  et  simpliciter  dumnat  usu- 
ram et  omnem  superabundantiaro,  quac  in  mutuo  ultra  sortem  exigitur, 
sine  discrimine,  a  quocunque  accipiatur,  Psal.  15,  v.  ult.  Ezeeh.  18,  8. 
Lue.  fi,  35.  Quia  igitur  Deus  juxta  verbum  patefactum  judicat,  certe 
conscicntia  non  potest  certa  esse,  si  absque  manifesto  verbo  Del  ipsa 
sibi  talein  differeutlam  flngat.  Qualescunque  enim  exeogitentur  ratio- 
cinationes,  semper  obstrepent  generale»  lllae  senteutiae:  ,Qui  pecu- 
niam  suam  non  dedit  ad  usuram'  etc.  Quod  vero  in  quibusdam  testi- 
monio pauperum  tlt  menilo,  eadem  ratione  flt,  sicut  iu  quinto  et  septirao 
praeceptis  plerumquc  nominantur  viduae,  pupilli,  pauperes,  ne  illis  in- 
fera! nr  Injuria.  Sed  Inde  non  sequitur:  ergo  injuria,  quac  flt  conju- 
gatis,  adulila,  potentibus,  divitibus  etc.,  non  est  peccatum.  item 
officium  mutui  praecipitur  praecipue  propter  pauperes  et  egeutes,  ideo 
eorum  etiam  flt  meutio  In  testimonlis  Scripturae.  PtMftMPPI  n4  d',  ('"'_•  3F 
tionem  i  t  su b ut  a n tùnnjn udii  jjfrtinrl^ut  sit  ojfieium  gratuitum  ri  yuod  r$- 
cipieim  oblif/atur^jUJi^iiLlil11  f'ttitum  itimi  tu  gen?re~  wu  mtanli{a]j>.  Ergo 
quahao  rnuluaus  paciscitur  aliquìfl  Wru"soru-m,  hoc  flt  contro  naturam 
contractus  mutui;  igitur  non  valet.  Quodcunque  autem  nonien  ci  ira- 
nunavux»  quando-  jus  repcicqdac  g.Qjt is. j 1 i  a  i  n  •  t  p  e  t  n  •  s  crcditorcin,  est 
ve  rum  nnuimm.  <JEt  quicquid  in  ni  ut  u  o  '  uTT  HL  s  "  rfe»i~  e  x  i  g  i  t  u  rj  e  si 
usura.  Et  ScripnirlPIffco  géTTcrìiIi'ter  "proli mei  usurànTp*qTila  1ii"t?ont- 
IttnTnf^tione  societatis  politicae  non  vult  omnia  esse  venalia,  sed  vult 
<iuaedam  officia  esse  gratuita,  quae  certe  deformantur  et  depravantur, 
«piando  vel  tanquam  venalia  venduntur,  vel  tanquain  mercenaria  locan- 
tur.  Et  si  Scriptura  ^oncederet,  in  tnuuiu  erga  divitc*  ì^ypim  i-v^r. 
cere,  cito  et  facile  graAujium  otlleium  inutili  abolcretur.    Ne  igitur 


^berélTTgrrtefTCTa^^  stmplìciter  et  in igry  damnat 

usTIram!    Kiim  fgltu'r  éTaTTgcTTTTiii  jnlnity  ut  1U  Uill  oAsu,  de  quìTHlTnc 


Digitized  by  Google 


366 


PART.  III.     CAP.  VII 


fi'/-4 


quaerimus,  alter,  qui  non  est  attenuatili?,  mea  pecunia  ita  utatur,  ut 
cum  meo  datnno  locupletetur?  Hoc  certe  non  jubet,  sicut  manifesta  est 
sententia  2  Cor.  8,  13.    Duo  igitur  jam  constltuta  sunt  :  1 .  Quod  in  hoc 
casu  liomìnibus  tertii  onlinis  non  debetur  gratuita  communicatio  cura 
(lanino  alterius.    2.  Quod  propter  oflìcium  mutuationis  supra  sortcm 
/   .  ,  j,  „  lucrum  -vi^.-r.-  i|w  «  p.'M1|u.rihti|V|  ibM!  il.iìvI^^  Vy^i     Usura  enim 
•y^4AAy.<-   generallter  datnnata  est,  ut  in  nullo  casu  bona  conscientia  cxerceri 
/      possit.ZrQuid  igitur  faciet  is,  qui  ad  sustinenda  reipublicae  onera  et 
//  '  fl>*w  -•/,  tolerandos  sumptus  oeconomicos  usu  suae  pecunlae  non  potest  carere? 

Respon-iio  manifesta  est  ex  fundamentis  supra  monstratis.    Sunt  enim 
/  /  t  '  j)  J  '  J  '  '      multi  ahi  lesiti  mi  contractus,  qui  iu  Scriptura  approbantur,  lllls  imitar 
J •  '»  —  utatur.  Sed  Inquit  :  Non  possum  exercere  negotlationes  emptionls,  loca- 
tionis,  permutationis  ctc.    Kespondeo:  Qui  legitimos  illos  contractus 
{ugjt,  hoc  imininrt  nubi  labor>-s  et  pendila lfuu.liiltls^ct, rswHjìIac'rTt 

'  aliam  r:iti,,M,.m  fTrriltMr,.m    qnm>  tniimrj  pini  lnhgp»  et  nullo  CUIU  perl- 

cuU)_(<)iijuju;Ui-i»it,  is  peccai  coutra  ilut;trinaii>  de  commui 
rerunun  sucklali:  civili.,  RcLHila  enim  ns\t  u^bi  noi  lucia  IH  i 
'Z>  /  ,  t  tu  '/  ,'  "        gxerceatur  caritas,  al  iiuic  certe  non  convcnit,  ut  alil  tantum  labore» 
3  J/f  sutx'anl  etLperlciHa  sustlneant,  tu  vero  oclosus  et  Indemnls  allorum 

laboi  ibus  et  perieulls  sflfclherls.    Sed  si  sit  valetudinis,  voi  aetatis,  vel 
conditionis  (ut  in  viduls,  vel  qui  privatis  sumptlbus  rempublicam  ge- 
runt),  vel  imperitiae,  vel  alia  honesta  ratio,  approbatl  sunt  legibus 
H-sq  '  etiam  alii  quidam  contradM,  ut  qui  babent  pecuniam  et  non  possunt 

,  *-rrC  t\bj  ipsi  negotiari,  possint  honesto  et  legitimo  usu  pecuniae  acquirere,  nude 

se  sustcntent,  scilicet,  contractus  rrdemptionis  et  societatis."  (Loc. 
Theol.  II.  fol.  158—166.)  6t^,jU-^i  jÙC^Jty 

c)  Vid.  nota  c.  ad  §  VI. 

d)  Excluso  otio  ac  prodigalitate. 


§  14. 

Octavum  proìtibet  falsum  testimonium  atque  omne* 
mendacium,  quod  adversus  proximum,  in  judicioto  aut 
extra  illud,c  ferri  solet,  omnemque  infamationemd  ini- 
quam  ;  praecipit  autem,  ut  famae  ejus  consulamus,"  quoad 
possum us.  Prout  et  nostrae*  famae  cura  sic  una  nobis 
commendatur. 

a)  Juxta  notam  a.  ad  §  10. 

b)  Qua  rntione  non  8olum  tedi*  falsus,  sed  et  odor  injuste  accusans  ; 
reus  contra  conscientiam  negans;  advocatu*  malam  causara  defendens, 
vel  bonam  artibus  malis  propugnans;  jvdex,  non  satis  cognita  causa, 
aut  secundum  affectus,  sententiatn  injustara  ferens  etc,  peccant. 

c)  Quando  vel  finguntur,  vel  fìcta  ab  aliis,  aut  incerta,  cupide 
audiuntur  et  latius  gparguntur,  quae  detrirneutum  famae  alterius 
afferunt,  vd  cum  ex  adverso  laudani  w  r  aut  commendantur  indigni. 

d)  Convicia,  jtxii  mordentes,  carmina  aut  libelli  famosi,  etiamsi, 
quae  de  altero  dicuntur,  vera  fuerint.  Imo  et  judicia  sinistra  de  altero 
contra  leges  caritatis. 

e)  Non  solimi  libenter  praedicantes,  quae  in  laudem  ejus  cedant, 
verum  etiam  abstinentcs  ab  iniquioribus  suspicionibua;  aequiurem  in 


Digitized  by  GooqU 


DE  LEGB  KT  EVANGELIO.  367 

tem  iuterpretautes,  quae  dubia  sunt;  errores  et  iofirniitates,  quoad 
t,  tegentes  aut  exeusantes,  atque  emendationem  ejus  sperante* 
eamque  procurantes  fraterne  illum  compiendo,  aut,  ut  ab  aliis  corri- 
piatur,  efficiendo. 

f  )  Nani  ut  alias,  ita  et  hic,  *e  qui&que  diligere  jubetur,  et  sic  pro- 
ximum;  juxta  not.  c  ad  §  VI. 

§  15.  u 

Nona  et  decimo  praeceptisB  concupiscentia  inordinata 
domus,  uxoris,  servorum,  jumentorum  aliorumque  hono- 
rum proximi,  non  solura  qctualis,  ad  quam  delectatio  ac- 
cedit,  verum  omnis  omnino  prokibetur;b  ex  ad  verso 
autem0  plena_  et  constans  desiderioruni  atque  inclinatio- 
num  nostrarum  circa  ea,  quae  sunt  proximi,  rectitudo 
et  puritas  requiritur. 

a)  Quae  quidera  pracccpta  recte  nostrates  didinguunt:  prout  in 
Esodo  vocabulum  i^ogn  bis  positum  extat,  ut  verbo  prohibendi  repetUe 
formali tn  dito  praeceptà  tradi  iutelligas;  in  Deuteronomio  autem  eap. 

)t  5,  9*.  semel  adhibetur  verbum  "nrann,  semel  etiam  ejus  loco  substitui- 
tur  vox  nj»nn,  Bcilicet  quod  non  soluta  coocupìsceatia  attuali*  cuni  de- 
lectatione  conjuncta,  sed  peculiariter  ipsa  concupiscentia  prava  in  actu 
primo  spectuta  cum  suis  motibus  primis  prohibeatur;  hi  quidem  forni  ft- 
liter,  expresse  ac  dirccte,  Ma  vero  virtualiter.  implicite  et  indirecte. 
Prout  èttaro  certum  est,  inordinatos  concupiscentiae  actus  aut  motus, 
qui  in  postremis  praeceptis  formaliter  prohibentur,  in  prioribus  prae- 
ceptis  implicite  esse  prohibitos.  Vid.  b.  Mua.  Tract.  contra  Steng. 
P.  HL  cap.  VI.  p.  593.  594. 

b)  Ne  tape  certuni  est,  declarari,  quod  sit  contra  legem,  neque 
adesse  aut  locum  habere  debere  pravam  illam  concupisceutiam.  quo 
sensu  prohiberi  recte  dicitur;  quamvis,  si  connatura  illud  babituale 
malura  spectes,  quod  jam  adest  inevitabiliter,  arcumri  potius  ac  damr 
nari,  quam  prohjberi  videatur.  Vid.  b.  Mtuaei  Tr.  contra  Stenger. 
PTllI.  cap.  VI  p.  594.  Conf.  b.  Chemn.  L.  de  Lege  cap.  II.  sub 
initium,  et  Sect.  de  Praec.  Nono  et  Dee,  ubi  frequenter  monet,  accu- 
$ari,  argui,  taxari  coucupisceotiam  originalem,  ut  intelligamus,  prae- 
eipuum  finem  legU  (post  la  pan  m)  esse,  ut  agnitionem  peccati  patefacuxt,  et 
aceuset  no»,  quod  confonnitatem  illam  cum  lege  non  fiabeamus  ;  quae  sunt 
verna  p.  24. 

c)  Vid.  iterum  oot.  a.  ad  §  7. 

§  16.  * 

Lex  ceremonialis  est,  quae  sacri  fida*  et  tUUA  fllfo8 
sacros,b  in  populo  Dei,°  habito  respectu  ad  Messiamd  ven- 


Digitized  by  Google 


368 


PART.  III.     CAP.  VII. 


turum  ejusque  officium  et  beneficia,  celebrandos,  una 
cum  personis*  et  rebus*  eo  pertinentibus  praescribit  cumg 
vi  obligandi. 

Gkrhardus  :  „Cum  lex  morali»  tanto  a  rcliquis  secernatur  discri- 
mine, accurate  observandum  erit,  quae  mandata.ad,  legiim  mqralem 
pertineant,  quae  vtrro  sinj  tantum  npr^mniilnli:!  et  fnri'nshi-  Trad*untur 
autem  duo  potis.slrauiu  K/urr/pia,  quibus  deprehendl  ac  investigar! 
istud  possit.  Priug  est  lumen  liburne  in  notiti!»  nobtseum  nati»  adhuc 
reliquum.  Quaecunque  euim  conveniunt  cum  notitiis  naturalibu»,  in 
creatlone  mentibus  bominum  insitlset  post  lapsum  ^nrù  ^/,»"c  »ulhiir  r«>- 
liquis,  ea  pertinent  ad  legem  moraiem.  Sic  honor  parentum  a  sanio- 
ribus  ethnlcis  comprobatur  et  cum  ipsa  naturae  lejje  cpngrult.  Noti 
sunt  Euripidi»  versiculi: 

'/"",.'  '^tò/rtf  òt  mfef  TtKÓvraf  tv  jStu  atjp*et^ 

W  tori  koì  tùv  Kaì  Ùavùv  Òtoig  fi?**. 

Quisquls  in  vita  sua  parente»  colit,  hic  et  vivus  et  defunctus  diis  carus 
est.  Ergo  praeceptum  de  honore  parentum  est  morale.  Posterius 
Kptri/iuov j^tt  fom&n  QKSLiiSIS  in  explicationc  Mosis  ac  prophetarum, 
praesertim  vero  Christi  et  apostolorum  in  N.  T.  propositum.  Cum 
enim  notitiae  naturales  per  peccatum  valde  obscuratae  trini,  ideo  lumen 
naturae  ad  dijudicationem  hujus  rei  non  satis  clarum,  sed  accedat 
oportet  lumen  gratiae  iu  concionibus  prophetarum  et  apostolorum  no- 
bis  nccensum;  ideo  additur  haec  regula:  quae  Moses  et  prophetae 
ostendunt  pertlnere  non  tantum  ad  Israelita»,  sed  ad  omnes  gente»,  ea 
sunt  legis  morali»  praecepta.  Sic  leges  de  reverentia  sanguiuìs  in  con- 
jugils  observandas  ad  legem  moraiem  pertinere,  colligitur  ex  eo,  quod 
Moses  diserte  addit  Levlt.  18,  24.,  propter  transgresslonem  istarum 
legum  Cananaeos  a  Deo  punlendos.  Ita  quoque  quando  prophetae  ex 
lege  contra  vltla  iuter  gente»  usitata  concionantur,  tum  certura  est, 
mandata  Illa  prohibentla  pertinere  ad  decalogum.  In  N.  T.  clarlor  lux 
hujus  notitiae  per  Christum  et  apostolo»  tradita  est;  quaecunque  enim 
in  N.  T.,  quod  ad  omne»  gentes  pertinet,  repetuntur  et  prueclpiuntur, 
illa  ad  legem  moraiem  pertinent  et  omnes  nomine»  ohligant.  Ubi 
tamen  haec  exceptlo  observanda  est,  quod  abstinentiam  a  sanguine  et 
suffocato,  itemque  circumeisionis  riturn  in  primo  ecclesiae  N.  T.  ger- 
mine  apostoli  observarint  ac  obscrvari  jusserint  Act.  15,  29.  16,  3. 
21,  26.,  noq  quod.  ad  legem  moraiem  et  ad  omnes  omnino  onmUnji_tem- 
porum  et  locorujn  "chnstittnoa~ea"  pertinere,  existlumveriut,  sed  ut, 
,sjltiaqog^Hdaicg_cunLÀQ^  neve  intempestivo  chrlstia- 

nae  UbcrtatTs  usu  inflrmis  sondai  uni  proeberetur.  hoc  est,  ne  animi 
Judaeorum~aU  Christum  ccuiyersijrjun jilml ienarentur  ac  viuculum  con- 
cordiac  inter  converso»  ex  Judaeis  et  gcutìbus  "o!lsrumperetur.  1,'jra- 
nwt  in  C.  15.  Act.:  ,Suflbcatum  et  sangui»  erat  qulriem  licitus  cibus, 
sed  propter  amicabilem  societatem  scriptum  fuit  gentilibu»,  ut  absti- 
nerent  a  talibus,  sicut  frequenter  contingit,  quod  aliquis  abstinet  a 
cibo,  quem  scit  abominabilem  socio  suo.'  Procedente  autem  tempore 
cessante  causa  cessavit  effectus,  manifestata  evangelicae  doctrinae  ve- 
ri tate."    (Loc.  de  legibus  cereraon.  et  forens.  §  6.) 

a)  Seti  oblationes  certorura  munerum  Deo  consecratorum  ex 
rebus  vel  jnan]_Dj{itis,  cum  solidis,  v.  g.  pane,  sale,  thure  etc,  tum  liqui- 
djfi,  v.  g.  oleo,  vino,  tW  aninmtis  in  honorem  Dei  niaetanrii»  seu  ira- 
molandis;  linde  variae  sacnficiorum  species:  Iwtocauda,  sacritìcia  salu- 
taria,  eaque  vel  votiva,  vel  voluntaria;  denique  piacularia,  vel  prò 
peccato  ignorantiae,  vel  prò  noxa  aut  delieto  graviore. 


Digitized  by  Google 


9.V 


DE  LEGE  et  evangelio.  369 


m  t  k  Btt 


i r ,  ea  divlnam  institi! t 


Quinto  quaecunquc 
nem  habcant  neces.se  est. 

oblata.  Ergo  Iiabueruut^lwipaiiLJa^iUitimiem.  Stajori*  veritas  patet, 


sacri rteia  vi  Ma  offerii  litui 

AtqiJt  patriamiaruin  sacrlficia  ex  tlde  sunt 


.Non  bove  mactuto  e.oele»tia  numinn  fraudent, 
Sed  quae  pruoftautlu  est  et  si  uè  teste  Ade',  . 


B»leri  Comp.  ed.  Walther.  HI. 


24 


Gekhardus:  ,,De  Abelis,  Noahi  ac  reliquorum  ante  Mosen  patriar- 
charum sacri  liei  is  quidam  dubitant,  fucritne  de  illis  nffi»rwndU  ,hrinujn 
W^m  ?«£«Jaium  ipsis  datum,  cura  tale  *arà  prjròv  in  libro  Oeneseos 
"vIiTeaturTTx^fèssum.    Sed  enlm,  quamvis  Moses,  tot  saeculorum 
hlstorias  admiranda  brevitate  complexus,  revelationis  illius  ac  mandati 
de  sacrifici!*  offerendis  divinitus  promulgati  expressn-m  mtmtjgneiTviaoj 
faciat:  abslt  tatnen,  ut  statuamus,  sauctisslmos  illos  patrìarehas  suo 
duntaxat  arbitrio  ac  privata  intentione  sacrificandl  ritum  exeogitasse. 
Primo  enlm  hlstorla  ecclesiae  omnium  temporum  testatur,  .iftf Àfl- 
ùamoKeiat  Deo  semper  fuisse  invisa*  ac  adversas j  ecquis  ergo  credat, 
inprimo  lllòpTTWàe  eceleslaeTfore  èas^psT  pTaeiùsse?  Deut.  4,  2.  cap. 
12,  32.:  ,Quod  praecipio  tibì,  hoc  tantum  facias,  non  addas  quicquam, 
nec  detrahas.'  T.  8.  :  ,Non  factetis  singuli,  quod  vobis  rectum  vldetur.' 
Num.  15,  39.:  ,  Ym  sequantur  cogltatioues  suas  et  oculos,  post  quae 
soletta  fornicar!,  sed  magi»  memoro  pracceptorum  Del  facicut  ea.1 
Es.  1,  12.:   ,Quis  haec  requlslvlt  de  raanlbu*  vestii*?'    Es.  29,  13. 
Ma  Uh.  15,9.:  ,  Frustra  colunt  me  docente»  mandata  homtnum'  e  te. 
Idipsum   comprobant   exempla   no  n'/  nnkiac  Aaronicae.  Theraphim 
Mlchac.  ac  vitulorum  ^erohoapL    Deinde  omnes  sacrac  historiae  testa- 
tum  faciunt,  quod  misericors  Deus  per  auperabundantem  suam  gratiam 
semper  juxta  verbum  constituerit  aliquod  ezternum  et  visibile  uratiae 
*_UW  «V""?".  ut  horaines,  externo  opere  et  signo  admoniti,  eerllus  sta- 
tuerent,  Deum  ipsls  favere  ac  propitium  esse.    Ergo  et  patriarchae  ha- 
buerunt  tale  signura  divinitus  constitutuin,  quod  est  argumentum  b. 
Luth.  in  c.  4.  Geneseos.    Tertio  quemeunque  Deu^arobat  cultum  et 
respicit,  Me  ipse  Deum  auctorem  habeat  necesUrtsT^^SCriflcia  patrl- 
archarum  Deus  probavit  et  respexit.    Ergo  sacrificla  patriarcharum 
Deum  auctorem  ac  iustitutorem  habent.    Major  probatur  aphorismls  i 
illis  apostolicis  Kom.  14,  23.:  «Qujcquid  rum  Ut  ex  fide,  peccatum  est.' A 
Hebr.  2,  6.:  ,Sinc  fide  impossibile  est  peoplacere?1  "  Jam  vero  fldes  et/ 1 
verbum  tum  mand:itr^m"^»nMniss!ohls"T»:U)cnt  se  correlate:  proindell 
qulequld  flt  ahsque  _yerbo,  non  notest  fieri  ex  fide,  et  per  consequensl  I 
l)eo  piacere  nemiìt.    Minori»  veritas  est  indubitata.    Gen.  4,  4.:  ,Re- \ I 
spexTT  pf'U^'iufAbel  et  sacrificium  ejus.' . .  Idem  judfeium  esto  de  allo-  V 
rum  patriarcharum  sacriflcils.    Quarto  ex  eo,  quod  Gen.  7,  2.  SjmìMmx 
JSÙStLUT  ex  mundis  animalibus  septem,  ex  ira  mundi*  vero  bina  tantum 
m  arcam  recipere,  restissime  colligunt  Ambrosi  hn.  "lTe"Tfoah  et  arca  ' 
.  c.  22.,  Chrysost.  hom.  24.  in  Gen.  et  Theodor.,  voluntatem  Del  de  sa- 
cri llcandi  ritu  ex  hoc  mandato  ipsl  innotuisse.    T<»  fùv  r/vìc  wZvyiat 


/•"..  \ ►    <  .. 

'-7'  • 


,qula  lldes£stj£x  auditu,  auditus  aiueTTTper  verbum  Del*,  Rom.  10,  17. 
Vera  fldes  non  potest  nlsi~ex  verbo  dr'Trt,  lil'HtlU  voluntatem  suam  Deus 
re  velavi  t;  iérXo^p^aiuìai  non  possunt  conscìentias  certas  et  tranquilla» 
relinquere,  quod  Deo  probentur,  semper  enlm  cogitat  menshorainis: 
quìs  sclt,  au  hoc  placeat  Deo?  Proinde  ut  ex  Ade  aliquid  fiat,  necesse 
est  adesse  ac  praelucere  nobls  Dei  verbum;  delnde  requiritur,  ut  In 
Christina  quis  credat,  quod  per  et  propter  Ipsum  Deo  placeat.  Mino- 
ri* veritas  est  Ìf)pofof.  Hebr.  11,4.:  ,Fide  majorls  pretii  sacrificium 
Deo  obtulit  A  bel,  quam  Caln,  per  quatn  testimouium  consecutus  est, 
quod  esset  justus,  testimouium  perlilbcnte  de  ipslus  donls  Deo.'  Id- 
ipsum patet  ex  eo,  quod  patriarcharum  sacrificia  Deo  fueriut  probaia 
et  accepta,  cujus  rei  causam  Chrysust.  in  cap.  «.  Gen.  ree  te  refert  ad 
fldein  in  promissimi  Messiam,  cujus  sacrificium  i/an?iKòi  t  in  ara  crucis 
offerendum,  V.  T.  sacrifichi  praefigurabant.  Deniiju?  ratio  lniniana 
nullaiu  invenlre  vel  exeo^ituru  potuit à»*Àu)iar  inter  lh'ùm  qQI  est 
tt  Inter  exteruum  sacritìclorum  ritum. 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  VII. 


alt  poeta.   Qentilium  sacriflcla  quoti  attlnet,  ea  non  tam  ipsimet  in- 
corporei Dei  placandi  causa  excogltarunt,  quam  ex  prava  quadaui, *a*o-  *\t  jj^ 
s»?À<p  ab  Israelitico  populo  mutuati  sunt."    (L.  c.  §  14.) 

ANTITHESES. 

Quknstedtit  s:  „Antithesis  :  l.  frflBI  iflMI  J,"lnp,Tmì\{  ^ui»  ut 
praeflgurationem  Messiac  typicam  in  sacriticiis  fuctam  eo  "ortius  eli- 
dant,  naturali  ratione,  suoquc  arbitrio  nomine*  primum  ad  sacri  flcia 
Deo  offerenda  inductos  fuissc,  asserunt;  ut  R.  Levi  Ben  Gerson,  Mai- 
monides,  Abarbanel.  2.  Pontirìcù>nim.  qui  vel  ab  ipsa  naturae  lege  vel 
a  mero  naturae  Instinctu^ve^altem  a  propria  offerentium  devotlone,  >^ 
quam  ratio  dictaverit,  sacrificandi  ritum  derivant,  ut  exinde  moràTCnT~~  ' 
et  pfjpflujvm  xarriflrtj  proprie  dictl  in  omni  semper  religione  requisiti 
et  in  specie  sui  migratici  usum  exsculpant  aut,  ab  tàeka^p^aneiatc  Nn- 
men  haud  esse  alienum,  ostendant.  Sic  ThuJf1"*  F«  3.  Summae  q.  60. 
a.  5.  ad  tert.  inquit:  ,Sicut  in  statu  legis  naturae  horaincs  nulla  lege 
exterius  data,  sed  solo  interiori  instinctu  movebantur  ad  Deum  colen- 
dum,  ita  etiam  ex  interiori  Instinctu  determlnabatur  els,  quibus  rebus 
senslbillbus  ad  Del  cultum  utcrentur.'  (ìj^goiìau.  de.  Valentia  hoc  di- 
vini cultus  genus  ex  recta  naturae  incliuatlone  proflcisci,  eaque  com- 
pulsos  patriarchi,  tum  gentiles  sacrificasse,  contendlt  1.  1.  de  missae 
sacrificio  c.  4.,  cui  ófióft/om;  est  lieUarminus  1.  1.  de  mi  ssa  c.  20.  §  2. 
Idem  docet  gzcanus  et  al.  3.  Sirn^  ^KsrM^j'j^Anu^nJanjaaua.ducis^  qui 
Instit.  th.  1.  I.  c.  8.  p.  18.b.  T. TTOpp.  alt:  ,AbcI  sola  fide,  nullo  prae- 
cepto  dh  ino  adductus'  (mtijua^j^hlvj^jj^  ,i.  e.,  rationia 

rectae  solius  instinctu  I  WII^^WI^^^nWTmiuuv^T  rebus,  quas  fia- 
be re  t  in  peculio  suo,  optimis,  i.  e.,  sacrifici  Is  de  primogeniti»  pecudura 
suarum  et  de  earum  adipe.  Gen.  4,  4.  Ebr.  11,  4.'  4.  JL^fjbCjitjii  quii 
non  ullo  Del  jussu,  sed  dictante  ratione.  .  .  Cainum  et^belem  sacri- 
ficasse, judicat  In  notis  ad  4,  3.  Gen.,  cf.  eundem  ad  Ex.  15,  27.  et  1.  5. 
de  Y.  K.  Chr.  c.  8."    (L.  c.  c.  1.  s.  2.  q.  8.  f.  1004.  sq.) 

Hokmannus:  „Nicht  um  eiuem  gòttlichen  Bcfehle  nachzukommen, 
sonderà  aua  eigeneùi  Ami  <<  ibe  haben  Kain  und  A  bel  elnen  Thcil  des 
Ertrags  ihrer  Beschaftigung  dargebracht.    Sic  erwiedertcn  die  Gabe 
Gottes  mit  dlesem  vcrkòrperten  Gcbete."    (Der  Schrlftbewcis.    Der  . 
2.  Halfte  erste  Abth.  p.  140.)  A~ 


Ql'knstedtu's  :  „ Finis  ac  ut*us  legls  ccremonialis  alius  principa- 
li», alius  minus  principali»  est.  Principali»  est  tum  beneficiorum  Christi 
significano  et  adumbratio,  Col.  2,  16.  Ebr.  8,  4.  5.  10,  L,  tum  eorun- 
dem  raediantibus  sacrificiis  et  sacramentis  applicatiti.  .  .  Minus  princi- 
pali* est:  L.  commone factìo  de  peccato,  Ebr.  10,  3.;  2.  tv-ra^ta  in  con- 
ventlbus  et  actionibus  ecclesiasticis;  3.  ecclesiae  judaicae  ab  omnibus 
idololatricis  gcntilium  coctibus  distinctio,  Deut.  4,  8.  Eph.  2,  14.; 
4.  erercUium  obedientiae  erga  Deum;  5.  ministerii  sacri  couservatio." 
(L.  c.  s.  1.  th.  58—60.  f.  953.  sq.) 

Idem:  ,,Sacriflcia  V.  T.  non  tantum  peccata  Ignorantiae  et 
,'flrmltatls  si  ve  ignoranter  et  invol  untarle  commissa,  sed  et  reliquff 
omnia  vere  explarunt,  non  tamen  sua  vi  et  virtute  ncque  ex  opere  ope- 
rato seu  propter  solum  externum  opus  sacrificatorium  sine  pocnitentia 
jet  fide  offerentium  ;  sed  1 .  tvpice.  quatenus  erant  typl  et  figurae  chri-ti, 
Ugni  Dei,  prò  peccati*  mundi  immolami!  et  In  plenitudine  temporis  iiny 
[molati,  1  Cor.  5,  7.  Job.  1,29.;  2.  inutrumrntalitfr  et  orna  vice,  quatenusJ 
(ex  ordinatone  Dei  Jesum  ChristufTfTTWTnTnljcV  lio'inlTITOHS 1  peccatori"/ 
bus  proponebant,  fmctus  cruentae  HHus  obedientiae  futuracJJJis.  ottjd 
rebant  et  confltentibus  peccata  sua  et  in  futurum  Messiam  credentìbusi 
ippìleabant."  (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f.  1007.)  Cf.  supra  P.  III.  c.  2.  s.  3.' 
g  7.  p.  108.  sq. 


Digitized  by  Google 


DB  LEU  E  ET  EVANGELIO.  371 


Dorschkus  :  ,,Dlcltur  (Ebr.  9, 9.),  dona  et  victlmas  V.  T.  non  potu- 
Isse  consclentias  offerentlum  puriticare  et  consummare,  non,  quoti  non 
usus  slt  Spiritila  S.  istls  donls  victimlsquc  V.  T.  tanquam  instrumentis  '.,  't  ^  *ì 
quibusdam,  qulbus  gratta  justiflcans  et  sanctitlcans  applicaretur.  Fue- 
runt  enim  nitrii  allud,  quam  visibili»  quaedam  concio  et  propostolo  t , 
eoruui  mysterlorum,  quae  in  N.  T.  rcpraesentanda  fuerunt.  Itaque 
eatenus  habebant  vim  illam,  quam  et  verbum  audibile,  erantque  potcn- 
tla  ad  salutem,  Rom.  1,  16.  Etiamsi  enim  ratione  actus  pertinuerint 
ad  legem,  tamen  ratione  Imaginis,  sive  imaginis  in  actu,  sive,  ut  supra 
c.  8,  5.  Paulus  loquitur,  ratione  v-oihiy(uin^  ad  evangelium  respicie- 
bant,  ab  eoque  strlcturas  quaedam  accipiebant  justlflcas,  sed  propterea, 
quod  In  ipso  hoc  sue  ri  licioni  in  et  donuriorum  apparatu  et  corpore,  ut 
sic  dicam,  non  fuerit  ista  virtus,  qua  conscientiis  sauciis  succurri  po- 
terai."   (In  ep.  Paull  ad  Ebr.  commeutarlus.  1717.  4.  Ad  Ebr.  9,  9.) 

A  N  T  I  T  II  E  8  E  S. 

Antithesis  1 .  Sodnianorum.  imprimls  Soeini,  et  2.  Grotit  socinl- 
zantis,  vid.  supra  p.  10*). " 

Luthardtius:  „Durch  das  Gesetz  wurde  eine  priesterliche  Mitt- 
lerschaft  und  stetige  Versohnungsordnung  gestiftet,  welche  den  gan- 
zen  Cultus  durchdringt,  da  der  Mensch  nie  ohne  vorangegangene  Sùhne 
Gott  soli  uahen  diirfen.  Dlese  Siihne  und  Versohnung  wird  im  Opfer 
nicht  bloss  abgeblldet,  sondern  vielmehr  raittelst  desselben  vollzogen  ,     *  *~ / 

—  aber  nwr  eben  filr  da^_ UttukwLbch t \  nicht  fUr  das  innerlieh  penUnliche    *~-r  /       '  •  ■  h--». 
Verhàltniss  zu  Gott  (Hebr.  9,9. 13.~ÌT.  10,  3.  4.  a^M^H  III.  1,  45.)."   r  '/-.  J.  V 
(Compend.  der  Dogm.  Dritte  Aufl.  1868.  p.  171.)  ,      * J* 


b)  Quo  pertincnt  ipaa  sacramenta  V.  T.,  quatenus  ut  ritus  ex- 
terni; lege  divina  sanciti,  trequentari  debenant.  Conf.  b.  Qerìutrct. 
L.  XVI.  de  Legg.  Cer.  et  For.  Sect.  II.  §  11.  (De  quorum  requi- 
sitis  et  admini8trandi  ratione  infra  peeuliariter  dieemus.)  Praeterea 
festivitate*,  inauguratione*,  lottane*  et  purgatione*  variae. 

c)  Cujus  etiam  notae  discreti vae  ab  aliis  gentibus  esse  ista  de- 
bebant. 

d)  Sic  enira  dicuntur  umbra  futurorum  (non  certe  ex  accidenti, 
sed  ex  ipsa  intentarne  auctoris).  corpus  atttem  (veritas  et  complemen- 
tum  rerum  per  umbras  legis  praefiguratarum)  dicitur  Cliristus,  aut  in 
ipso  Christo  quaerendum,  Col.  2,  16.  Qua  ratione  etiam  Ebr.  10,  1. 
dicitur,  legem  nmbram  habere  futuronim  honorum,  non  ipsam  imaginem 
rerum,  aut  res  adunibratas  seu  repraesentatas.  Et  pulchre  Auaustinus 
h.  VII.  de  Civ.  Dei  cap.  XXXII  :  Sacra,  sacerdotia,  tabernacufum  sive 
trmplum,  altaria,  sacrificio,  ceremoniae,  diesfesti,  et  quicquid  aliud  ad  eam 
servitulem  pertinet,  quae  Deo  debetur  et  Graece  proprie  latria  dicitur,  ea 
significai»  et  praenunciatk  sunt,  quae  propter  aeternam  vitaìn  Jidelium  in 
Chnsto  et  impleta  credimus,  et  impleri  cernimm,  et  implenda  cvnfidimus. 
Conf.  h.  1.  P.  HI.  cap.  II.  §  7.- 

e)  Nam  et  de  summo  sacerdote  et  sacerdotibus  reliquia  et  mini- 
stris  sacrorum  de  tribù  Levi  constitutiones  divinae  extant. 

f)  Non  solum,  quae  in  sacrificiis  certo  modo  tractandae  essent, 
verum  etiam  vasa  ac  utensilia  sacra,  vestes,  loca,  tempora  divinitus 
definita. 

g)  Et  sub  comminatione  irae  ac  poenae;  quod  commune  est 
omni  legi  divinae. 


Digitized  by  Google 


372  PART.  III.    CAP.  VII. 

§  17. 

Lex  forensi»  ea  dicitur,  qua  constitutiones*  civiles, 
formam  publicorumb  judieiorum  et  externae  disciplinae0 
in  populo  Judaicod  conservandae  praescribentes,  con- 
tinentur. 

a)  Per  hoc  enim  distinguuntur  a  ceremonialibus,  quod  hae  ad 
eeclesiam,  ùstae  ad  politiam  Judaicam  proprie  spectarent. 

b)  V.  g.  de  magistrati  bus,  de  processu  judieiorum,  de  contrac- 
tibus,  de  divisione  haereditatum,  de  poenis. 

c)  Quo  praeter  istas  pertiuent,  quae  societatem  oeconomicam  ordì- 
nant,  quales  sunt  leges  de  conjugiis,  de  scrvis,  de  parentibus  et  liberis, 
imo  et  illae,  quae  de  advenis,  de  militia  agunt  ete. 

d)  Ad  cujus  statum  piane  accommodatae  fuerunt,  non  aeque  ad 
forma*  cujusvis  reipublicae. 

Gkrhardus  :  ,,lmprobandu.s  Carolostadii  error,  quem  anabaptistae 
Monasterienses  postea  sunt  secutl,  qui  strenue  pugnarti  nt.p*  rórSTF" 
num  ex  chrlstlanis  rebuspublicis  exterminandum  ac  secundum  leges 
Mosaicas  in  causis  clvilibus  pronuntiandum  esse;  quibus  acriter  se  op- 
posti it  D.  Lutherus."    (Loc.  de  leglb.  ceremon.  et  forens.  §  40.) 

§  18. 

Abrogata?*  sunt  leges  ceremoniales*  exhibitoc  Messia, 
^  fot^mes^  sublata  politia*  Judaica;  morali*  vero  non* 
item. 

a)  Neque  enim  voluit  Deus,  eas  perpetuo,  sed  ad  tempus,  durare 
et  obligare;  unde,  elapso  tempore  statuto,  cessabat  vis  obligandi.  At- 
/  /  /       que  hic  est  tertiu*  grada*  librigli*  chridianm  ex  his,  quos  vulgo  con- 

'  '      ■  »  '     ;  >    stituunt,  nimirum  quod  nueles  in  X  T.  aa  legum  cereinonialium  et 

/  -  /  forensium  Mosaicarum  observajionem  j^.aji^us  suut  obligati. 

t  J[4  C  *U  J  b)  ^  9f  1Q  dicitur>  irap?8Ìta8  illaa  fuigge  ^  3ta^ 

1  A    Aé     <rea>s,  xmjue  ad  tempii»  correctionìs,  quo  perfectiora  umbraticis  substi- 
:.:t\*AAM**     tuerentur.    Conf.  Ebr.  7,  22.  8,  fi. 

e)  Vid.  Actor.  10,  11.  de  sublato  discrimine  ciborum.  Et  Gal. 
2,  S.  cap.  4t  10.  cap.  5, 2.  Gol.  2, 16.  de  sublatis  legibus  circumeisionis, 
festorum,  et  similil)us.  J)estructo  autem  tempio  Hierosolymitano  ac 
tabernaculo,  ad  quod  alligata  era  ut  pleraque  illa  sacra,  ipsum  hunc 
cultum  expirasse,  tanto  clarius  agnoscitur. 

d)  Quae  etiam  olim  cjyiYjarsojLex  gentibus  non  obligarunt,  quippe 
relictos  patriis  avitisque  legibus. 

e)  Nam  et  Chriatus  et  apostoli  recens  conversis  necessitatem  ob- 
servandi  leges  istas  non  imposuerunt,  veruni  legibus  eorum  magistra- 
tuum,  sub  quibus  erant,  obnoxios  reliquerunt;  vid.  exempla  centurio- 
ni* Matth.  8,  13. ,  Cornelii  Ad.  10,  1.  sqq.,  Sergii  proconmdis  Actor. 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO.  373 


13,  12.  Et  Paulus  Romanos  legibui  imperatoriis  subjectos  esse  vult 
Rom.  13,  1.  non.  Ipse  juxta  leges  Romanas  jtidicari  se  postulat  Artor. 
25,  IO.  85.  Conf.  Petri  1.  EpUt.  2,  13.  U.  Eversa  autem  republica, 
leges  simili  tolli  manifesturn  est.  /  Quauquam  possint  leges  forenses 
Judaicae  non  paucae,  quae  et  quóusque  rebuspublicis  aliis  conveniunt, 
a  magistratu  christiano  libere  introduci  atque,  ut  observentur,  proponi. 

f)  Neque  enitn  vel  ecclesiam  aut  synagogam.  vel  politiara  Judai- 
cam  praeeise  spectnt,  «ed  liomiims.  ut  crejiHirajB  ratjojùilfìs.  <Quamvis 
itaque  lex.  moralia  ad  justificationein  invalida  et  inutilis  sit,  corrupta 
natura  humanu,  Rom.  X,  3.,  (pianivi*  etiam  maledictiones  ejus  non 
tangant  horniucs,  satisfactioue  aliena  per  tùlera  nixos,  Uovi.  S,  1.,  uon 
tamen  ideo  lex  ipsn  abrogata  est,  quippe  qujUL_nou. desini t  obligare 
omnes  ad  exnctum  et  eonatanteni  qbed.iejiti.a_m.  ;  etianisi  qui  hanc  non 
ita  praestant,  propterea  non  damnentur,  sed  etiam  imperfecta  illorum 
obedieutia  placeat  Deo.  Vid.  b.  Gerhard.  L.  de  Legg.  Cerem.  et  For. 
cap.  IV.  S  43.,  b.  Miu.  Tract.  contra  Stenger.  P.  IL  cap.  IL  p.  204. 
et  P.  III.  cap.  VI.  p.  618. 

Quenstkdtius:  Inter  adjuncta  referunt  nonnulli  legls  abrogano- 
nem,  quantum  ad  vigorem  ezactionis.  Lex  enlm  morali»  non  i/t*ùf,  ex 
toto,  sed  ft>(,i\ùi;,  ex  parte,  est  abrogata  et  abolita;  se.  1.  quoad  justi- 
ficationem,  ad  quam  Inefflcax  est  et  Invalida.  Non  enlm  est  lex,  quae 
posslt  ija<u,  vivificare,  Gal.  3,  2.  21.;  quod  tamen  accidlt  Impo- 

tentia,  non  legls  propria,  sed  vltio  carnis  accerslta.    2.  Quoad  male- 
dictionem;  Chrlstus  enlm  nos  a  maledictlone  legls  redemlt,  factus  prò 
nobls  maledictum,  Gal.  3,  13.    3.  Quoad  rigorem  exactioni*  ;  quia  enlm  . 
Chrlstus  prò  nobls  legem  perfecte  iraplevlt,  Deus  remittit  credentibus  *^./<q 
allquid  de  rigore  legls,  et  defectus  reuatls  adhaerentes  propter  Fllium    .....f , 
uon  Iraputat.   4.  Quoad  servilem  evactionrm,  quae  apparet  in  uon-  , 
renati»,  qui  non  nlsl  cum  taedlo  faclunt,  quae  legis  sunt,  metu  poenae.   "  * 
Hlnc  Paulus  diclt  Gal.  5,  18.  :  ,IUos,  qui  splritu  ducuntur,  non  esse  sub 
lege',  se.  damnante  et  execrante  f-tub  ly^isenim  norma  inanynt  reiiatj") . 
Nam  ,non  esse  sub  lege*  non  signifleat  oinnTniodam'H  7»:«r^  rmmuintatem 
et  licentlam  quidvis  faclendi,  sed  signifleat,  liberatura  esse  a  maledic- 
tlone et  coactione  legls  ;  quia  vero  splritu  ducuntur  renati,  jam  delee- 
tantur  lege  secundum  Interiorem  hominem  et  sponte  (aciunt,  quae 
legls  sunt."    (L.  c.  ».  1.  th.  35.  f.  939.  sq.)    Cf.  Seutentiae  Luther!  et 
Fechtll,  quae  sequuntur. 

Lutiirrua:  „Christlanus  proprie  deflnitus  est  liber  ab  omnibus 
jcglbus.  et  nulli  prorsus  nec  lntus  nec  foris  subjectus.  Sed  signitlean- 
ter  dico  :  jn  quantum  ^tirUtiiumg  (non  in  quantum  mnsculus  aut  foe- 
m ina),  hoc  est,  in  quantum  habet  conscientiam  imbutam,  ornatam  et 
ditatam  Illa  fide,  ilio  magno  et  incomprehenslbili  thesauro,  vel,  ut  Pau- 
lus  alt,  inenarrabili  dono,  quod  non  potest  satis  magnifleri  et  laudari, 
quia  facit  tìlios  et  heredes  Dei."  (Ad  Gal.  2, 16.  Vid.  Commentar,  cur. 
IrmlHcher.    Erlangae  1843.   T.  I.  197.) 

[DBm:  „Nec  Vaulus  hlc  (Gal.  2,  19.)  loquitur  de  lege  ceremoniali, 
quia  sacritlcavit  in  tempio,  circumcldit  Timotheum,  rasit  caput  in  Cen-  '  '*' 
cliraeis;  ista  non  fecisset,  si  fuisset  mortuus  legi  ceremoniali;  sed 
loquitur  de  tota  lege.  Itaque  simplicitcr  tota  lex,  sive  slt  ceremonlalis, 
sive  decalogi,  abrogata  est  christiano,  quia  el  mortuus  est;  non  quod  '•  .  .•  .»...•../ 
lex  pereat;  imo  manet,  vivit  et  regnat  in  impiis;  sed  pius  est  legi  mor- 
tuus, sicut  et  peccato,  diabolo,  morti,  inferno  mortuus  est,  quae  tamen 
manent,  et  mundus  ac  irapii  ea  habebunt.  Ideo  cura  sophlsta  intelligit 
iegera  abrogar!,  earaque  cercmonialem,  tu  intellige  Pauhun,  et  quetn- 
libet  christianum  universae  legi  abrogar!  et  mori,  et  tamen  legem  ma- 
nere."    (Ad  Gal.  2,  19.    L.  c.  p.  229.) 


Digitized  by  Google 


I 


374  PART.  III.     CAP.  VII. 

Ioem  :  „Das  Gesetz  wird  nicht  also  aufgehoben  durch  die  Gnade, 
dass  auch  die  Wahrheit  solite  nachblelben  (Joh.  1, 17.),  dass  man  nicht 
solite  Gott  lieben  u.s.  w.  ;  sondcrn  durch  ihn  wlnl  es  uns  geschenkt,  dass 
wir  dem  Gesetz  nicht  genugthun,  und  doch  thun  sollten,  im  Reich  der 
Vergebung  oder  der  Guade.  Aber  dazu  wird  uns  auch  gegeben  der 
Heilige  Geist,  welcher  in  uns  eine  neue  Fiamme  und  Feuer  anziindet, 
namlich  Liebe  und  Lust  zu  Gottes  Geboten.  Das  soli  in  dem  Gnaden- 
reich  anfahen,  und  immer  fortgehen  bis  an  den  jiingsten  Tag,  da  es 
nicht  mchr  wird  (inade  noch  Vergebung  heissen,  sondern  eitel  Wahr- 
•/'>/  J  :  heiLund  ganz  vollkommcner  Gehorsara."  (Postili,  eccl.  Tom/TTaT. 
,  "     XI,  2274.) 

'X,  \\  Idem:  „Wo  min  Mosi*  Gesetz  und  Naturgcsetz  ein  Ding  ist,  da 

)  '  bleibet  das  Gesetz,  und  wird  nicht  aufgehoben  Susserlich,  ohne  durch 

den  Glauben  geistlich  ;  welches  ist  nlchts  anderes,  demi  das  Gesetz  er- 
fiillen."  (Wlder  die  himmllschen  Propheten.  1524.  Tom.  Hai.  XX, 
210.) 

Idem  :  ,,Der  Spruch  Joh.  10,  35.  bleibet  gleichwohl  wahr,  dass  ,die 
Schrift  nicht  kann  aufgeloset  werden*,  und  Matth.  6,  18.,  dass  ,ein 
Buchstab  oder  ein  Tiittel  vora  Gesetz  nicht  wird  umkommen,  bis  dass 
alles  erfullet  werde.»  Darum,  wenn  ich  also  sage  :  das  Gebot,  das  Ge- 
setze  mag  ich  brechen,  das  ist  so  viel  gesagt,  seinen  unreehten  Verstand 
mag  ich  brerhen  (wie  David  gethan)  und  den  reehten  halten.11  (Urtheil 
von  den  geistllchen  und  Klostergelubden.  A.  1522.  Tom.  Hai.  XX, 
2025.) 

Idem  :  ,,Es  wird  also  das  Gesetz  auf  eine  zwelfache  Art  erfullt, 
namlich  durch  den  Glauben  und  durch  die  Liebe.  Durch  den  Glauben 
wtrds  erfullt  in  dlesem  Leben,  indem  uns  Gott  die  durch  Christum  er- 
worbene  Gerechtigkeit  oder  Erfiillung  des  Gesetzes  aus  Gnaden  zu- 
rechnet.  Durch  die  Liebe  wirds  in  jenem  Leben  erfullt  werden,  da  wir 
als  eine  neue  Creatur  Gottes  vollkommen  sein  werden.  Obwohl  man 
eigentllch  nicht  sagen  kann,  dass  dorten  das  Gesetz  erfullt  werde,  well 
alsdann  kein  Gesetz,  sonderu  vielmehr  dasjenige  selbst,  was  das  Gesetz 
In  dlesem  Leben  erfordert,  sein  wird."  (Fiinf  Disputat.  iiber  Rom. 
3,  28.    A.  1535.    Opp.  Hai.  XIX,  1770.) 

Fechtius:  ,,Lex  moralis  npqn<»  gnomi  jnatmp^tignnttij  neque  quo 
ad  maledictionem,~ncg"ue  guoad  rigo  rem  .cxactjonia»  ncque  u^iOftd^PÓRt 
lloiieuGnìrotiata  tst,  sed  in  Vet.  Xovoque  Tt  eadem  semper  nianeX" 
Addit  Rollius  :  ,, Quidam  Inter  Calcinianos  superiuri  saeculo,  nómina- 
t im  David  Pareus  et  Andr.  Jiivetus,  docuerunt,  legem  morale m,  prout 
per  Mosen  tradita  est,  abrogatam  esse  penes  christianos.  Postmodum 
,  .        et  quidam  Inter  nostrates  abrogatam  dixerunt  legem  non  oranino,  sed 
.3        "%wvf'  "\|»rii/r  modls  tllis  in  thesi  indicatis.   Yerior  autem  haud  dubie  seutentia  est 
.'    plerorumque  nostratium,  nullo  horum  modorum  abrogatam  eam  esse, 
non  quoad  justi/lcationem,  cum  nec  in  V.  T.  lex  justiflcaverit,  nec  quoad 
maledictionem,  cum  nec  maledixcrit  tidelibus  in  V.  T.,  nec  denlque 
quoad  coactionem,  cum  ea  et  hodie  obtineat  respectu  illorum,  qui  extra 
statum  gratiae  positi  sunt."    (Syll.  controv.  p.  263.  2«9.  sq.) 

§  19. 

f jflg  rnornlia  Mnsain^  aeu  decalogi,  eadem  est  cum* 
lege  CJiristi;  illam  enim  quidem  a  pharisaicis  corrup- 
telis  purga  vitb  et  rectius  declaravit  Christus,  non  autem 
praecepta  moralia  piane  nom*  dedit  fidelibus. 

a)  Utrinque  enim  perfeeia_obedientia  et  omnium  facilitatimi  at- 
que  action  uni  humanarum  rectitudo  exigitur;  et  non  eolum  peccata 


Digitized  by  Google 


DB  LEU  E  ET  EVANGELIO. 


375 


graviora  ac  proaéretica,  veruni  etiam  ea,  quae  vocantur  humanae  in- 
^rjuiialis,  ipsu!n(iujB_peccaLuiu--urigiiiis  utrinque  prohibetur.  Confer. 
b.  Mot.  Tract.  contra  Stenger.  Part.  II.  cap.  I.  p.  160.  etc.  cap.  II. 
p.  199.  P.  III.  c.  VI.  p.  561.  sqq.  p.  f)98.  sqq. 

b)  Vid.  Matth.  o,  20.  nq*/.,  ubi  phrases:  audit'ittia,  quoti  dictum  mt 
veteribm:  Ego  aptf'fn  dico  etc,  habito  respectu  ad  jnxtitiam  acribarum  et 
Pharimeornm,  eor'tTei  legis,  sensu  vero  negletto,  adhaerentium  ideoque 
correctione  opus  habentiuiu,  iutelligendas  esse  facile  cognosci tur,  prae- 
aertim  si  attendami»  ad  illud,  quod  v.  17.  praemisit  Christus:  Non 
veni  solvere  legem  (vim  obligandi  ejus  relaxare  aut  tollere),  sed  (mea 
perfecta  obedientia)  implere. 

c)  Quae  enim  Christus  inculcavit  praecepta,  si  non  expresse,  im- 
plicite tamen  in  decalogo  continentur. 

Luthkrus:  „Fragst  du  aber,  aus  was  Ursach  sie  solche  Rathe 
draus  inachen,  odor  womit  sie  es  beweisen,  su  sprechcn  sie  :  Ei,  wenn 
man  also  solite  lehren,  da»  heisse  nimis  oncrativum  legis  christianae, 
das  ist,  es  wilre  die  Chrlstenheit  zu  hoch  beschwert,  wie  die  von  Paris 
òffentlich  und  unverschiimt  wider  mich  geschrieben  haben.  Ja,  wahr- 
lich  cine  schòne  Ursachc  und  grosse  Beschwerung,  dass  eln  Cbrist 
solite  seinem  NSchsten  frcundlich  sein  und  nicht  lassen  in  Nòthcn,  wie 
ein  jeglicher  wollte,  dass  ihra  geschehe.  Und  well  sie  es  zu  schwer 
dtinkt,  niuss  es  niebt  geboten  helssen,  sondern  in  f  rider  Willkiir  stehen, 
wer  es  geme  thun  will  ;  wer  es  aber  nicht  thun  will  oder  kann,  soli 
nicht  datnit  beschwert  sein.  So  soli  man  Christo  ins  Maul  greifeu,  sein 
Wort  meistcrn  und  daraus  machen,  was  uns  gefUllt.  Er  wird  aber  sich 
nicht  so  tauschen  lassen,  noch  sein  Urtheil  widerrufen,  das  er  hier  ge- 
stellt  und  gesagt  hat  :  Wer  nicht  elne  bessere  Fròmtnigkeit  habe,  dem 
soli  der  Hlmmel  zugeschlossen,  und  verdammt  sein;  und,  wie  hernach 
folgt,  auch  der  des  hòlliseheu  Feuers  schuldig  sein,  wer  zu  seinem 
Bruder  sagt,  du  Narr.  Aus  welchem  wohl  zu  rechnen  ist,  ob  es  ge- 
rathen  oder  geboten  sei.14  (Ausi,  des  5.  6.  u.  7.  Cap.  Matthiii.  A.  1582. 
Opp.  Hai.  VII,  641.) 

Grrhardus:  „Nec  Christus  nec  apostoli  praescripserunt  in  evan- 
gelio nota  concilia  perfectioni*.  "Edfemf:  1.  Si  Consilia  dennireut  opera 
indlfferentia,  quae  prò  ratione  circuinstantiarum  bona  vel  mala,  ac  per- 
mittercnt  ea  cujusque  arbitrio,  non  negaremus,  dari  quaedam  Consilia. 
2.  Si  doctrina  de  externls  exercitiis  hoc  modo  traderetur,  quod  per  se 
nou  >int  cultus  vel  merita,  multo  minus  supra  praecepta  seu  perfectlo 
quaedam,  sud  prò  diversitate  donorum  susciplantur,  ut  Mberius  et  ex- 
peditius  iis,  quae  ad  veram  pietatem  pertinent,  vacari  possit,  uteunque 
tolerari  posset.  Sed  pontificii  intra  termino*  illos  non  consistunt,  sed 
pugnant  prò  perfectlone  et  supererogatione  meritorum  in  taiibus  ope- 
ribus.  Statuunt,  illos,  qui  observant  Consilia  evangelica,  plura  acqui- 
rere  merita,  quam  quae  sibi  ipsis  slnt  necessaria,  ideo  alila  ad  pecca- 
torum  remissionem  et  vitae  aeteniae  meritum  ea  applicar!  posse.  3.  Per 
consilium  apostolus  1  Cor.  7,  25.  non  intelligit  tale  consilium  perfectio» 
nis,  quod  sit  supra  Dei  praecepta  et  cujus  dbservatione  supererogatio- 
nis  opus  praestetur  ac  meritum  quoddam  allis  erogandum  colligatur, 
sed  in  casu  dubio,  quid  sequendum  et  eligendum  sit,  praescribit.  In 
Graeco  enim  habetur  vox  >™j,«'/,  quae  sententiam  proprie  signlflcat." 
(Conf.  cath.  L.  II.  P.  II.  art.  7.  c.  3.  f.  894.) 

Chkmnitius  :  „Consilia  vocant  evangelica,  quia  flngunt,  V.  T.  tan- 
tum Imbuisse  exercitium  in  mandati-  Dei,  Christum  vero  in  N.  T.  supra 
illa  praecepta  addidisse  quaedam  alia  perfectiora,  meliora,  subllmiora, 
praestantiora.  Ne  autem  iila  esseut  nimis  onerativa,  quia  scriptum  est 
Matth.*  11.  vers.  ult.:  ,Jugum  meum  suave,  et  onus  meum  leve  est', 


Digitized  by  Google 


PABT.  III.    CAP.  vn. 


dicunt,  esse  Consilia,  quae  non  slmpllclter  sub  poena  peccati  mortalls 
obltgant.  Numerum  igitur  consllloruin  sumunt  praecipue  ex  conclone 
Chrlsti  in  monte,  propterea,  <|Ul:i  Christus  ibi  sic  loqultur:  ,Dictum 
est  antiquis;  Ego  vero  dico  vobis*  etc.  Lutherus  in  disputatione  qua» 
dam  recltat,  numerari  a  sophistis  12  Consilia  evangelica:  1.  Matth.  19, 
21.  29.  paupcrtatem  voluntariam;  2.  Lue.  9,  23.  abnegatlonem  sui  seu 
obedientlam  monastlearo;  3.  Matth.  19,  12.  castltatem;  4.  non  vindi- 
care  Matth.  6,  39.;  5.  patientiam  injuriae:  ,S1  quls  te  percusserit'  Lue. 

6,  29.  etc;  6.  eleemosynas  Lue.  G,  30.:  ,Omnl  petenti  a  te  tribuc4; 

7.  non  jurare  Matth.  5,  84.  ;  8.  vltare  occaslonem  peccaudi  Matth.  18,  9.  : 
,Si  oculus  te  scandalizat'  etc;  9.  Matth.  G,  1.:  ,Ne  justitlam  vestram 
faclatis  coram  homlnlbus'  etc,  Id  est,  in  bonis  opcribus  intentlonem 
recte  formare;  10.  facere,  quod  doces  Matth.  23,  3.:  , Dicunt  ut  non 
faciunt' ;  Matth.  7,  5.:  ,Kjlce  primum  trabem'  etc;  11.  non  esse  soli- 
cltum  de  victu  Matth.  6,  31.;  12.  ,Sl  peccaverit  frater  tuus,  vade,  cor- 
ripe  cuin'  Matth.  18,  15.  Alli  allter  numerant,  ut:  sigila  raucorls  ante 
reconcilia; munii  dimittere;  non  asplcere  mulierem  ad  concuplscen- 
dum;  inimico  extra  casum  necessitati s  officia  dilectionis  exhibere; 
orare  in  cubiculo;  jejunare;  non  judicare.  .  .  Ex  his  enlm  locls,  prae- 
cipue  Matth.  5.  G.  7.  Lue  G.  Matth.  18. 19.  1  Cor.  7.  sumunt  catalo- 
gum  consllloruin.  Tp'(l  v"rn  MOUtf  ^nnnilin  substautialìa  perfectionls: 
do  ì>(iui»yttttj>l  f  fitfjfnfc  et  ubtdiriitjjfa  Post<uiam  vero  semel  recenta 
fuit  opinio,  Consilia  esse  supra  praeceptai  et  vltam  secundum  Consilia 
esse  statum  perfectionls,  visus  est  numerus  ternarius  et  duodenarius 
nimls  angnstos  facere  limltes  religionis  monasticae.  Ut  Igltur  terminos 
proferrent,  ex  omnibus  Scripturae  testlmonlls  fabricarunt  consiila,  ubl- 
cunque  legerunt  vocabulum  , perfectionls'.  Item,  ubicunque  illa's  par- 
ticulas  invenerunt:  ,Si  vis,  qui  vult,  si  vultls»  etc,  quia  lllae  particulae 
vldentur  non  praecipere,  sed  In  arbitrio  nostro  reiinquere,  quod  ad 
Consilia  pcrtinet.  Ut  autem  gmvamen  religionis  et  meritum  adhuc 
magis  augeretur,  numero  consiliorum  addiderunt  octo  beatitudine* 
Matth.  5,  8.  sqq."    (Loc.  theol.  II.  f.  104.) 

ANTITHESIS. 

minianorum,  asserentluin,  Chrlstum  esse  novnm  legislator»;m,  qui  legem 
moralem  perfectiorem  reddidcrit,  et  novis  praeceptis  compleverit. 
Quorum  potiora  argumenta  sunt:  1.  Chrlstus  et  Moses,  tanquam  duo 
leglslatores,  sibl  opponili il ur  Hebr.  3,  5.  6.  Resp.  :  Opponuntur  sibl 
ut  dominus  et  scrvus,  ut  flllus  In  domo  Del  et  famulus.  .  .  3.  Chrlstus 
dedlt  novam  legem,  Jo.  13,34.  Ergo  fuit  novus  leglslator.  Resp.: 
Dist.  Inter  legem  slmpllclter  novam  et  secundum  quid  seu  comparate 
novam.  Lex  ChristI  nova  dicltur  non  absolute  et  simpltciter,  quia  est 
eadem  lex  cum  lege  Sinaitica,  sed  dicltur  nova  secundum  quid  et  com- 
parate, quia  est  a  Chrlsto  renovata,  a  falsis  interpretationibus  phari- 
saeorum  vindicata,  et  novo  Christi  exemplo  contlrmata.  4.  Qui  prae- 
cepta sua  Mosaicis  praeceptis  opponit,  Mie  est  novus  legislator  :  atqul 
Christus  etc.  Matth.  5,  21.  22.  Resp.  :  Chrlstus  praecepta  sua  opposuit 
non  legibus  Mosaicis,  sed  corruptelis  pharisaeorum,  qui  putabant,  ho- 
micidium  tantum  fleti  opere  externo,  non  corde,  non  gestu,  non  ore. . . 
6.  Christus  tria  dedit  praecepta  moraiia,  quae  non  exstant  in  lege  Mo- 
salca:  1.  jelpsum  abnegare.  2.crucem  ->Utf,m,  ^ollere_sive  tolerare,  ftt 
3.  Chrlstum  impari,  Matth.  1G,  2V.  Resp.  :  AbnegjitTo*ÌJuT  JJirrtT(lLll  la 
praeceplum  primum,  quod  agit  de  Deo  diligendo  ex  toto  corde  et  ex 
tota  anima.  Nam  seipsum  abnegat,  qui  amorem  sui  postponit  amori 
Del.  Crucis  tolcrantia  est  patientia,  commendata  nobls  in  praecepto 
primo,  quia  flult  ex  timore  Dei  Aliali.  Imitatio  Chrlsti  (exponente  ca- 
tech.  Racov.  c.  2.  de  praecept.  Christi,  quacst.  8.)  consistlt  in  fiducia 
erga  Deum,  caritate  perfecta,  humilitate  ac  perseverantia  In  preclbus, 
adeoque  tum  ad  primum,  tum  ad  secundum  decalogi  praeceptum  per- 


Digitized  by  Google 


DE  LEGE  ET  EVANGELIO. 


377 


tinet.  Ceterum  imitatlonem  Dei  et  Christi  non  fulsse  ignotam  patri- 
bus  et  prophetis,  disclmus  ex  Lev.  11,  44.:  ,Ego  sum  Dominus,  Deus 
vester;  sanctl  estote,  quia  ego  sanctus  sura. 4  Quod  repetltur  Matth. 
5,  48.  1  Pet.  1,  15.  Et  ne  quia  opinetur,  aliam  esse  Dei,  patri  bus  prae- 
scriptam,  et  aliam  esse  Christi,  nobis  praescrlptam,  imltatiouem, 
audiat  Paulum  Eph.  5,  1.2.:  , Estote  imitatores  Dei,  sicnt  liberi  di- 
lecti,  et  ambulate  in  dilectione,  sicnt  etiam  Christus  dllexit  uos.l(< 
(Exam.  P.  III.  s.  2.  c.  1.  q.  38.  p.  1011».  sq.)  Vld.  antitliesls  Ponti- 
ticiorum  supra  p.  105.  sq. 


Lutherus:  „Man  hat  viel  Bucher  und  Lehre  gegeben,  der  Men- 
schen  Leben  zu  unterrichten,  dass  derselbeu  wcder  Zahl  uoch  Ende  ist, 
und  ist  noch  kein  Auflioren,  Bucher  und  Gesetze  zu  machen,  wie  wir 
sehen  in  geìstlichen  und  weltlichen  Rechten  und  gelstlichen  Orden  und 
Standen.  Und  ware  das  al  Ics  noch  zu  Leiden  uud  cine  soudere  Gnade, 
wo  solche  tìesetze  und  Lehre  allo  wurden  gezogeu  und  gehandelt  nach 
dem  Hauptgesetz,  Regel  und  Mass  der  Liebe,  wie  die  heilige  Schrift 
thut,  welche  auch  viel  und  niancherlci  Gesetze  gibt,  aber  allesammt  In 
die  Liebe  zeucht  und  fasset,  der  Llebe  auch  dieselben  alle  unterwirft. 
Also,  dass  sie  alle  miissen  weichen  und  nimmer  Gesetz  seln,  noch  etwas 
gelten,  wo  es  die  Liebe  trifft.  Dess  lesen  wlr  gar  viel  Exempel  in  der 
Schrift  und  sonderlich  zeucht  Christus  selbst  Matth.  12,  3.  4.  5.  an, 
wie  David  mit  seinen  Gesellen  die  lielligen  Sctiaubrote  ass.  Dcnn  wle- 
wohl  daselbst  ein  Gesetz  war,  dass  solche  heilige  Brote  nlemaud  solite 
essen,  ohne  allein  die  Priester,  so  war  doch  ■>>"  ^iiXifilfiB-lrilifJ 

Kaiseriii  uber  da>>clbe  (iesetfr  und  zwang  es  uhter  slch,  dass  es  zu  der 
Zeìt  nnisste  welcnen^unaaufhòren,  da  David  Uunger  leidet,  und 
musate  ein  solch  Urtheil  Iciden  :  David  leidet  Hunger,  dem  soli  man 
helfen,  wie  die  Liebe  spricht  :  Thue  deinem  Niichsten  Gutes,  wo  ers 
bedarf.  Darum  Iass  ab,  du  (ìesetz,  und  wehre  ihm  nlcht,  solch  Gut  zu 
thun,  sondern  selbst  thue  ihm  das  Gute  und  diene  ihm  iu  derNoth  und 
fange  mir  ihn  nicht  mit  deinem  Verbieten.  Item,  also  saget  er  auch 
daselbst,  dass  mun  ani  Sabbath  solle  Gutes  thun  dem  Niichsten,  der  es 
bedarf,  wie  hoch  auch  das  Gesetz  verbeut,  etwas  zu  thun  am  Sabbath; 
soudern  weii  da  Noth  ist  dem  Niichsten  zu  helfen,  soli  die  Liebe  vor- 
gehen  und  der  Sabbath  nichts  gelteu.  Wo  nun  die  Gesetze  also  wilren 
In  die  Liebe  gezogen  und  wiirden  alle  nach  der  Liebe  gemelstcrt,  so 
Uìge  nichts  daran,  wie  viel  ihrer  wiiren.  Denn  wer  sie  nicht  muchte 
alle  hòren  odor  leruen,  der  kònntc  dodi  etliche,  elns  oder  zwei,  hòren 
und  lernen,  in  weichen  er  doch  dieselbe  Liebe  lernete,  die  in  alien  ge- 
lehret  wird.  Und  wenn  er  sie  alle  hòret  und  lcmet:  kònnte  er  die 
Llebe  nicht  in  alien  erkeunen,  so  moclite  er  doch  dermaleins  in  cincin 
Gesetz  sic  erkennen.  Diese  Beerei  und  VVeise,  die  lìesetze  zu  meistern 
und  zu  verstehen,  gibt  auch  hier  St.  Paulus,  da  er  spricht:  ,Seid  nie- 
mand  nichts  schuidig,  oline  dass  ihr  euch  unter  einander  liebet.4 
Item:  ,Wer  den  anderu  liebet,  hat  das  (ìesetz  crfullct.4  Item:  ,AlIe 
Gebote  werdeu  in  dem  (ìebot  verfasset:  Llebe  deinen  NSchsten,  als 
dioh  selbcr.4  Item:  ,DIe  Liebe  thut  dem  Niichsten  kein  Boses.4 
Item:  .Die  Liebe  ist  dea  Gesetzes  Erfulluii^.'  Alle  Worte  dieser 
Epistel  schl iessen  und  sagen,  dass  die  Liebe  Mcistcrln  scLhbcr  allp 
Wiederum,  wo  man  <luP (  il-à-Uc 'IcRMl  flfljl  1 ^réj bl  oline  J/ióne 
'"r  'i"r  r^"h"i»"^f  ifc'~t7"''L  ,rr"ss.(ìr  l/'^ek,  kehi  grossèf  Un- 
)ii  elentfóTeTTl  un nner  auf  Erdcii.  Denn  daséiDsl'  isFd  a.s"  He  selz 
flirti!  s  JlHrtlT?:,  denti  cine  PI  a  se  und  Verderben.  Da  ist  das  Spriichwort 
wahr:  .S^mimniì  juj^  siiiijnm  iiijiist if  i»'r  tlaa  streu^Uj  lUdUl.  ist  das 
allcratréfl&sto  Uqrt^cbf..  Und'  Salomon  Pred.  7,  17.:  .No,li  nimium  c*se 
jUfòu*V*eiu^  .la,  da  liisst  man  <len"ftliTììeirTn 

unsenn  Auge  steckeii  und  kenneu  ÌTui  nicht  und  gelien  damit  uni,  dass 
wir  das  Spiinlein  aus  unsers  Niichsten  Auge  retssen;  da  machl  man 
blode,  ersclirockene  und  verzagte  Gewissen  ohne  alle  Noth  und  Ur- 


Digitized  by  Google 


378 


PART.  IH.     CAP.  VII. 


sachc,  dazu  mit  grossem  Schaden  an  Lelb  und  Seele.  Und  geschleht 
alida  grosse  Mùhe  und  Arbelt,  uud  ist  doch  alles  verlorcn.  Dass  wlr 
das  mit  Exempeln  beweisen.  Wo  in  dcm  obgesagten  Fall,  da  David 
hungrig  war  (l  Sam.  21,  6.),  der  Priestcr  ihra  nlcht  hiitte  wollen  die 
heiligcn  Brote  gebeu  und  wiire  so  blind  gewesen,  dass  er  auf  dem  Ge- 
setz gestaudcn  wiire  und  die  Liebe  nicht  crkennet  und  ihm  die  Speise 
vcrsagt  butte,  was  wiire  daraus  worden?  So  viel,  als  an  ihm  gelegen 
wiire,  bitte  David  mussi  Huugers  sterben  uud  natte  der  Prlester  da 
einen  Mord  begangen  um  des  Gesetzes  willen  ;  da  wa>e  denn  gewlsslich 
nlchts  anders,  denn  summum  jus,  summa  injustitia,  das  schiudeste 
Rechi,  das  sehiirfeste  Unrecht.  Ueber  das,  weun  du  in  solches  tollen 
Priesters  Herz  slehest,  so  flndcst  du  den  greulichen  Greuel,  dass  er 
Siinde  und  Gewisseu  machet,  da  keine  Siinde  und  Gewissen  ist;  denn 
er  hiilt,  dass  da  Siinde  wiire,  das  Brot  zu  ejaafiii*  *o  es  dodi  Liebe  und 
cln  gut  Werk  wiire.  WiederunThint'er  den  Mord  fùr  keluii-fiuude,  dass 
er  David  H unger»  sterben  Messe,  sondern  fùr  ein  gut  Werk  und  Gottes- 
dienst.  Wer  kann  aber  solche  greuliche,  blinde,  verkehrte  Thorheit 
genugsam  erziihlen?  Denn  mit  solchem  Handel  thut  er  so  ubel,  dass 
der  Teufel  nicht  iirger  thun  konnte,  niimllch  damit,  dass  er  Siinde 
machet  und  Gewisseu,  da  keine  ist,  nimmt  er  dein  Menschen  weg 
Gnade,  Heil,  Tugend  und  Gott  mit  alien  selnen  Giitern,  und  das  alles 
ohne  Ursache  und  auch  falschllch  und  betriiglich,  damlt  er  Gott  ver- 
leugnet  und  verdammt  durch  und  durch.  Wiederum,  weil  er  ein  gut 
Werk  uud  Gottesdienst  aus  dem  Mord  und  Unrecht  machet,  setzet  er 
den  Teufel  und  die  Lugen  an  Gottes  Statt  und  richtet  die  hòchste  Ab- 
gòtterei  an,  die  sein  kann,  und  verderbet  also  Leib  und  Seele,  mordet 
durch  Munger  den  Leib  und  durch»  Gewisseu  die  Seele,  machet  aus 
Gott  einen  Teufel  und  aus  dem  Teufel  einen  Gott,  aus  dem  Himmel 
eine  Hòlle  und  aus  der  Hòlle  elneu  Himmel,  aus  Sunden  Recht,  aus 
Becht  Sunden.  Das  heisset,  meine  kh,  verkehret,  und  das  sch&rfeste 
Recht  das  scharfeste  Unrecht  werden.  .  .  So  sollten  uun  alterici  Gesetz 
dazu  gegeben,  verordnet  und  gehalten  werden,  dass  sle  nicht  fùr  sich 
selbst,  uoch  ura  der  Werke  wllìeu  gehalten  wiirden,  sondern  allein  uro 
Uebung  xcillen  der  Liebe  ;  welche  auch  ist  die  rechte  Meinung  des  Ge- 
setzes, wie  hier  St.  Paulus  sagt  :  ,Wer  den  andern  liebet,  hat  das  Ge- 
setz erfullet*  ;  also,  dass,  wo  man  siihe,  dass  es  nicht  zum  Nutz  des 
Niichsteu  gerelchet,  sondern  zu  Schaden,  solite  es  nachbleiben.  Denn 
es  kann  wohl  einerlei  Gesetz  auf  eine  Zeit  dem  Niichsten  niitze,  auf 
eine  andere  Zeit  schadlich  sein.  .  .  Also  gehet  es  zu,  wenn  man  die 
Leute  nach  dem  Gesetz  und  Werk  will  regleren,  und  nicht  die  Gesetze 
nach  den  Leuten,  eben  wie  der  Fuhrmann  den  Weg  nach  dem  Wagen 
richtet.  Nun  ist's  wahr,  dass  der  Weg  sich  oft  schicket  fein  nach  dem 
Wagen,  gehet  stracks  vor  sich,  aber  wiederum  gehet  er  zuweilen 
krumm  und  ungleich,  da  will  er  wahrlich  den  Wagen  nach  sich  ge- 
krummet  und  ungleich  haben.  Also  muss  es  ja  sein,  dass  die  Leute 
sich  nach  dem  Gesetz  und  Werk  schicken,  wo  sie  konnen  uud  ihnen  gut 
ist.  Aber  wiederum,  wo  es  ihnen  schadlich  ist,  soli  wahrlich  das  Ge- 
setz sich  beugen  und  weichen,  und  der  Reglerer  klug  sein,  dass  er  der 
Liebe  Raum  lasse  und  die  Werke  und  Gesetze  aufhebe."  (Epistollsche 
Kirchenpostillc.  Opp.  Hai.  XII,  488—497.) 

§  20. 

Data  est  lex  inoralis  ad  ritam  aeterna  m,!l  sed  sub  con- 
ditione*  perfectae  impletionis.  Hanc  autem  post  lapsum 
praestare  neinoc  potest,  ideoque  nec  per  legein  salvali 
quisquam  potesti 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO. 


379 


a)  Hinc  dicitur  *,  lvT'>Xrt  jj  tis  Rom.  7,  IO.,  ivr*»^  àfa^ 
v.  12.  13. 

b)  Jnxta  illud:  Fac  hoc,  et  vive*,  Lue.  10,  28.    Et  quod  Gal. 
3,  12.  legitur:  Facien*  ea  homo  vivet  in  eis. 

Thkologi  Witebkroknhks  :  „So  flnden  sich  auch  sonsten  aller- 
handen  nachdenkliche  (bedenkliche)  Phrases  und  Assertiones  darinnen 
(in  scripto  D.  Gottfriedii  Hubcriani),  wie  Icichtlich  zu  erwelsen.  Demi 
1.  so  gibt  er  vor  thes.  10.  und  11.,  als  hattc  Gott  dem  Mcuschen  ini 
Standc  der  Unschuld  das  Gesetz  gegeben,  dass  er  mit  Erfùllung  des- 
selben  das  ewige  Leben  erlangen  solite,  ut  praestando  legi  debita  m 
obedientiam  vlverent,  wie  er  redet;  und  dahin  ziehct  er  die  Spruche 

Lev.  18,  5.  Deut.  27,  26.  Col.  8,  10;   welehcs  aber  ->  rov  iytaivAvT^t,    .  ..   _f  '. . 

/jj'+ui  nicht  hat:  demi  der  Mensch  oline  das  zum  cwigen  Leben  erschaf- 
fen  war  und  es  allbereit  alio  principio  creationis  hatte,  also,  dass  es 
nicht  vonnothen  geweseu,  dasselbe  erst  mit  Erfullung  des  (iesetzes  zu 
vcrdicnen."  (Censura,  betr.  Huberi  Schwarm.  A.  1612.  Vid.  Consil. 
Witeberg.  I.  f.  052.  b.) 

S.  SciiMiDTiua:  „In  statu  integritatis  hominis  ad  acquisitionem 
saluti*  nullo  rigoroso  merito  opus  erat,  sed  honitas  seti  benignità»  Dei 
per  meritum  ex  patto  tantum  homini  legem  et  praecepta  ipsius  impienti 
vitam  aetemam  promlttere  et  dare  poterat.  Cujus  rei  ratio  haec  est, 
quod  justitiae  Dei  ibi  non  satisfaciendum,  quippe  quae  nondum  laesa 
erat.  Cum  contra  benignitati  locus  esset  ibi,  ubi  meritum  rigorosum 
uullum  dabatur,  ideo,  quod  homo  Deo,  creatori  et  domino  suo,  iarajam 
omnia  debebat  ;  cum  vero  meritum  rigorosum  non  nisi  ex  operibus  in- 
debitis  oriatur.  Pactum  itaque  benignitas  Dei,  non  impediente  allo 
modo  justltia  ejus,  cura  homine  integro  feclt,  ut,  si  legem  et  praecepta 
ipsius  impleret,  in  vitam  aetemam  transferrctur,  etiarasi  ex  rigore  eam 
non  mereretur.  Verum  enimvero  in  statu  lapsus  non  idem  benignitati 
divinar  locus  relictus,  idque  propterea,  quod  offensa  Del  ju st.it ia  inter- 
cedit,  cui  satisfacieudum  est.  Offensae  autem  Dei  justitiae  satisfleri 
non  potest,  nisi  per  meritum  rigorosum. . .  Inter  persona*  quoque  ineren- 
te» raaguum  discrimen  est.  . .  Christum  namque  si  cum  hominibus  etiara 
integris  coraparemus,  dicendum  est,  quod  omne  Christi  opus,  legi  di- 
vi nae  praestitum,  sit  rigorose  meritorium  ;  at  hominis,  etiam  integri, 
mi  II  uni  opus,  legi  divinae  praestitum,  dicitar  rigorose  meritorium. 
Ratio  priorisest:  quia  omne  opus  Christi  legi  divinae  praestitum  est 
indebitum  et  sponte  susceptum,  simulque  ob  personae  dignitatera  in- 
finiti valoris  atque  pretii  est;  nihll  insuper  homo  operarl  potest,  quod 
non  prius  ex  alla  ratione  Deo  sit  debitum."  (Articul.  F.  C.  Repetit. 
1696.  p.  183.  sq.) 
i' 

c)  Nam  rigor,  ille,  quo  exacta  obedientia  postulatur,  et  uaturalis 
imnot^ulia ,  perlapsum  contrada,  cum  ha.  tatuali  propejiaione  ad  malum 
si  bi  mutuo  ad  versiti!  tur.  linde  dicitur,  rù  ff»6»y/ta  r»;?  napxù;  legi  noti 
«téjici,  nec  poste  tnbjici,  Rom.  8,  7.  Conf.  v .  3.  cap.  7,  15.  */o.  Quod 
autem  praecepta  Christi  dicuntur  i\on  esse  gravia.  1  Joh.  J,  3.,  id  non 
intelligendum  est  simpliciter,  aut  ratione  quorumvis  hominum,  sed 
ratione  fìdelium,  qui  viribus  a  Christo  donntis  non  gravatim  operantur, 
et  quorum  imperfecta  obedientia  propter  obedientiam  Christi  per- 
fectam,  fide  apprehensam  atque  a  Deo  imputatam  acceptatur,  quasi 

rrfecta  esset,  ita  ut  praeceptorum  onere  non  opprimantur.  Conf. 
Jftu.  Tract.  contra  Stenger.  I*urt.  III.  cap.  VI.  p.  588. 

Kkom  wkiìi  s:  ,,Lex  in  hac  vita  post  lapsum  impletu  nobls  est  im- 
possibills. . . .  Quara)  thesin  superstruiraus  sqq.  fundamentls,  et  1.  qui- 


Digitized  by  Google 


380 


PART.  III.     CAP.  VII 


demdictoPetrinoin  concilio  apostolico  Act.  15, 10.  :  .Quid  tentati*  Deum, 
jugum  imponendo  super  ccrvices  discipulorura,  quod  neque  nos,  neque 
patres  nostri  portare  potuimus?4  Ubi  non  tantum  de  lege  ceremouiall, 
sed  tota  lege  Mosaica  controverte batur.  Nec  lex  ceremonialls  onus 
est  portatu  impossibile,  sed  tantum  difficile.  2.  Loco  Act.  13,  38.: 
,Notum  sit  vobis,  viri  fratres.  quod  per  hunc  (Chrlstum)  vobls  remissio 
peccatorum  annunciatur,  et  ab  omnibus,  a  qulbus  non  potulstis  per 
legem  Mosis  justiflcari.*  Quodsi  justltìcarl  per  legem  non  possumus, 
utique  a  nobls  in  hac  vita  implerl  neqult.  3.  Loco  ad  Rom.  8,  3.  4.: 
,Quod  Impossibile  erat  legi,  quia  per  caruem  intirmabatur,  id  praestitit 
Deus  proprio  Alio  misso  sub  specie  camls  peccatricls4  (propter  as- 
sumtas  se.  intlrmitates)  ,ac  de  peccato  condemnavit  peccatum  In  carne, 
ut  jus  legis  impleretur  in  nobis4,  credendo  se.  In  Christum,  qui  r/Ànr, 
id  est,  rfXf/mnf.  perfectlo  legis.  Rom.  10,  4.  Unde  novum  nobis  nasci- 
tur  argumentum  :  Si  perfectio  legis  in  Christo  per  mlem  quaerenda, 
sequi  un  ,  quod  lex  nobis  impletu  sit  Impossibili*.  Admodum  vero  in- 
sipida est  exceptio,  quod  Christus  nobls  impletionem  legis  promeruerit, 
ita  ut  nostri»  operi  bus  eandem  implere  possimus.  Quoties  enim  nobis 
etiam  renati»  denegatur  impletio  legis,  totles  velutl  fulmine  quodam 
hoc  tlgmentum  prostemitur.  4.  Loco  ad  Rom.  3,  20.  et  ad  (ìal.  2,  16.  : 
,Quod  ex  operibus  legis  non  justlflcetur  ulla  caro.»  Id  quod  dubio 
procul  apostoius,  bonus  analyticus,  ex  Ps.  143,  3.  desumsit,  ubi  David 
renatus,  declinans  tribunal  Dei,  ,non  justitleari  dicit  in  conspectu  ejus 
omnem  viventem.'  5.  Loco  ad  Gal.  2,  21.  :  ,Si  per  legem  est  justitia, 
Christus  frustra  mortuus  est.'  6.  Loco  ad  Gal.  3,  21.  :  ,Sl  data  fulsset 
lex,  quae  posset  vivificare,  vere  ex  lege  esset  justitia;  sed  conclusit 
Scriptum  omnia*  (omnes  vires  et  action  ^  nostras)  ,sub  peccatum.* 
Jam  si  vltam  ex  lege  habere  non  possumus,  etiam  a  uobis  impleri  ne- 
qult. ,Qui  enim  fecerlt  ea,  vivet  in  els4,  Gal.  12.  Non  negamus,  etiara 
legem,  ut  verbum  divlnum,  esse  vlvillcam;  sed  quod  In  statu  trans- 
gressìonis  nos  non  vivitlcet,  id  Ut  per  accidens,  propter  intimam  et  pro- 
fundissimam  naturae  nostrae  corruptionem.  Quare  vita  spiritualis  ex 
Ade  nobis  quaerenda,  secunduin  istud  Habacuci  2,  4.:  ,Justus  ex  Ade 
sua  vivet»,  quod  allquoties  iu  N.T.  Rom.  1, 18.  Gal.  3, 11.  Hebr.  10,  11. 
repetltur.  7.  Loco  Rom.  7,  14.:  ,Quod  lex  spiritualis  sit4,  homines 
autem  renati,  qualis  erat  apostoius  Paulus,  ,carnales,  venunduti  sub 
peccatum.4  In  qulbus  enim  datur  onpKOKitv/tnruimxin,  illi  caroales  ad- 
huc  ex  parte  sunt,  nimirum  quantum  ad  sensum  peccati  et  primos  cou- 
cupiscentiae  motus.  Jam  vero  qui  concupiscunt,  legem  implere  non 
possunt.  X.  Loco  Lue.  10,  27.,  quod  Deum  ex  toto  corde  diligere  non 
possumus,  propter  reliquias  se.  carnls,  quibus  ista  dilectlo  contamina- 
tur.  Ubi  pontiflciorum  explicatlonem,  quod  Deum  super  omnia  diligere 
alt  Deum  praeclpue  diligere,  nullatcnus  admittere  possumus.  Totum 
enim  est,  quod  omnes  suas  habet  partes  et  cui  nihil  deest.  Nec  etiam 
frustra  particula  Illa  totles  repetltur:  ,Rx  toto  corde,  ex  tota  anima,  ex 
totis  vlribus  et  ex  tota  mente4,  sed  ut  trm^/mova  omnium  facultatum  et 
virlum  nostrarum  innuatur.  Loco  Rom.  7,  li».,  quod  renati  ,bonum, 
quod  volunt  implere  nequeant4,  propterea  se  miserosagnoscant.  10.  Loco 
Gal.  3, 10.  et  Jac.  2,  10.  3,  2.,  quod  permanentia  in  omnibus  praeccpt la 
legis  requiratur,  ita  ut  continuus  observantiae  tenor  ne  una  quldem 
cogitatluncula  contra  legem  turbetur  et,  ,sl  quis  in  uno  impingat, 
reus  sit  omnium4.44    (Th.  posit.-pol.  I,  7B6  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtil  s  :  uAntithe*is  :  1.  Sch»la*ticorum.  docentium,  per 
goJasJjberljfirJylrU  jJiea  legis  impletionem  possibilem  esse  ;  ita  Gabr. 
Biel  in  2.  sent.  dist.  28.  qu.  uuic.  a.  3.  et  1.  sent.  dlst.  3.  qu.  2.  a.  3. 
3.  sent.  dlst.  27.  qu.  unic.  a.  3.  2.  BBB*tffcfaBH>i  perfectam  legis  im-  . 
pletionem  vires  hominis  renati  non  excedere,  adeoque  hominem  rena- 
tura, grafia  Dei  adjutum,  legem  moralem  perf cete  implere  posse,  sta- 


Digitized  by  Google 


DE  LEO E  ET  EVANGELIO. 


381 


tuentium.  Ita  Conci/.  Tridentinum  sess.  6.  c.  18.  :  ,Si  qais  dixerit,  Del 
praecepta  hominl  ettam  juslitlcatu  et  sub  grati»  cousti tuto  esse  ad  ob- 
servandum  impossibilla,  auathema  slt.1  Bellarminu»  1.  3.  de  R.  Pontlf. 
c.  28.  antith.  6.  :  ,Non  tlmemus  asserere4,  Inquit,  , posse  hominem  per 
gratiam  Dei  justincatum  ejusdem  gratiae  adjutorio  et  legem  implcre  et 
ea  iinpletione  vitam  aeternam  protnereri.1  Idem  statuit  1.  2.  de  mo- 
nachi» c.  18.  et  1.  4.  de  justitlc.  c.  10.  et  tribus  sqq.  Costerna  in  Enchir. 
p.  244.,  Aìph.  de  Castro  adv.  Haeres.  1.  2.  verbo  ,Praeceptura(,  haeresi 
4,,  Lindanu»  Panopliae  1.  3.  c.  19.,  Dora,  a  Soto,  de  nat.  et  grat.  1.  8. 
c.  3.  4.,  Becanus  de  justitia  operum  ci.  3.  SuriniunoruriLf  perfcctam 
legis  impletionetn  lu  hac  vita  posslbilem  esse  itidem  asserentlum.  Ita 
Socinus  libro  Suasorio  p.  CO.  c.  11.,  ubi  probabile  esse  afflrmat,  homi- 
nem Dei  spiritu  adjutum  vel  Dei  auxilio  suffultum  posse  legi  Dei  pcr- 
fecte  obedire.  Ita  quoque  catechism.  Racov.  p.  281).  .  .  4.  Annidano- 
rum,  qui  etlam  nngunt,  in  hac  Imperfectione  perfectos  et  adultos,  ut 
vocaut,  Inter  renatos;  vide  Amiinium  in  resp.  ad  31.  a.  p.  164.  et  ad 
a.  9.  p.  176  ,  Apologiam  Remonstrantium  c.  10.  et  11.,  Yorttium  in  Apol. 
Exeg.  p.  111.  112.  5.  Wtiuflianorum.  legem  Implerl  posse,  contenden- 
tium  ;  vide  Weigelium  P.  2.  post.  p.  240.  6.  AnahaptiMarum.  qui  hono- 
rum operum  In  hac  vita  perfectlonem  jactltant  et  sanctòruni  peccata 
,levlcula  vitlola  et  naevulos  per  se  non  maculante»,  sed  sub  tenui  ad- 
modum  pluvia  leviter  vitam  christianam  rorantes'  vocant  ;  In  Confes- 
sione, opposlta  Faukelio  p.  210.  sq.  et  Protoc.  Embd.  Act.  68.  7.  Laba- 
distarum.  contendentium,  legem  a  renatls  perfecte  implerl  posse  ;  ita 
cum  Labadle  In  Protestatione  p.  58.  62.  Schurmannia,  evK).qp.  p.  64. 
121.  129.  201.  In  Declar.  Fldel  p.  93.  sq."    (L.  c.  ».  2.  q.  5.  f.  984.) 

d)  Sic  dici  tur  Gal.  21.  :  Non  est  data  lex,  quae  posset  vimfcare. 
Et  Rom.  7,  10.  *q<].  dicit  Paulus,  mamìatum  liatum  ad  vitam  èedeYè  sibi 
in  tnortem  etc. 

§  21. 

Evangelium  proprie  loquendo*  est  doctrinabde  gratia 
Deic  et  gratuita  remissione  pecca torumd  propter  Chri- 
stum<' mediatorem  ejusque  meritum  fidef  apprehensum, 
quae  non  solum  in  N.  Test.*  veruni  etiam  in  V.  Test} 
suo  modo'  revelata  fuit. 

a)  In  oppoaitione  ad  legem  et  favente  ipsa  ctymologia.  Denotat 
enim  vi  nominis  bpnttm  mttwiuitt-  Sic  panperibus  evangelium  annuneiari 
dicitur  Muttìt.  U,  5. 

b)  Seu  eoinplexus  proinissionum,  quae  hominibus  peccatori  bus 
gratae,  Ine  Ut  e  ac  salutares  sunt;  quarum  summn  habetur  Joh.  3, 16. 

c)  Id  est,  de  favore  gratuito,  amore  et  misericordia,  qua  Deus 
homines,  licet  peccatores,  prosequitur  et  saluti  eorum  procurandae 
inteutus  est.    Vid.  1  Tini.  2,  4- 

d)  In  qua  justificatiouem  bominis  peccatoris  consistere  et  hinc 

facem  cum  Deo,  adoptiouem  in  filios  Dei  etc.  mauare  docuimus  Part. 
II.  cap.  V.  §  11.  et  14.  Conf.  Rom.  21.  sqq.,  ubi  abéque  lege  (ad- 
eoque  per  evangelium)  jìintitia  Dei  (seu  qua  corani  Deo  justi  consti- 
tuimur)  ma  in  festata  esse  declaratur. 


382  part.  ni.   cai»,  vii. 


e)  Notetur  vox  angeli  ad  Josephum  Matth.  1,  21.  :  JÀberabit  popu- 
lum  mum  ex  peccati*  ipsim;  ad  Mariani  Lue.  1,  31.  sqq.  :  Vocabi*  nnmen 
ejus  Jemm  etc.  ;  ad  pastores  cap.  2,  10.  11.:  Natus  ed  vobis  hodie  Sal- 
vator. Conf.  Ad.  4,  12-  •'  Non  ed  in  alio  salu*  etc.  Joh.  1,  12.  14.  16. 
1S.  29.  36.  de  i$«u<tia  credentiuni,  tanquam  filiorum  Dei,  deque  grafia 
èx  plenitudine  eju*  accipienda  etc. 

f)  Unde  ipsum  evangelium  dicitur  lex  fidei  Rom.  3,  27.  et  oritur 
phrasis  ittnrsònv  eie  zò  eòarféÀu»,  Marc.  1,  15. 

g)  Quod  patet  ex  locis  hactenus  citatis. 

h)  Huc  enim  pertinent  promissiones  de  temine  mulieri*,  captit  ser- 
penti* contrituro,  cujus  ealcaneum  interim  serpen*  sit  contrituru*,  seu  de 
venturo,  ex  postergate  Evac,  vero  horaine,  qui  satanae,  per  serpentera 
peccatum  persuadentis  indeque  in  mortem  homiues  praecipitantis  et 
in  potestateni  suam  redactos  tenenti»,  regnum  ac  potentiam  potentia 
sua  majore,  quae  vere  divina  est,  non  tamen  sine  passione  aut  san- 
guine, de8tructurus  et  humanum  genus  liberaturus  sit,  Gen.  3,  15.; 
de  semine  Abrahami,  in  quo  benedicendae  (orani  benedictione  spirituali 
per  fidem  in  ipsum  donandae)  *hd  omnes  genie*  terrae,  Gen.  12,  3.  cap. 
15,  6.  cap.  22,  18.;  de  Messia,  SUoh,  ex  tribù  Juda  nascituro,  etti  ad- 
haesurae  sint  gente*,  Gen.  Jfi,  10.;  de  propheta  Moti  simili,  Dexd.  18, 
15.  18.  Conf.,  quae  in  Psalmis,  2.  8.  22.  45.  48.  68.  110.  etapud  Esaiam 
cap.  7,  14-  <*ap.  53,  4-  cap.  61,  1.  sqq.,  apud  Jeremiam  cap.  23,  5. 
cap.  33,  15.,  Danielem  cap.  9,  24-,  Hoseam  cap.  13,  14.,  Afichaeam  cap. 
5,  2.,  Hagg.  2,  8.,  Zach.  9,  9.  cap.  13,  1.,  Malach.  1,  11.  cap.  3,  1.  cap. 
4,  2.  habentur,  ac  certuni  est,  ea,  quae  in  legibus  ceremonialibus  con- 
tinebantur,  etsi,  quatenus  praecipiebant  certas  action»  s  ac  ritus,  vim 
legis  haberent,  quatenus  tamen  Christum  mediatorem  eiusque  mcritum 
fide  araplectendum  certis  ritibus,  velut  typis  aut  umbris,  repraesen- 
tabant,  evangelio  recte  accenseri.  Conf.  b.  Mu*.  Disput.  contra  Cur- 
cellaeum  de  salute  gentil.  §  46.  47. 

i)  Quamvis  enim  unum  idemque  evangelium  sit  in  V.  et  N.  Test., 
tamen  evangelicae  promissione*  mteA  clarius  expositae  et  illudratae  sunt, 
donec  tandem  piena  lux  in  N.  Ted.  oriretur.  hsaia*  eerte  tantam  cogni- 
tionis  lucern  habuit,  quantum  in  nemine  antecessorum  animadvertere  possu- 
mti*.  Qih'fìimo  re*j)edu  ad  lucern  N.  T.  habito,  doctrina  de  Me**ia  in 
V.  Ted.  coììfertur  noeti  et  tenebri*,  nimirum  xarà  nórxpmty,  fuit  enim 
figuri*  et  timbri*  teda,  qtiarum,  invohurri*  remoti*,  clari*simum  cognitionis 
jubar  in  N.  Ted.  efful*it,  quae  proinde  dici  comparainr:  verba  suut  b. 
Gerhardi  L.  de  Evang.  §  37. 

Quenstedtii'S  :  „  Teatamentum  divinum,  prout  a  V.  et  N.  prescin- 
diti nlhll  allud  est,  quam  dispositio  liberriraae  voluntatls  Dei  de  cult u 
divino,  mediisque  salutis  ac  forma  regimi  nis  ecclesiae,  conflrmata  et 
obsignata  sanguine  ac  morte,  vel  pecuino  typico,  vcl  ipsius  testatori», 
qua  Deus  sua  bona  promlttit  hominibus  ccrtlsque  confert  symbolis, 
homines  vero  viclsslm  se  obstringunt  ad  pracstandam  Deo  fldem  cul- 
tumque  ab  eodem  praescriptum,  in  gratìae  et  justiliae  divinar  laudem 
et  horainum  salutein.  .  .  Termiti us  veleria  testamenti  sumitur:  1.  vul- 
vari loquendi  consuetudine  fj^^matfCi  vel  fju((?nnfif,f  PTo  UbxjsMfiria 
cjmpnicis  anteChrlstl  in  cameni  adventum.  coiiii^uUa  «ive  proscriptis 
J^osls  et  prophetarjin},  aut  prò  doctrina  illis  congnia,  quo  referri  solet 


Digitized  by  Google 


DE  LEtìE  ET  EVANGELIO. 


383 


illud  I ';iuli  2  Cor.  3,  14.:  ,Usque  ad  diem  hodiernutn  Id  ipsura  velameli 
in  lectione  irnlaiàc  AiaùrjKw,  V.  T.,  manct  non  revelatura  (quod  In  Christo 
aboletur).'  Per  V.  T.  Intelliguntur  libri  Mosis,  inquit  Grotius  in  notis 
ad  h.  1.,  cujus  par»  potissima  foedus  Sinaicum.  Et  b.  Aeg.  Bunnim  in 
b.  1.  :  ,In  lectione  V.  T.,  nempe  scriptorum  Mosis  et  prophetarum,  quem- 
admodum  non  solum  singulis  sabbatis  publice,  sed  domi  quoque  pri- 
vatine ea  lectitabant,  Act.  15,  21.'  2.  Accipitur  V.  T.  sensu  et  signifl- 
flcatu,  non  quidem  Scripturae,  sed  ecclesiasticis  scriptoribus  usitato, 
chrunolugice,  prò  «tatù  ecclesia?  ab  exordio  niundi  usque  ad  Messiae  il) 
cameni  adveutum.  Quo  sensu  patriarchae,  Moses  et  prophetae  dlcun- 
tur  vixTsse  in  V.  T.  Ast  illa  ^tonirof»;  distiuctionem  V.  et  N.  T.  pro- 
prie non  eftlcit.  Et  illud,  vixisse  patres  sub  V.  T.,  ambigue  dicltur; 
vel  enim  notat,  ilio»,  qui  ante  Cliristum  natum  vixerunt,  paties  legale 
tantum  pactum  Imbuisse,  evangelico  vero  sive  bonis  N.  T.  fuisse  desti- 
tutoa;  vel  eos  vixisse  vlgeutibus  adhuc  solum  promissis  et  typis  de 
Messia,  complemento  et  corpore  adhuc  futuro.  Prior  sensus  falsus 
est,  ut  ex  sequentibus  patebit;  posterior  admitti  potest.  3.  Foeder ulir 
ter*,  prò  solenni  illa  rcligionls  et  politiae  judaicae  in  munte  Sinai  facta 
"ó^ronotìkia  seu  dùpensationn.  Breviter,  vox  V.  T.  sumitur  1.  prò 
codice  et  tabulis  foederalibus  seu  librls  canonici*  isto  tempore  con- 
scnptis.  2.  Late,  prò  tempore.  N.  T.  adimpletionem  antecedente. 
3.  Proprie,  prò  foedrrs_ I sto,  I egall  cum  Israelltis  inlto.  Et  haec  tertla 
significano  est  hùjus  loci.  Hoc  sensu  etlam  accipitur  Jer.  31,  31 .  32.  : 
,Feriam  domui  Israel  foedus  uovum,  non  secundum  pactum,  quod  pe- 
pigi  cum  patribus  vestrls  in  die,  qua  apprrhendi  mauum  eorum,  ut 
educerem  eos  de  terra  Egypti.*  Hoc  loco  1.  opponit  propheta  N.T. 
seu  factum  priori  seu  veteri,  ut  patet  ex  Heb.  8,  7.  sq.  et  9,  15.  18., 
ubi  differcntia  utriusque  testamenti  ex  hoc  vaticinio  contlrmatur. 
2.  Testatur,  vetus  pactum  initum  et  promulgatum  fuisse  post  eductlo- 
nem  ex  Egypto,  se.  in  monte  Sinai.  Additur  3.  Judacos  hoc  pactum 
vetus  irritimi  fecisse,  se.  per  frequentem  Idololatriam  et  rebelllonem. 
Itcmque  (ìal.  4,  24.,  ubi  Paulus  iuquit  :  ,Duo  sunt  testamenta  :  unum 
testamentum  est  a  monte  Sina  io  servitutem  generans*  etc.  Differt 
hoc  T.  V.  Sinaicum  a  foedere  legali  vetustissimo  cum  Adamo  ante  lap- 
sum  sancito,  quia  hoc  non  sub  forma  testamentaria  (mortem  testa- 
tori*, sive  in  typo,  sive  in  veritate,  includente),  nec  cum  fine  succeda- 
neo ad  gratiam  respiciente,  percussum  est.  tn  foedere  enim  divino 
ante  lapsum  nec  Christo  mediatori,  nec  remissioni  peccatorum  per  illum 
obtinendae  locus  erat,  quia  nullum  adhuc  peccatum  ibi  existebat.  Conf. 
b.  Chemnitium  P.  3.  L.  Comm.  L.  de  V.  et  N.  T.  eorumque  discrimine 
p.  8«.  et  90.  Yocatur  autem  V.  T.  in  Scripturis  <l<ntf>>i7  zfìùrq  Heb.  8,  7., 
naAntà  2  Cor.  3,  14."  (L.c.  c.  7.  8.1.  Ih. 9. 11.  f.  1301.  sq.) 

Wlxokklmaxxus:  „V.  T.  est  proprie  pactum  legis  in  monte  Sinai 
Inter  Deum  et  Israelitas  mediatore  Mose  initum,  quo  populo  benedic- 
tlouem,  bona  corporalia,  vituraque  aeternam  promisit  ea  conditione,  si 
legem  latam  perfecte  servaret,  contra  autem  pocnas  et  maledlctionem 
temporalem  et  aeternam  comminatus  est  omnibus  legem  transgredienti- 
bus,  dcdleatum  et  conllrmatum  sanguine  taurorum  et  vitulorum." 
(Disput.  (iiess.  P.  IV.  disp.  18.  th.  16.  p.  407.) 

Qi  knstkdtius:  „Tennlnus  Xori  Testamenti  accipitur  :  1.  Si/He- 
matite  vel  dnymaticr  l>to  libri*  evangelistarum  et  apostolorutn  sive  prò 
doctnna  script Is  illorum  comprehensa.  2.  Chronidooicz  prò  toto  eccle- 
siae statu  a  C'hrlstl  nativitate  usque  ad  mundi  Illu  ni.  3.  Fot.d> r alili  r. 
et  sic  sumitur  vel  prò  foedere  ili»  aratine  seu  evangelico,  quod  a  Reo 
statim  postlapsum  In  paradiso  euin  pninTs  parentibuset  delude  cum  pa- 
tribus sancitimi,  ac  tandem  per  Messiae  in  carnem  adrentum  atque  aetu- 
aleni  et  vlctiraalem  satisfactionera  et  mortem  contlrmatum,  stabilitum 
et  consummntum  est;  vel  prò  nova  et  solenni  illa  doetrinae  coelestls per 
Christum  primum  retelata  et  postroodum  apostolorutn  mlnisterlo  per 
universum  terrarura  orbem  promulgata  disposinone  et  dispensatane f 


Digitized  by  Google 


384 


PAKT.  IU.     CAP.  VII. 


quatti  Chrlstua  proprio  suo  sanguine  in  ara  crucis  obslgnavit,  quaeqne  pe- 
*r  ,  .'/       ,^w-    culiare  salutis  nostrae  raun»v  est.  Et  in  hac  postrema  slgniflcatione  vox 
N.  T.  a  nobis  hic  accipitur,  vocaturque  in  scriptnra  nenn  rp3,  foedus 
novura  Jer.31,31.,  k,>httuv,  testamentum  melius  Hebr.  7, 22.  8,  6. 

(in  comparatone  ad  T.  V.),  cujus  Christus  Ipse  factus  est  fyyfor,  spon- 
sor Hebr.  7,  22.,  et  ntairtK%  mediator  Hebr.  5,  6.  9,  15.  12,  24,  apostoli 
vero  ministri  2  Cor.  3,  6.,  «uv$  ibld.  et  Heb.  9,  15.,  Mvrifa  Hebr.  8,  7., 
àyia  Lue.  1,  72.,  iva  Hebr.  12,  24.,  atùvuu;  Hebr.  13,  20.,  quia  contìrma- 
tionem  habuit  in  eo,  qui  per  spiritano  aeternum  semetipsum  obtulit 
et  aìuviav  /ir/Hjan,  aeternum  redemptionem,  invenit  Hebr.  9,  12.  14. 
Peculiariter  dicltur  N.  T.  :  1.  Quia  inveteratum  et  quasi  antiquatum 
prius,  Hebr.  8,  13.  2.  Quia  ad  novum  hominem  pertinet,  ut  vetus  ad 
veterem,  jnxta  Augustinum  lib.  contra  Adimantum  Manich.  c.  16. 

3.  Quia  ujaer  rfumfurt/m  nec.  ut  vetus,  alimi  succedens  habiturum; 
sive  novum  dicltur  quasi  ultlraum.  Imprimis  4.  in  oppositione  a.  pacti 
legali»  antv(uhsimi et  omnium  primi,  quod  tempore  praecessit  ~i>«TFvay- 
yì/nn;  (Jen  3,  lo.  ;  tì.  parti  leyalia  Mosaici,  quod  eatenus  N.  T.  dicltur, 
quia  tempore  lontre  antecessit  publicam  evangelil  de  Christo  in  carnem 
niisso  promulgationem,  Jer.  31,  32.  33.  ;  tum  quoque  > .  respeetu  foederiq 
evangelici  vetnj*  necqnumig^  quac  In  ecclesia  V.  T.  Abraiiainlca  et  Is- 
HeTItTca  vlgebat."    (L.  c.  c.  7.  s.  1.  th.  21.  f.  1309.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtius  :  „Antithesi$  :  1.  fv/^nViii/in^Q,  statuentium,  ho- 
mines  ante  Mosen  sola  lege  naturae  justiflcatos  et  salvatos  esse,  post 
Mosen  sola  lege  Mosis,  in  N.  T.  lege  evangelica;  vide  Augustinum  1. 1. 
contra  duas  cpist.  Pelagli  c.  1.  Pelagiali  izant  liac  in  parte,  ut  et  in 
aliis  multi»,  Srhu1n»tici.  qui  ob  id  naturalista*  vocantur.  2.  St^'ui'L- 
jUBgb  affiniiantium,  evangelium  seu  praedicationem  de  gratuita  pec- 
catorum  remissione  per  fldem  in  Chrlstum  coeplsse  primum  cum  Christo 
in  carne  manifestato;  esseque  solius  N.  T.  propria  in  ;  justitleationem 
et  salvationem  per  fldem  in  Chrlstum  in  V.  T.  locum  non  Imbuisse. 
Ita  Catechism.  Racov.  p.  231.  Socinua  1.  Suasorio  c.  5.  p.  tìO.  . .  3.  Ar- 
11\jttWVrt'mi  <lul  In  Coni,  c.  10.  p.  21.  et  in  Coni.  Apol.  c.  7.  f.  1577: 
.Certuni  esse*,  ajunt,  ,praeceptum  fldei  in  Christum  nuspiam  in  V.  T. 
„    ^-SJ.  '. .  .'fr.*/.  ^/..ciftre  traditum  extare,  uti  nec  [p  termici*  nrominsionein  vitae  aeternae.4 

4.  Anahaptittarum.  asserentium,  patriarehas  in  V.  T.  de  evangelio  et 
vittfe  aeternae  promisslonibus  nihil  scivisse,  aliterque  in  V.  T.,  all- 
terque  nos  hodie  salvar!  ;  vide  Confessionem  eorum  Faukelio  opposìtam 
p.  43—48."    (L.  c.  c.  2.  s.  2.  q.  1.  f.  1014.  sq.) 

§  22. 

Conveniunt  itaque  lex  et  evangelium  I.  quoad  quoto- 
rem,  qui  utrinque*  I2£ll&.  est  ;  II.  quoad  sub ] e c tum,  cui 
data  sunt;  quod  sunt  oinnesb  homines:  III.  quoad 
jinem  per  se  intentum,  qui  utrinque  est  sj.1  usj5  aeferna  ; 
IV.  quoad  durafjpnis  terminum,  qui  est  finisd  inunfli. 

a)  Est  enim  utrumque  rrrtnpn.  Ih  i  ut  ex  dietis  constat. 

b)  Loquiraur  autem  de  lege  mordi,  omnibus  lata,  qua  obligaren- 
tur  ad  obedientiam  ;  evangelium  autem  et  ipsum,  omnium  bono  desti- 
natimi, diversis  vicibus,  praesertim  quoad  periodon  illas  imUpiiwes, 
1.)  in  Adamo,  2.)  in  Noacho,  3.)  per  ecclesiali!  Israelitìcam  in  toto 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO. 


385 


orbe  illustrem,  4.)  per  apostolos  totum  terrarum  orbem  sua  praedica- 
tione  replentes,  Matth.28,  19.  Mare.  16,  15.  Boni.  10,  18.,  toti  humano 
generi  obtigit.    V.  b.  Mtus.  Disp.  con  tra  Curcell.  §  37.  sqq. 

c)  De  lege  dictum  est  §  20.  nota  a.  De  evangelio  res  vel  mani- 
festar est,  et  notandus  locus  Eom.  1,  16.,  ubi  evangelium  dicitur  potentia 
Dei  ad  salutem  omni  credenti.  Per  accidens  autem  est,  quod  lex  eedit  in 
mortem  juxta  Rom.  7,  10.  *qq.,  quodque  evangelium  aliquibua  fit  odor 
morti*  ad  mortem,  2  Cor.  2,  16.    Conf.  1  Cor.  1,  18.  sqq. 

d)  Sic  legem  moralem  esse  perpetuam,  non  autem  abrogata m  vel 
abrogandam,  diximus  $  18.  et  nota/.  Evangelium  autem  usque  ad 
finem  mundi  praedicandum  esse,  expresse  dicitur  Matth.  idi.  v.  tilt. 

%  23. 

Differunt  lex  et  evangelium  1.  vatefactionis  et  eoa- 
nitìonis  mono.  Lex  enim  natura  nota"  est  etiam  post 
lapsum b  quodammodo  ;  evan<:elium  autem  mjslsrjiim  est, 
sola  revelatione0  super  naturali  cognoscendum.  2.  Ra- 
tione  qbjecti.  Lex  enim  circa  agenda  et  omitteudad  ver- 
satur;  evangelium  promissiones*  j^ratuitas  fide  amplec- 
tendas  tradit.  3..  Proni issirmum  <lì versitate.  Legis  enim 
promissionesf  c&njjej^aiojiae,  evangelii  prorsus  gra- 
tuitaeg  sunt.  4.  Djy^rgitate  otficii.  Lex  enim  prae- 
scribitb  perfectam  obedientiam,  etaelinquentes  quosvis 
accusat,  terret,1  damnat,  non  autem  confert  novas  viresk 
ad  vitam  spiritualem  et  sanctam  ;  evangelium  autem  nec 
màndat1  opera,  nec  arguitm  peccatores,  sedn  mediatorem 
ostendit,  solatur,  promittit  gratiam  et  salutem.  Unde 
6.  lex  proponendo  est  peccatoribus„securjs,0  ut  ad  contri- 
tionem  perducantur,  evangelium  contritis,p  ut  fidem  con- 
cipiant. 

Luthkrl'8  :  ,,Hler  bitte  ich  und  ermahne  ich  alle  Liebhaber  der 
Gottseligkeit  und  sonderlich  die,  so  mi t  der  Zeit  amlere  Leute  lehren 
8ollen,  dass  sie  dlesen  Artikel,  der  da  lehrt,  was  des  Gesetzes  rechtes 
and  eigenes  Werk  sei,  und  wie  man  sein  recht  brauchen  soli,  aus 
St.  Pauli  Scbriften  rnit  alleni  Flelss  wohl  lernen,  welcher,  wie  ich 
grosse  Sorge  habe,  nach  anserà  Zeiten  wiederam  wird  verdunkelt  und 
ganz  und  gar  anterdruckt  werden.  Denn  auch  jetzund  bereitan,  da 
wir  noch  im  Leben  sind  und  aufs  allerflelssigste  anzeigen,  wozu  beide, 
das  (ìesetz  und  Evangelium,  ein  jedes  insonderhelt  diene,  ihrer  sehr, 
sehr  wenig  sind  auch  unter  denen,  so  sich  zum  Evangelio  bekennen 
und  gar  herrlich  davon  zu  riìhmen  wissen,  die  solches  Amt  des  Gesetzes 
recht  und  eigentlich  verstehen  und  wissen.  Was  meint  ihr,  dass  wer- 
den wird,  wenn  wir  nun  das  Haupt  gelegt  haben?  Ich  will  jetzt  der 
Wiedertiiufer,  der  neucn  Arianer  und  der  Schwarracrgeister,  so  das 
helllge  Sacrament  des  Leibes  und  Blutes  unsers  lichen  Herrn  Jesu 
Christl  1  istern  und  schiinden,  geschweigen,  welche  allesamrnt  auf  elnen 

%         Baierl  Comp.  ed.  Walther.  HI.  25 


Digitized  by  Google 


PART.  IU.    CAP.  VII. 


Haufen  ja  so  wenig  verstehcn  oder  wlssen,  was  des  Gesetzes  eigen 
Werk  sei  und  wozu  es  dienc,  als  die  Papisten  selbst,  ob  ale  sich  mlt 
viel  Worten  wohl  anders  vernchrocn  lassen  ;  denti  sie  sind  vorldngst  von 
der  reinen  Lehre  des  Evangelii  zurllckgef alien  auf  des  Gesetzes  Lehre  ; 
da  rum  lehren  sie  auch  nicht  Christum.  Das  thun  sie  wohl,  dass  sie  mlt 
grossem  Geschrel  riihinen  und  diirfen  auch  wohl  theuer  dazu  schworen, 
dass  sie  uichts  anders  lehren  und  mlt  ihrer  Lehre  nichts  anders  suchen, 
noch  rneinen,  denn  (ìottes  Ehre,  der  Briider  Heil  und  dass  Gottes  Wort 
mòge  reln  und  lauter  ausgebreitet  und  erhalten  werden  ;  aber  wenn 
mans  belra  Llcht  und  Im  Grunde  besehen  will,  so  befludet  man,  dass 
sie  (ìottes  Wort  fiilschen  und  verkehren  in  einen  Irrlgen  Missverstand, 
dass  es  ihnen  lauten  und  deuten  muss,  was  sie  triiumen  und  wollen 
Ihres  Gefallens.  Darum  lehren  sie  unter  Christi  Xamen  ihre  eigenen 
Trdume,  unter  dem  Xamen  des  Evangelii  eitel  Gesetze  und  Ceremunien, 
bleiben  also  immerhin  einen  Weg  tcie  den  andern,  vcie  sie.  vun  Anfang  je 
und  je  geicesen  sind,  nflmlich,  Monche,  Werkheilige,  des  Gesetzes  und  der 
Ceremonien  Lehrer,  ohne  dass  sie  ihrem  M'esen  neue  Xamen  und  auch 
andere  oder  neue  Werke  erdichten.  .  .  Derhalben  ist  das  Gesetz  auch 
eln  Llcht»  das  da  leuchtet  und  sichtbar  uud  oflfenbar  macht,  nicht  Gottes 
Gnade,  auch  nicht  die  Gercchtlgkelt,  dadurch  man  das  Leben  erlangt, 
sondern  die  Sunde,  den  Tod,  Gottes  Zorn  und  Gerlcht.  Denn  gleich- 
wle  den  Kindern  Israel  zu  Sinne  war,  da  sie  unten  am  Berge  Sinai  stun- 
den  und  hòrten  das  grausame  Donnern,  sahen  das  Blitzen,  die  schwarzen 
flnstern  Wolken,  den  Berg  breuuen  und  rauchen,  und  was  schreckliche 
Dlnge  sonst  mehr  da  gcschaheu,  das  lhuen  frellich  kein  lustig  noch 
frohllch  Schauspiel  war,  sondern  erschreckte  sie  vlelmehr,  ja,  machte, 
dass  sie  vor  grosser  Angst  schler  gestorben  wiiren,  und  lehrte  sie,  wie 
sie  mit  aller  ihrer  Heiligkeit  und  Reinigkeit  vor  Gott  nicht  bestehen 
kònnten,  noch  selne  Stimme  horen,  die  doch  aufs  allerfreundlichste 
und  trostlichste  war,  nilmlich:  ,Ich,  der  Herr,  dein  Gott4  u.  s.  w.  :  also 
ist  auch  alien  Hcuchiern  zu  Sinne,  wenn  das  Gesetz  sein  eigen  Werk 
oder  Amt  beginnt  auszurichtcn,  das  Ist,  die  Sunde  offenbaren,  Zorn 
anrichten,  die  Gewissen  verklagen,  sie  schrecken  und  In  Ver/.welflung 
trelben.  Das  Ist  des  Gesetzes  eigen  und  recht  Werk,  dabel  es  bewen- 
den  und  welter  nicht  schreiten  soli.  Das  Evangelium  aber  ist  viel  ein 
ander  Llcht,  namlich,  das  die  erschreckten  Herzen  erleuchtet,  lebendig 
macht,  tròstct  und  ihnen  aufhilft.  Denn  es  zeigt  an,  wie  Gott  den  un- 
wiirdigen  und  verdammten  Sundern  gniidig  sei  um  Chrlstl  willen,  wenn 
sie  gltiuben,  dass  sie  durch  seincn  Tod  vora  Fluch,  das  ist,  von  der 
Sunde  und  ewigem  Tod  erlòst  seln,  und  dass  Ihnen  durch  seincn  Sieg 
und  Ueberwindung  gcschenkt  sei  der  Segen,  das  Ist,  Gnade,  Vergebung 
der  Siindcn,  Gerechtigkeit  und  ewiges  Leben.  Wenn  wir  das  (ìesetz 
und  Evangelium  auf  solchc  Weise  unterschelden,  so  geben  wir  einem 
jedcn  seln  recht  eigen  und  gebuhrlich  Werk  und  Amt,  das  ihm  zusteht. 
Aber  von  solchem  Untcrschied  des  Gesetzes  und  des  Evangelii  flndcst 
du  nicht  einen  elnigcn  Buchstaben  In  alien  Buehern  aller  Monche,  Ca- 
nonisteu  und  Sophlsten,  ja,  auch  der  alten  Vàter  dazu.  St.  Augustinus 
hat  diesen  Unterschled  zum  Theil  verstanden  und  angezcigt,  Hlerony- 
mus  aber  und  andere  mehr  haben  wenig  davon  gewusst.  Summa,  es 
Ist  In  alien  Schulen  und  Klrchen  etliche  hundert  Jahre  daher  nichts 
Rechtschaffenes  von  solchem  Unterschled  des  Gesetzes  und  des  Evan- 
gelii gelehrt  oder  gepredlgt  worden,  dadurch  denn  die  anneri,  cleuden 
Gewissen  in  grosse  Gcfahr  und  Schadcn  kommcn  sind."  (Ausfùhr- 
llche  Erkl.  der  Ep.an  die  Gal.  A.  1535.  Opp.  Hai.  Vili,  2257—60.) 

Idem  :  ,,Etllche  lassen  slch  bediinken,  sie  verstehen  dlese  Dlnge 
sehr  wohl  ;  Ihr  aber  sollt  euch  vor  der  Vermessenhelt  hiiten  und  ge- 
dcnken,  dass  Ihr  Schiller  des  Wortes  blelbt.  Denn  der  Satau  Ist  eln 
solcher  Meistcr,  dass  er  den  Unterschled  sehr  leichtlich  aufheben  und 
anstatt  des  Evangelii  das  Gesetz,  wlederum  anstatt  des  Gesetzes  das 
Evangelium  uns  eindringen  kann.    Wie  oft  begegnet  es  den  Leuten  In 


Digitized  by  Google 


DB  LEGE  ET  EVANGELIO, 


387 


den  letztcn  Todeszùgen,  dass  die  arrocn  Gewlssen  etliche  cvangelische 
Spriiche  er>jreifen,  welche  doch  eigentlich  zam  Gesetz  gebciren,  und 
also  den  Trost  des  Evangelii  verlieren?  Wie  dieser  Spruch  Matth. 
19,  17.  :  ,Willst  du  ins  Leben  gehen,  so  halte  die  Gebote  (iottcs4  ;  des- 
gleichen  auch  dieser  Matth.  7,  21 .  :  ,Nicht  ein  jeder,  der  zu  mir  spricht  : 
Herr,  Herr,  wird  in  das  Himmelrelch  gehen.'  Durch  die  und  der- 
gleichen  Spriiche  werden  die  Herzeu  oftmals  so  irre  gemacht,  dass  sie 
nicht  sehen,  denn  nur  alleili  was  sie  gethan  haben  und  hiitten  thun 
solien,  item  was  Gott  fordert  und  verbeut.  Wenn  die  Herzen  solches 
anschauen,  vergessen  sie  alles  dess,  was  Christus  gethan  und  Gott  ver- 
heissen  hat  durch  Christum  zu  thun.  Derohalben  soli  sich  niemand 
vermessen,  als  hiitte  cr  solches  vollkommllch  erlangt.  Mit  Worten 
kann  man  den  Unterschied  leichtlich  machen,  aber  im  Tode  und  in  der 
Gefahr  bcflndet  man,  wie  bòse  Dialectici  wir  sind,  wenn  elnc  Disputa- 
tion  einfàllt  von  dem,  was  wir  gethan  huben  und  thun  solien,  wenn  una 
das  Gesetz  vorwirft,  das  hat  dir  Gott  befohlen  zu  thun,  du  aber  hast  es 
nicht  gethan,  sondem  das  Gegenspiel,  darum  musst  du  verdammt  sein, 
nach  dem  Spruch  deines  Gesétzgebers  6  Mos.  27,  2G.  Wer  allhier  ein 
gcschickter  Dialecticus  ist,  der  macht  einen  Unterschied  zwischen  dem 
Gesetz  und  Evangelio  und  gibt  nach,  dass  er  das  Gesetz  nicht  gchalten 
habe,  antwortet  aber,  dass  auf  das  Vorgehende  das  nicht  die  Folge  sei, 
dass  ich  darum  verzweifeln  soli  und  muss  verdammt  sein  ;  denn  das 
Evangelium  hclsst  an  den  Herrn  Christum  gliiuben  und  auf  des  Herrn 
Christi  Werke  und  Gerechtigkeit  bauen."  (Ausi,  iiber  die  15  Lieder 
im  hòhern  Chor.  A.  1532.  Ps.  131,  1.  Tom.  IV,  2881.  sq.) 

Ciiemnitius  :  „Quac  alia  lux  discussit  densisslmas  tenebras  regni 
pontificii,  nisi  haec  praeclpue,  quod  demoustratum  est  verura  discrl- 
men  legts  et  evangelii?"    (Loc.  th.  II.  De  justif.  f.  20G.  b.) 

Cf.  quae  supra  annotata  sunt  ad  §  2. 

Gkrharuus:  ,,Causae,  propter  quas  dlscrimen  illud  accurate  con-  / 
stituendum  et  arcte  teuendum,  sunt  complures.  1.  Articulo  justiflca- 
tionis  sua  non  constabit,  imo  nec  constare  potcrit  integritas  neglecto 
harum  doctrinarnm  discrimine,  id  quod  ecclesiastica  superiorum  tem- 
porum  historia  plus  satis  comprobat.  2.  Beneticia  Christi  non  medio- 
criter  obscurantur,  nisi  doctrlna  evangelii  a  lege  accuratis  limitibus 
secernatur.  3.  Confusio  legis  et  evangeli!  necessario  secum  atteri,  per- 
turbationes  conscieutiarum,  siquldem  in  magnis  et  seriis  conscientiae 
pavoribus  nulla  superstes  manet  vera  ac  solida  consolatio,  si  gratuita e 
promlssiones  evangelii  adulterentur.  Quare  cum  totlus  doctrinae  chrl- 
stianac  haec  duo  praecipua  constituantur  capita,  ad  quae  reliqua  omnia 
certo  modo  ac  ordine  referri  possunt,  haud  immerito  inter  virtutes, 
quas  in  tldeli  ecclesiae  ministro  rcquirit  apostolus,  primum  locum  tri- 
buit  artificio  ifiàomueiv,  recte  secandi  sermonem  vcritatis  2  Tim.  2,  15. 
Metaphoram  statuunt  ductam  ab  oftlcio  sacerdotum  Lcviticorum  in 
V.  T.,  quorum  erat  carnes  sacritìclorum  recte  secare  ac  dividere.  Qui- 
dam existimant  metaphoram  ductam  a  structoribus  conviviorum,  quia 
ministri  ecclesiae  in  N.  T.  sunt  vel  structores  quidam  spiritualis  con- 
viva.   Esa.  25,         (Loc.  de  ev.  §  52.) 

Idem  :  „QuamvÌs  legis  et  evangelii  dlscrimen  ubique  slt  retlneu- 
dum,  cumprimis  tamen  lllud  observandum  erlt:  1.  In  articulo  justiflca- 
tionis,  siquldem  justltlcatio  nostra  non  est  ex  lege,  cui  propter  carnls  no- 
strae  corruptiouem  et  intlrmitatera  hfiwau'ta  quaedam,  accidentla  tamen, 
bac  in  parte  tribuitur  Rotn.  8,  3.,  sed  ex  evangelio,  in  quo  iustltla  Del 
slne  lege  revelatur  Rom.  3,  21.,  quod  est  potehtia  Dei  ad  salutem  omni 
credenti,  Rom.  1,  lfi.  Monendi  Igitur,  Imo  urgendi  sunt  homines  ad 
opera  juxta  legis  normam  praestanda,  sed  in  theatrum  justitlcationis 
nostrae  coram  Deo  non  sunt  inferenda,  ibi  enim  perpetua  est  oppositio 
Inter  operar!  et  credere,  inter  gratiam  et  opera,  inter  legem  et  evau- 
gellum.   2.  In  usti  clavìum  eccleslasticarum.    Impoenitentibus  et  se- 


Digitized  by  Google 


388 


PART.  III.     CAP.  VII. 


caria  non  est  annuncianda  peccatorum  remisslo,  sed  potius  Del  ira  ex 
lege.  Rom.  2,9.:  .Tribulatio  et  angustia  in  omnem  animam  hominia 
operantis  malum.'  1  Tim.  1,  9.:  ,Lex  posita  est  injustis,  impiis,  acele- 
ratis  e  te.,  qnos  accusationis  et  damnationia  suae  pondere  premlt.  Con- 
triti s  cordibus  non  sunt  legia  comminatlones  exasperandae,  sed  potius 
evangelicae  consolationis  oleum  instillandum.'  Esa.  G6,  1.:  ,Quls  est 
locus  quietis  meae?'  v.  2.  :  ,Respiciam  ad  pauperem  et  contritum  spi- 
ritu  et  trementem  sermones  meos.'  Mutili.  11,  3.  :  ,Pauperibus  evan- 
gellum  praedicatur.*  "    (Loc.  de  ev.  §  55.) 

a)  A  £fìp,  ut  auctoje  naturae,  per  creatioaejpjm  piantata  et  cor- 
dibus homiaum  inscripta.  Conf.  Boni.  2,  14.  sqq. 

b)  Vid.  Part.  II.  cap.  L  g  4.  5.  6.  Voi.  II.  p.  268.  sqq.  Plenior 
autera  ejus  notitia,  ob  corruptionera  intellectua  humani  per  lapsum, 
ex  revelatione  in  Scripturis  coraprehensa  peti  debet.  Conf.  b.  Mm. 
Tr.  contra  Steng.  P.  II.  cap.  I.  p.  161. 

c)  Vid.  Rom.  16,  25.    1  Cor.  2,  6.  7.  *qq. 

d)  Vid.  h.  1.  §  3. 

e)  Juxta  §  21. 

Luthkrus  :  y, Gesetz  Ist,  wenn  Gott  heisst  thun  oder  lassen  nnd 
ctwas  vou  uns  fordert.  Evangelium  ist,  wenn  er  etwas  Gutes  verkiin- 
digt,  das  er  selbst  thun  und  uns  geben  will.  So  gehen  die  zwei  gar 
wicler  einander:  eines  trelbt,  das  andere  gibt;  das  fordert,  jenes 
schenkt.  So  soli  man  alle  Spruche,  die  Gottes  Gnade  und  Huld  ver- 
heissen,  nicht  anders  heissen,  denn  Evangelium,  wclclies  soviel  heisst, 
als  eine  gute  Botschaft."  (Pr.  ii ber  das  1.  Buch  Mose.  A.  1527.  Opp.  Hai. 
Ili,  891.) 

Idem  :  „Durchs  Gesetz  soli  anders  nichts  verstanden  werden,  denn 
Gottes  Wort  und  Gebot,  darinnen  er  uus  gebeut,  was  wir  thun  und 
lassen  sollen,  und  unsero  Gehorsam  oder  Werk  von  uns  fordert.  Sol' 
ches  ist  leicht  zn  verstehen  in  causa  formali,  aber  in  causa  finali  sehr 
schicer.  Die  Gesetze  aber  oder  Gebote,  so  von  Werkcn  reden,  die 
Gott  von  einem  jeden  insonderheit,  nach  Natur,  Stand,  Amt,  Zcit  und 
andern  UmsUinden  mehr,  fordert,  slnd  mancherlei.  Daher  sie  auch 
elnem  jeden  Menschen  sagcn,  was  ihm  Gott  selner  Natur  und  Amte 
nach  aufgelegt  hat  und  von  ihm  fordert,  als  :  das  Weib  soli  die  Kinder 
warten,  den  Hauswirth  regieren  lassen  u.  s.  w. ;  das  ist  ihr  Gebot;  ein 
Knecht  soli  seinem  Herrn  gehorsam  sein,  und  waa  mehr  zu  eines  Knechts 
Amt  gehòrt  ;  gleichcr  Welse  hat  eine  Magd  auch  ihren  Befehl.  Das  ge- 
melne  Gesetz  aber,  das  uns  Menschen  alle  betrifTt,  iat  dles  Matth. 22,39.  : 
,Du  sollst  deinen  N'dchstcn  lieben,  als  dich  selbst',  ihm  in  seiner  Noth, 
wle  die  vorfìillt,  rathen  und  helfen;  hungert  ihn,  so  si>eise  ihn;  ist  er 
nacket,  so  kleide  ihn  ;  und  was  desgleichen  mehr  ist.  Das  heisst  das 
Gesetz  recht  abzlrkeln  und  vom  Evangelio  abmessen;  namlich,  dass 
das  Gesetz  heisse  und  sci,  welches  auf  unsere  Werke  dringt.  Dagegen 
das  Evangelium  oder  der  Glaube  ist  solche  Lehre  oder  Wort  Gottes, 
das  nicht  unsere  Werke  fordert  noch  gebeut  uns  etwas  zu  thun,  son- 
derà heisst  uns  die  angebotenc  Gnade  vou  Vergebung  der  Siinden  und 
ewiger  Seligkeit  schlecht  annehraen  und  uns  schenken  lassen.  Da  thun 
wir  ja  nichts,  sondern  empfahen  nur  und  lassen  uns  geben,  was  uns 
durchs  Wort  geschenkt  und  dargeboten  wird,  dass  Gott  verheisst  und 
dir  sagen  liisst  :  Dies  und  daa  sehenke  ieh  dir  u.  s.  w.  Als  in  der  Taufe, 
die  ich  nicht  gemacht  noch  mein  Werk,  sondern  Gottes  Wort  und  Werk 
ist,  spricht  er  zu  mlr:  Halt  ber,  ich  taufe  dich  und  wasche  dlch  von 
alien  deinen  Siinden,  nirom  sie  an,  sie  soli  deine  sein.  Wenn  du  dich 
nun  so  taufen  liisst,  was  thust  du  mehr,  denn  dass  du  solch  Gnaden- 


Digitized  by  Google 


DE  LEU  E  ET  EVANGELIO. 


389 


geschenke  empfdhst  und  annlmmst?  So  ist  nun  der  Unterschied  des 
Gesetzes  und  Evangelli  dleser:  Durch  das  Gesetze  wlrd  gefordert,  was 
w  ir  thun  sollen,  drlngt  auf  unser  Werk  gegen  Gott  und  den  Nachsten; 
im  Evangelio  aber  werdcn  wir  zur  Spende  oder  zum  reicheu  Alrnosen 
gefordert,  da  wir  nehtnen  und  empfahen  sollen  Gottes  Huld  und  ewlge 
Seligkeit.  Dieser  Unterschied  ist  leichtlich  hieraus  zu  merken:  Das 
Evangelium  beut  uns  an  Gottes  Gabe  und  Geschenke,  Hiilfe  oder  Heil, 
heisst  uns  nur  den  Sack  herhalten  und  uns  lasscn  geben  ;  das  Gesetz 
abergibt  nicbts,  sondern  nimmt  und  fordert  von  uns.  Nun  sind  je  die 
zwel,  geben  und  nebmen,  sebr  weit  von  einander  geschieden.  Denn 
wenn  mir  etwas  geschenkt  wird,  so  thuc  ich  nichts  dazu,  sondcrn  nehme 
und  empfahe  es  und  lasse  mir  es  geben.  Wiederum,  wenn  ich  in  mei- 
nem  Beruf  ausrichte,  was  mir  befohlen  ist,  item,  rathe  und  belfe  mei- 
nem  Nachsten,  so  empfahe  ich  nichts,  sondern  gebe  cinem  andern,  dem 
ich  dlene.  Also  wird  das  Gesetz  und  Evangelium  formali  causa  unter- 
schieden  :  dieses  verheisat,  das  andere  gebeut  ;  Evangelium  gibt  und 
heisst  nehtnen,  Gesetz  fordert  und  sagt  :  Das  sollst  du  thun."  (Sermon 
vom  Unterschied  des  Ges.  und  Ev.  A.  1632.  IX,  416.  sqq.) 

Idem:  ,,Diejenlgen  irren  gewaltig,  die  allhler  das  ,Joch  Christl* 
auslegen  durch  das  evangellsche  Gesetz,  das  ist,  durch  die  Gebote, 
insofern  aie  von  Chrlsto  gegeben  wordeu.  Und  haben  sichs  die  Sophi- 
sten  allhier  sehr  sauer  werden  lasscn,  zu  zeigen,  wie  das  Joch  Chrlsti 
leichter  sei,  ais  das  Joch  Mosi»,  da  doch  Moses  nur  alleili  das  Werk 
verbot,  Christus  aber  auch  nodi  darzu  nur  ein  jegliches  unniitzes  Wort 
und  das  ganze  Herz  untersagte.  Endlich  haben  diese  blinden  Leute 
den  Schluss  gcmacht,  das  Gesetz  und  Evangelium  verhielten  sich  gegen 
einander,  wie  excedentia  und  excessa,  namlich,  das  Gesetz  sei  in  dem 
Stuck  leichter,  als  das  Evangelium,  weil  es  uicht  das  Herz,  sondern  die 
Hand  (oderausserliche  grobeThat)  verbiete,  hingegendas  Evangelium 
sei  dariune  leichter,  ais  das  Gesetz,  weil  es  die  Beselineidung  und  die 
Ceremonien  aufgehoben  hatte.  O  Blindheit!  welche  sich  wohl  fùr 
solche  Leute  schickt,  die  das  Evangelium  aus  Verachtung  nicht  lesen 
wollen."    (Anmerk.  uber  den  Ev.  Mattluius.  A.  1538.  VII,  814.) 

f)  Scilicet  sub  eonditione  perfectae  obttdkilLiae  ac  meritorum. 
Vid.  §  20. 

g)  Excluso  omni  respectu  ad  opera  nostra,  juxta  Rom.  4,  4-  el  5. 
cap.  11,  6,  Unde  etiam  nostri  negant,  promissione»  evangelica»  esse  con- 
dilionq(af.  non  miamvis  conditioìiem,  sed  in  specie  condiiionem  nostrorum 
meritorum  exelmentrs,  ut  hoc  rat  ione  eonditionatum  opponalur  gratuito. 
Alia  igitur  est  conditio  fidei  a  coiuiitioji^jopcrjim  :  verba  sunt  b.  Gerh. 
L.  de  Evang.  §  26.    Conf.  ib.  §  42. 

J.  OLEARIUS:      /v,."»v «/».r.  *™„„.,}irn»  ^  mnditinnatae . 

Nam  1 .  conditio  proprie  dieta  est  suspensio  futuri  eventus,  qua  posila 
vel  non  posita  ille  vel  sequitur  vel  non  sequitur,  ideo,  quia  is,  in  cujus 
potestate  erat  conditionem  illam  non  solum  repudiare,  sed  etiam  ex 
propriis  viribus  illam  adimplere,  eandem  non  implevit.  Sic  donati 
erant  Paulo  oranes  cum  ipso  navigantes  Act.  27,  24.,  cum  expressa  ta- 
men  eonditione,  quam  ipse  fugam  meditantibus  nautis  repetit  v.  31.: 
,Nisi  hi  in  navi  manserint,  vos'  Ccenturio  et  milites)  .salvi  fieri  non 
potestis.'  2.  Fides,  ad  salutem  relata,  non  est  opus  nostrum,  sed  per- 
tuiet  ad  ordjne m  djviuitus  Instimt  uni,  adeo()uc  ntMjuaquaìn'est  conditio 
proprie  dieta,  pendens  ex  nomine,  sed  beneflcium  divinitus  collatum 
sive  rcquisituin  subiecii  natieiiti^  et  organum  salutem  apprchendens, 
nequaquam  vero  principini  act'vum  ab  homine  procedens  aut  in  effec- 
tum  salutls  per  modum  causac  proprie  itadictae  influens."  (Vld.Carp- 
zovll  isag.  in  lib.  symb.  p.  13C1.) 


) 


Digitized  by  Google 


390 


PART.  III.    CAP.  VII. 


Gkrhardus:  Quintini)  argumentum  Bellarminus  petit  ex  ipsa- 
met  nostrum  concessione.  ,Fidem  (inquit)  in  promfssionibus  evan- 
gelicis  requirl  non  negant  adversarii  ;  ex  quo  sequitur  primo,  falsum 
esse,  quod  promissiones  evangelii  ncgantur  esse  conditionales,  cum  all- 
qua  in  illis  conditio,  scilicet  fidei,  requiratur;  secundo,  falsum  esse, 
,  quod  non  requiratur  conditio  legìs  implendae,  nam  quibus  verbis  Scrip- 
tum docet  requirl  conditionem  fidei  ad  salutem,  iisdem,  vel  etiam  cla- 
rioribus,  docet,  requiri  conditionem  legis  implendae  ;  ut  patet  ex  adductis 
locis.(  Resp.  1.  Quando,  evangelicas  promissiones  conditionales  esse, 
negamus,  non  quamvis  conditionem,  sed  in  specie  conditionem  nostro- 
rum  meritorum  excludimus,  ut  hac  ratione  conditionale  opponatur 
.  ,  gratuito.  .  .    Particula  ,.«a'  aut  est  oingAg^»^  aut  (Tv'/'/'r.tariKh.  id  est, 

designat  COtuSKT,  Vel  consequentiam.    in  eoncionlous  legaltbus:  ,Si 
r>  feceris  hoc,  vives4,  particula        est  oirtotayuc^,  siquidem  obedientia 

est  causa,  propter  quam  servantibus  legem  datur  vita  aeterna  ;  sed  in 
evangeliche  promlssionibus  :  ,Si  credideris,  salvus  eris',  particula  , si* 
est  oti/./.»)UT7tKf/t  denotatili-  enim  modus  appllcationis  dlvinitus  consti- 
tutus,  soli  fide!  competens."    (Loc.  de  ev.  §  20.) 

Idem  :  ,, Quamvis  bona  in  evangelio  oblata  fide  recipiantur  ac  non- 
ni tide  recipi  possint,  ex  eo  tamen  non  desiuuntesse  gratuitae  ;  duplici 
ratione:  primo,  quia  Illa  ipsa  fldes  est  donum  Dei,  non  opus  nostrum, 
siquidem  Splrltus  Sanctus  per  verbum  evangelil  accendit  in  cordibus 
nostris  lldem;  delnde,  quia  lides  non  concurrlt  ut  merltum  quoddam, 
cujus  diguitatem  Deus  respiciat,  sed  tantum  ut  organum,  ut  mendica 
roanus,  quae  si  vel  maxime  divitis  eleemo^ynam  recipiat,  non  tamen  ex 
eo  eleemosyna  desinit  esse  gratuita."    (L.  c.  §  42.) 

Quexstkptius  :  „Quando  promissiones  evangelicas  conditionatas 
esse  negamus,  non  conditionem  medil  seti  instrumenti,  sed  conditionem 
meriti  seu  operum  ex  parte  nostra  excludimus.  Fidem  requiri  dicimus, 
magi»  tamen  ut  organon  apprehensionis  et  medium  zn^a^  divinae,  quam 
ut  conditionem."    (L.  c.  c.  2.  s.  2.  q.  2.  f.  1019.) 

Idem  :  „Dlst.  inter  conditionem  subjecti,  cui  ipso  actu  vitae  aetcrnae 
possessio  contingit,  et  conditionem,  sub  qua  vita  aeterna  in  evangelio 
promittitur  :  studium  honorum  operum  et  snnetimouia  est  conditio  sub- 
jecti, cui  possessio  vitae  aeternae  actu  contingit,  non  sub  qua  illa  pro- 
mittitur."   (L.  c.  f.  1022.) 

Li'therus  :  ,,Darum  will  er  sagen  :  Ich  lege  euch  keine  schwere 
Burdcn  und  Last  auf,  vici  Opfer  oder  Gottcsdienst  oder  antlere  Dinge, 
dazu  grosse  Kost  oder  Muhe  gehòrt.    Das  Evangelium,  Taufe  und  Sa- 
i  i    crament  habe  ich  euch  aufgelegt;  das  i.st  knin  (iibotr  putide rn  euer 
LJ  ti    Schatz.  _den  ich  euch  umsonst  geschenkt  habe  ;  und  zivinge  nicmana 
**  •  /'  *  aazu,  wie  Moses,  mit  Zwang  und  Strafe,  sondern  lasse  jedermann  die 
\ '  V«ui.  t  /  - .       Wahl,  wer  es  gern  will  annehmen.    Es  ist  dir  nicht  geboten,  dass  du 

es  miissest  Gott  zu  Dlenst  thun,  sonderu  dir  sclbst  zu  gut,  dass  du 
deine  Seligkelt  da  holest,  so  du  anders  willst  sclig  werden."  (Ausi, 
des  14.,  15.  u.  16.  Cap.  Joh.  A.  1538.  Hai.  T.  Vili,  403.) 


1 1 


ANTITHESIS. 

Quenstedtius:  „Antithesis  :  1.  PontMciorum.  promissiones  evan- 
gelicas requirere  conditionem  justitiae  inhaereutls  slve  operum  seu 
perfectae  observationls  mandatorum  Dei,  conlendentium.  Ita  Conci- 
lium  Jjrid'  ntinum  sess.  6.  can.  20.:  ,Si  quis  hominem  justitleatum  et 
quantumlibet  perfectum  dixerit  non  teneri  ad  observautiam  mandato-' 
rum  Dei  et  ecclesiae,  sed  tantum  ad  credendum  (quasi  vero  evangelium 
sit  nuda  et  absoluta  promissio  vitae  aeternae  sine  rn^ntintu.  oh^firya- 
tionis  mandatQxyjn)  :  anathema  sit.'  H-Uqrmwu»  1.  4.  de  justiflc. 
c.  2.  §:  .Ncque  de  hac',  inquit,  ,nos  couteudimus,  evangelio  con- 
tincri  illa  omnia,  quae  adversarii  soli  legi  tribù uut,  quae  sunt  praecipue 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO. 


391 


tria:  legcs  proprie  dictae,  comminationes  et  promissiones  cum  con- 
ditione  obedlentlae.4  Idem  statuit  Gregor.  de  Valentia  T.  2.  Controv. 
disp.  7.  q.  6.  p.  992.  2.  Sucinianurum  et  Arminiatwrum.  non  quidem 
absolute,  «ed  comparate  perfectain  obedientiain  requirentium  ;  ut  So- 
cini  Comm.  In  Joh.  f.  51.,  Arminii  respons.  ad  q.  9.  f.  176.,  Apolog. 
Arminian.  c.  15.  f.  152.  3.  yovatnrum.  salutem  sub  conditione  hono- 
rum operum  promissam  esse,  asserentium.  Vldcatur  ffornejus  dlsp. 
de  iMci  non  qualtslibet  necessitate,  th.  37.  et  alibi  passim,  idem  in 
iterata  asscrtione  th.  53.  inquit:  .Discrlmen  pactl  legalls  non  in  co  con- 
sistit,  quod  lexcouditionem  operum  habeat,  evangelium  nullain  habeat; 
utrumqiie  enim,  sed  diversimode,  habet;  scd  lex  exactam  obedicntlam 
et  omnibus  numeris  perfectam  postulet,  evangelium  gratiam  et  remis- 
sionem  praestet,  sed  poenitentlbus  et  novam  vitam,  prout  in  hac  fra- 
gì  li  tate  fieri  potest,  inchoare  albi  proponentibus.4  D.  GejwtiusCalixtiu 
vero  doctrinam  de  discrimine  legis  et  evangelil  invertlt,  tuiuaTIbl,  tum 
in  Disp.  de  pactis.  Pactum  cum  Mose  et  Israeliti-  initum  vocat  pac- 
tum  cvangellcura  (verba  sunt  D.  Hulsemauni  in  Praelect.  ad  Brevlar. 
c.  8.  p.  1176.),  idque  distinguit  in  vetus  et  uovum.  Vetus  appellat 
postulata  et  promissiones  per  Mosen  latas  sub  rigorosa  impletione 
legis;  novum  vocat  doctrinam  Christi  et  apostolorum  sub  possibili 
ÌnU>l''VÌ>"1'*  ^T'fU  n.  39.  40.  41.  45.  46.  55.  56.  Quod  iterum  -fiùrm'  t/'/rffof 
est,  per  ea,  quae  apostolus  tradidit  de  diflcrentla  legis  et  evangelii 
Rom.  10,  5.  6.  sq.  et  Gal.  3, 18.  21.  sq.,  ubi  differentia  intcr  legem  et 
evangelium  statuitur  in  hoc,  quod  lex  operum  pracstationem  requisì- 
verit,  tum  per  naturam,  tum  per  gratiam  faciendorum  ;  evangelium  vero 
non  opera,  sed  solam  fidem  requirat.  Vuigatum  illud  Scholasticorum 
discrimcn  constituit,  quod  lex  et  evangelium  pariter  requirant  opera, 
solum  autem  evangelium  conferat  etiam  vires  pniestandi  etc."  (L.  c. 
C  2.  s.  2.  q.  2.  f.  1019.  sq.) 


h)  Viti.  $  3.  5.  6.  sqq.  et  §  20. 

i)  Vid.  llom.  4*  15*t  ubi  dicitar:  tf  wJ/t»c  ópji/v  zanprdZerat,  tram 
operatur,  i.  e.  rem  trae  divinae  constatiti  et  ex  reniti  tato  eotvscientii*  terro- 
rem  metti it,  ut  exponit  b.  G.  Mtflìm  p.  ni.  205.  Ipsam  vero  maledic- 
tioiiem  legi*  vide  Gal.  3,  10.  ex  Detti  27,  26. 

LUTiiKRUs:  ,,Was  die  Siiude,  den  Zorn  oderTod  anzeigt,  das  iibet 
und  treibet  des  Gesetzes  Amt,  es  geschche  im  Alten  oder  Neuen  Testa- 
mente."    (Disput.  wider  die  Gesetzsturraer.    Opp.  Hai.  XX,  2041.) 

Idkm:  „Das  Gesetz  kann  die  Seelen  nicht  erquicken,  denn  es  ist 
ein  Wort,  das  von  uns  fordert,  und  gebeut,  dass  wir  Gott  lichen  sollen 
von  ganzem  Herzen  u.  s.  w.,  misera  Nachsten  als  uns  selbst.  Wer  sol- 
ches  nicht  thut,  den  verdammt  es  und  spricht  ein  solch  Urthcil  uber 
ihn  :  ,Verflucht  sei  jederraann,  der  nicht  allcs  thut,  was  im  Buch  des 
Gesetzes  geschrieben  steht4,  5  Mos.  27,  26.  Nun  aber  ist  es  gewlss, 
dass  niemand  auf  Erden  solchcs  thut,  darum  kòmmt  das  Gcsetz  mit 
scinem  Urthell  zu  «einer#Zeit,  betriibt  und  erschreckt  nur  die  Seelen, 
und  wo  nicht  Rath  geschafTt  wird,  dringt  es  fort,  dass  sie  verzwelfeln 
und  ewig  verdammt  sein  niussen.  Daber  spricht  St.  Paulus  Rom.  3, 
20.:  ,Durch  das  Gesetz  kòmmt  nur  Erkenutniss  der  Sunde.4  Item 
Rom.  4,  15.:  ,Das  Gesetz  richtet  nur  Zorn  an4,  u.  s.  w.  Das  Evange- 
lium aber  ist  ein  selig  Wort,  fordert  nichts  von  uns,  sondern  verk'un- 
dlgt  alles  Gutes,  niimlich,  dass  (ìott  seinen  einigen  Sohn  uns  armen 
Sundern  geschenkt  habe,  dass  er  soli  unser  Hirte  sein,  der  uns  ver- 
schmachtetc,  verlorne  und  zerstreute  Schafe  wleder  suchte,  sein  Leben 
fiir  uns  Messe,  auf  dass  er  uns  also  von  Siinden,  vom  ewigen  Tod  und 
des  Teufels  Gewalt  erlòsete.44  (Auslegung  des  23.  Psuluis.  A.  1536. 
Ib.  V,  400.) 


Digitized  by  Google 


392 


PART.  HI.    CAP.  VII 


k)  Nam  neoue  angores  aut  morsus  conscientiae,  neque  coecitatem 
intellectus  in  spi  rituali  bus  et  hinc  nascentem  repugnantiam ,  per  dubi- 
ta tiones  de  ventate  revelationis,  tollit,  neque  fidera  aut  caritatera 
accendit.    Vid.  b.  Mu*.  Tract.  contro  Steng.  P.  III.  c.  IX.  p.  712.  736. 

1)  Non  enim  est  [ex  operum,  Bedjidei^Gal.  3,  2. 

m)  Nam,,.  quamvis  evangelium,  in  latiore  signiticatione  acceptura, 
dici  possi  t  confilo  poenitentiae,  non  tamen  de  evangelio  dricte  sic  dicto  id 
enunciaudum  est.  Non  enim  per  se  directe  tractat  agenda  et  omit- 
tenda,  ueque  adeo  per  se  et  directe  revelat  aut  arguit  peccata.  Potalo 
Chridi  autem,  quae,  quaterna  est  knrp»>  prò  peccatis  et  sic  causa  recu- 
peratae  gratiae  divinae,  ad  evangelium  pertinet,  tamen  quatenus  ex  pec- 
catis nostris  orta  iram  Dei  ob  oculos  ponit,  ad  legem  pertinet,  velut 
realis  concio  poenitentiae.  Vid.  Form.  C.  Art,  de  Lege  et  Évang.  '  7 
p.  593.   

Form.  Cokc.  :  ,,Demnach,  und  auf  dass  beide  Lchrc  dea  Gesetzes 
und  Evangeli i  nicht  in  elnandcr  gcraengt  und  vermlscht  und  der  elnen 
zugeschrieben  werde,  was  der  andern  zugehort,  dadurch  dann  lelchtlich 
der  Verdienst  und  die  Gutthaten  Christi  verdunkelt  und  das  Evange- 
lium wiederura  zu  eincr  Gesetzlehre  gemacht,  wic  im  Pabstthum  ge- 
sr lichen,  und  also  die  Christcn  des  rechten  Trosts  beraubt,  dcn  sic  im 
Evangelio  wider  das  Schrecken  des  Gesetzes  haben,  und  dem  Pabst- 
thum  wi  e  de  ni  ni  die  Thiir  in  der  Kirchcn  Gottes  aufgethan  werde  :  so 
muss  m ir  alleni  Flelss  der  wahrc  eigentliche  Unterscheid  zwischen  dem 
Gesetz  und  Evangelio  getrieben  und  erhalten,  und  was  zur  Confusion 
inter  legem  et  evangelium,  das  ist,  dadurch  die  beide  Lehren,  Gesetz 
und  Evangelium,  verwirrt  und  in  eine  Lehre  gemengt,  Ursach  geben 
mòcbte,  àeissig  verhutet  werden.  Ist  dcrhalben  gefahrlich  und  un- 
recht,  dass  man  aus  dem  Evangelio,  wenn  es  eigentlich  also  genennt, 
wle  es  vom  Gesetz  unterschleden  wlrd,  eine  liuss-  oder  Strafpredigt 
raachen  wolle.  Dann  sonst,  wann  es  ingemeiu  verstanden  wlrd  von 
der  ganzen  Lehre,  ko  sagt  auch  die  Apologia  ctzlichraal,  das  Evange- 
lium sei  ein  Predigt  von  der  Bus»  und  Vergebung  der  Sundcn.  Es 
zeigt  aber  darneben  die  Apologia  auch  das  an,  dass  Evangelium  eigent- 
lich sci  die  Verheissung  der  Vergebung  der  Sunden  und  der  Rechtfer- 
tigung  durch  Christian,  das  Gesetz  aber  sei  ein  Wort,  das  die  Sii  mie 
straft  und  vcrdanimt."    (Art.  V.  p.  639.) 

ANTITHESIS. 

QUENSTEDTIITS  :  „  A"fi(ti>  sis  :  1  PfmUfjrinrum,  pvftn«?plinm  proprie 
acceptum  non  esse  tantum  concionem  gratiae,  sed  etiam  poenitentiae 
et  terroris,  afflrmantium  ;  vide  liellarminum  T.  4.  1.  4.  de  justiflc.  c.  2., 
ubi  iuquit:  ,Cum  igitur  Chrlstus  et  oranes  apostoli  evangelizando  ter- 
reant  et  in  symbolo  apostolico,  quod  evangelii  summam  continet,  sit 
etiam  unus  artlculus  de  futuro  judiclo,  falso  docent  Lutherani,  pro- 
prium  esse  legis  offlcium,  terrere  et  ad  evangelium  non  pertinere.4  .  .  . 

2.  Antinomnrum.  ut  Johannis  Islebli.  apostatae,  et  sociorum,  asseren- 
ti umT^oTJnTtentiam  commodi us  et  rectius  addisci  ex  evangelio,  quam 
ex  lege.  Item,  evangelium  in  proprissimo  suo,  niaximeque  specifico 
usu  ac  officio  esse  concionem  poenitentiae  simul  et  remissionis  pecca-, 
torum.  Vide  Catal.  Haeret.  Schlusselburgii  1.  4.  p.  3».  et  Confessionem 
Antinom.  ib.  p.  4G.,  confer  b.  Luthcrum  T.  I.  Latin.  Jen.  f.  653.  b. 

3.  PhUippi  Melanehthimis,  qui  postobitum  b.  Lutheri  errorem  istum  An- 
tinomorum  haùd  oTiscure  suum  fecit  in  editlone  postrema  Locorum, 
ubi  errores  Antinomorum  in  hoc  quidem  articulo  satls  manifeste  repo- 
sult;  vide  a.  4.  5.  et  20.  spuriae  llllus  et  rautatae  ac  varlatae  Confesslo- 


Digitized  by  Google 


DE  LECE  ET  EVANGELIO. 


393 


nls  August.  Philippum  secuti  sunt  J%udlJULJ2LfllÌ1l8  et  Campar  Cntciger 
jun.;  ille  In  dlsp.,  adv.  Joh.  Wlgandum  A.  1571.  WittebT  habita";  liic  la 
disp.  de  justlnc.  homlnls  A.  1570.  Witt.  instttuta  th.  10.  Vide  D.  Hut- 
terum  In  F.  C.  ad  a.  5.  p.  559.  sq.  4.  Crvoto- Calvinislanim  Witteber- 
gensium,  qui  QMvpokoyinc  antinomicas  deiendebant,  ut  apparet  ex  Cate- 
chesi et  thesibus,  A.  70.  et  71.  superiori»  saecull  Wittebergae  cditis,  ltem 
ex  scripto  Pezelii,  quod  complectltur  apologiam  de  deflnltione  evan- 
geli!, quod  sit  praedicatio  poenltentire,  A.  71.  edito.  Confer  Hemmin- 
•  gium  in  Syntagm.  voi.  theol.  p.  71 S.  sq.  Quos  sequuntur  Calviniani 
Urainua  P.  2.  Cateches.  p.  139.,  Bucanti»  L.  20.  p.  193.,  Patena  In  eplst. 
ad  Rom.  p.  88.,  Toasanua  in  Not.  margin.  1  Tim.  1,  11.  5.  Xovorum 
Propketantm,  evangelium  concionem  poenltentiae  facientium,  vide 
Vorhof  praef.  p.  17.  et  18."    (L.  c.  c.  2.  s.  2.  q.  3.  f.  1028.  sq.) 

n)  Vid.  Joh.  1,  17.,  ubi  in  oppositione  ad  legem  per  Mosen  datam 
dicitur  gratia  et  verità»  j)er  Jesum  Christian  esorta  adeoque  ex  evangelio 
cognoscenda.  Conf.  Rom.  8,  24.  *qq.  add.  Es.  01,  1.  Lue.  4,  18.  19. 
20.  Matth.  11,  5.  cap.  12,  5. 

o)  Quanquam  non  &olù.  ut  mox  docebitur;  bis  tamen  vel  maxime, 
et  ob  finem  adjectum.    Vid.  1  Tim.  1,  9. 

p)  Vid.  Matth.  11,  5.  et  28. 

Lutiibrus  :  „Die  Kunst  ist  gemein  ;  bald  ist  es  geredt,  wie  das 
Gesetz  ein  ander  Wort  und  Lehre  sei,  denn  das  Evangelium,  aber  prac- 
tice  zu  unterscheiden,  und  die  Kunst  ins  Werk  zu  setzen,  ist  Muhe  und 
Arbeit."    (Sermon  vom  Unterschied  des  Ges.  und  Ev.    1532.  Opp. 


li) km  :  ,,Darum  so  ist  das  der  Cbristen  hòchste  Kunst  uud  Weis- 
heit,  dass  (wenn  sie  das  Gesetz  verkiagt  und  erschreckt  um  der  Sunden 
willen,  sie  sich  schlechts  an  Christum  halten,  der  fiir  die  Siinde  bezahlt 
hat  und)  sie  gar  nichts  wissen  vom  Gesetz,  noch  vou  Werken,  noch  von 
elnigerlei  Gerechtigkelt  ihres  eigenen  Thuns.  Glelchwle  sonst  ausser- 
halb  der  Cliristcnheit  dies  die  allerhochste  Welsheit  ist,  dass  man  das 
Gesetz,  Werk  und  die  GerechtlgTceit  unsers  eigenen  Thuns  aufs  ailer- 
beste  wisse  und  allewege  vor  Augen  habe.    I)arum  ists  wohl  ein  Wun- 


der,  seltsam  und  gauz  unerhorte  Sache  in  der  Welt,  dass  man  den  Chrl-  /  *•  j 
sten  vorgibt  uud  sie  lehrt,  dass  sie  des  Gesetzes  vergessen  lernen  und 
davon  gar  nichts  mehr  wissen  solieu,  sondern  vor  Gott  also  leben,  als  . 
ob  allerdings  gar  kein  Gesetz  wiire.  Denn  wo  du  dea  Geaetzea  nicht  olao 
allerdings  vergisat,  dich  aein  abthuat,  und  denkat,  ala  utfre  kurzum  gar 
kein  Geaetz  mehr,  aondern  eitel  lauter  Gnade,  ao  vermagat  du  nicht  aelig 
zu  vcerden.  Denn  durchs  Gesetz  kommt  nur  Erkenntuiss  der  Sunden 
u.  s.  w.  Rum.  3,  20.  Wiederum  muaa  man  daa  Geaetz  und  Werklehre 
in  der  Welt  alao  treiben,  als  tptire  allerdinga  keine  Verheiaaung  noch 
Guade  nicht.  Und  dies  um  der  halsstarrigen,  hochfahrenden  und  wil- 
den  Leute  willen,  denen  man  sonst  nichts  anders  vor  die  Augen  stellen 
und  furbilden  soli,  denn  das  Gesetz,  auf  dass  sie  auch  erschreckt  und 
gedemuthigt  werden.  Denn  eben  darum  ist  das  Gesetz  gegeben,  dass 
es  die  Sichern  und  Vcrstockten  erschrecken  und  tddten  und  den  alten 
Adam  nur  wohl  angreifen,  tiugs  plagen  und  martem  soli,  und  soli  also 
belderlei,  Wort  und  Predigt  der  Gnaden  und  des  Zorns,  nach  Rath  des 
Apostels  recht  ausgetheilt  werden.  2  Tim.  2,  2.  Darum  bedarf  man 
hicrzu  wohl  eInes  treuen  und  klugen  Lehrers,  der  das  Gesetz  der- 
massen  zu  treiben  und  zu  gebrauchen  wisse,  dass  es  nicht  weiter  gehe, 
denn  sichs  gebiihrt  und  gut  ist.  Denn  wenn  ich  den  Leuten  das  Gesetz 
also  predigen  wollte,  als,  dass  sie  dadurch  vor  Gott  sollten  gerecht  und 
fromm  werden,  so  hàtte  ich  ihm  schon  bereits  allzuviel  gethan  und 
iiber  die  Schnur  gehauen  und  vermengte  dlese  zweleriei  Gerechtigkeit, 


Hai.  IX,  422.) 


Digitized  by  Google 


394 


PART.  HI.     CAP.  VII. 


als  niiinl idi  die  Gerechtlgkelt,  so  aus  dem  Gesetz  kommt  und  meìnes 
eigeneu  Thuns  Ist,  mit  der  andern  Gerechtlgkelt,  so  oline  Gesetz  aus 
Gnaden  kommt  uud  obne  alle  melile  Werke  und  Zuthun  mir  von  Gott 
(um  Christi  wlllen)  gegeben  und  geschenkt  wlrd.  Und  wiire  derhalben 
allzugar  ehi  grober,  ungeschlckter  Lehrer,  der  ohne  alien  Unterschied 
das  Hunderte  lns  Tausende  wiirfe  und  eins  ins  andere  vermengte. 
Wenn  Ich  aber  die  Lehre  vom  Gesetz  und  Werken  dem  alten  Adam,  die 
Verhelssung  aber  und  Guade  dem  neuen  Memchen  vorhalte  uud  pre- 
dlge,  so  thelle  Ichs  recht.  Denu  das  Flelseh  oder  alte  Adam,  Gesetz 
uud  Werk  gehòren  zusamraen,  glelchwie  der  Geist  oder  neue  Mensch, 
Verhelssung  und  Gnade  auch  zusammen  gehòren.  Darum,  wenn  ich 
merke,  dass  der  Mensch  mit  dem  Gesetz  sieh  genugsam  gebrochen  hat, 
darunter  Noth  Icidct,  sich  mit  seiuen  Siindcn  martert  und  der  Gnaden 
begehrt,  ists  wahrllch  hohe  Zeit  und  vonuòthen,  dass  ich  ihm  das  Ge- 
setz sammt  der  Gerechtlgkelt  seines  Thuns  ausdenAugen  htnwegreisse 
und  zeige  ihm  durchs  Evangellura  die  audere  Gerechtigkeit,  die  ihm 
Gott  ohne  selner  elgenen  Werke  Verdleust  und  Zuthun  alleln  aus  Gna- 
den (um  selnes  Sohnes  wlllen)  anbeut  und  schenkt,  welche  Gerechtig- 
keit demi  deu  Mosen  mit  seiner  Gerechtigkeit  weichen  heisst  und  halt 
dem  erschrockenen  Menschcu  durchs  Gesetz  die  Verhelssung  von 
Christo  fur,  als  der  um  solcher  elender  Gewlssen  und  der  armen  Sun- 
der wlllen  kommen  ist.  Da  wlrd  deun  dem  armen  Meuschen  recht  auf- 
geholfen,  dass  cr  eine  rechte  trostliche  Hoffhung  und  gute  Zuversicht 
schòpft,  ist  hlnfort  nlcht  mehr  untemi  Gesetz,  sondern  unter  der  Gnade. 
Wie  ist  er  aber  nlcht  mehr  untemi  Gesetz?  Antwort:  Nach  dem  neuen 
Menschen,  weichen  das  Gesetz  allerdlngs  nichts  angeht,  sondera  ist 
allein  auf  Chrlstum  gerlchtet,  wie  St.  Paulus  hemacher  3,  24.  auch  sagt  : 
,Das  Gesetz  wahret  bis  auf  Christum4."  (Ausfuhrliche  Erkl.  der  Ép. 
an  die  Gal.  A.  1535.    Ib.  VIII,  1545—47.) 

ANTITHESIS. 

QuKNSTKDTitis:  „Antithesis  :  1.  Scholasticorum,  qui  statuunt,  legem 
et  evangelium  dinerre  :  1 .  tempore,  'f.  Draégflpn57TT.j)romisHi>j.  4.  saeja.- 
'  /  -  j    'jf  mentis  ;  vid.  Lombardum  3.  sent.  dlst.  40.  Ut.  A.  et  B.,  Thnmam  In  c.  5. 
.•   7  .  MattliT  et  in  summa  P.  I.  2.  q.  91.  a.  5.,  Scotum  3.  sent.  dlst.  40.,  Ga- 

■I  briel  Biel,  Ib.  qu.  unica.  2.  Pontijicionim.  inprlmis  Jìfllarm^nit  qui, 
primula  discrimen  Inter  legem  et  evangellura  esse,  asserit,  quod  est 
mter  doctrinam  inchoatam  et  perfectam,  1.  4.  de  justif.  c.  3.  4.  S^cun- 
quod  lex  veniat  sola,  evangelium  vero  simul  cum  gratia,  slve  quod 
lex  per  Mosi  m  data  sit,  qui  fuerit  tantum  legislator,  evangelium  vero 
per  Christum,  quem  dlcit  fuisse  non  tantum  leglslatorcm,  sed  etlam 
redemtorem.  'fértiym,  quod  lex  Mosis  uni  tantum  genti  data  sit,  lex 
Christi  omnibus  gentlbus.  Qaflriu»,  quod  lex  umbram  et  flguras  rerum 
futurarum  magna  ex  parte  complectatur,  evangelium  ipsum  corpus  et 
ve  ri  tate  m  habeat.  Quiniwm,  quod  lex  Mosis,  adveniente  lege  <  'liristi, 
mutanda  fuerit,  Christi  autem  legi  nulla  debeat  succedere  lex  alia;  ad 
quae  omnia  respondet  b.  Gerhardus  in  L.  de  evangel.  §  58.  59.  60.  61. 
et  D.  Dannhauerus  in  Hodom.  Papaea,  pliant.  6.  p.  1031.  sq.,  confer 
b.  Chemnitium  ab  Inltlo  loci  de  justif.  T.  2.  3.  ^ociniatyirum  et  Aruii- 
jùaiuuaun,  ut  et  Yorstii.  discrimen  legls  et  evangeli!  ratione  promisslo- 
num  constituentlum,  quod  se.  In  Illa  tantum  corporale?,  in  hoc  splri- 
tafltefl  s\}\t  prnmiHsjofu-s  Vide  Socinum  libro  suasorio  p.  63.,  Ostoro- 
dum  in  Instit.  Germ.  c.  5.,  Smalcium  c.  Franziura  p.  220.,  Arminium 
disp.  de  lege  et  evangelio  th.  6.,  Vurstium  de  auctorit.  Script,  p.  58. 
4  ^1rr,ii/t-hiin,i^[imi  legem  tantum  flguratam,  umbratllem  etexternam 
justltiam  postulasse,  tlngentium;  vide  Swenkfeldium  de  V.  I).  p.  130. 
5.  Anab<futi,stg.(Mm  et  ^>cinii.in<>rttm,  itemque  JRemonstrantìum  stve.Ar- 
mjMaporuin,  qui  cum  UomTnican'is  et  Jesuìtls  veram  regis  et  e  vangeli  l 
ditterentiam  pervertunt  isthac  hypothesi,  quod  evangelium  sit  nova  lex 
novi  legislatoris  Christi,  quae  successerit  veteri  legl  Mosis,  legislatoris 


Digitized  by  Google 


DE  LEGE  ET  EVANGELIO 


395 


-veterls.  Ita  Petrus  a  Soto,  .credere',  alt,  ,ecclesiam  catholtcam,  a 
Christo  esse  novam  legem  datam'.  Pellarminus  1.  4.  de  justlf.  c.  8.  sq. 
passim  N.  T.  vel  evangelium  appellat  ,legem  Christi'.  (£rj?j/.  de  Valen- 
tia T.  2.  dlsp.  7.  q.  8.  ublque  ,legem  novam4  appellat.  Vide  Arminià- 
norum_  A  poi,  c.  13.  6.  Suneniistiirum,  qui  vocabulum  evangeli!  strlete 
sumtum  etiam  extendebant  ad  praeccpta  operura  legalium,  contra  quo» 
decretum  est  P.  3.  Artic.  Smalc.  p.  329.,  E.  C.  In  Eplt.  p.  591.,  In  De- 
siar, p.  709.  7.  Xfìr.ntnrumr  qui  legem  et  evangelium  confundunt,  dum 
legem  aliam  veterem,  aliain  novam  (per  quam  evangelium  intelligunt) 
faciunt,  nec  solum  credenda,  sed  etiam  faclenda  ad  evangelium  revo- 
cantes,  legem  perfectam  obedientiam  requlrere,  ajunt;  evangelium 
vero  eam  saltem,  ne  peccata  regnare  permlttamus,  neque  cupldltatlbus,  Jvij^  i;i  /.  <  /  . 
•carni»  obtcmperemus.    Vide  D.  Georg.  Calixti  Epitom.  theol.  mor.  \.    f  r  i  S 

p.  7.  10.  70.,  Hornejum  In  iterata  assert.  th.  63."    (L.  c.  s.  2.  q.  4.  J 
i.l027.sq.)  ^  .^jf' 

§  24. 

Quam  vis  vero  ita  differant  lex  et  evangelium,  in  prosi 
tamen  qanjyfnctisaimn?  esse  debent,  et  quidem  quod  ai  r 
conversionemh  hominum  attinet,  lex,  quae  agenda  atque  <  /, 
omittenda  tradit  et  ad  aceuratissimam  eorum  obser- 
vationem  obligat,c  gravissimum  reatum  transgressoribus  V 
-quibuslibet  denuncians,  hoc  ipsod  homines  ad  agnitio- / 
nem*  peecatoruin  et  doloremf  de  illis  perducit  atque  adeo 
de  mediatore  solicìtos8  reddit;  evangelium  vero  media- 
torem  ipsum,  et  per  eum  impetrandam  Dei  gratiam  et 
remissionem  peccatorumh  monstrat.    Unde  tar  quidem 
hominum  animos  ad  recipiendam  fidem.  .praeparat/  esm- 
gelimi  autem  ndemjpsamk  accendit,  qua  peccatores  cum 
Deo  reconcilientur. 

a)  Vid.  b.  Mw.  Praefat.  Tr.  contra  Steng.  quatern.  B.  I.  a. 

Lutiikrus:  „Hic  itcrum  vldenius,  legem  et  evangelium,  quae  Inter 
se  longissime  distincta  et  plus  quam  contradlctoria  separata  sunt, 
afìectu  rnt^iunrtisKiv^g  esse.  .  .  Quamquam  enim  re  ipsa  remotissima 
sunt  illa  duo,  tamen  consuetissima  sunt  etiam  in  eodem  corde.  Nihil 
magfs  conjunctum  est,  quam  timor  et  fiducia,  lex  et  evangelium,  pecca- 
tum  et  gratta.  Tarn  coniuncta  enim  sunt,  -uj.  alternili  ah  altero  ahsor- 
beatur.  Ideo  nulla  mathematica  conjunctio  potett  dari,  quae  esset  huic 
rimiti».'1  (Commentar,  in  ep.  S.  Fatili  ad  Gal.  ed.  Irmischer.  Erlan- 
II,  105.  113.) 


b)  Vid.  1.  c.  et  h.  1.  cap.  IV.  §  34. 

c)  Scilicet  hoc  vriimon  et  perpetjixw  atque  cquimmte  est,  quod  l 
praestat  Unde,  quod  vulgo  triple*  legis  usua  constituitur,  ac  jrrimum 
locum  obtinet  is,  quein  pidUkiiB  vocant,  qui  ad  disciplina™  externam 
et  publicam  in  societate  civili  tranquillitatem  spcctat  contra  homines 
fcros  atque  jndojnjtos,  quibus  poenae  suae  constituuntur,  conservan- 
dam,  certuni  tamen  est,  etiam  hic  aliquern  usum  didaciicMi  supponi. 


Digitized  by  Google 


396 


PART.  III.     CAP.  VII. 


cuju8  vi  lex  insyirjiorrnae  aut  regul&e  se  habeat  ad  disciplinara  illara 
cou8ervandam.  Nobis  autem  h.  1.  lex  in  ordine  ad  nomine*  spiritua- 
liter  convertendos  et  renovandos  apectanda  est. 

d)  Est  hic  alter  usus  legis.  quem  vulgo  constituunt  et  ixiedagogi- 
cmn  appellant,  occasione  petita  ex  G'aZ.  ■>*X',.,  scilicet  quod  lex,  instar 

>  -  paedagogi  severioris,  hominibus  éxpròorans  suos  lapsus  eosque  terrena 

atquè  an.xios  retlclens,  faciat,  ut  liberatorem  desiderent  et  vias  omnes, 
si  qua  liberari  possint,  spectent. 

Lutherl'8  :  „Also  lst  das  Gesetz  nlcht  gegeben,  dass  wlr  dadurch 
gerecht  soliteli  werden,  weil  es  weder  Gercchtlgkeit  nodi  Leben  za 
gebcn  verraag.  Summa,  so  hoch  der  Rimmel  ubcr  der  Erdcn  Ist,  so 
fern  soli  das  Gesetz  von  der  Justiflcatlon  geschleden  werden.  Und  man 
soli  nlchts  lehrcn,  sagcn,  gedenken  In  dem  Artlkel  die  Justiflcatlon  be- 
langend,  denn  allein  das  Wort  der  Gnaden,  uns  In  Chrlsto  erzeiget. 
Daraus  folget  aber  nicht,  dass  das  Gesetz  soli  abgethan  und  in  der  Kirche 
von  der  Kanzel  reeggenommen  tcerden.  Ja,  eben  darum  ists  desto  tnebr 
vonnòtben,  dass  mans  fleissig  lebre  und  treibe,  dass  es  nlcht  allein  un- 
nothig,  sondern  aucb  unmòglich  lst  zur  (ierechtigkelt.  Auf  dass  der 
Mensch,  so  Stolz  lst  und  slch  auf  selne  Kriifte  und  Vermògen  verldsstr 
daraus  untcrrlcbtet  werdc,  dass  er  durcb  das  Gesetz  nicht  kònne  ge~ 
recht  werden.  Denn  die  Siindc  und  der  Tod  sollen  darum  vornehmlich 
dem  Menschen  angezeigt  werden,  nicht  dass  sle  vonnòtben  sein  zum 
Leben  und  Unschuld,  sondern  dass  der  Mensch  erkenne  selne  Unge- 
rechtlgkelt  und  Verdammniss  und  also  gederaiithiget  werde.  Wenn 
die  Sii  ode  unerkannt  bleibet,  ist  der  Mensch  vennessen  auf  seine  falsche, 
erdichtete  Unschuld,  wie  solches  un  den  Heiden  und  hcrnach  auch  an 
den  Pelaglanern  zu  sehen  ist.  .  .  Auch  ist  das  falsch  und  erlogen,  dass 
das  Gesetz  ohne  den  Helligen  Geist  die  Siiude  strafe,  so  doch  das  Ge- 
setz mlt  dem  Finger  Gottes  geschrieben  ist.  2  Mos.  32,  10.  Und  alle 
Wahrheit,  wo  sle  nur  lst,  lst  von  dem  Heiligen  Geist,  und  das  Gesetz 
verbieten,  lst  die  Wahrheit  Gottes  verbieten.  . .  Darum  wird  das  Gesetz 
nimmermehr  in  Ewigkelt  aufgehaben,  sondern  bleibet  entweder  in  den 
Verdammten  zu  erfùllen,  oder  in  den  Sellgen  erfullet.  Diese  aber,  des 
Satans  Schiller,  haben  diese  Gedanken,  wie  es  scheinet,  dass  das  Gesetz 
nur  eine  Zeitlang  gegeben  und  nach  Chrlsti  Zukunft  aufgehaben  sei, 
wie  die  Beschneidung.  .  .  Und  obgleich  dasGesetze  nach  der  Gramma- 
tlk  und  dem  todten  Buchstaben  kòunte  weggethan  werden  (denn  das 
muss  dieser  Schwarmer  Meinung  sein),  wie  man  etwos  aneinerTafel 
geschrieben  auslòschet:  Lieber,  wer  wlll  aber  das  lebendige  Gesetz, 
so  in  die  Herzen  geschrieben,  und  eine  Handschrift  uns  entgegen  ist,. 
die  slch  nicht  austilgen  liisst  (welche  eben  der  Art  lst,  wie  Moses  Ge- 
setz), aus  unserm  Gewissen  relssen?"  (Zweite  und  dritte  Disput.  wi- 
der  die  Gesetzstiirmer.  1531).  XX,  2040  sq.  2043.  2044.  2048.) 

e)  Quod  expresse  dicitur  Rom.  3,  20.  Conf.  c.  VII.  et  h.  1.  cap. 
IV.  §  34.  not.  e. 

f)  Vid.  1.  c.  nota  /. 

g)  QuamvÌ8  enim  mediatorem  ipsa  lex  nesciat  neque  ostendere 
aut  polliceri  possit,  facit  tamen  terroribus  suis,  ut  mena  hominia  de  se 
juxta  legem  desperana  alibi  auxilium  quaerat,  uudecunque  illud. 
affulserit. 

Lutheri'8  :  „Sie  haben  ihnen  erdlchtet  elnen  neuen  methodum, 
dass  ihan_solle  zuerst  die  Gnade  predjjfcPj  darnach  Offenbarung  des 
Zorns, " auf  duss" mah  das  Wort  (Gesetze)  ja  nlcht  hòren  nocb  reden 
durfe.   Das  ist  eln  feln  Katzenstuhlchen,  gefallct  ihnen  treftiich  wohl 


Digitized  by  Google 


DE  LEO  E  ET  EVANGELIO. 


397 


und  meinen,  sic  wollen  die  ganze  Schrift  hinein  und  heraus  zlehen,  und 
damit  lux  mundi  werden.  Solches  soli  und  rauss  St.  Paulus  geben 
Rom.  1.;  sehen  aber  nicht,  wie  St.  Paulus  gerade  widerslnnisch  lehret, 
fahet  an  und  zeigt  erstllcb  den  Zorn  Gottes  vora  Himmel  und  macht 
alle  Welt  zu  Siindern  und  schuldlg  vor  Gott,  darnach,  so  ale  zu  Sun- 
dern  worden  slnd,  lehret  er  sie,  wie  man  Gnade  erlanget  und  gerecht 
werde,  wie  die  drei  ersten  Capitel  gewaltiglich  und  klarlich  weisen." 
(Wlder  die  Antinoroer.  1539.  XX,  2024.)  Cf.  supra  annotata  ad  P.  III. 
c.  6.  §  15.  p.  313. 

Idem  :  „Es  gehet  uns  die  Kirche  und  Cbristus  selbst,  darzu  aucb 
die  Gerechtlgkeit  nicbts  an,  wo  nicht  erst  die  schadliche  Vermessen- 
heit  uberwunden  und  getòdtet  ist.  Darum  sind  die  Antinonwr  billlg 
werth,  dass  ihnen  jedermann  feind  sei,  welche  sich  mitunserm  Exempel 
aufhalten  und  vertheidigen  wollen,  so  doch  die  Ursach  am  Tag  ist, 
warum  wir  im  An/ang  also  von  Gottes  Gnade  gelehrt  baben.  Der  ver- 
fluchte  Pabst  hatte  die  armen  Gewissen  mit  seinen  Mcnschensatzungen 
gar  unterdriicket,  batte  alle  recbte  Mittel,  Hiilfe  und  Trost,  damit  die 
armeu  verzagten  Herzcn  wider  die  Verzwelflung  batten  mògen  gerettet 
werden,  binweg  genommen;  was  sollten  wir  denn  dazumal  anders 
thun,  denn  die  unterdriickten  und  beschwerten  Herzen  wlederum  auf- 
richten  und  ihnen  den  rechten  Trost  vorhalten?  Wir  wissen  aber  aucb 
wohl,  dass  man  anders  reden  muss  mit  denen,  die  da  satt,  zart  und  fett 
seln.  Wir  waren  dazumal  alle  verstossen  und  sehr  geplaget.  Das 
Wasser  in  der  Flaschen  war  aus,  das  ist,  es  war  kein  Trost  vorhan- 
den.  Wir  lagcn  wie  die  Sterbenden,  gleicbwie  Ismael  unter  dem 
Straucb.  Darum  waren  uns  solche  Lehrer  vonnòthen,  die  nns  Gottes 
(ìnade  vorhielten  und  ichreten,  wie  wir  uns  erquicken  mòchten.  Die 
Antinomer  aber  wollen  haben,  dass  man  die  tehre  voti  der  Russe  schlecht 
mit  der  Gnade  anfangen  soli,  ich  aber  habe  den  Proccss  so  nicht  gehal- 
ten.  Denn  ich  wusste  wohl,  dass  Ismael  erst  ausgetrieben  und  verzaget 
worden  war,  ehe  denn  er  vom  Engel  den  Trost  gchòrt  hat.  Derohalben 
habe  ich  dem  Exempel  nachgefolget  und  niemand  getròstet,  denn  nur 
alleili  die,  so  zuvor  Reu  und  Leid  iiber  ihre  Stinde  gchabt  und  an  ihnen 
selbst  verzaget  batten,  welche  das  Gesetz  erschrecket,  der  Leviathan 
iiberfallen  und  gar  bestiirzt  geraacht  hatte."  (Ausi,  des  1.  B.  Mose. 
A.  153<>— 1545.  I,  2143—45.)  / 

Kromaykrus:  ,,Notamus,  paedagogum  ad  Christum,  ut  lex  vocatur 
Gal.  3, 34.,  vel  esse,  qui  directe  voi  qui  per  Ipdireclum  ad  Christum  nos  ad- 
ducit.  fìirectc  ad  Christum  nos  ducit  (quantum  ad  sigulficatiouemj,  ut 
ollm  etiam  in  V.  T.,  quantum  ad  observatloncm,  lex  ceremoniaHs^  quae 
contiuebat  aKiàvrùv  //M>(irnji>,  i.e.,  umbram  f uturarum  ;  Oidirecte  mora' 
liSj  quia  tantum  indicat  morbum  etquaerere  jubet  medicum,  quicunque 
tandem  slt  ille.  Rune  vero  nobis  evangelium  ostendit."  (Th.  poslt.- 
polem.  I,  771.) 

h)  Juxta  ea,  quae  diximus  §  21. 

i  )  Non  miteni  efiicieiUer  ad  fidem  generaudam  concurrit,  sed  tan- 
tum removendo  itnpedimentum  securitatis  et  conj^mtus,  ex  pecca  tis 
non-retractatÌ8  natum,  ad*  coque  hac  ratione  disponendo  subjectum, 
quamvis  neyiie  adacquate  omnja  imjìedijnetUa  anfcrat  les.  ut  constat  ex 
nota  L  ad  §  23.    Conf.  b.  Shu.  Tract.  contra  Steng.  p.  736. 

k)  Vid.  supra  cap.  IV.  §  34.  nota  g. 

§  25. 

In  renowfionis*  neo-otio  to,  flp^n<fo-b  quae  agenda 
quaeque  omittenda  sint,  dirigit  renatos  ad  opera  vere 


Digitized  by  Google 


398  part.  ni.  cap.  vii. 


bona0  efficienda  et  peccata d  ca venda.  Eadem  suis  com- 
minationibusc  facit,  ut  desideria  carnis  fortius  repriman- 
tur.  Imo  et  imperfectionem  novae  obedientiae 1  ostendens 
ad  poenitentiam  quotidianam8  ducit.  Ecanaelium  vero, 
sicut  fidem  in  conversione  collatam  conseryatb  atque 
auget,  ita  ad  actus.  caritatis  aliarumque.virtJlLujn1  vires 
spintuales  subinde  majores  confert  eL^ap^muiu  imper- 
fectae_ obedientiae  ac  peccati  sensu  ]abascenlemk^erigit. 

a)  Vid.  h.  1.  cap.  VI.  §  9.  Conf.  b.  Mus.  Praef.  Tractat.  contra 
Steng.  quatern.  B.  I.  6. 

b)  Quem  vulgo  tertìum  usura  legis  constituunt  et  <jjéKtwm  ap- 
pellane nimirum  periati  sensu,  cum  mai  etiara  in  jmmo  et  tecundo 
usu  lex  docere  dici  possi  t. 

Luthkrus:  „VVie  das  Gesetz  gegeben  lst  ohne  Zwelfel  darum, 
dass  es  nieht  verworfen,  sonderei  gelehret  sollc  werden,  auf  dass  durch 
dasselbige  die  Leute  belde  S'und  und  Tod  oder  deu  Zorn  Gotte»  erken- 
nen,  also  ists  auch  den  (fottseligen  gegeben,  so  ferne  sie  nicht  gestorben' 
und  noch  im  Flelsch  leben.  In  Cnnsfo,  vom  Tod  auferweckt,  ist  ge- 
wisslich  keine  Siiude,  kclnTod,  kein  Gesetz,  weleben  er  doch  im  Leben 
unterworfen  war.  Aber  dcrselbe  unser  Herr  Chrlstus  ist  noch  nicht 
v^kQiìinallckAUleriwsckt In  scJjicnileiljgeUj  ja,  fahet  in  Tluienals  Erst- 
lingen  an  vom  Tode  aufzustehen.  In  den  Gottlosen  aber,  so  in  der 
Kirche  mlt  elngemenget  sind  und  ihre  Zahl  gròsser,  denn  der  Frommen 
ist,  lst  er  noch  aller  Dinge  todt,  ja,  er  ist  gar  nichts  in  ihnen.  Dlesel- 
bigen  sind  schlechts  unter  detn  Gesetz  und  m'ùssen  durch  das  Gesetz, 
ja,  WO  es  mògiich  wiire,  mit  leiblichen  Donnerschliigen  erschreckt  wer- 
den. Sofern  nun  Christus  in  uns  auferweckt  ist,  sofern  sind  wir  ohne 
Gesetz,  Sunde  und  Tod.  Sofern  er  aber  in  uns  noch  nicht  auferweckt 
ist,  sofern  sind  und  bleiben  wir  unter  dem  Gesetz,  Siinde  und  Tod. 


unvermeidlichen  Zorn  Gotte»,  durch  welchen  sle  gedemuthigt  werden,. 
erkennen.  Den  Gottseligen,  dass  sic  dadurch  erinnert  werden,  dass 
sie  ihr  Flelsch  kreuzlgen  und  tòdten  sammt  deu  Lusten  und  Lastern, 
dass  sle  nicht  sicher  werden.  Gal.  5,  24.  Denn  Sicherheit  nimmt  hin- 
weg  beide  Glauben  und  Gottesfurcht  und  macht,  dass  das  letzte  arger 
wird,  denn  da**  erste  war."  (Fiinfte  Disp.  widerdie  Antlnomer.  1539. 
XX,  2055.  sq.)  Cf.  A rtlfi.  VI,  Formulai  Concord iae  de  tertio  usjijejns 
dlvinae.  '  "~ 

ANTITHESIS.     .       ,  .  , 

Hutterus:  Antithesi»  :  ,,Sparsisse  Lilpbium  et  complice»  hujus- 
modl  placita,  testls  fide  dignus  est  b.  Lutherus,  qui  Tom.  I.  Jeu.  Lat. 
haec  ipsls  emblemata  adsignat  p.  554.  et  655.:  ,1.  Lex  non  est  digna, 
ut  voeetur  verbum  Dei.  2.  Si  meretrix  es,  si  scortator,  si  adulter  es, 
tantum  crede,  et  es  in  via  salutis.  3.  Decalogus  ad  curhitn  pcrtliietT  non;4*4£t*"> 
ì^-^t  ad  sugirestum.  4.  Quibus  cum  Mose  rcs  est,  ad  diabolum  tendunt, 
prolnde  Moses  ad  uaUiiuJlUfl  relegandus.  5.  Homiues  non  sunt  prae- 
parandl  ad  evaugelium  per  legem,  sed  Deus  illud  facit*  (scilicet  sine 
lege).  ,0.  Qnamprimum  talis  cogitatio  anlmum  tuum  subit,  talem  vel 
talem  debere  esse  statum  eccleslae,  sanctos  Item,  justos,  plos,  castos 
oportere  esse  cliristianos,  tum  statlm  ab  evangelio  aberrasti.  7.  Re- 


Digitized  by  Google 


DE  LEGE  ET  EVANGELIO 


399 


slstendum  est  lis,  qui  doccnt,  evangelium  non  praedicanduro,  nisi  anl- 
mis  prius  quassatis  et  contritis  per  legem.  8.  Lex  non  docet  bona 
opera,  nec  est  praedlcanda,  ut  bona  opera  faciamus.  9.  Spiritus  sanctus 
non  operatur  convcrsionem  per  legem,  sed  per  seipsum  sine  minlsterio 
legis  hoc  efilcit,  nec  est  Spiritus  Sanctl  opus,  arguere  mundum  de  pec- 
cato. 10.  Non  est  utendum  hisce  phrasibus  In  ecclesia  Chrlsti:  Chri- 
stiana vita,  Christiana  obedientia,  opera  christlauorum,  quia  ex  operibus 
seu  fructlbus  non  agnosci  possunt  Christian!.'  —  Sed  quid  opus  est 
plura  adderò,  cutn  ex  istls  furoris  antinomicl  prodigiosa  impietas  plus 
satls  elucescat  ?  Hunc  furo  rem  patrum  nostrorum,  imo  nostra  quoque, 
aetate  defendere  conati  fuerunt  nonnulli  /ljiabanfàtqc ■  qui  se  Libertino» 
appellabant,  contendeutes,  haud  opus  esse,  ut  renatus  viurrTsuam  exi- 
gat  ad  normam  legis  divlnae,  siquidetn  ab  Illa  sit  liberatus  et  omne, 
quod  proponlt,  cogltat,  facit,  illud  sit  ex  spiritu;  imo  delirabant,  in 
simplici  llbertate  hominis  renati  positum  esse,  vel  faccre  praccepta 
legis,  vel  eadem  negligere,  propterea  quod  renatus  prorsus  indiflerens 
Bit  et  llber  In  quodlibet.  Àffines  hulc  furori  sunt  Schìreurkù'hliani,  qui 
utl  simpliciter  orane  verbum  Del  scriptum  repudiani  et  Beami  rap- 
tlbus  slve  euthusiasmls  omnia  tribuunt,  ita  legem  ctlam  Dei  universam 
aversautur."    (Libri  Concordlae  explicatlo.  1611.  p.  503 — 505.) 

c)  In  quae  deinde  renati  spiritu  spontaneo  feruntur,  habentes 
regulam  et  normam  vitae  recte  institueudae.  Vid.  exemplum  Davidis, 
Pi.  119.  integro. 

d)  Nempe  cognito  per  legem,  quod  sint  peccata,  ideoque  ab  agen- 
dis  discernenda. 

e)  Quamvis  enim  renati,  qiiatenm  tates  et  quoad  vires  spirituales, 
valde  ipsi  cupiant  bene  agere  neque  minas,  quibus  cogantur,  expec- 
tent;  quia  tamen  in  illis,  praeter  spirìtum,  etiam  caro  superest,  terreri 
hanc  oportet,  ne  spiritui  reluctando  praevaleat. 

f)  Seraper  enim  lex  plura  et  meliora  poscit,  quam  praestare  que- 
araus.    Vid.  h.  1.  §  lì. 

g)  Quam  vulgo  ttatitium  vocaut  et  qua  renatos  opus  babere  con- 
stat  ex  cap.  IV.  $  20.  nota  c. 

h)  Per  easdem  enim  causa*,  per  quas  generatur  fides,  etiam  con- 
servatur.    Vid.  Ausfuhrl.  trklarung  L.  XIII.  Q.  70.  p.  578. 

i)  Naro  sicut,  quando ^ev<  merit uni  Christi  apprehendens  in  corde 
hominis  contriti  per  evangelium  acccnditur,  simul  etiam  corìlas  erga 
Deum  propitium  oritur,  quae  voluntatem  hominis  renati  ad  Deum 
super  omnia  amandum  et  omnia,  quae  Deo  grata  sunt,  praestanda, 
quae  autem  ad  versa  sunt,  odio  prosequenda  ac  fugienda,  in  Deo  etiam 
conjidenduTn,  bona  quaevis  ab  eo  «perando,  proxìtmon  propter  Delira 
diugeiidum  et  juvandum  e  te.  inclinat:  ita,  quando  per  usura  evangelii 
fides  augetur  et  roboratgr,  haec  quoque  simul  per  evangelium  incre- 
menta capere  certuni  est. 

k)  Ostendit  enim,  defectus  nostros  suppleri  et  peccata  tegi  per 
obedientiam  Christi  perfectara,  fidelibus  imputatam. 


Digitized  by  Google 


400 


PART.  HI.    CAP.  Vili 


Caput  Vili. 

DE  SACRAMENTIS  IN  GENERE. 

§  1. 

Cum,  praeter  verbum  Dei,  etiam  sacramenta  sint 
regenerationis,"  conversionisb  et  renovationis,c  atque  adeo 
fidei  conferendae,  oBsignandae  et  augendae  prgana,  de  his 
etiam  distinctius  agendum  est. 

a)  Vid.  cap.  IV.  §  9. 

b)  L.  c.  §  34. 

c)  Cap.  VI.  §  9. 

Gkkiiardus:  ,,Miscricordissimus  Deus,  et  hominum  saluti  et  fldel 
nostrae  imbecillitati  consulcns,  non  contentus  voluntatem  suam  plus- 
quam  paté  maro  verbo  evangelicae  promissionis  manifestare,  extern is 
toftUflSI  *ignis  candcm  cyuflrmatam  dedit,  ut  id,  quod  de  salute  nostra 
In  verbo  proponiti^  externo  signo  conflrmatum,  firma  et  immota  fide 
a  nobis  apprehenderetur,  oranisque  ex  animis  nostri»  dubitatlo  exclu- 
deretur.  ,Si  Incorporcus  esses',  scribit  Chrysost.  hom.  60.  ad  pop.  An- 
tioch.  et  hom.  83.  in  Matth.,  ,nude  tibi  ipsa  dona  incorporea  (Deus) 
tradidlsset,  quoniam  vero  conjuncta  corpori  est  anima  tua,  in  sensibili- 
bus  intelligenda  tibi  traduntur.*  Ut  ergo  hominem,  cum  in  statu  con- 
crcatae  xntegritatis  adhuc  consistere^  et  verbo  et  signo  externo  ad  de- 
bitum  obsequium  slbi  pracstandum  astrinxerat;  ita  post  lapsum  et 
verbo  promissionis  eundem  restituit  et  slgno  externo  tldem  ejus  con- 
flrmavit,  siquidem  promissioni  de  semine  mulieris,  hoc  est,  de  messia, 
caput  serpentls  contrlturo,  hoc  est,  opera  diaboli  destructuro  ac  sua 
obedientia  et  morte  amissam  justitiam  et  vitam  restituturo,  addidit 
signum  externum,  ritum  scllicet  sacrificandi,  quera  non  huraano  arbi- 
trio excogitatum,  sed  divinitus  sancitum  fulsse,  immotis  docuraentis  in 
tract.  de  Legg.  cerem.  et  forens.  §  14.  comprobavimus.  .  .  Post  dilu- 
vium proponit  Deus  Noae  verbum  promissionis  et  arcum  coelesten\  ad- 
dlt  in  signum  foediiris  Gen.  9, 13.  Secata  deinde  fult  institdCtO  tìrnim- 
cisionis  Gen.  17.  et  agni  paschalis  Exo.  12.,  quibus  in  N.  T.  successit 
baptismus  et  coena  dominica,  quae  dlcuntur  .sacramenta  slve  mysteria, 
verba  visibilia  et  invlsibilis  gratiae  visibilia  signa',  .\u<j.  19.  contra 
Faustum  cap.  16.  et  in  Levit.  quaest.  84.  SiquiUem  per  ea  qculis  quo* 
dammodo  subjlcltur,  quod  aurlbus  per  verbum  annuneiatuf.<r""(Loc. 
de  sacramenti*,  §  1.  2.)  ».  -  — * 

Luthkros  :  ,,Gott  hat  nie  ohne  ftusserliche  Mittel  seinen  Gottes- 
dienst  in  der  Welt  haben  wollen.  Ira  Alten  Testament  hat  er  den  Ju- 
den  eine  Weise  gegeben,  darbci  man  ihn  solite  finden  ;  da  war  ein  ge- 
wlsser  Ort  des  Tahcrnakels  oder  LLutlen  di'?  j^tifts.,  UiT  Aitar.  LejicbJLcr, 
die  Leviten.  und  Hess  GòtL  sich  nlchT  " tlnflen  joKnV  SjusserHche  Mittel 
gnj  Weise  r  Kr  hat  ihnen  allcwege  eln  ausserliches  Mittclvorgeselila- 
gen,  damit  sic  ihn  ja  finden  solltcn;  er  liess  sie  nicht  ohne  Weise  und 
itusserlich  Mittel  in  der  Irrc  herumgehen.  Abcr,  wie  unsere  Schwiir- 
mer  jetzt  laufcn  und  lassen  von  diescr  Weise,  wclche  uns  Gott  gegeben 
hat  im  Neueu  Testameut,  also  verliessen  die  Juden  auch  dleselblge 
Weise  und  suchten  andere  Wege.  Gott  kann  nicht  unser  GojtLi»eia*.erJ 
gcbe  uns  denu  etBftS  Acusserllehes,  daran  wlr  Ihn  findèri^"aTs')*daa  mund^j 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI?  IN  GENERE 


401 


lidie  Wort  und  die  zwr'  ■^'"'HUlC'lf''  Wyt^q  idi  Qptt  ni,cM  .fcTgrffifi 
djgjxlL^tr^elTiche  DUiil  wk  ku nuji  V.U. j Ìu>jkÌl-U--UJalX«^jik?  i »  * 

fifoKraRff  Hitler  das  erste  Gebot  gewcsén  und  haben  sich  duran  ver- 
griflen  in  allerlei  Menschenwerken  and  schueidcu  aus  die  Verheissung 
and  Gnade  Gottes,  so  darein  gesteckt  ist,  ja,  verleugnen  Gott  selbst, 
verwerfen  den  Natzen  und  Brauch,  dass  man  zu  der  Gnade  nicht  kom- 
men  moge."  (Auslegung  iiber  etliche  Capp.  des  5.  B.  Mose.  A.  1529. 
Opp.  Hai.  Ili,  2503.  sq.) 

Idem  :  ,,Gott  bat  in  alien  seinen  Zusagen  gemeiniglicb  neben  dem 
Wort  aucb  ein  Zeichen  geben  zu  mehrer  Sicberung  oder  StUrke  uusers 
Glaubens.  Also  gab  er  Noti  zum  Zeicben  den  Regenbogen,  1  Mos.  9, 
10.  13.  Abrahtt  gab  er  die  Beschneidung  zuui  Zeicben,  1  Mos.  17,  16. 
Gideon  gab  er  den  Regen  auf  das  Land  und  Lammfell,  Klcbt.  6,  37.  ff., 
und  so  tortali  flndet  man  viel  derselben  Zeicbeu  in  der  Scbrift  neben 
den  Zusagen  geben.  Denn  .also ... tby.t  u^u  auch  jD  weltllchau  Tefcta*-- 
menten,  class  uicbt_a^leln  die  Wojte~sehjTftT^ 

Sirgel  mvT  Notiirìenzeichenjtohm^  dass  es  j^Leslaudlg 

und  ^iiibwìmll^^n  Alsoliat  aucTl'  rnriSttl«"TB'flTi§sein  Testaineut  ge- 
than  and  ein  krkltlges  nlleredclstes  Siegel  und  Zeicben  au  und  in  dio 
Worte  gehangt;  das  Ist  sein  eigen  wahrhaftig  Flelscb  upd  Blut  unter 
dem  Brot  und  Wein.  Dcnn  wir  arme  Menscben,  weil  wlr  in  den  fùnf 
Sinnen  leben,  miissen  je  zum  wenigsten  ein  ftusserlich  Zeichen  haben 
neben  den  Worten,  daran  wir  uns  halten  und  zusammen  kommen  mS- 
gen,  doch  also,  dass  dasselbe  Jelchen  ein  Sacrament  sei,  das  ist,  dass 
es  àusserlich  sei  und  doch  geistliche  Dinge  liabe  und  bedeute,  damit 
wir  durcli  das  Aeusserliche  in  das  Geistliche  gezogen  werden;  das 
Aeusserliche  mit  den  Augen  des  Leibes,  das  Geistliche  lnnerlich  mit 
den  Augen  des  Herzens  begreifen."  (Serraon  von  dem  Neueu  Testa- 
ment.  A.  1520.  Ib.  XIX,  1274.)  Cf.  Luthers  sammtllche  Werke.  Er- 
langen.   P.  XLVII,  H2.  sq. 

Gerhardus:  „Sine  ulla  absurditate  dici  potest,  arbgretn  rftae  pri- 
mis parentlbus  fuisse  instar  sacramenti  et  simboli  inmiortalitatis. 
Quamvls  enim  sacrameutum  illud  non  fuit  peccati  remedium  (qualia 
sunt  proprie  dieta  sacramenta  post  lapsum),  tamen  fuit  gratiae  divinae 
signum.  Omissis  ergo  *fi</><Auìc,  temporariis  atque  analogie»  sic  dictis 
veterlbus  sacramentls,  qualia  sunt  arbor  vitae  ante  lapsum,  trau^ms 
pj|  niAr^»  nihriiinr  i-jji^  "HilUJ^'i  aquae  jle  j>eira  e^Uptio,  quin  et  con- 
servano in  arca  tejnnore  diluvi!,  ros  in  veliere  GTHeonis,  umbra  solis  in 
horologfa  AeTias  retrograda  etc.,~fle  ordinari!*,  perpetuis  et  proprie  sic 
cTTctis  v.  T.  sacramentls,  videlicet  circumclslone  et  agno  paschali,  age- 
mus."    (Loc.  de  clrcumcls.  §  7.) 


§  2. 

Vox  sacramenti11  ecclesiastica  est,  cum  de  ritibus  sa- 
crisi qui  sunt  signa c  et  inejìia  sive  organa,  conferendae 
et  obsignandae  gratiae,  accipitur.d 

a)  In  Scripturis  expresse  non  Iegitur;  sed  sicut  ongine  Ialina  est, 
ita  in  ebraeo  atque  graecq  sermone,  ac  speciatim  in  libris  V.  ac  N.  T. 
non  reperta  est  hactenus  vox  eerta,  <juae  illi  exacte  respondeat.  Et 
Qìuxmvis  vox  sacramenti  in  latina  biUiorum  versione  occurrat,  proprie  ta- 
men et  specifice  non  murpatur  de  externi*  illùs  ac  visibilibus  gratiae  tigni*, 
de  quiòm  hoc  loco  agimut,  sed  a  scriptoribm  ecdeeiasticU  ad  ea  dentato  tranc- 
iata est,  ait  6.  Gerh.  L.  d.  Sacrain.  §  5. 

Baleri  Comp.  ed.  Walther,  in.  26 


Digitized  by  Google 


402  PART.  ta.    CAP.  Vili. 

Gkrhardus:  „Absit,  ut  Carolstadii  errorem  probe  nius,  qui 
menti  appellutionero,  cura  sìt  à)(MQ ,  simplicitcr  rejectam  voluit;  quem 
dillgenter  refellit  D.  Lutherus  in  lib.  contra  coel.  proph.  Bellarm.  1.  1. 
de  sacrato,  c.  7.  probare  conatur,  Luthemm  initio  ab  hoc  nomine  ab- 
horruisse,  cum  in  lib.  de  capt.  Babyl.  cap.  de  matrim.  statuat,  ,in  Scrip- 
tura  non  liaberl  nomen  sacramenti  in  ea  signlficatione,  qua  hic  usur- 
pami-.' Atqui  utrumque  verum,  utrumque  a  Lutliero  acceptatur; 
quamvis  enim  nomen  sacramenti  non  habeatur  in  Scripturis,  tamen  res 
ipsa  hoc  nomine  denotata  in  eia  habetur.  Alia  ratio  est  appellatlonls 
fStirrijìn'i',  cujus  nec  nomen,  nec  rea  sive  propria  requisita  sacrae  eoe- 
nae  in  Scripturis  tribuuntur.  Rectiua  fecisset  Bcllarminua,  ai  Cingilo 
Carolatadianara  hujus  vocabuli  rejectionem  aaacripsisset;  is  enim  in 
lib.  de  vera  religione  p.  2.,  Opcrum  p.  1U7.  sic  acrìbit:  ,Vocem  istam 
sacramenti  magnopere  cu  piani  Germania  nunquam  feciaac  receptam, 
niai  germane  esaet  accenta.'  Rationem  aubjungit:  ,Cum  enim  hanc 
voc^uiSSccaruciiturn  audiunt,  jam  aliquid  mtignum  sanctumque  intelli- 
gunt,  quod  vi  sua  con^Hi'iitiimi  a  pc^clal^fl^rctT"   ^.  cT^"5.) 

b)  Apud^  profana*  scriptores  legitur  significasse  non  solum  pssUr 
_j,  a  litigai!  tibtu  apud  judicem  depositam,  eo  fine,  .ut,  qui  vicisset, 
8uam  reciperet,  qui  causa  cecidisset,  ejus  pecunia  fisco  cederet,  sed 
et  eponeionem  solvendae  ab  eo,  qui  judicio  victus  fuerit,  pecuuiae,  imo 
et  juramentum.  praecipue  militare.  Postremnm  signifìcationem  re- 
spexisse  videtur  Tf-rfulliamix.  qui  primus  Latinorum  patrum  ad  deqo- 
tan<luiu  actum,  quo  baptizandi  Deo  se  obligant  et  fideliter  ac  strenue 
sub  veifllis  Christi  contra  satanam  pugnaturos  religiose  promittunt, 
vocem  adhibuit,  L.  de  Corona  militi».  Unde  factum  est,  ut  noti  solum 
ritus  totus  baptisml.  sed  et  *.  cornac  sacramentum  diceretur,  quamquam 
et  alia»  hoc  nomen  geìteralim  ad  res  sacras  et  secretas  quasvis,  itemque 
signa  rerum  sacrarura,  etsi  ab  hominibus  instituta,  adhibitum  sit. 
Conf.  b.  Oerhartl.  I.  c.  §  3.  et  7. 

Gkkhardus:  ,,In  usu  ecclesiastico  sacramenti  vocabulum  tripliciter 
potissimum  usurpato r:  1.  fìenernlissim^  prò  re  arcana  et  aecrétaT  ut 
apparet  ex  latina  bibliorum  translatlone  1  Tim.  3,  16.  Apoc.  17,  7.  et 
alibi  passim.  Hoc  sensu  TectulMaaMif  lib.  4.  contra  Marclon.  chrlstia- 
nismum  vocat  .religioni*  christianae  sacramentum*.  Hitrun.  tora.  9. 
p.  59.  ,  Sacramenta  Dei  su  ut  u>aedlcare,*  bcjieJicere  ac  continuare,  cojn- 
mjinjnpftni  reddei-fi,  visitare  intinnos,  or^gT1  Àumtntit\.  in  enarr.  Fsal. 
83.  et  alibi  passim  mjsticam  sive  allegoricam  Scrlpturae  eiLpoaiUonein 
vocat  ,sacraraentum'.   2.  fìffi(M?\"s  accipltur  oro  quavls  rei 

al  vel  maxime  non  alt  divinitus  in  N.T.  instltutum,  sed  vel  ex 


veteri  desuroptum,  ut  chriuma,  vel  a  plis  virla  excogltatum,  ut  siuhiiSÌ 
crucyf.  Aug.  lib.  2.  contra  "Ut.  Petil.  cap.  104.  .utictionem*  appellat  .sa- 
cramentum', idque  discernendum  dicit  ab  invisibili  unctione  caritatis 
lib.  19.  contra  Fauatum  c.  14.;  .signum  crucis*  inter  sacramenta  nume- 
rat  In  enarr.  Psal.  141.,  et  addit  rationem:  ,quia  lu_lrfinjte,  erubescitur, 
Ipsam  ignomi'Uftm _.(iyodannnodo  et  MJlt>rn  ragflU*  '^''^ftPt.  'P  tofiQjm; 
djifjs iiualxi  foaaiituit,  ne 'de  cruce  erubeacauius';  lib.  4.  de  SymbTaa 
Catechum.  c.  1.  et  in  Pa.  55.  omnes  ,r,itua',  qui  in  actione  .baptisml' 
tunc  temporis  adhibebantur,  vocat  aacramenta.  Inde  Lomb.  in  genere 
deflult  lib.  diat.  1.  B.  :  Sacramentum  est  .sacrae  rei  shruum*.  3.  Sne- 
-Ul'J£Ì'*&  FOJV'LE:  accipitur  prò  solenni  actione  divinitus  in- 
stituta,Hi  qua  per  externum  et .vlaibjk  »IgnS5I5i5p^UilJLir  et  obsi^naTur 
prò i nìaaiu_tBi ugelli  propria,'*qùo  sensu  duo  tantum  N.  T.  numerant'fcr 
sacrameuta,  baptlàmus  et'eoena  domini.  Au^.  lib.  3.  de  doctr.  chrlst. 
c.  9.  :  ,pauca  prò  multis,  eaque  factu  teouBSS  et  intellectu  augustis- 
sima et  observatione  castissima  ipse  Dominila  et  apostolica  tradidit 
disciplina,  sicut  est  baptisml  sacramentum  et  celebratio  corporis  et 
sauguinis  Domini.'  »    (Loc.  de  aacr.  §  6.) 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  IN  GENERE 


403 


c)  8ic  expresse  appelhuitur  in  Auautt.  Conf.  art.  Xlll. .  jKirtim 
videlicet,  quod  sint  iwtac  profetsio^  inter  nomine*,  partnn  et  praecipue 
ex_vi  $  vitate  Ìi[ttilutiynji\t  ut  sint  signa  et  testimonia  volitatati*. Dei  erga 
no*  ad  excUandam  et  eonfirmandum  Jidem  in  nix,  qui  utuntur,  proposito. 
Et  b.  G.  Myliiit  ad  cap.  IV,  Ì$.  Epitt  ad  Ì?om.  p.  200.  scribit:  Sacra- 
menta ni  proprio  Scripturarum  iwabulo  appellare  velimut,  tigna  timpliciter 
appeUabimu*.  Sunt  autem  sacramenta  signa,  non  ratione  rei  terrenae 
praejejilia,  ad  rem  coelesteru  absenteni  referendae  (liaee  enim  in  s. 
coena  etiam  substantialiter  praesens  est),  ted  quod  actio  circa  rem  ex- 
temam  et  subjectum  seu  hominem  occupata  significet  actiouem  spiri- 
tualem,  quam  Deus  mediante  ritu  externo  praestituru*  est,  quando  ,  , 

homo  pam  Tpygwnt     Quamquam  et  ipsa  re*  exierna  seu  materia  ter- .  -  .  • , :- ■  ►  w  « 


signum  materiae  coeletti*,  substantialitcr  quidem  sed  invisibiliter  9  .  /  f 
praesgntis,  esse  potest. 

d)  Quod  omnino  obeervandum  est.  Xetjue  enim  sacramenta  nihil 
aliud  sunt,  quam  tigna  nuda,  mere  <Tr1n«>rixà.  sed  simul  j^^^y^^o, 
per  quae  donatur  Spiritut,  qui  Jidem  ejjicit  aut  confirmat,  iuxtu  Art.  Y. 
Au^.  Confcss.  Et  b.  Alvi  iti*  1.  c.  p.  1^9.  de  Sacramento  Circo  mcisionis 
agensscripsit,  iwluitte  Veum  verbo  duittajcàt  agere  cum  patriareha  (Abra- 
hamo),  mi  visitili  etiam  tigno,  ut  non  \>er  auditum  tantum,  ted  per  visibi- 
(an  eUam  noiam  grafia  coeletti*  animo  paltiarchae  ^B*.ÌMjiii&iet,  adeo  td 
signi  istiut  intnitu  r£r*mr  etiam  et  cojiJirmatiQr  redderetur  iptiut  animus  de 
justitia  per  Jùlem  gratuito  accepta.  Quae  quidem  nec  ad  solimi  Abraha- 
mum,  ncque  circumcisionem  solam,  tcd  ad  omnia  sacramenta  et  sacra- 
mentis  recte  utentes  homines  similiter  spectant. 

Gkhhardus:  „Apparet,  aejms  hi  deflnltioiu-  sacramenti  :i  Bellar- 


mino constiti))  tbiiLi^H.  Quamvis  vero  non  inviti  fateamur,  sacramenta 
ratione  offici!  et  finis  esse  ac  dici  posse  signa,  quia  significala,  efflciunt, 
applicant  et  obsignant  fide  utentibus  benetlcia  evangeli!  propria,  tamen 
proiimum  et _  adaeguatuni  w<'r(im/>a,i  fteiiut  negamus  ette  signum. 
I.  WUà^^^^.?fJjì^''^^  fiillfi^Qjfflciuin  AC,  ttnls,  .aljud  ^Jtellatlp 
ejus  ex  officio,  aQmJ  dt'HiiltiQ  ex  esaentia.  Dennitio  est  /oyor  «lai, 
ergo  gehus  in  deflnittone  peti  debet  ex  reTdeflnitae  essentia;  iam  vero 
esse  signum  non  pertinet  ad  quiddltatem  sacramenti,  sed  ad  ejus  flnem 
et  usura.  Ergo  non  est  genus  verum  et  proprium.  2.  Detlnitio  debet 
constare  ejc  prioribus  et  notìoribus.  Sacramenta  esse  signa  et  sigilla, 
non  est  ex  prioribus  et  notiorìbus,  quia  ipsorum  cognitio  pende t  ex  ac- 
tionUjnsjst  ceremonlis  ;  hae  enim  cura  fine,  qui  est  signare,  conjunctae 
dicuntur  signa  et  sigilla.  3.  Proj>riuja_  genus  dcueLfisse  propinquum. 
8ignum  autem  est  genus  sacramenti  remotum,  tura  quia  a  line  pctita 
est  haec  denominatio,  tum  quia  mediantibus  actionibus  certo  verbo  et 
externo  elemento  constantibus  signant.  4.  Para  rei  non  est  genm-cpi 
ut  tntpis.  Sigua  in  oculos  incurrentia  sunt  pars  sacramentorura,  una 
terrena  scilicet,  cui  adjuncta  rcs  coelestls  invislbilis  sacramentum  pro- 
prie dictum  constituit.  5.  Genus  non  debet  esse  ambiauum.  Atqui 
vox  signi  est  ambigua,  usurpatur  enim  à  qulbusdam  in  denTìTtlone  sa- 
cramenti, ut  denotetur  sacraraentorum  totam  essentiam  in  significando 
consistere  ;  ab  aliis  vero,  ut  finis  sacramentorum  in  significando  et  ob- 
signando  positus  hac  appcllatione  exprimatur.  Qui  CaLcimm  sequnn- 
tur,  itidem  sacramenta  detìniuiit^KULaigna.  Duplicem  autem  signitìca- 
tlonem  in  sacramenti»  constituunt;  uuam,  qua.res.  terrena  significet 


Digitized  by  Google 


404 


PART.  III.    CAP.  Vili. 


tesa,  ad  Imp.  :  ,Credo,  imo  certo  scio,  omelia sacramenta  tam  ft>y*W  nt- 
^raljam  CQPferant,  Ut  ne_aflfcrant  quidam  pt.  dfopensont.'  QllrinJiS  In 
Catech.  :  ,Sacramentum  nihil  alìud  est,  quam  externa  divinae  erga  nos 
bcnevolentiae  testificarlo.»  quae  visibili  signo  spirìtaaies  gratias  flgurat.' 
.  .  .  Aqua  baptismatis  nullibi  dicitur  signum  spiritualis  ablutionls,  sed 
,ex  aqua  et  spirltu'  dicitur  fieri  regeneratio  Job.  8,  5.  ,Per  lavacrum 
regenerationis  et  renovationis  salvari'  dicimur  Tit.  3,  5.  .Lavacro 
aquae  in  verbo  mundari'  dicitur  ecclesia  Epb.  5,  27.  .Baptlsma  nos 
salvare'  dicitur  1  Pet.  3,  21.  Panis  eucharisticus  non  dicitur  signum, 
sed  ,communicatio  corporis*  et  vinuro  eucbaristicum  non  dicitur  sig- 
num, sed  .cominunicatio  sanguinis  Christl4,  1  Cor.  10,  16.;  utique  ergo 
non  in  significando  tantum,  sed  in  conferendo  et  applicando  slgna  sa- 
cramentalia  consistunt.  .  .  SacgajnjaUa  nos  nonjm,"^  '"  (^"lìd^ÉH^yy^ 

aus  dcflnitionis  petimus,  cum  deHnltuine^enus 


og/jmy^  et  ex  eodcm  genus 
definitio 


Ibnis  in  eodem  oporteat  esse  praedicamento.  Ceterum  sacra- 
raentum  esse  actioncm,  probamus:  1.  Ex  institutione  divina  singulo- 
rum  sacramentorum,  in  qua  Deus  expresse  r''<i"ìrit.  <-t  m^m-rihi^  ajsflfl- 
nenj,  ■  •  Cum  autem  varia  suut  actionum  geneni,  ideo  addendum,  quod 
sacramenta  sint  aclionea  divinae,  sagrar  et  solenne*,  nimirum  quia  divi- 
nitus  sunt  institutae  et  quiàTTeus  nobiscum  in  illis  agit  et  vicissim 
cum  Deo  uobis  in  illis  res  est.  .  .  Praeterea  hoc  Tpofrf<of)«Tft£t  quod  sa-^.^rts— 
cramenta  sint  actiones  sacrae  et  solenne»,  restringttur  quodammodo 
hoc  genus  et  distlnguitur  a  quavis  actlone  politica  naturali  ac  ludi  era, 
cum  tota  haec  actio  ex  Dei  institutione  dependeat,  ideoque  sacra  sit  et 
solennis  ac  reverentiam  debitam  requlrat."  (Loc.  de  sacram.  §  22 — 25.) 


§  3. 

ttequirìtur*  vero  ad  sacramentum  proprie  et  stricte 
sic  dictu in,  1.  ut  sit  aj^^DeiOtttf2ii&Lta;b  2.  ut  habeat 
deui^ktum^.cidhikAiy^  3.  ut  habeat 

promiasionem  gratiae*'  evapgelieae. 

a)  Equidem  requisita  sacramenti  in  genere,  aeque  ac  noni  e  n  ip- 
sum,  in  Scriptum  expresse  non  leguntur,  sed  generali*  dottrina  de  sacro- 
mentis  ex  ttt,  quae  in  specie  de  simuli*  in  Scriptum  habentur,  deducenda 
est,  nionente  b.  Gerhardo  L.  de  bacram.  §  11.,  ubi  etiam  hac  rat  ione 
primo  omnium  de  requisiti*  verorum  et  proprie  sic  dictorum  sacra mentoru m 
tractat,  et  allegat  verba  b.  Oiemnitii  P.  II.  Exam.  Conc.  Trid.  p.  14.  : 
Baptismus  et  eucharistia  omnium  confessione  vere  et  proprie  sunt  sacra- 
menta :  inde  igiiur  coUigemus,  quae  tanquam  substantialia  requirantur,  ut 
ali'i >i iti  vere  et  proprie  sii  sacramentum  (XrTest.).  Haec  enim  erit  riunii 
cissima  et  certissima  demonstratio.  Sic  ergo  ex  eorum,  quae  sine  dubio 
sacramenta  sunt,  conceptibus  communibus,  in  quibus  ista  conveniunt, 
cognoscitur,  ea,  quae  forte  dicuntur  sacramenta,  requisita  autem  illa 
communia  non  haoent,  non  esse  ejusdem  rationis  et  quidditatis  sacra» 
menta  cum  his,  quae  proprie  sic  dicuntur,  veruni  aequivoce  sic  dieta. 
Conf.  b.  Mus.  Ausfuhrliche  Erklarung  L.  XVI.  Qu.  81.  p.  667.  668. 
et  b.  D.  Carpzov.  Disp.  Inaug.  de  Sacram.  in  Genere,  Aphorisrai  I. 
Pontificii  Confutatione  §6.,  quem  sequitur  b.  ScJierzeru*  Brev.  Hùlsem. 
auct.  cap.  X.  Thes.  III.  p.  549. 

b)  Et  quidem  expresse  in  Scripturis  mandatum  ejusmodi  extare, 
neoesse  est. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  IN  GENERE.  405 

c)  Sive  rem  aut  mbstantiam  quandam,  corpoream  et  sensibilem, 
circa  quam  sacro  modo  traetandam  occupetur  actus  externus  aut  ritus 
sacramenti. 

d)  Quae  est  de  remiamone  perraùtnim  et  beneficiis  spiritualibus 
connexis. 

Quknstedtius  :  , ,  a  b  institutione  et  dispensatione  sacramentorum 
N.  T.  assumta  hwnana  natura  Christi  non  est  excludenda.  Secnndnm 
quam  naturam  enim  Christo  competit  ,omnis  potestas  in  coelo  et  in 
terra4,  secundum  eam  etiam  ipsi  competit  potestà-  institnendi  sacra- 
menta; sed  secundura  humanam  natumm  vi  unionis  personalis  ipsl 
competit  oronis  potestas,  Mattli.  28,  8.  Ergo.  Minor  probatnr  ex  voce 
dationis;  quod  enim  Christo  in  tempore  datum  est,  id  ei  secundum 
humanam  naturam  datum  est;  sed  omnls  potestas  etc.  Ergo  etiam 
potestas  sacramenta  instituendi.  Non  competìt  antem  Christo  haec 
potestas  secundum  humanitatem  organice  et  potestate  delegata,  ut  vo- 
lli ut  Bellarminus  1.  I.  de  Sac.  c.  23.  (ubi  ait:  ,Christi  h umanità»  est 
instrumentum  conjunctum  divinitati  hypostatice,  et  ideo  Christo,  ut 
homini,  tribuitur  quaedam  potestas  mlnisterlalls')  et  Becanus  c.  5.  de 
Sacram.  q.  1.  n.  2.  ;  sed  altiori  modo  et  communicative,  ob  virtutem  in- 
iluitam  ex  unione  hypostatica  acceptara."  (Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  8. 
s.  1.  th.  5.  f.  1032.) 

§  4. 

Causa  efficì&ns  principalis*  sacramentorum  Deusb  tri- 
nunus0  est,  et  Christus  in  aasupata^  carne. 

a)  Seu  quae  non  solum  sua  auctoritate  instituii  ac  determinai, 
quaenam  actiones  aut  qui  ritus,  tanquam  media  gratiae,  et  quomodo 
aut  qua  ratione  celebrari  debeant,  ac  mandai,  ut  celebrentur  (ita  ut 
ait  causa,  cum  quoad  speeiem,  tum  quoad  exereitium  actus),  verum  etiara 
sacramenta  ipsa,  tanquam  organa,  elevai  ad  gratiam  spiritualem  con- 
ferendam.  '  -**  4  >'*r 

b)  Et  is  quidem  nolu*  ;  qui  solus  auctor  gratiae  est,  ideoque  solus 
media,  per  quae  gratiam  illam,  quam  libere  confort,  eonferre  velit,  de- 
finire potest,  solus  etiara  vitn  infinitam,  per  quam  sacramenta  apta 
reddantur  ad  conferandam  gratiam,  cominunicare  illis  potest. 

Li  THKRUS:  „Da  der  Teufel  sahe,  dass  Gott  «ine  solche  heilige 
Klrche  bauete,  feierte  er  uicht  und  baute  seine  Capelle  dabei,  grosser 
denn  (ìottes  Klrche  ist,  und  tliUt  iiim  also  :  er  sahe,  dass  Gott  ausser- 
liche  Dluge  nahm,  als  Taufe,  Wort,  Sacrament,  Schliissel  u.  s.  w.,  da- 
durch  er  scine  Klrche  heiligte  (wlc  er  denn  allezeit  Gotte*  Affé  ist  und 
wlll  alle  Dlnge  Gotte  nnchthun  und  cln  bessers  machen),  nahm  er  auch 
iiusserllch  Ding  vor  sich,  die  soliteli  auch  heiligen,  gleichwie  er  thut 
bel  den  Wettermachern,  Zaubereni,  Teufeisbanneru  u.  s.  w.;  da  liisst 
er  auch  wohl  das  Vater-Unser  beten  und  Evangellum  uber  lesen,  auf 
dass  es  gross  Heiligthura  sei.  Aiso  hat  er  durch  die.  Piibste  und  l 'api- 
ut  >■  ti  lasse n  weihen  oder  heiligen  Wasser,  Salz,  Kerzen,  Kriiuter,  Glocken, 
Bilder,  Agnus  Dei,  Palila,  Aitar,  Ca^ejnj  l'iatten,  Finger,  Hande;  wer  «LjyJ  ... 
wllls  ailes  erzahlcn?  zuletzt  die  tionchskappen  so  heiligen,  dass  viel 
Le ute  drin  gestorben  und  begraben  sind,  als  wollten  sic  dadurch  selig 
werden.  Nun  wtire  das  wohl  fein,  wenn  man  Gottes  Wort,  Segeu  oder 
(Jebet  iiber  die  Creatur  sprilche,  wie  die  Kinder  uber  Tische  thuu,  und 


Digitized  by  Google 


406 


pari.  ni.  cap.  vm. 


iiber  sich  selbst,  wenn  sie  schlafen  gchen  und  aufstehen,  davon  St.  Pau- 
la» sagt  1  Tira.  4,  5.  :  ,AUe  Creatur  ist  gut  und  wird  geheiligt  durchs 
Wort  und  Gebet.'  Demi  damila  kriegt  die  Creatur  keine  neue  Kraft, 
sondern  wird  bestiitigt  in  ihrer  vorigen  Kraft.  Aber  der  Tcufel  sucht 
ein  anders,  sondern  will,  dass  durcb  sein  Affenspiel  die  Creatur  eine 
neue  Kraft  und  Macht  kriege.  Gleichwie  das  Wasser  durch  Gottes 
Wort  eine  Taufe  wird,  ein  Bad  zum  ewigen  Lebcn,  die  Siinde  abwascht 
und  selig  macbt,  welches  ist  nicht  des  Wassers  Natur  noch  Macht,  und 
Brot  und  Weln  Leib  und  Blut  Christi  wird,  durch  Auflegen  der  Hande 
Siinden  vergeben  werden  nach  Gottes  Einsetzung,  also  will  der  Teufel 
auch,  dass  sein  Gaukelwcrk  und  Affenspiel  kriiftig  sei  und  iiber  die 
Natur  etwas  thue.  Weihwasser  soli  Siinde  tilgen,  es  soli  Teufel  aus- 
treiben,  soli  den  Poltergelstem  wehren,  soli  die#Kindbetterin  schirmen, 
wle  uns  der  Pabst  lehret  u.  s.  w.  ;  Aquatn  sale^  so  soli  Weihsalz  auch 
thun;  Agnus  Dei,  vom  Pabst  gewelht,  soli  mehr  thun,  weder  Gott  sel- 
ber  zu  thun  vermag.  .  .  Darum  hat  nun  ecclesia,  das  heilige  christliche 
Volk,  nicht  schlccht  aussorllche  Worte,  Sacramente  oder  Aerater,  wie 
der  Gottes  Affé,  Satan,  auch  und  viel  mehr  hat,  sondern  hat  sie  voti  Gott 
geboten,  gettift  und  geordnet,  also  dass  or  selbst  (kein  Engel)  dadurch 
rait  dera  Heiligen  Geist  will  wirken.  .  .  Solch  Stiick  fehlet  in  des  Teu- 
fels  Sacramentcn  und  Kirchen  ;  da  kann  niemand  sagcn  :  Gott  hats  ge- 
boten. befohlen,  eingesetzt,  gestift,  er  will  selbcr  da  sein  und  selber 
alles  thun  ;  sondern  so  muss  man  sagen  :  Gott  hats  nicht  geboten,  son- 
dern verboten,  Menschen  habens  erdichtet,  oder  vielmehr  der  Gottes 
Affé  hats  erdichtet,  und  die  Leute  damit  verfùhrt.  Denn  er  wirket 
auch  nichts,  denn  was  zeitlich  ist,  oder  wo  es  geistlich  soli  sein,  ists 
eitel  Triigerei.  Denn  er  kann  damit  nicht  ewiglich  Siinde  vergeben 
und  selig  machen,  wie  er  leuget,  durchs  Weihwasser,  Messen  und 
Mòncherei,  ob  er  gleich  eine  Kuh  kann  wieder  lassen  ihre  Milch  krie- 
gen,  die  er  selbst  zuvor  durch  selne  Prophetin  und  Pfaffln  gestohlen 
hat."  (Von  den  Concillis  u.  Kirchen.  163!».  Opp.  Hai.  XVI,  2807.  sqq. 
2811.2812.) 

c)  Nempeea,  quae  de  institutione,  mandato  eteoneursu  Dei  dixi- 
mus,  habent  se  per  modura  operis  ad  extra. 

d)  Scilicet  respectu  sacra mentorum  N.  Test.,  de  quibus  suo  loco 
distincte  videbimus. 


§  5, 

Causa  impulsiva  internarsi  honitas*  Dei,  externa  seu 
meritoria  est  m£ritiimb  Christi. 

a)  Quod  facile  patet,  si  cogitemus,  sacramenta  esse  media  gratiae. 
Ac  praeterea  moneut  nostri,  De  uni  infirmitatem  nostrani  spectasse 
(quam  ideo  quidam  caumm  sr/mxara/Mtrixigv  vocant),  ex  qua  fìat,  ut  de 
promissionibus  evangelicis  facile  dubitemus;  ideo  prò  suo  in  nos  amore 
non  fuisse  contentimi  revelatione  evangelii,  sed  signis  extemis  confir- 
mare voluisse,  quod  de  salute  nostra  in  verbo  docetur.  Conf.  b.  Ger- 
hard. 1.  c.  §  1.  2. 

b)  Sic  enim  è»  Xf>t<rrw,  in  Chrido,  ut  mediatore,  et  sic  propter  illum, 
benedici mur  omni  benediciione  xpiritvali  juxta  Eph.  1,  unde  recte 
infertur,  quod  etiani  propter  eura  mediis  gratiae  sacrameli  tali  bus  do- 
nemur. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  IN  GENERE. 


407 


§  6. 

Causa  minus  pri^pnlì**  ordinari*  est  piinisjtfirb  eccle- 
siae,  in  casu  necessitatis  autem  laicus  aut  femina.0 

a)  Sive,  quae  sacraraentura  in  tisu  conetìtuit  atque  ad  causandum 
applicai,  (lepentlenter  quidem  ab  auctoritate,  et  exncte  jiuia  institutio- 
nera  causae  principalis,  Dei.  Unde  constat,  actum  illum  non  per  lu- 
dum  et  jocum,  sed  tanquatn  serium  et  sanctum  celebrami  um  esse,  ut  sit 
sacramentalis,  lieet  non  ideo  ad  sacramenti  veritatem  atque  efficaciam 
requiratur  administrantis  dignità*  aut  intentio. 

Arthtli  Smalcai.dici  :  y.rnd  thut  dfc_IVrson  »ar  pi,chts  y>1  sQl- 
dtfau^jjl  mid  Amt,  vmi  Cltrjsì" '  1"  FoTTE  ii  •  es  predice  \\\i<\  Idi  re  esj 
ma?- Wimf  ;  WO,.X<ènten  sindj,  die  cs  "lini  ben  myljsich  durali  lìaTTénJ 
dencn  wklerfulirt. _\vi«»  sTo  esHhuren  iiinl  gliiuben."  (Truci,  de  potestj 
et  prlm.  papais'p. 3337)  Cf.  Conf.  Aug.  artic "V1U.  p.  40.  ^ 
(\  art.  4.  p.  162.  ì>  47. 

Q v k nst k dti i" 8  :  ,,De  ìnteitfionr  ministri  intrieatior  est  disputatio. 
rfy  ,  Zt  %\  Kig^^^j^  est,  eum,  qui  sacramenta  ezhibet,  ad  aram  offerre  Inten- 
'  85555  in  mani  faciendi,  quod  Dominus  instituit,  animum  non  peregri» 
nantem,  sed  praesentera.  Veressitatis  est,  ohservarl  ac.tu  externo  iq- 
tentioncm  ('liristi.  Diro  nctu  istinto,  ticquaqnain  enim  necessaria  est 
intentio  nimisfrì  interna  faciendi,  quod  facit  ecclesia.  Nam  (1.)  si 
ftullq  yuaiUas  ministri  in  -re  ne  re  addit  dcmitqtie  aliquid  sacramenti  iu- 
tegritatt,  iiiliil  Igitiir  eidem  adimet  in  specie  intentionis  defectus,  nihil 
addet  praesentia;  (2.)  sic  infidi  li  la.?  humana  Dei  tìdcm  posset  in  irri- 
turo  revocare,  contra  Pauluml.  e;  (3.)  quo  ^nìnr  ìqiuiììp,  hoc  quoque 
major  esset  ejfedus  sacramenti;  (4.)  uti  verbo  audibi\\  nihil  addit  ad- 
imitve  affectus  ministri,  Phil.  1, 17.,  ita  nec  verbo  visibili.  Concio  sive 
prodeat  ab  intendente  non  concionar!,  sive  ob  malum  finem  concionari, 
aeque  est  efflcax;  (5.)  quia  nerno^.iteiicxejao^j^ 
posset."    (L.  c.  s.  1.  th.  7.  f.  1033.  sq.) 

ANT1THESIS. 


Quknstkdtii's :  „Antithesia :  1.  lffìnalÌMt/trHVi\  M"i  efficaciam  sa* 
crameotorum  ministrorum  sanct  itati  et  dignitati  adscribebant.  Vid. 
I.  7.  Augustini  c.  Donatista*».  2.  Mnhaptistammì  qui  etiam  ministri 
sanctitatem  ad  sacramenti  integritatem  requirunt,  quibus  oppositus  est 
aphorisnius  in AJ^j^B,  j  tS:M'Ì^lu^};v-V^  v^rj."^"  pr_uDter .ordim 
ni  inanilatum  CTHan^lu^em^ia,  »  fntìiisf  per  m^uò's  exnTb" 
I.  53Bfi3eom.  docentTiirn,  a<1  sucramenTl  integritatem,  veffiatèm 
virtutem  requiri  ministri  iutentionem.  quae  uon  tantum  respiciat  ex- 
ternum  actum  conferendi  sacramentum  juxta  furmam  institutionls,  sed 
et  ipsum  tinem  et  eflectum  sacramenti.  Sic  enim  Condì.  Trident.  sess.7. 
can.  11.  :  ,Si  quis  dixerit,  dum  sacramenta  conflciunt  et  conferunt,  non 
requiri  intentionem,  saltelli  faciendi,  quod  facit  ecclesia,  anathema  sit.4 
.  .  .  Obs.  tameu,  non  omnes  scholasticos  et  Pontiflcios  eodem  modo  hic 
sentire  et  loqui.  Miraque  hic  est  contradictio  in  doctrina  pontificia; 
volunt  enim  sacramenta  conferre  gratiam  ex  opere  operato  et  infalllbi- 
liter  gratiam  operati,  et  tamen  eorum  non  efficaciam  modo,  sed  existen- 
tiam  omnem  a  ministrorum  intentione  suspendunt.  Certe  circa  natu- 
ram  istius  intentionis  mire  Inter  se  dlgladiantur;  alti  enim  actualem 
requirunt,  alii  habitualem  tantum,  alii,  primam  non  necessariam  et  se- 
cundam  lnsufficientem  statuentes,  tertiam  omnino  urgent,  quam  virtua- 
lem  vocant.  Thomas  in  habituali  acquiescit  P.  8.  q.  64.  art.  8.  Sed 
Scotu*  mediani  reperiit  inter  actualem  et  habitualem,  quae  dicatur  vlr- 


Digitized  by  Google 


408 


PART.  m.     CAP.  Vili. 


tualis,  quam  Jesuitae  arrlpiunt.  4.  Noyatorum,  intentlonem  baptizan- 
tis  ad  formani  baptlsmi  requirentium,  vid.  ~D.  Georg.  Callxti  Annot. 
ad  Conci).  Trid.  canonem  praedictum  p.  24.  et  in  dlsp.  de  Bapt.  th.  131., 
ubi  Utisntio  baptizautis  ad  formimi  baptisuil  requiritur.  Obs.  vero, 
verba  Tridentinorum  :  ,Requiri  intenlioncm  facieudi,  quod  facit  eccle- 
sia* (quibus  etiam  quandoque  D.  Callxtus  utitur),  non  solura  de  ipso 
actu,  sed  etiam  de  fine  sacramenti  intelligl  posse,  quod  ipse  Beliarra. 
non  negabit,  vid.  ipsum  c.  28.  §  17.  Ipseque  Chemnitius  1.  citando  neu- 
tram  intentionem  ministri  ad  integritatem  sacramenti  necessario  re- 
quiri  ostcndit."    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  1030.) 

b)  Vid.  1  Cor.  4*  1-  Nempe  <li*perwit(Yre*  mtpteriorum  Veìnunt  dùv 
pensatores  non  solum  verbi,  sed  et  sacraiuentorum,  in  quibus  abscon- 
dita  sunt  beneficia  Dei.  Caeteruni  ipse  quoque  Chrixlu*  in  statu  ex- 
inanitionis  sacramentum  unum  (s.  eoenae)  arìvìhvMrav'ìt,  cura  iustitueret, 
prout  officio  docendi  alias  fuuctus  fuit. 

c)  Sienirasine  perieulo  amitteiidae  salutis  homo  carerò  uon  possit 
sacramento  et  absit  onlinarius  ni  ini*  ter,  satius  est,  al»  alia  persona  fieri, 

3uod  omitti  eine  perieulo  nequit,  quam  ut  homo  sacramento  donandua 
ammira  fervi.  Et  Deus  per  sacramenta  efficax  est,  quisquis  sit,  qui 
administrat,  modo  recte  administret.  Vid.,  quae  de  Circuracisione 
et  Baptismo  infra  diceutur. 

Llthkkus  :  „Die  heilige  Stiitte  oder  Kirche  lchrct  also,  dass  weder 
Priestcr  noch  Christen  cin  einiges  Sacrameut  machen,  auch  die  heilige 
christliciie  Kirche  selbst  nicht.  .  .  Also  der  Tiiufer  macht  keine  Taufe, 
sondern  Christus  hat  sie  zuvor  gemaeht  ;  der  Tiiufer  reicht  und  gibt  sie 
allein.  Denn  da  stehet  Christus  Ordnung,  die  ist,  wie  St.  Augustlnus 
spricht:  ,Accedit  verbum  ad  dementimi  et  flt  sacramentum',  wenn 
man  Wasser  uimmt  und  thut  scio  Wort  dazu,  so  ist»  eine  Taufe,  wie 
er  bellchlt  Matth.  am  letzten  V.  19.  :  ,Gehet  hiu,  lehret  alle  Hciden  und 
tilufi  t  sie  im  Namen  des  Vatcrs  und  des  Sohncs  und  des  Heiligen  Gel- 
stes.'  Dieser  itelchl  und  JEiusctzung  die  thuts.dic  machen.  dass  Was- 
aernnd  Wort  cinti  Tauf  e  lit,  unser  Werk  oder  Thun,  ex  opere  operato, 
thuts  nicht.  Denn  es  heisst  nicht  darum  eine  Taufe,  dass  ich  tanfo 
oder  das  Werk  thue,  wenn  ich  auch  heiligcr  denn  St.  Johannes  oder 
ein  Engel  wiire;  sondern  darum  heisst  méin  Taufen  cine  Taufe,  dass 
es  Christi  Wort,  Befehl  und  Kinsetzung  also  geordnet  hat,  dass  Wasser 
und  seln  Wort  sollen  eine  Taufe  sein.  .  .  Also  auch,  dass  Brot  und 
Wein  Christi  Leib  und  Blut  werde,  lst  nicht  tinsers  Thuns,  Sprechena, 
noch  Werks,  viel  weulger  des  Chresems  oder  WeUie  Schuld,  sondern  ea 
ist  Christi  Or<luujugl  Jk-feld  uud  Eiliset/.iiri^chijldj  derselbe  hat  be- 
fohTen  (wTe  St.  Paulus  sagt  1  Cor.  11,  23.)  :  Wenn  wlr  /.usaramen  kora- 
men  und  scine  Worte  uber  Brot  und  Wein  sprechen,  so  soli  es  sein 
Leib  und  Blut  sein;  dass  wir  hier  auch  nicht  mehr  thun,  denn  reichen 
und  geben  Brot  und  Wein  mit  seinen  Worten  nach  selncm  Befehl  und 
Einsetzung.  lTnd  soldi  sein  Befehl  uud  Kinsetzung  vermag  und 
schafft,  dass  wir  nicht  schlecht  Brot  und  Wein,  soudern  seinen  rf>elb 
und  Blut  darreichen  und  empfahen,  wie  scine  Worte  lauten:  ,I)as  ist 
mein  Leib,  das  ist  mei n  Blut':  dass  nicht  unser  Werk  oder  Sprechen, 
sondern  der  Befehl  und  Ordnung  Christi  das  Brot  zum  Leibe  und  den 
Wein  /.uni  Blut  macht,  von  Anfang  des  ersten  Abendmahls  bis  an  der 
Welt  Elide  und  durch  unsern  Dienst  oder  Amt  tiiglich  gereicht  wird.  .  . 
<  Denn  dus  niiissen  wir  glauben  und  gewlss  sein,  dass  die  Taufe  nicht 
I  unser,  sondern  Christi  sei;  das  Evaugeliuui  ni  ch'I  unser,  soiulem 
Christi  sci;  das  Prcdigtamt  nicht  unser,  sondern  Christi  aciidas 
/,  crainent  nicht  unser,  sondern  ('liristi  sei  ;  die  Selliti  sscl.  odeFTexge- 
'    bung  und  Behaltuug  der  Sundep  nicht  unser,  soudern  Chrigtf  sei. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTE  IN  GENERE. 


409 


Somma,  die  Aemter  und  Sagramente^siaiLnicJit  uaae^^gndcroCliristt; 
3enn  er  hat  solches  alle»  geordnet  und  hinter  sich  gelassen  in  der 
Kirche,  zu  uben  und  gebrauchen  bis  an  der  Welt  Ende  und  leuget  noch 
treuget  uns  nicht;  darum  konnen  wir  auch  nichts  anders  daraus 
machen,  sondern  miissen  seinem  Befehi  nach  thun  und  solches  halten. 
Wo  wirs  aber  andern  oder  bessern,  so  iste  nichts,  und  Christus  uicht 
mehr  da,  noch  Beine  Ordnung;  und  Ich  wiil  nlcht  sagen,  wie  die  Papi- 
sten,  dass  kein  Engel  noch  Maria  kònne  wandelg  u.  s.  w.,  sondern  so 
sage  ich:  wenn  gleich  der  Teufel  selbst  kUme  (wenn  er  so  fromm 
ware,  dass  ers  thun  wollte  oder  kònnte),  aber  ich  setze,  dass  ichs  her- 
nach  erfùhre,  dass  der  Teufel  so  herein  in  das  Amt  geschlicjicn  wiire  ...,_/,/..  ^L^J^.. 
oder  hiitte  sich  gleich  lansen,  als  in  Mannsgestalt,  berufen  zumTfarr- 
amt  und  offentlich  in  der  Kirche  das  Evangellum  geprcdigt,  getauft, 
Messe  gehalten,  absolvirt  und  soldi  Amt  uud  Sacrament  als  ein  Pfarr- 
herr  gciibt  und  gerelcht  nach  dem  Befehi  und  Ordnung  Christi;  so 
miissten  wir  dcnnoch  bekenneu,  dass  die  Sacramente  recht  waren,  wir 
recate  Taufe  empfangen,  recht  Evangellum  gehòret,  rechte  Absolution 
krieget,  recht  Sacrament  des  Leibes  und  Blutes  Christi  genommen 
hiitten.  Denn  *a  musa  unser  Glauhe  und  Sacrament  nicht  auf  derPerson j 
.itehen,  sie  sei  fromilL  Q.dcr  hìisCi .gewejhet  oder  unijetceìKél,'7>niTfi~n~  óàer^ 
^uy^chUcìisÀ^jIcr  T.CufeL.oder  teine  MutterT^onaern  auf  Chrfsto,  au/l 
*e inetn  fllark  auf  aein&m  J|m/X  aujf'seitiem  BefeUì  unti  OnTnùny.  Wo  d!e^  | 
selbeu  gehen,  da  muss  es  rechi"  geBen  uù3  slehen,  die  P"ersou  sei  wer 
uud  wie  sie  wolle  oder  kònne.  Und  so  man  die  Person  solite  ansehen, 
was  iste  fùr  elne  Predigt,  Taufe  und  Sacrament,  so  Judas  und  alle 
seine  Nachkommcn  nach  Christi  Befehi  gethan  und  gereicht  haben  und 
noch  thun,  anders,  deun  des  Teufels  Predigt,  Taufe,  Sacrament,  das  Ist, 
durchs  Teufels  Glieder  uns  gerelcht  und  gegeben?  Aber  weil  das  Amt, 
Wort,  Sacrament,  Ordnung  Christi  und  nlcht  Judas  noch  des  Teufels 
Ist,  lassen  wirJudam  und  den  Teufel  Judas  und  Teufel  sein,  nehmen 
gleichwohl  durch  sle  die  (iiiter  Christi.  Denn  da  Judas  uno  Teufel 
fuhr,  nahm  er  sein  Apostelamt  nicht  mit  sich,  sondern  liess  es  hinter 
sich,  und  kriegte  Matthias  an  seiue  Stati.  Die  Aemter  und  Sacramente 
bleibeu  immerdar  in  der  Kirche,  die  Personen  iindem  sich  taglich. 
Man  berufe  und  setze  nur  dreln,  die  sle  konnen  ausrichten,  so  gehen 
und  geschehen  sie  gewiss.  Der  Gaul  ist  gezaumt  und  gesattelt,  setze 
darauf  auch  einen  nackten  Knaben,  der  reiteri  kann,  so  gchet  der  (iaul 
eben  so  wohl,  als  wenn  ihn  der  Kaiser  oder  Pabst  ritte."  (Von  der 
Wlnkelmesse  und  Pfaffenweihe.  1533.  Opp.  Hai.  XIX,  1547—1552.) 

Geriiardus  :  „Elagellat  Bellarm.  lib.  1.  de  Sacram.  c.  24.  et  lib.  4. 
de  Euchar.  c.  16.  D.  Lulherwn,  quod  docuerlt,  ,quemvis  hominem  bap- 
tizatum  potestatem  et  jus  habere  admiulstrandl  sacramente1.  Sed 
norit  Bellarminus,  nos  haudquaquam  confuslonem  in  ecclesia  probare, 
ncque  cuiquam,  nisi  legitime  ad  ministerium  vocato,  potestatem  admi- 
nistraudl  sacram  coenam  concedere,  ne  quidem  In  casu  necessitatls, 
cum  dispar  ratio  sit  Inter  baptismum  et  sacram  coenam.  Luthcrum 
quod  attinet,  Is  non  coneedit  omnibus  baptizatis  absolute  et  simpliciter 
potestatem  adminlstrandi  sacramenta,  sed  loquitur  de  generali  quadam 
aptitudine,  quam  Christian!  ad  sacramente  respectu  infìdelium  habent, 
quoti  per  baptismum  in  foedus  Dei  recepti  idonei  et  apti  sint  ad  hoc 
offlcium,  si  scilicet  legitime  vocentur;  liane  generalem  aptitudinem  op-  ,  / 

ponitLuthcrus  characteri  sacerdotali,  de  quo  scholastici  et  pontificii  dis- 
putane quod  per  ordinis  sacramentum  inanima  susciplentls  causetur 
potestas  quaedam  spiritualis,  per  quam  sacerdos  tlat  habilis  ad  con- 
tlclendam  eucharistiam,  ita  ut  «ine  Illa  nullo  modo  contici  possit,  et  in 
hujus  potestetls  signum  anlmae  characterem  imprimi  dicunt."  (L.  de 
sacraraentis  §  29.) 

Tilkm.  Hksiiusius:  „Im  Fall  der  Noth,  da  man  ordentlich  benr 
fenc  Kircbcndiener  nicht  haben  kann,  ist  kein  Zweifel,  dass  ein  jegli- 
cher  Chrtst  Macbt  habe  aus  (iottes  Wort  und  nach  christllcher  Liebe 


Digitized  by  Google 


410 


PART.  HI.    CAP.  Vili. 


befugt  sei,  den  Klrchendlenst  mlt  Verkiindlgung  Gotte»  Worts  und 
Austheilung  der  Sacramente  zu  verrichten.  .  .  Von  dem  Nothfall  aber 
reden  wir  hle,  wenn  man  rechtschaffene  und  wahre  Dlener  der  KIrche 
ulcht  haben  kann,  was  alsdann  eiaem  Christen  zustehe.    Als  wenn 
etlicbe  Christen  sin  dem  Otte  si  mi,  da  liberali  kein  bestellter  Seelsorger 
ist;  wenn  etliclie  Christen  um  der  Wahrheit  willen  gefangen  liegen 
oder  in  Gefahrllchkeit  wiiren  auf  dem  Meer;  oder  wenn  etliche  Chri- 
sten unter  den  Tiirken  siissen  oder  lm  Pabstthum,  da  keine  rechten 
Pfarrer  -imi;  wenn  etliche  Christen  unter  den  Calvinisten  oder 
Schwenkfeldiauern  oder  Adlaphoristcn  oder  Majoristeu  -;issen,  von 
denen,  ala  von  falschen  Lehrern,  aie  sich  nacb  Gottes  Befebl  mùssten 
absoudern;  oder  wenn  etllclie  Christen  unter  solchen  Pfarrern  oder 
Kircbendienern  sassen,  die  òiTentliche  Tyrannei  ùbeten  und  die  recbten 
Bekeuner  der  Wahrbeit.  grausamlich  verfolgten,  damit  sie  dann  auch 
genugsamlich  an  den  Tag  geben,  dass  sie  nicht  Gliedmassen  der  wah- 
ren  Kirche  wiiren,  nnd  derhalben  gottselige  Christen  schuldig,  sich 
ihrer  Gemelnschaft  zu  enthalten,  auf  dass  sie  ihre  Tyrannei  nicht  star- 
ken  und  die  unscbuldigcn  Christen  nicht  helfen  verdammen  :  in  solchen 
und  dergleichen  Nothfallen,  die  denn  gar  oft  sich  zutragen,  dass  man 
wahre  Kirchendiener,  deren  Lehre  und  Bekenntnlsa  rechtschaffen  wiire 
und  mlt  Gottes  Wort  stimmte,  nicht  kann  haben,  ist  auch  einer  einzel- 
nen  Privatperson  und  glaubigeu  Christen  erlaubt,  den  bussfertigen 
Sunder  von  Siinden  loszusprechen,  die  Schwachen  mit  Gottes  Wort  zu 
tròsten,  Kindlein  zu  taufen  und  da*  Xachtmahl  Christi  attszuspenden, 
und  darf  sich  ein  solcher  Christ  in  solchem  Fall  nicht  befahren  oder 
Gewissen  dariiber  machen,  als  griffe  er  in  ein  fremei  Amt,  sondern  soli 
wissen,  dass  er  in  rechtem,  ordentlicbem  Berufe  Gottes  einhergehe, 
und  dass  sein  Dienst  ebenso  krilftig  ist,  als  wUre  er  mlt  Auflegung  der 
Hande  zum  Prediglamt  fùr  der  ganzen  Kirche  und  fùr  alien  Engcln 
Gottes  bestatigt;  welches  denn,  auch  diesen  Grund  zu  beweisen,  lm 
Biichleln  ,von  Gewalt  Prediger  zu  berufen4  ist  zurNothdurft  genugsam 
ausgefuhrt  und  mit  helliger  Schrift  bestatiget:  dass  der  ganze  Kirchen- 
dienst,  welcher  stehet  in  Predigen,  Vermahnen,  Tròsten,  Siinden  ver- 
geben,  Sunde  behalten,  Sacramente  administriren,  sei  vom  Hcrrn 
Christo  nicht  einem  besondern  Stande,  weder  dem  geistlichen  noch 
dem  weltlichen,  iibergeben,  sondern  der  ganzen  Gemeinde  Gottes,  wie 
der  Spruch  bezeuget:  Was  ihr  auf  Erden  binden  werdet  u.  s.  w.  Wer 
denn  nuu  ein  rechtgliiubiger  Christ  und  ein  lebendiges  Glledmass 
Christi  ist,  der  hat  seiu  Thell  und  Gerechtlgkcit  zum  heiligen  PredlgU 
amt  und  zu  allem,  was  zum  Kirchendienst  gehòrt.   Christus  glbt  der 
i/amen  Kirche  Macht,  nach  Gottes  Wort  und  Verhelssung  den  Buss- 
fertigen die  Siinde  zu  vergeben,  und  dass  solchc  Gewalt  die  berufenen 
Prediger  iiben,  thun  sie  nicht  aus  eigener  AutoritUt,  sondern  in  Kraft 
und  aus  Befehl  der  Kirche,  die  solche  Herrlichkeit,  ihr  von  Christo  ver- 
ehret,  den  Predigern  zu  verwalten  befohlen  hat.   Wenn  nuu  die  Kir- 
chendiener nicht  vorhanden  sind,  so  ist  ja  ein  jedrr  Christ  berechtigt, 
solche  Gewalt  zu  iiben.    Denn  wenn  die  Prediger  ihr  Amt  nicht  ver- 
richten, wie  sie  schuldig  sind,  oder  keine  vorhanden  sind,  kommt  je 
das  Amt  wieder  auf  die  Kirche,  der  es  gebuhrt  zu  verleihen  ;  als  wenn 
ein  Lehentrager  verstlrbt  oder  das  Leheu  wrwlrkt,  fUllt  das  Lehen-Gut 
wieder  zum  Lehen-Herrn.   Was  aber  nun  der  ganzen  Kirche  zustehet 
und  eines  jeden  Christen  ist,  das  mag  auch  ein  jeder  Christ  im  Fall  der 
Noth  nach  Gottes  Wort  in  gemeinem  Geist  alter  Gliiubigen  austheilen 
und  verrichten.  .  .  Nicht  sage  idi,  dass  zween  oder  drei  sich  von  der 
wahren  Kirche  absondern  soilen,  die  bestellten  ordentlichen  Prediger 
fliehen  und  besondere  Rotten  anrlchten,  sondern  auf  den  Xothfall,  wenn 
entweder  keine  Prediger  fiirbanden  sind,  falsche  Lehre  ausgiessen  und 
derhalben  zu  fliehen  sind,  dazu  die  Noth  fiirfallet,  dass  man  den  Brauch 
der  Sacramente  an  andern  Orten  nicht  kann  suchen,  dass  alsdann  ein 
jeder  Christ  auf  Eines  oder  Zweler  Verwilligung  die  Sacramente  cu 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  IN  GENERK. 


411 


reichen  und  den  Schwacnen  in  Todesnòthen  za  starken  befugt  und  be- 
recbtigt  sei.  Die  Pabstesel  sind  in  dem  Wabn  gesteckt,  es  mòchte  nie- 
mand  taufen,  noch  conflnniren,  nocb  die  Absolution  sprechen,  noch 
das  Nachtmabl  Chrlsti  ausspenden,  er  musate  ein  geweihter  Priester 
svin  ;  aber  solcher  Irrtbum,  dcr  mancherlei  Liigen  in  sich  hat,  ist  liitigst 
aus  Gotte»  Wort  widerlegt  und  umgestossen."  (Vid.  Bidembacbii 
consil.  decad.  8.  p.  135—140.) 

§7. 

*  sacramenti  duo  importati  primo  elementum 
quoddamb  externum  et  visibile  ;°  deinded  a^ti/ynpni  quan- 
dame  circa  elementum  occupatam. 

a)  Equidem  sacrameli  tu  m  non  est  substantia  ex  materia  et  forma 
composita,  sed  riluiet_actio.  Jtaque  materia  h.  1.  idem  est,  quod  ma- 
teriale, sive  illud,  quod  sacramento  et  actionibus  aliis,  quae  non  sunt 
sacramenta,  commune  est  aut  esse  potest,  ita  ut  per  aliud  quiddara, 
quod  accedat,  determinari  demum  debeat  ad  esse  actiunissacramentalis. 

b)  De  quo  vid.  §  3.  not.  c.  Alias  rem  sacramenti  appellant,  di- 
stinguentes  inter  rem,  prò  materia  circa  quam,  ut  ajunt,  et  inter  rem, 
prò  frudu  sacramenti  acceptam  ;  non  hanc,  ara  illam  pertinere  ad  prae- 
sens.   Sed  de  hoc  ex  sequentibus  constabit. 

c)  Quod  autem  quidam  dicunt,  in  qnolibet  sacramento  esse  materiam 
geminam,  terrenam  et  coelestem,  non  caret  diffieultate,  neque  potest  de- 
finiri,  nisi  ubi  de  singulorurn  sacramentorum  natura  et  essentia  ex 
propria  sede,  hoc  est,  ex  verbis  institutionis  ejus  constiterit;  quod 
agnoscunt  b.  Gerìuirdus  L.  de  Sacram.  §  45.  et  b.  Hinunelius  Synt. 
Disp.  XIX.  §  38.  Certe  si  cujusoue  sacramenti  detur  materia,  praeter 
terrenam,  etiam  coelestis,  oportetrit  etiam  unionem  quandam  esse  inter 
hanc  et  illam,  atque  adeo,  cura  de  sacramento  in  genere  loquimur, 
etiam  de  unione  duplicis  materiae  sacramenti  in  genere  aliquid  definien- 
dum  erit.  Atqui  b.  Homerus,  Tom.  II.  Dispp.  Giess.  Disp.  V.  §  49. 
p.  164.  de  materia  codesti  ac  terrena  sacramentorum  et  unione  utri- 
usque  contra  Calvinianos  disputans,  scribit:  Generalem  unioni»  illiu* 
moditm  ac  ratini  tem  omnibus  et  singulis  sacramenti*  V.  et  N.  TVst.  promiscue 
communem  definire  vette,  vere  est  pugnare,  cnm  ipsa  institutione  singulorum 
sacramentorum.  Quibus  admissis,  satius  erit,  uti  de  unione  generali 
duplicis  materiae,  sic  de  ipea  materia  coelesti  sacramenti  in  genere 
silere,  quam  dubia  dicere.  Nam  et  antiquiores  ecclesiae  nostrae  doc- 
tores,  cum  doctrinam  de  sacramentis  in  genere  traderent,  non  docu- 
erunt,  quod  in  omni  sacramento  oportcat  esse  materiam  coelestem, 
elemento  terreno  saoramentaliter  unitam.  Certe  b.  Chemnitius  in  Exam. 
Conc.  Trident.  P.  II.  de  Num.  Sacram.  p.  14.,  substantialia  sacramenti 
recensens,  materiae  coelestis  non  meminit.  Confer.  Ausfuhrliche  Er- 
klarung  b.  Mutaei  L.  XVI.  Qu.  84.  sqq.  p.  683.  Similiter  b.  Aegid. 
Hunnius  Lib.  de  Sacram.  ad  Quaest.  :  Quot  requiruntur  ad  snbstantiam 
vel  integritatem  substantialem  cujusque  sacramenti  1  responde  t:  Dito,  iride- 
licei  elementum,  seu  re»  in  oculos  incurrens,  et  verbum  adhtnctum,  juxta 
illud  Augustini:  Accedat  twrbum  ad  elemetdum,  et  fiat  sacramentum.  De 


Digitized  by  Google 


412 


PART.  III.     CAP.  Vili 


materia  codesti  tacet.  Sic  autem  etiam  b.  Eros.  Sareeriiu  in  Exam. 
Ordin.  f.  CCLVI.  a.  6.,  b.  .tic.  Heerbrandus  Corap.  Theol.  L.  de  Sacrara. 
p.  511.  512.,  b.  Ambr.  Reudenius  P.  V.  Catech.  Theol.  Cap.  II.  p.  178. 
179.,  b.  Alò.  Grauerus  in  Supplenti.  Prael.  in  Aug.  Conf.  ad  art.  IX. 

Èra.  78.,  b.  Matth.  Hafenrefferu*  in  LL.  Theol.  L.  III.  Stai.  III. 
.  VII.  p.  465.,  b.  Joh.  Gerhardu*  in  Aph.  Theol.  U  XVI.  Aph.  37.  38. 
Quod  autem  a/ti  alteram  sacramenti  partem,  nempe  verbum  inxtilidio- 
nis,  ex  quo  et  elemento,  certa  actione  tractato,  constat  sacramentum, 
materiam  sacramenti  coelestem  atque  invisibilem  dicunt.  fatendum  est,  hanc 
potius  esse  formam,  seu  formale  sacramenti,  quam  materiam  ;  ut  inox 
videbimus.  Quodque  alii  nomine  materiae  coelestis  rem  aliquam  mg-  ^ 
natam,  elemento  velut  signo  relative  opposi  tara,  non  autem  ipsum 
fructum  sacramenti,  «ed  rem,  a  qua  pendei  operatio  et  fructus  sacra- 
menti, intelligunt,  fatentur  tamen,  hanc  ipsam  rem,  quam  materiam 
coelestem  dicunt,  aliquando  ne  quidem  realiter  praesentem  esse  ;  prout 
de  sacramenti  Vet.  Test,  videbimus.  Difficile  autem  est,  prò  materia 
et  sic  prò  parte  essentiali  sacramenti  hal>ere  aliquid,  quod,  sacramento 
existente,  non  tamen  et  ipsum  tunc  existit.  Alias  etiam,  si  maxime 
id,  quod  prò  materia  codesti  habetur,  praesens  sit,  tamen  iterum 
aliqui  monent,  a  praesentia  ad  materiam  «oh  valere  eonseqnentiam,  requiri 
aidem,  \d  adsit  per  modnm  materiae,  quod  materia  appella  ri  queat. 
Quid  autem  sit,  adc<*e  per  modum  materiae  in  sacramento,  ne  ipsi  qui- 
dem quoad  sacramentum  in  genere  satis  declarant,  sed  quoad  singula 
sacramenta  ex  institutione  cujusque  discendimi  relinquunt.  Unde  col- 
ligas,  materiam  coelestem  sacramenti  in  genere  agnosci  non  posse,  nisi 
in  singulis  sacramentis  ea  deprehensa  fuerit.  Cumque  in  s.  coena 
corpii*  et  mnguis  Christi  dicantur  materia  coelestis  ideo,  quod  actus  dis- 
pensandi,  raauducandi  et  bibendi  non  solum  circa  panem  et  vinura, 
verum  etiam  circa  ipsum  corpus  et  sanguinem  Christi  vere  et  realiter 
oc-cupe  tur.  ita  ut,  quando  panis  dispensatur  et  manduca  t  ur,  siraul 
etiam  corpus  Christi  vere  et  realiter  dispcnsetur  ac  manducetur,  et 
quando  vinum  dispensatur  et  bibitur,  simul  etiam  vere  ac  realiter  san- 
gui Christi  dispensetur  et  bibatur,  fatendurn  erit,  materiam  coelextem 
ejusmodi  non  aeque  in  omnibus  sacramentis  (praesertim  bis,  ubi  illud, 
quod  nomine  materiae  coelestis  appellatur,  realiter  praesens  non  esse 
agnoscitur)  locurn  habere.  Itaque  si  maxime,  cura  de  sacramento  in 
genere  agitur,  materiam  aliquam  coelestem  statuamus,  terminus  ma- 
teriae ita  ampliandus  erit,  ut  non  ea  ratione,  qua  aliquid  per  modum 
materiae  est  in  uno  sacramento,  etiam  aliud  quiddam  in  alio  sacra- 
mento per  modum  materiae  fuerit.  Unde  porro  sequetur,  in  uno  sa- 
cramento aliquid  esse  per  modum  materiae  proprie  loquendo,  in  alio 
improprie  loquendo.  Qua  ratione  utrum  jjerspicuUati  et  soliditati  doc- 
trinae  cpnsidatyr,  nou  diffìcile  erit  iudicare.  Sunt  profecto,  quibus  res 
aut  materia  coelestis  sacramenti  idem  est  ac  àgmttum  intelligibile,  quod 
sacramenta  tanquam  tigna  sensibilia  requirant.  Itaque  unionem  talem 
habebimus,  qualisest  inter  signatum  etsignurn.  An  vero  ad  rationem 
materiae  suftìciat  rò  esse  signatum,  praesertim  quod  signatum  etiam  rea- 
liter potest  abesse  a  signo,  ultenoris  disquisitionis  res  erit.  Interim 
dari  in  sacramentis  omnibus  suo  modo  rem  coelestem,  non  solum  prò 
fructu  sacramenti,  verum  etiam  prò  re,  a  qua  tanquam  caum  pendet 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  IN  (JENERE. 


413 


frnctus  sacramenti quaeque  a  re  terrena distinguenda  sii,  non  negamus, 
sed  libenter  concedimus,  licet  noraen  et  rationem  materiae  ei  propterea 
non  tribuamus;  prout  de  sacramenti»  singulis  suo  loco  explicabimus. 

d)  Quidam  hic  utuntur  distinctione  inter  materiam  remotam  et 
proximam;  ilio  nomine  elementum,  hoc  actionem  circa  illud  occupatam 
appellaut.  Vocant  autem  materiam  remotam,  non  quod  locai  iter  absit 
a  sacramento,  *ed  quod  non  habeat  rationem  materiae  in  sacramento, 
nisi  quatenus  actioni  certae  subest  et  per  eam  tractatur. 

e)  Intelligitur  autem  actio  commnniter  considerata,  quae  per  se  w- 
differem  est  ad  vulgarem  et  sacramentalem  actionem,  ad  esse  sacramen- 
talis  actionis  autem  aliunde  demum  (accedente  verbo  institutionis,  de 
mio  mox  videbimus)  determinatur,  v.  g.  actus  abluendi  aqua,  actus 
dispensando  comedendi  ac  bibendi  panem  et  vinum  ;  de  quibus  suo 
ioco.  Alias  autem  actio,  accedente  verbo  institutionis  determinata, 
ipsam  rationem  formalem  sacramenti  constituit;  ut  statim  dicemus. 
Interim  vide  b.  Gerhardum  1.  c.  §  46. 

§  8. 

Forma*  sacramenti  est b  verbum  institutionis,0  actioni 
circa  elementum  sensibile  occupatae  addendum  .d 

a)  Sive  formale,  a  quo  ad  actionem,  circa  elementum  illud  occu- 
patam, accedente  aut  ei  unito  actio  formaliter  habet,  quod  est  sacra- 
mentum  aut  sacramentalis  actio. 

b)  Quidam  formam  sacramenti  dicunt  esse  actionem  circa  subjec- 
tum  sacramenti  proprium,  verbo  iwtitutionis  determinatitm.  Et  haec  qui- 
dem  est  forma  totim,  seu  tota  ratio  formali»  sacramenti;  quam  etiam 
aliquando  essentiam  sacramenti  appellant.  Verum  h.  I.  agimus  de  for- 
mali, quod  materiali  contradistinguitur. 

c)  Verbum,  inquam,  non  promissioni»,  quod  ad  fructum  aut  effec- 
tum  sacramenti  spectat,  sed  institutionis,  quod  consti tutionem  sacra- 
menti omnino  ingreditur. 

d)  Itaque  quamvis  verbum  institutionis  suo  modo  ad  causam 
efficiente m  pertineat,  velut  causalitas  ejus,  seu,  quod  Deus  per  verbum 
institutionis  efficienter  determinavit,  quae  ad  naturam  cujusque  sacra* 
menti  pertinent  ;  quatenus  tamen  verbum  institutionis  ipsi  actioni  sa- 
cramentali externae  addendum  est  ita,  ut  hoc  ipso  actio  illa  ab  aliis 
vulgaribus  actionibus  distinguatur  et  in  esse  sacramentalis  actionis 
consti tuatur,  sic  ad  formam  sacramenti  verbum  institutionis  omnino 
pertinet. 

§9. 

Finis  cui*  sacramentorum  sunt  hominesb  carnaliter 
nati0  ac  viventes.d 


Digitized  by  Google 


414  PART.  III.     CAI».  Vili. 

.  a)  Sive  sutjectum,  in  cujus  bonum  institutum  est  a  Deo  sacramen- 
tum  ^uod  vis  et  etti  proinde  applicari  debet.  Quidam  objectum  appellant, 
intelhgentes  objectum  permìuile,  quod  a  reali,  seu  ipsa  re,  quam  actio 
sacramentalis  tractat,  distinguunt. 

b)  Non  aliud  quidquam.  Quod  patet  partim  ex  inductione  sin- 
gulorum  sacramentorum  eorumque  institutione  expressa,  partim  ex 
fine  cujus  communi,  de  quo  §  seq.  agetur.  Interim  non  omnia  sacra- 
menta aeque  omnibus  sunt  destinata,  ita  ut  indiscriminatim  admitti 
queant  ;  quod  infra  distincte  patebit. 

c)  Non  autem  foetus  in  uteris  matrum  latentes  ;  quibus  et  si  salus 
non  denegetur,  haec  autem  media,  deficiente  mandato,  propterea  ap- 
plicari non  debent;  ut  infra  de  baptismo  dicemus.  Quod  autem 
Christus  ipse  sacramentis  quibusdam  usus  fuit,  id  per  eam  dispensationem 
factum  est,  qua  alias  ea,  quae  ad  homines  infirmos  pertinent,  eorum 
bono  libere  suscepit. 

d)  Qui  enim  moriui  sunt,  non  araplius  sunt  in  via  salutis,  ut  me- 
diis  gratiae  juvari  queant,  sed  t'ci  beati,  veì  damnati  sunt. 

Finis  c^ius*  sacramentorum,  qui  et  flflfifltf*  rationem 
habet,  proximus  quidem  est  gratiae  evangelicaec  collatio 
autd  obsignatio;  vltimm  ex  parte  hominum  est  salus 
aeterna8  eorundem. 

a)  Seu  illud,  cujus  efficiendi  aut  obtinendi  causa  institutum  est 
ab  auctore  Deo  sacramentum  ideoque  applicari  debet  homi  ni  bus  et  ab 
iis  suscipi. 

b)  Se  il  ice  t  in  quantum  per  sacramenta,  tanquam  organa  ac  media 
efficacia,  hominibus  confertur.  Conf.,  quac  diximus  ad  §  2.  not.  ult. 
Quod  autem  attinet  ad  quaestionera  illara:  Nwn  efficacia  sacramento- 
rum  sit  physica  an  morali»,  r espondi t  6.  Musaeus  :  Si  hoc  maneat  fixum  et 
firmum,  sacramenta  esse  organa  efficacia  conferendae  gratiae,  et  Deum  una 
indivisa  actione  operari  per  Via  et  conferve,  gratiam,  quod  Scripturae  8.  satis 
diserte  docent,  de  modo  operandi  et  conferendi  gratiam  ne  simus  nimis  scru- 
pulosi,  sed  eumpotius  divinae  tapientiae  relinquamus.  Vid.  Ausfùhrliche 
Erklàrung  L.  XVII.  Q.  83.  p.  675.  (Manifestum  vero  est,  non  ideo 
probari  eam  sententiam,  qua  sacramenta  ita  dicuntur  esse  musa  mo- 
rali a,  non  autem  physica,  conferendae  gratiae,  ut  simul  negetur,  Deum 
et  sacramenta  una  et  indivisa  actione  operari  ad  conferendam  gratiam 
e  vangelicara.  )  Sic  autem  etiam  6.  Gerhardus  L.  de  Sacram.  §86., 
cura  in  quaestionem  istam  incidisset,  indecisa m  reliquit.  Conf.  Eun- 
dem  in  Conf.  Cathol.  L.  II.  Part.  II.  Art.  XI.  cap.  II.  p.  813.  et  in 
Bellarmino  '0,„%,d.  teste,  Disp.  XVIII.  §  39.  Adde  b.  Oundisium  in 
Notis  ad  Compend.  Hutteri  L.  XX.  Qu.  IV.  p.  106§.  ^ 

ArojLOiiiA^C.  :  „ Corda  simul  per  verbnm„e_t  ritun}  ipoyet  Deus, 
•  /  w  •   ut  crf nani  cfconcipuuit  fldem,  wfcut  alt  Paulus  (Rora.  10,  17.)  :  jFJdss. 
ex  audllu  est.'   Slcut  autem  verbum  incurrit  in  aujres,  ut  ferjat^corda  : 


Digitized  by  Google 


< 


DE  SACRAMENTI*  IN  GENERE.  415 

Ita  rit,iis  Ipse.  Ipeurrit  in  Qfifllflfr  ut  moveat -coriht  ^^-^cctu^  tf  f 
ftrfj^f^Rjifa  sicut  pracclare  dictum  est  ab  Auguri  ino,  sacranìeufum 
essctgproi^jEtgj'ftiTe1,  quia  ritus  oculis  accipitur  et  est  quasi  yfctura 
verbi.  Iden7signltìcan9,.quod  verbum.  Quare  idem  est  utriqsqnc-offy^- 
TuT^    (Art.  13.  p.  202.  §  5.)  ^ 

LuTiiKRi  s  :  „Sciraus  quidcm,  externa  non  salvare,  si  accipias  ex- 
terna, ld  est,  nostra,  verum  Deus  etlain  per  externa  salutem  operatur, 
et  sic  ordinavit,  quod  nolit  dare  spirltura  suum  sine  signis  et  externa 
re  aliqua.   Ideo  instituit  in  ecclesia  rninisterlum  verbi,  baptismuiu  et 
coenam  corporls  ac  sanguini^  Filli  sui.    Sic  in  die  peutecostes  descen- 
dit  et  datus  est  apostoli»  Spirltus  Sauctus  non  invisibillter,  sed  vento 
valido  et  Unguis  Igneis.    Quare  sacramentari!  erraut,  et  ponunt  hic 
fui -mn  principium,  quod  dlcunt:  Nulla  externa  res  prodest  ad  salu- 
tem.   Imo  tu  Inverte,  et  die:  Sine  extema  re  nulla  salus  contingit.  ,mfX  'J^U,  ' 
Quemadmodum  enim  uer  verbum  movet  Spirltus  Sanctus.  Ita  etiam  per   .  - 
gigna  movet,  quae  nihil  sunt,  quam  verbum,  ut  sic  dicam,  reqjg,  ubi  re  /"*  "  V  '"t'">" 
exprTmitfir.  quod  verbum  sonat."    (In  Esajam  seimila.   Vid.  Éxeget.  ..J 
opp.  lat.    fcrlangae,  18<>0.    Voi.  XXII,  p.  185.  sq.) 

M.  Chemnitius:  ,,Quomodo  baptisma  nos  salvos  facit,  1  Pet.  3., 
quomodo  est  lavacrum  regciierationis,  Tit.  3.?  Hoc  Paulus  slmpliciter 
declarat,  euro  Kphes.  c.  5.  inqult:  .Mundans  ecclesiam  lavacro  aquae 
in  c-  r'ju.'  Va  Augustinus  idem  oolllglt  ex  illaChristi  sentcntia:  , Mundi 
v > T i >  m-y^ f t r  Virhnm-HWM.  <|Uod  locutus  sum  vobls.'  Recte  ergo  Apo- 
logia Augiistauac  Confessioni»  diclt,  eundera  esse  effectum,  candem 
virtutem  seu  efflcaclam  et  verbi  et  sacramentorum,  quae  sunt  sigilla 
prornissionuni  ;  quae  ideo  etiam  Augustinus  vocat  verba  visibilia.  Sicut 
igitur  evangeli»»»  est  potentia  Del  ad  salutem  omni  credenti,  non,  quod 
magica  <iuà<:<iam  n*  rharacUrihuft  intllahiA  aut  sano  rerborum  infraereat, 
sed  quia  est  medium,  organoja  seu  instrumentum,  per  quod  Spirltus 
Sanctus  e  Alca  x  est,  pmnóiiens,  ofljareas,  exhlbens,  dlatribuens  et  appli- 
eans  meritum  Christi  et  gratlam  Del,  adsàlutem  omni  credenti;  ita 
én&m'aacranientù*  tribuitur  vTrtùVseu  efficacia,  non,  quod  in  sacramen- 
tis  extra  seu  praeter  ineritimi  Christi,  misericordiam  Patris  et  efflca- 
clam  spi  ritus  Sancti  quaerenda  sit  gratia  ad  salutem,  sed  sacramenta 
sunt  cflusae  instr^jn^ntule^  ita  quod  per  Illa  media  seu  organa  Pater 
▼ult  gratlam  suara  exhibere,  donare,  applicare,  Flllus  meritum  suum 
communicare  credentlbus,  Spirltus  Sanctus  efflcaclam  suam  exercere 
ad  salutem  omni  credenti.  Hoc  modo  manet  Deo  gratia  sua,  ut  gratta 
non  alibi  quaeratur,  quam  apud  Deura  Patrem;  pretium  seu  causa  re- 
missionls  peccatorum  et  vita  aeterna  non  alibi  quaeratur,  quam  in 
morte  et  resurrectione  Christi  ;  efllcacia  regenerationis  ad  salutem  non 
alibi  quaeratur,  quam  in  operatione  Spirltus  Sancti.  Sacramenta  vero 
Illa  beneficia  in  verbo  nobis  proponunt,  afferunt  et  exhibent  et  obsig- 
nant,  atque  ita  ducunt  nos  ad  Christum,  ad  gratiam  Dei,  ad  efflcaclam 
Spirltus.  Quia  enlra  Deus  In  ils,  quae  ad  salutem  nostrani  pertlnent, 
per  certa  media  vult  nobiscum  agere,  et  hunc  usum  Ipse  ordinavit  et 
instituit  verbum  promissìonis  evangeli!,  quod  aliquando  slmpliciter  per 
se  sive  nudum  proponitur,  aliquando  vero  vestitum  seu  visibile  factum, 
certls  a  Deo  instltutis  rltibus  seu  sacramentls.  Verbum  igìtur  et  sa- 
cramente monstrant  nnhis, jd-^J^hjajkh^al  qimprprj;  et  ubi  possit  inve- 
n!re  Christum  mediatorem,  Patreme^Spintum  Sanctum,  ita  ut  nobis- 
cum agant,  exhibeant,  applicent  et  obsignent  beneficia,  quae  Christus 
promerult  et  de  quibus  evangelium  conclonatur.  Et  In  usu  sacramen- 
torum fides  non  quaerit  aut  respicit  essenti;! I i-m  uliquaui  virtutem  seu 
efflcaciaiu  inhaarenUm  jpsis  extcrnis  sacramentorum  elementis,  sed  in 
jÈUHtfitfàgt  qu*e  annexa  est  sacramento,  quaerit,  apprclu  ndit  et  accl- 
juTgrairam  Patris,  meritum  Filil  et  efflcaclam  Spiritus."  (Exam.  con- 
dì. Trid.    De  efllcacia  et  usu  sacrare.   £d>.  (ìenev.  f .  ,215.) 

Cari'ZOVius:  „8acramenta  non  inpinùc.  sed  ó//*ò£  spectata  sunt 
a^nuda,  quae  m?a* turimi  tantum  sunt  et  rem  allquam  vel 


Digitized  by  Google 


416  PART.  IH.     CAP.  Vili. 

repraesentaut  saltem  aut  per  modum  notincationis  indlcant  vel  de  ea 
certuni  aliquem  saltem  faciunt,  et  objective  movent  atque  assensum 
excitant;  sed  izjio&wmzyfìi  quae  revera  operantur  ceu  organa  et  instro- 
menta,  et  quidera  semel  ver  modum  vhusicae  actionis.  quatenus  fldem  et 
divina  charismata  inhaerentia  si  ve  primitus  conferant  ac  operentur, 
si  ve  jam  ante  data  augeant  ac  roborent.  Deinde  vero 


jyj^j^ym^,  quoad  justìflcura  honum,  quoti  credenti  non  otterunt  sal- 
tetn^eollde 


TeTn^eTThie  receptum  etiam  conferunt  et  obsignant.  Hinc  ab  A.  C. 
','/  /..v...  V/  dicuntur  lustruraenta,  per  quae  donatur  Sp.  S.,  art.  IV.  p.  10.,  et  testi- 
monia volaotatis  Dei  per  illa  propositae  et  oblatae.  Dicuntur  item  ex- 
citare  et  confirmare  fldem  et  promissione»  exhibere  atque  ostendere, 
ibid.««  (Isagog.  p.  406.)  Cf.  supra  ad  P.  III.  c.  5.  §  8.  annotata 
p.  260—265. 

Christ.  Chbmnitius:  „Inquis  a.  :  Quid  prosunt  sacramenta,  cum 
omnia  sint  in  verbo  f   Resp.  :  Sunt  aflOMMOfl  l-  Ti  ÌHt&b'\'0htìif 

Otiti  Mn 


ut  organa  gratiae  et  verbum  visibile.    2.  /Y"»^r  ^i»* \nnrmfaa^em,  ut 
'nobls  specialiter  gratiam  Dei,  in  generalibus  promissionibus  eontentàm, 
♦  ,  .    »■<(/*'**%/'.<         offerant,  applicent  et  obsignent.    Sunt  igitur  sacramenta  necessaria  ad 
.    '  salii t mi  tanquam  causa  instrumentalis,  sedjion  tam  praecise.  ac  verbum 

.♦-  '--•xt  Ade»:  latro  n.  In  croce  salvatus  est  sine  baptismo  et  liOerl,  qui  mor- 
»  ,v*      i  , /t       tui  sunt  in  deserto,  aut  ante  octavam  diem,  salvati  fuerunt  sino  clrcum- 
clsionc,  vi  illius  promissionis  :  ,Ero  Deus  tuus  et  seminis  tui  post  te.4 
■• . a.*... ,v  r  J,  it .  Unde  et  Bellarm.  p.  100.  fldem  et  sacramenta  facit  causas  soclas,  sed 

errat  in  eo,  quod  sacramenta  tiM%  r"»mui  e*»**  npcessariar  ouam  fldem,.^-  . 
Inquis  /3.  :  Quid  igitur  aceeperunt  Abraham  lu  circumcisione  et  Corne- 
lius  per  baptismum?    Resp.  :  Eanduii  aratiam  Dei,  quam  antea  habe-  *"*" 
bant  et  quam  sacramenta  conierunt  Sgg  n''r  flfr"  *»"jf    Unde  eandemp'*"" 
gratiara  etiam  antea  habebant  plenam,  quantum  erat  ex  parte  Del,  sed.^.^ 
quantum  est  ex  parte  sua,  eo  certiopa  reddebantur  de  gratia,  quod  . 
duplici  medio  eam  accepissent."    (Annot.  In  Catechesin  C.  Dieterici, 
p.  141.) 


c)  Conferunt  nutem  sacramenta  aut  obsignant  gratiam  evangeli- 
cam,  quando  fidem  conferunt,  aut  obsignant  et  confirmant.  Sic  enim 
nomine*  regenerantur,  justifìcantur  et  renovantur;  quod  de  sacramen- 
tia  singulis  infra  ostendemus.  Interim  simul  constat,  quomodo  sacra- 
menta non  prosiut,  nisi  intercedat  fides. 

tHBflflU  A.  fi.  :  ,,Damnamus  totum  populum  SjftolftsMcoiujm,  doc- 
tornm,  qui  docent,  quod  -icraraeuta  ^a^^^tóftiitìBtì£|^fififi||  conferant  gra-  .*.  - _ 
VA-v/tlam  gf  wtfrf  'ìl\{\Yat"t  SÙ'P  bnno  mota  utentis.    Haec  siinpl  iciter  judalca 
oplnió  est,  sentire,  quod  per  cerémonlam  justiflcemur,  sine  bono  mota 
cordls,  hoc  est,  sine  fide."    (ÀtttaJA.  P-  204.  §  18.) 

Auo.  Coxkkssio  :  ,,De  usu  sacramentorum  docent,  quod  sacra- 
rne ntaTììsTtniTa,"  sfm,  non  modo  ut  sint  notae  professionis  Inter  homi- 
nes,  sed  magis  ut  sint  sjgQa,  et  t.f  stinmnia  voluntatis  Dei  erga  nos  ad 
ezeitandam  et  coì\firmand<ua  jìdem  in  his,  qui  utuntur,  proposita.  Ita- 
que  utendum  est  sacramentis  ita,  ut  niie.s  flOjgriaf-  quae  credat  promis- 


sionibus, quae  per  sacramenta  exhibentur  et  ostenduntur.  Damnant 
igitur  lllos,  qui  docent,  quod  sacramenta  ex  opere  operato  justlflcent, 
nec  docent,  fidem  requiri  in  usu  sacramentorum,  quae  credat  ivmilti 
peccata."   (AjgjJ^.  p.  41.  sq.)  - 

Luthkrcs  :  ,,Ea  (sacramenta)  prodesse  dicunt  omnibus  etiam  irn- 
piis  et  incredulis,  modo  non  ponant  obicem  :  quasi  ipsa  increduIiiSL  9«S 
sit  omnium  obstinàtissimus  et  hostiTTssimus  oher  gratiay,  adeo  ex  sa- 
cramento praeceptum,  ex  fide  opus  Tacere  moliti  sunt.    Nam  si  dat 
Jgratiiww  .nUW^ttiy^n^iituiii,  «i^ua^,  iam  vere  ex  opere  meo,  non 
lex  tldjì.giatiajn  obtineo,"    (De  captivTbabyl.  eccl.    Vide  OppTTaTTiiul 
PreTorm.  'hist.  pert.    Fràncof.  1868.   V,  64.) 


Digitized  by  Google 


;  '       DE  SACRAMENTI*  IN  GENERE.'  41 7 

d)  Nempe  aliter  sese  res  habet  circa  infante*,  aliter  circa  a<fu#o«. 
In  Am  enim  fidem  jam  adesse  oportet,  ut  sacramentis  salutariter  u t un- 
tar ;  in  HI  in  vero  fìdes  per  ipsum  sacramentum  demum  producitur. 

Cf.  supra  annotata  ad  P.  III.  c.  3.  §  11.  c.  p.  156.  sq. 

e)  Semper  enim  Deus,  gratiam  evangelicam  conferens,  hac  ra- 
tione  intendit  hominuni  saluteru. 

Gkrmardus:  MCum  Deus  optimus  et  sapientissima  nihll  faciat 
aut  instituat  frustra,  ideo  etiam  sacramentorum  sunt  certi  ac  diviuitus  - 
constltuti  fine»:  iidemoue  vel  Drfocipales  rei  n]|P"f  "rinrinalp^.  fine* 
v'„       tacramentorum  principale»  duo  sum^prTor,  numi  >int.  nrfinnn.  media  et 
,**l,-->4#"Tf)  per  quae  Deus  offert,  exhibet  et  credentibus  aj>pHcat  promls»  ^./j 
sionem  evangeli!  proprlam  de  remissione  peccatorum,  juglilia  et  vita 
aetexna.  .  .  Succedlt  /fot*  principali  vosterior.  quod  sint  o^yìto*t*  I 
sitiitla  et  siirnacula.  promissionem  divinae  gratiae  credentibus  ejjiibi-. 
tam  obsienantia.  In  sacramentis  enim  Deus  grati  a  in  suam  offert.  0IU&-I 
tam  (•r*.  dcnUb_»s  applicat  et  annlicatam  eisdem  obsiirnat.  .  .  Se^\t ridarai' 
et  mi  nusjìrj  ritirale  s  sacramentorum  fines  enumerari  possunt  coni  più  res. 
TTlpofe"  1 .  Quod  sint  wmfr»/a  aaifesswiiis.  notar  ac  tessente  eccletiae. 
qnibus  populus  Dei  ab  allis  coetibus  distjngultur.  Sicut  Deus  seipsum 
ab  idoiis  genti  lì  uni  disfiuguit,  ita  etiam  eeclgslatn  suam  a  coetibus  ido- 
lolatricis  vult  esse  distinctam.    Sicut  milltes'tesscrTs  et  oves  ex  notis 
impressi*  dignoscuntur,  ita  Deus  ecclesiam  certis  notis  voluit  esse  in- 
signitane   2.  Quod  sint  afcrCi  ifuhlicurum  cunares^uu^  :  Ut  enim  prae- 
dicatio  verbi,  ita  quoque  administratio  sacramentorum  est  pars  publici 
ministeri!,  ideoque  non  nisi  in  casu  necessitatis  privatim  peragi  debet. 
Referendum  huc,  quod  August.  lib.  19.  contra  Faustum  c.  14.  scribit: 
j    ,Homincs  in  nullum  unquam  religioni»  nomen  absque  sacramentis  con- 

'  venisse.»    3.  QuchI  sint  velnt  yMj^w^ro^ijmgg,  quibus  Deo  a_d  fldem  et  „ 

"d  qbedkutiam  astringimur.  4.  Uuo<l  sint  hnrì  ac  simulacro,  nrtutym. 
ìmjtcijm,  <lihrti(ihyi.  Su:  baptismus  significat  morti  ncuiianeuL MCtcris 
àgami  et  resurrectionein  novi  hqminis,  Rom.  6.  Sacra  Domini  cpeua 
est  svmbolum  conconTTae,  ,unum  enim  corpus  sumus,  qui  de  uno  pane 
parti'cipanius.»  1  Cor.  11.  etc."    (L.  de  sacram.  §§  55.  87.  94.) 

ANTITHESES. 

Quknstkdtii  s  :  „Antithe*i*  :  1.  Calvitiianorum.  statuentium,  sa- 
cramenta esse  nuda, .signa  signiticantia  gratiae  divinae,  vel  jam  ante 
collatae,  vel  postmodum  conferendae;  ita  ZwiniiUus  in  C'onf.  a.  7.,  Ca.1- 
UUWt  I.  4.  Instit.  c.  14.,  fliaamUH  Loc.  467~In8tit.  Theol.  p.  59.,  JUlìQ 
resp.  ad  acta  colloq.  Mompelg.  P.  2.  p.  115.,  ubi  ait:  ,Palpabilem  esse 
errorem,  quo  causativa,  ut  loquuntur  scholastici,  vis  couferendae  gra- 
tiae principalis  quidem  Deo,  instrumentalis  autem  sacramentis  trlbul- 
tur4;  conf.  p.  UG.  118.  AjrsJtiug  P.  2.  probi,  p.  441.  reprehendit  eos, 
,qui  sacramenta  appellant  signa  exhibitiva4  ;  addita  bac  ratione,  ,quia 
res  Ipsae  non  sint  praeseutes  in  sacramentis,  quarum  sunt  signa  exhi- 
bitiva4; Wolfg.  Musculus  Loc.  p.  615.  ait  :  fNullis  Scripturis  probari, 
sacramentum  medium  esse,  per  quod  eonferatur  peccatorum  remissio.4 
2.  J'oHttfciorum.  ucgantluiu  V.  T.  sacramenta  fuis.se  efficacia  gratiae 
divinae  slve  offercndae,  sive  conferendae  aut  obsignandae  media.  Ita 
ikiLarminm  1.  t.  de  Sacram.  c.  13.  ex  Concilio  Fiorentino  et  Tridentino 
Mai  Hit,  ,hoc  esse  discrimen  inter  sacramenta  Lcgis  V.  et  N.,  quod  no- 
stra conferant  gratiam,  illa  solum  eam  signlficaverint.'  Vide  Conci]. 
Trid.  sess.  7.  can.  2.  .  .  Negant  quoque  pontificii,  sacramenta  esse  si- 
gilla gratiam  Dei  obsignantia,  ut  Jiellarviinu*  1.  1.  de  Sacram.  c.  14. 

>y_<j<ijii'ni<>ntrnj  Degantlum,  per  sacramenta  gratiam  Del  OOSferrl  Ut 
.  .  .  obxlunari.  .  .  4.  Ajut ba ptista rum ,  qui  N.  T.  sacramenta  negant  esse 
sigilla  gratiae,  eadeinque  non  ulsl  nuda»  discretionis  tessera»  et  signa 

■aleriOwup.ed.WalUwr.nl.  27 


PART.  HI.    CAP.  vni. 


memorlalla,  nostrique  offici!  commonitoria  esse  volunt.  Ita  Menno 
Simonia  adv.  Gelllum  Fabrum  p.  135.  .  .  5.  Svenk£e.ldianorum.  statueu- 
tium,  «sacramenta  non  esse  gratiae  conferendac  media,  sed  tantum  ad- 
umbrationes  esse  externac  professioni*  et  mortiflcationls  carni»  et 
slmillum  re  rum.*  Vide  Sisjùikfddium  Ep.  23.  T.  I.  p.  177.  et  Ep.  89. 
T.  I.  p.  749.  sq.  6.  Weiaelianorum.  asserentiuin,  .sacramenta,  quippe 
elementa  sensibllia  et  vislbilia,  nec  tantillum  facere  ad  salutem.»  Vide 
Welgellum  P.  2.  Phtl.  Myst.  p.  184."    (L.  c.  q.  2.  f.  1043.) 

LiTTy^HDTirp  :  ,,Nachdem  die  rationaliatische  Theologie  die  Ob- 
iectlvitàt utid  den  iibernaturlichen  Inhalt  der  Sacramente  vernelnt  und 
ihnen  nur  elne  subjectlve  Bedeutung  iibrlg  gelassen,  zog  slch  die 
Unionstheologie  auf  den  Begiiff  des  Unterpfandllehen  zuràck,  wàhrend 
die  moderne  lutherische  Theologie  elne  apecifiache  (tabe  und  Wirkung  de» 
Sacramente  im  Unterachied  voti  der  dea  Wortes  zu  gewlnnen  sucht.  Vgl. 
Hbfting,  Sacram.  derTaufe.  I.  §  18.:  ,eine  ganz  concentrisene  munti  - 
telbare  gòttliche  Wirkung  nicht  blos  auf  den  Geist  und  die  geistltche 
PeraOnlichkcit,  sondern  auf  die  ganze  dieser  zum  Grande  liegende  geist- 
Uche  und  leibliche  Xatur  des  Menscben4;  dles  elne  nothwendlge  ,Fort- 
bildung  der  kirchlichen  Dogmatik*  ;  denn  Nleinand  wlrd  slch  des  Eln- 
drucks  erwehren  kònnen,  dass  zwischen  der  Lehre  unsrer  Dogmatiker 
von  dem,  was  Sacrament  ist,  und  der,  was  und  wle  es  teirkt,  keine 
rechte  und  befrledigende  Zusammenstlmmung  herrscht."  (Compend. 
der  Dogm.  Dritte  Aufl.  p.  281.) 

Tuo^AsiLi&:  „Wahrend  das  Wort  mlt  selnem  Zeugnlss  slch  an  die 
selbetbcìrusste  Persònlichkeit  des  Menscben  wendet,  um  auf  sle  und  mit- 
telst  Ihrer  auf  den  ganzen  Menscheu  zu  wirken,  wendet  sich  das  Sacra- 
ment an  die  menscbliche  Natur,  un  ter  der  wlr  aber  —  was  wlr  hler  ge- 
flissentllch  wiederholcn  —  kelueswegs  blos  die  Leiblichkeit  rersteheo, 
8ondern  den  ganzen  geistleiblichen  Wesensbestand  des  Menschen,  wel- 
chen  das  Ich  reflectireud  ebeu  so  von  slch  unterscheldet,  als  es  slch 
mit  Ihm  zur  Eiuheit  zusammeugeschlossen  weiss.  Auf  dlese  Sette  des 
menschlichen  Seins,  auf  dieses  Geblet,  das  sich  dem  Bewusstsein  nie 
vòllig  erschiiesst  und  doch  in  cinem  innlgen  Rapport  mlt  ihm  steht,  be- 
zleht  sich  unmlttelbar  die  Wirkung  der  Sacramente.  .  .  Eben  deshalb 
lst  die  Wirkungaiceiae  der  Sacramente  eine  andersartige,  als  die  des 
Wortes.  Das  Wort  wirkt,  well  auf  die  selbstbewusste  menschliche 
Persònltchkeit,  psychologisch,  d.  h.,  sich  anschliessend  an  das  dera 
menschlichen  Geiste  cingeborne  Gesetz,  durch  die  Organe  desselben, 
durch  Intelllgenz  und  W  il  le  hindurch,  auf  das  Herz;  und  es  wirkt  eben 
deshalb  auch  snecesaiv,  auf  dem  Wege  allmiihlicher  Entfaltung;  nur  so 
kann  es  sciuen  relchen  Inhalt  der  menschlichen  Persònlichkeit  er- 
schlicssen,  vermitteln  und  sle  zu  elncm  neuen  Verhalten  (in  Busse  und 
Glaube)  bestlmmen.  Das  Sacrament  hingegen  wirkt,  well  auf  die 
Natur,  concentriseli,  drastisch,  mit  einem  Male;  mittelat  Eine*  Aktea 
pflau/.t  die  Taufe  den  Menschen  vollstilndlg  in  Christum  und  in  selne 
Gemelnschaft,  in  einem  Momente  theilt  uns  Chrlstus  im  Abendmahle 
selne  verklarte  Leiblichkeit  zum  Genusse  mit.  Wahrend  sich  dort,  bel 
dem  Wort,  die  Wirkung  in  die  Brcite  auseinauderlegt,  fasst  sle  sich 
hier  In  den  Akt  eInes  sacramentlichen  Vollzugs  zusammen,  und  wah- 
rend dort  das  Resultat  eln  ncues  Verhalten  der  Persònlichkeit  tot,  lst 
es  hier  ein  ueues  VerMltniaa  zu  C 'hristus,  in  das  der  ganze  Mensch  ver- 
setzt,  und  welches  ihm  zu  erfahren  gegeben  wird."  (Christi  Person 
und  Werk.  Ili,  2.  [ed.  2.]  p.  116—1180 


Luthkkus  :  ,,Weil  das  Wort  Gottes  das  gròsste,  nòthigste  und 
hochste  Stiick  ist  in  der  Christenheit  (denn  die  Sacramente  ohne  das 
Wort  nicht  sclu  kònnen,  aber  wohl  das  Wort  ohne  die  Sacramente,  und 
zur  Noth  einer  ohne  Sacrament,  aber  nicht  ohne  das  Wort  kònnte  sellg 
werden,  als  die  so  da  sterben,  ehe  sle  die  begehrte  Taufe  erlangen), 


Digitized  by  Google 


DE  SACKAMENT1S  IH  «ENERE. 


419 


hat  hierin  Christus  auch  desto  mehr  und  grossere  Wunder  gethan, 
namlich  dass  ste  (Pontificii)  den  Text  dea  Evangelil  haben  miissen  frel 
òffentlich  predigen,  nicht  ailein  in  latelnischer,  sondern  auch  in  eines 
jeglichen  Lande»  Sprache,  dass  es  ja  vor  aller  Welt  und  in  alien  Spra- 
chen  kund  bllebe  bèi  den  Auserwiihlten,  so  ale  doch  das  Sacrament  und 
die  Taufe  in  keiner  andern,  denn  in  latelnlscher  Sprache,  mlt  helra- 
lichen  Worten,  die  nlemand  horen  musate,  handelten."  (Schrlft  von 
der  Winkelmesse  und  Pfaffenwelhe .    1633.    Opp.  Hai.  XIX,  1637.) 

§  11. 

Definirà*  potest  sacramentum  in  genere,  quod  sitb 
actio  divinitus0  ex  gratia  Deid  propter  meritum  Christi8 
insti  tuta,  circa  elementumf  externum  et  sensibile  occu- 
pata, per  quam,  accedente  verbog  institutionis,  homini- 
bush  confertur  aut  obsignatur  gratia'  evangelii  de  remis- 
sione peccatorura  ad  vitam  aeternam. 

a)  Definitio  sacramenti  generali*  in  Scriptum  nuspiam  fxtat.  For* 
maiuia  autem  est  ex  inductwne  omnium  èacramentorum  (exquisite  dictorum), 
quae  mnt  divimtus  instituta,  tum  in  Vet.  tum  in  Nov.  Tertam.  Ita  6.  Hìm- 
melim  8ynt.  Disput.  XIX.  §  18.  p.  192. 

b)  Non  tamen  una  simplex  actio,  verum  aggregatum  quid  ex  pluri- 
bus  ad  se  invieem  ordinatis  actionibus.  Coni.  b.  Cundùnum  Not.  ad 
Comp.  Hutt.  L.  XX.  Q.  III.  §  2.  p.  1028. 

Quknstkdtius  :  „In  hoc  differnnt  sacramenta  a  verbo;  sacra- 
menta extra  umm  nulla  sunt;  verbum  autem  etiam  ante  et  extra  usura 
intrinsecam  habet  vira  et  efflcaclara  ad  spirituales  effectus  producen- 
dos."    (L.  c.  8.  2.  q.  2.  f.  1042.) 

c)  Ita  non  sol  uni  esse  actionem  seriam  et  sacram,  verum  etiara 
quae  sit  ejus  causa  efficieus  principalis,  indica  tur.    Vid.  §  4. 

d)  Quae  est  causa  impulsiva  interna,  juxta  §  5. 

e  )  Tanquam  ob  causanti  impulsivam   xternam  ;  de  qua  vid.  §  5. 

f)  Materia,  seu  materiale,  denotatur.    Vid.  §7. 

g)  Quod  formara  actioni  sacramentali  largitur.    Vid.  §  8. 

h)  Finis  cui  significata.    Vid.  §  9. 

i  )  Finis  cujus,  qui  et  effectus  sacramentorum,  hic  est.  Vid.  §  10. 

§  12. 

Sacramenta  alia*  sunt  veteris,  alia  novi  testamenti. 
Illa*  dicuntur,  quae,  ante  Christi  adventum  instituta,  emù 
nus  ipsum  monstrarunt  et  quibusdam  figuri*  adumbrarunt, 
quo  demum  exkibito  abrogata  fuerunt  ;  haec  sunt,  quae  ab 
ipso  Christo  instituta  ipsum  exhibitum  testantur  et  praesen- 
tem  offerunt,  duratura  in  ecclesia  usque  ad  finem. 


Digitized  by  Google 


420 


PART.  III.     CAP.  Vili. 


a)  Conveniunt  quidem,  quod  utraaue  a  Deo  aunt  instituta,  utraque 
Constant  d  flfangrio  suntque  medio  conterendae  aut  òbèignandae 
gratiae. 

Luthkbus:  M£rrorjegt,  sacramenta  novae  legis  differre  a  sacra- 
mentis  veteris  legis  pene»  efllcaclqm  signltìcatlonis.  Utraque  aequa- 
llter  signi  flcabant;  idem  enim  Deus,  qui  nns  nunc  per  baptismum  et 
panem  salvat,  salvavit  Abel  per  sacriflcium,  Hoc"  per  arcani,  Abraham 
per  circuincisionem  et  alio»  omnes  per  sua  signa.   Nihll  itaque  differì 

'  /  '  -      /.  .1/   (  v  sacramenti! m  veteris  et  novae  legis  quoad  signiflcatlonem,  modo  vete- 

f  t  '  -~  rem  legem  appelles,  quidquid  in  patriarchls  et  allis  patribus  tempore 

'«.«     »  v,  '  * ,  "        lf  *  legls  operati!»  e9t  Deus.   Nam  ea  signa,  quae  in  patrlarcbis  et  patribus 

facta  sunt,  longe  sunt  discernenda'a  tlguris  legallbus,  quas  Moses  in 
lege  sua  instituit,  quales  sunt  ritus  saccrdotales  in  vestibus,  vasis, 
cibis,  domibus  et  similibus.  Ab  hi*  enim  non  modo  longissime  diffe- 
runt  novae  iegis  sacramenta,  sed  et  ipsa  signa,  quae  prò  tempore  Deus 
patribus  dedit,  in  lege  viventibus,  quale  fuft  Gedeouis  in  veliere  (Judic. 
fi  i.is.  ,■  w.),  Manne  in  sacriflciorfrjuale  et  Isaias  obtulit  Achas  Jsa.  7.   In  iis 

enim  simul  promittebatur  aliquid,  quo  tldes  in  Deura  exigebatur.  In 
hoc  ergo  dlnerunt  legales  figura*  a  signis  novis  et  vetusti»,  quod  lega- 
les  Agurae  non  habent  annexuin  verbum  promissioni»,  quod  tìdem  ex- 
.  %      Igat,  unde  non  sunt  signa  justiflcatlonis,  quia  non  sunt  sacramenta 

/  .  J   -.1     -  «i^jfdetj.  quae  sola  justiflcant,  sed  sunt  sacramenta  operis  tantunT?  Rita 
ùu^J^l  %**"  enim  eo?um  vis  eT  natura  erat  opus,  non  lldes,  qui  enim  eataciebat, 

/.  implebat  ea,  etiam  sinc  fide  operans.    At  nostra  et  patrum  tigna  »eu 

sacramenta  habent  annexum  verbum  promissioni»,  quod  (Idem  exigit, 
et  nullo  opere  alio  impleri  potest,  ideo  sunt  signa  seu  sacramenta  justi- 
flcationis, quia  sunt  sacramenta  justiflcantis  tidei  et  non  operis,  unde 
et  tota  eorum  efficacia  est  ipsa  fide»,  non  operatio.   Qui  enim  eis  cre- 

rbium  illudT 
circumeisi 
us  (Rom.  4 

appellat  signaculnm  justitiae  fldei,  quia  tldes  in  promisslonem,  cui 
juncta  f uit  circumeisio,  justiflcabat  et  implebat  id,  quod  circumeisio 
signiflcabat.  Fides  enim  fult  circumeisio  praeputii  cordis  in  spirita, 
quam  flgurabat  circumeisio  carnis  in  li t era.  Sic  sacriflcium  Abci  piane 
non  eum  justiflcabat,  sed  fldes,  qua  se  Deo  totum  obtulit,  quam  sacri- 
flcium externum  flgurabat.4*  (De  captivlt.  babyl.  eccl.  1520.  Vid. 
Opp.  lat.  ad  reform.  hist.  pert.    Francof.  1868.    Voi.  V.  p.  62.  sq.) 


wtm*  ».  ...  vuivavia  ».»v     .fu»     iimvo|  ..vr 

djtj  is  implet  ea,  etiamsi  nihll  opcrctuy, 

-h  rii'Tiiim  \m\      Hiln  niiiìrNhiiVifi 

*     justnicavit  Abraham  et  semeu  ejus,  et  u 


[nde  i-rovi-rbium  illud:  £j^~~f 
ifJiky^.'   Sic  circumeisio  non 
amen  apostolus  (Rom.  4.)  eam 


ANTITHE8IS. 

Luthardtics;  ,,Die  Oleichstellung  der  alttestamentlichen  Sacra- 
mente (Beschneidung  und  Passah)  mit  dem  neutestamentlichen  (die» 
selbe  oblatio,  collatio,  obsignatio  gratiae  evangellcae  und  die  Applica- 
tion durch  den  Glauben  als  medium  receptivum)  beruht  auf  einer 
Verkennung  <Jes  Unterschiedes  des  hellsgeschlchtllchen  Fortschritta." 
(Compend.  der  Dogm.  Dritte  Aufl.  1868.  p.  281.)  Vide  supra  h.  1. 
§  10.  e.  antithesin  2.  Ponti tteiorum. 

b)  Verba  sunt  6.  ffimmelii  Syntagtn.  1.  c.  §§  06.  68. 


)igitized  by  Google 


PART.  ni.     CAP.  IX. 


421 


Caput  IX. 

DE  SACRAMENTE  VETERIS  TESTAMENTI. 

§  1. 

Postquam  genus  humanum  in  peccata  prolapsum 
fuit,*  ac  Deus  ante  Messiae  adventum,  inprimis  cum 
Abrahaiw  et  posteritate  ejus,  peculiare  foedus  inire  eos- 
que  gratia  sua  donare  voluit,  placuit  ei,  non  solum  verbo 
revelato,  sed  etiam  ritu  singulari  circumeisionis*  instituto 
hominibus  gratiam  suain  exhibere.c 

Litthkrus  :  „Ihr  habt  gehort,  dass  Abraham  der  erste  Pat  riarche 
ist,  dem  befohlen  worden,  die  Knilblcin  zu  beschneiden.  Das  warein 
schiindlich,  schmiihlich,  toll  und  unsinnig  Gebot  vor  der  Vernunft,  dass 
sie  sich  selbst  beschneiden  sollten  und  an  demOrte.den  man  nlcht  genie 
nennen  und  hòren  mag.  Aber  Abraham  ist  (Jott  gchorsam  und  lassi  sich 
beschneiden,  ob  es  wohl  eln  schmiihlich  und  schiindlich  Ding  lst.  Aber 
es  ist  darum  geschehen,  dass  (ìott  unsero  Slnn  brechen  und  die  mensch- 
llche  Weisheit  zur  Thorheit  machen  wollte.  Deshalben  haben  die  Ju- 
den  vici  Hohn  und  Spott  unter  den  Helden  hòren  mtissen.  Man  hat 
spòttllch  und  hòhnisch  ihneu  nachgeredet  und  die  Beschneldung  ftir  eln 
mirriseli  Ding  geachtet.  Darum  wollten  vlele  die  bòse  Nachrede  nlcht 
dulden  noch  lelden  und  llessen  sich  niclit  beschneiden.  Wie  man  denn 
auch  unter  uns  (  li  ri  sten  vici  hndet,  die  der  Welt  Lasterung,  da  man 
uns  helsst  Rotten,  Secten  und  Ketzer,  nlcht  ertragen  kònnen,  und  lassen 
eher  das  Christenthum  dariiber  fahren.  Also  hat  Mosis  Weib  auch  ge« 
than  ;  da  er  mit  Ihr  eln  Gast  Im  fremden  Lande  gewesen,  natte  er  fu  r 
seine  Person  den  Sohn  wohl  geme  beschneiden  lassen,  aber  er  hat  nlcht 
gekonnt,  sein  Weib  hat  nicht  gewolit  in  dlese  Schuiach  treten,  dass  lhr 
Sohn  beschnitten  wiirde,  sondero  er  solite  leben,  wie  man  unter  den 
Ueiden  lebte  ;  sle  wollte  dlesen  KUck  und  Schaudfleck  nlcht  haben. 
Denn  die  Beschneldung  war  elne  Schande  unter  den  Helden."  (Ausi, 
iiber  etllche  Capp.  des  2.  B.  Mose.  1524.  Ili,  1137.  sq.) 

a)  Nam  in  statu  integritatis  sacramenta  proprie  sic  dieta  locum  non 
habueruut,  cura  abessent  a  genere  b umano  peccata,  adeoque  nec  re- 
missione peccatorum  aut  mediis  ejus  consequendae  opus  esset. 

b)  Quo  homines  initiarentur  aut  insererentur  ibederi  divino;  prout 
circumeisio  ipea  dicitur  >"H?>  h.  t.fòedtu,  paetum  Gen.  17y  10.,  diaf*7txri 
ittpiTon^q  Ad.  7,  8.  . 

e)  Sede»  doctrinae  habetur  Qen.  17. 

»  2. 

Causa  efficiens  principali**  circumeisionis  est  Deus* 
trinujuis.6 

a)  Quae  actu  institutionis  quidem  sua  ac  sufficiente  auctoritate 
determinavi^  quae  ad  naturata  aut  essentiam  circumeisionis.  sive  ad 


Digitized  by  Google 


422 


PART.  ITT.    CAP.  IX. 


speciem  aettu,  ut  ajunt,  pertinent,  simul  autem  exerdtium  actus  manda- 
vit  ac  non  solum  promimonem  graiiae  annexuit,  veruni  etiam  gratiam 
ipsam  per  hoc  medium  contulit. 

b)  Vid.  Oen.  17,  1.  et  9. 

c)  Hat  enim  circumcisio  opus  ad  extra. 

%  3. 

Causa  impulsiva  interna  est*  bonitas  et  (pr/uv^^nla 
Dei;b  eterna  et  iueritoria  est  meritimi c  Christi. 

a)  Deus  enim  intra  se  non  nisi  sua  lumi  tate  impulsus  sacramen- 
timi hoc  instituit,  quo  homines  ita  cum  Deo  jungerentur,  ut  renati  et 
remissis  peccatis  adoptati  Deo,  velut  suo,  fruerentur.  Confer.,  quae 
de  fine  cujus  h.  1.  dicemus. 

b)  Ac  »peciatim  quidem  ad  domum  et  posteros  Abrahami  termi- 
nata; quo  pertinent,  quae  de  fine  cui  aut  subjecto  tradentur. 

c)  Huc  enim  non  solum  pertinet,  quod  de  sacram.  in  genere 
diximus  ex  Ephes.  1,  3.,  verum  etiam,  quod  ipsa  circumcisio  Christum 
ex  hac  gente  nasciturum  praefiguravit;  unde  colligas,  typum  illum 
vrojtter  hunc  antitypum  esse  institutum  ac  Dcum,  habito  respectu  ad 
Mesaiam  ejusque  meritum,  ideo  etiam  per  circumcisionem  esse  voluisse 
efficacem. 

»  4. 

Causa  minixterialis*  circumcisionis  primum  Abraham b 
fuit,  deinde  patriarchaec  succedentes;  postea  sa£eHLot£Sd 
^evitici.  Extraordinarie  vero  etiam  a  laicis  et  feminis* 
circumcisio  peracta  fuit. 

a)  De  qua  quidem  exprcssum  mandatum  nec  in  historia  institutae 
circumcisionis,  Geii.  17.,  iiec  in  repetita  institutione,  Isrit.  IX.,  ullum 
extat,  ezemplum  autem  primi  actus  circumcisionis  merito  habetur  prò 
norma  ministerii  circumcisionis  deinceps  obeundi. 

b)  Vid.  Geiì.  17,  85.  «qq.t  cap.  21,  4.  Spectandus  autem  est 
j^brqhajn  no^pragcise,  ut.  pateriainilias,  mi  ut  'minister  sacrorum  in 
ecclesia  doni  uè  suae.  Ipse  tamen  Abraham  non  tara  ipxum  circum- 
cidisse,  quam  ab  Eliewre,  praefecto  domus  et  sacrorum  vicario,  cir- 
cuincisus  esse  videtur. 

c)  Ipsi  quoque,  non  tam  ut  capita  famijiaruro.  mi  magie  ut  mi- 
njslri  sacrorum  ac  doctores  ecclesiae. 

d;  Prout  eaeteras  ministerii  ecclesiastici  partes  sibi  vendicarunt 
ex  institutione  divina;  ideo  per  omnes  tribus  Israelitica*  distributi,  ut 
ubique  talibus  officiis  fungi  possent.    Couf.  /  Marc.  2,  46- 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  MENTIS  VETERIS  TESTAMENTI, 


e)  Ita  Zippora  filium  circumcidit  (approbante  quidem  Deo  et  pia- 
garti, quam  propter  oraissum  actum  circumcisionis  illaturus  erat,  aufe- 
rente),  Exod.  4,  25.,  et  feminae  plures  tempore  persecutionis,  /  Macc. 
1,  63.  et  2  Mace.  6,  10.,  idem  fecerunt. 

i  §  5. 

ìfaieriale*  circumcisionis  constituebat  praeputium? 
tanquam  elementum  extern um,°  et  amputatiti*  ejus,  tan- 
quam actio  circa  illud  occupata.* 

a)  Seu  quod  circumcisioni  illi  sacrae  aut  sacramentali  et  aliia,quae 
non  sunt  sacramentalis  actio,  commune  erat,  aut  esse  poterat. 

b)  Quod  alii  a  piMputando.,  alii  a  Graeco  ru><>iiófttws  dietimi  putant. 
Estque  pellicula  anterior  in  membro  virili,  per  eircumeisionem  arapu- 
tanda.  Dew  autem  hoc  materiali  ad  eircumeisionem  destinato  videtur 
admonere  voluisse  Israelitas  vartìm  adyentus  Messiae  ex  Abrahae  poste- 
ritate  (licet  non  carnali  modo)  nascituri,  partim  peccati  origiualis,  per 
carnale m  generationem  propagati,  partim  regenera  tionis  spiritualis, 
quae  per  ipsam  eircumeisionem  fiebat. 

e)  Neqne  enim  ad  materiam  sive  elementum  sacramenti  praecise 
requiritur,  ut  utenti  sacramento  extrinteciu*  exhibeatur  et  dispensetur, 
sed  sufficit,  si  actione  externa  sacramentali  tractetur,  aut  haec  circa 
illud,  et  cura  re  la  t  ione  ad  hominem,  tanquam  objectum  personale, 
directe  occupetur. 

d)  Quae  expresse,  una  cura  re  amputanda,  traditur  Qen.  17,  11. 
Instrumentum  vero,  quo  fieri  debebat  amputatio,  definitimi  non  legitur. 
Ipsa  interim  amputatio  praeputii  in  xe  sj>«ota ta  utique  indifferens  est  ad 
sacrmentalem  et  non-sacramentalem  actionera,  ut  prò  materiali  hujus 
sacramenti  recte  habeatur. 

e)  Materiam  coehstem,  quam  aliqui  praeter  terrenam  illam  seu 
elementum  externum  h.  1.  quaerunt  eamque  rorpu*  ac  mugupiem  Oiristi 
6880  putant,  non  audemus  asserere.  Nani  (1.)  in  confesso  est,  corpus 
et_sanguinem  Christi  in  V.  Test,  (cura  Filius  Dei  nondum  factus  esset 
homo)  non  fui.«$se  in  administratione  eircumeisionjfl.xealiter  pniesentia. 
Atqui  difficile  est  materiam  adeoque  partem  essentialein  sacramenti 
asserere,  quae  realiter  nondum  existat.  (2.)  Cura  de  materia  coeletti 
Bacramentnrum  non  aliunde  rectius  judirari  jxmU  ac  deb&it,  quam  ex  divina 
institutinne,  sive,  quod  i/lem  ed,  ex  propria  tede,  in  qua  divina  institutio 
describitur,  juxta  regulam  receptam,  ijiJl)9titiitioae-CÌrcumciaionis  nihil 
hahetur^unde  materia  illa  cuelestia  colligi  queat-  (3.)  Uniti  inter  mate- 
riam terrenam  hujus  .sacramenti  et  materiam  illam  coelestem,  quae  tradi- 
tur, difficulter  declarari  potest,  nisi  ad  t^stut^  illam,  quae  relatinnem 
tigni  ad  rem  tignatimi  importat  et  quod  meritum  passionisChristi  futurae 
per  sacramentum  hoc  hominibus  applicatimi  fuit,  confugins;  quae  ta- 
men  an  sufficiant  ad  materiam  coelestem  sacramenti  asserendam,  in 
quaestionera  venit.  Ideo  cum  b.  Gerhardo  in  LL.  et  b.  Himmelio  in 
Syntagmate  materiae  coelesti.<»  in  hoc  sacramento  raentionem  omittere 
maluimus. 


Digitized  by  Google 


424 


PAKT.  III.     L'AP.  IX. 


Quenstedtius:  „Conjuncta  denlque  falt  cura  circumclsione  ów*. 
ttadroia  seu  nomini*  impositio,  quae  quidem  mandatum  divinum  non 
habet,  nec  fuit  perpetuimi  adjunctum;  qui  enira  adulti  cum  Abrahamo 
circumcislonem  adralserunt,  sua  nomina  retlnuerunt;  fuit  tamen  antl- 
quissima  consuetudo.  Abrahamum  Alio  suo  Isaaco  nomen,  quod  prius 
Deus  ipsl  destinaverat,  Gen.  17,  19.,  in  ipsa  circumclsione  imposti  isso, 
probabile  est  ex  Gen.  21,  8.,  non  tarncn  certuni.  Sed  exempla  Johan- 
nis  Baptistae  et  Jesu  Christi,  Salvatoris  nostri,  Lue.  1,  59.  et  11,  21., 
Clara  sunt."    (L.  c.  s.  1.  th.  17.  f.  1062.) 


%  6. 

Formali*!  circumeisionis-  erat  ipsum  qprbum  institu- 
tionisb  ad  actum  circumeisionis  adhibendum.c 

a)  Sive  illud,  a  quo  amputatio  praeputii  humani  in  esse  actionis 
sacramentali»  formaliter  coustituebatur. 

b)  Quod  habetur  (len.  17,  10.:  Hoc  est foetln*  mewn,  quodi 
bitis  inter  me  et  wm,  et  inter  xemen  tuum  post  te:  (quod  praecipit)  eir 
cidi  vobis  omnem  maeeulum.    l 'me in  issimi  antera  erat  v.  7.  vermini  pro- 
na iasioni». 

c)  Nani  sicut  Deus  per  nerba  i*tn  cirewtoci» ionem  in  *ua  specie,  ut  fio 
ìoquar,  et  in  actu  tignato  fedi  wcramenlum,  ita  in  exercitio,  per  verbo  in 
inAitutwne  iuta  f mutata,  indi  v'ul  nati*  quilibet  acim  Jaciendus  est,  se  ri  bit 
Dn.  D.  Sebast.  Sclimùit,  Tract.  de  Circumc.  p.  395.,  qui  etiam  in  seqq. 
p.  398.  399.  inter  plurea  vetusta*  benedictioiiuni  Judairarum  formulò* 
hanc  sacrameli  talera,  quae  in  primis  ad  verl*a  insti  tu  tionis  respiciat, 
recenset:  Benedktus  tu,  Domine  Deus  noster,  Rexmuntli,  qui  sanctificasti 
nos  praeceptis  tuis,  et  praecepisti,  ut  initiemm  eum  foedéri  Abrahami, 
patria  nostri. 

QuKNSTKDTius  :  „Non  fuit circumeisio  sine  verbo  aliquo  «toiwrfi  sive 
audibili,  quod  ostcndit  cum  conditio  generica  omnium  sacramentorum, 
ad  quae  requiritur  v^rbiun  institn.Uoniset  pnimijsslonis,  tum  diserta  <Jr- 
cuinclsionis  Instltutae  et  praeceptae  dQScrjpiio,  ubi  anuexa  est  proraisslo 
gratiac,  Gen.  17,  7.  :  ,Ero  Deus  tuus  et  scrainis  tui  post  te.4  Accessit 
quoque  sine  dubio  in  ipsa  dispensatione  verbum  applicationls  et  iuvo- 
cationis,  quod  vel  fornialiter,  vel  quoad  vestigia  saltem  apud  rabbino» 
reperitur;  vide  D.  Scbmldt  1.  c.  p.  390.  sq.,  ubi  varias  recenset  bene- 
dictioncs,  et  quidem:  1.  circumeidentis,  2.  patri*,  3.  adstantium.u 
(Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  4.  s.  I.  th.  10.  f.  1068.) 

ti-itT**  f+         N.  Hunnius:  „£ctum itipnattim  dicunt  philosophl  actum  a  s insu- 
lari bus  ubstractum,  exercitum  in  slngulartbus  multiplicatum  ;  ut  rea 
apprehenditur  in  actu  tignato,  quando  ita  concipitur,  prout  communi 
r-    dellnltione  signatur  nec  sub  proprio  signo  (quod  nomen  est)  apprehen- 
c-r-  dltur;  in  actu  autem  exercito,  quando  aliquid  non  in  communi  et  inde- 

nnità nottone,"  si  d'SIfb  parlicularl  nomine  concipitur,  qualiter  homo 
in  actu  tignato  est  specie»,  in  actu  exercito  est  individuum,  8ocrates, 
Petrus  etc."    (At&wnfer,  §  97.  p.  88.) 

§7. 

Finis  vuim  circumeisionis  erant  masculi b  Israelitici ° 
eorumque  domestici*1  ac  proaelyti/  et  infantes  quidem, 
cum  octavum^vTtae  diem  agerent/ 


Digitized  by  Google 


DE  8ACRAMENTIS  V  ETERI  8  TESTAMENTI. 


\2ò 


a)  Quorum  bono  circumcisio  divinitus  insti  tuta  fuit  quique  sub- 
jectum  ora  ut,  cui  ritus  hic,  tanquam  medium  gratiae,  applicari  debe- 
bat,  seu  uno  verbo,  subjectum  circwncidendum. 

b)  Et  quidem  «o/i,  quod  patet  ex  ipaa  hujus  doctrinae  sede  ;  quam- 
vis  feminae  non  propterea  gratia  foederali  privatae  fuerint. 

c)  Nempe  foedus  illud,  cum  AbraJiamo  initum,  inde  ab  eo  ad 
haacitm,  ab  hoc  ad  Jacobum,  et  sic  ad  Israelita*  derivatum  est,  collate- 
ralibus  non  aeque  in  foedus  receptis. 

Quknstkdtius  :  ,  ,1 .  Subjectum  quod  1.  fuit  omnia  v\a*cuìu»  in 
(fojno  Xhmhae.    Imperata  erat  ad  foederis  obstgn  at  l  on  e  in  e  i  r  c  u  i  n  cTsìo 
non  uhi  Abrahamo  et  Isaaco,  sed  etiam  Abraharaidis  omnibus,  sive  ex 
Sara,  sive  ex  Agar,  sive  ex  Kethura  originem  tVanerent.  "Dnligati  In- 
quara,  erant  ad  circumcisionis  sacramentum  tura  necessitate  raedii, 
tum  necessitate  praecepti  non  solum  Jacob!  patriarchae  posteri,  sed  et 
Ismaclitae,  Jd.umael,  Kethuraei  ;  quod  contra  Judaeos  teuendura,  qui 
contendunt,  ad  solos  Jacob!  postero»  circumcisionis  sacramentura  per- 
tinuisse;  quibus  adstipulantur  Corn.  a  Lapide  Cora,  in  Gen.  17,  10.  et  f 
Suarez.  P.  8.  q.  70.  in  Gen.  17,  20.  21.    Prosapia  raesslae  ad  l>aacup  j  V< 
ristringitur,  non  fp^dua  cfri^mt:is\oijg^,  conier  ixernardum  rora.  in 
neìrTSrTnrpTsRH.  et  II.  CaTóv.  in  Cora,  in  Gen.  p.  882.    Uec  solura 
Abrahae  seraen,  sed  etiara  ejus  ggpj  vermu-nli  ^\  ymptitll  erant  circum- 
cidendi  ex  mandato  Pei,  Gen.  17,  12.  13.:  .Circumcìdendo  circumcide- 
tur  natus  domus  tuae4  (i.  e.  verna  seu  servus  in  domo  natus)  ,et  emp- 
tus  argento  tuo'  (sive,  qui  non  nativi! ut  ls,  sed  emptionis  jure  servus 
factus),  ab  omni  aliemgena,  qui  non  de  semine  tuo  ipse*,  h.  e.  servus, 
qui  in  potestatem  tuam  transierit,  c!rcuracidetur,  etiarasi  non  a  populo 
Israelitico,  sed  ab  alienigena  quodam  emtus  fuerit.    Mercenariis  et 
conductitiis  liberum  fuit,  circuracisionem  suscipere,  Ex.  12,  45.   Non  . 
erant  autem  servi  ad  circumeisionem  cogendi,  sed  potius  dlmlttendl/.  .«•  -■*- v..:. 
et  in  domo  non  retinendi  aut  iterum  vendendi.   2.  Proae^{.  qui  se.  a<*    t*jej/mf  A" 
sacra  Israelitica  admittl  cupiebant.    Ilorum  enim  expressa  mentio  flt,  "  'J 
non  quidem  Gen.  17.,  sed  Ex.  12,  48.,  ex  quo  loco  patet,  non  fulsse 
proselytos  absolute  obligatos  ad  circumeisionem,  nisi  vellcnt  agno 
paschali  vescl,  ad  quem  non  poterat  adraitti  ùrrr()i-firfmq,  Incircumclsus, 
Ex.  12,44.48.    Erant  autem  duo  -^^if/.LTuv  t<mi<tr  in  Israel:  nroselvtl, 

jnatUlM  et  MnafiH  (ipm",|"v  mfrr'yff  \mi1,in"  "iin^""'rrn  f'iy»*Tf 

a^UiiaefiJìaut  ft  Ht,|i<«  misrip^gpf  non  nrnttfluti  nnrta*  sen  domici] fi. 
Qui  igitur  religioni  Judaeorum  initiari  cupiebant  et  ad  cultum  Del  Ju- 
daicura  sese  conferebant,  ili i  lege  circumcisionis  obllgabantur."  (L.  c. 
8.  1.  th.  7.  f.  1056.  sq.) 

dì  Juxta  Gen.  17,  12.,  ubi  expressa  fit  mentio  alienigenarum  cir- 
cttmeidendorum,  si  qui  sint  nati  domi,  aut  emti  argento  ;  quamvis  non 
ideo  ili i  cogendi  essent  ad  circumeisionem. 

e)  Si  quidem  il I i  ad  sacra  Israelitica  caetera,  imprimis  sacramen- 
tum  agni  paschalis,  accedere  vellent. 

f)  Vid.  Levit.  12,  3.  Interim  ante  octavum  diem  decedente*  in- 
fante* nihilominus  sai  vari  potuerunt.  DUatione  autem  i  1  la  circumcisionis 
videtur  peus  consuluisse  tenellis  corporibus  recens  natorum  ;  prout 
etiam  solatio  parentum  illud  dedisse  creditur,  quod  longius  differri  no- 
luit  sacramentura  initiationis,  quo  liberi  eorum  in  foedus  gratiae  inox 
reciperentur.  Alia»  autem,  propter  morbum  periculosum  atque  Uinera, 
licebat  longius differri  circumeisionem;  sicut  passusest  Deus  omitti  per 
annos  XL,  cum  populus  Israelitarum  iter  faccret  in  terram  Canaan. 


Digitized  by  Google 


426 


PART.  III.     CAP.  IX. 


Vid.  Josuae  5,  5.  6.  7.  et  $.  Proselytorum  cireu incisioni  certum  tem- 
pus  assignatum  non  fuit.  Debuit  autem  circumcisio  praecedere  admis- 
sionem  ad  sacra  reliqua  Judaeorura. 

Quenstedtius  :  ,,Adjunctum  tertium  e  rat  necessita*  circamclslonis 
in  V.  T.  Exlgebatur  cairn  ea  sub  gravissima  interminatione  ì^o^o^pt  v- 
atuc  ab  omnibus  Abrahamidls  ;  Uen.  17, 14.  :  ,Masculus,  cujus  praeputii 
caro  non  fuerit  clrcuracisa',  (HinhiàptviHjocTat  LXX)  ,delebitur'  (exscln- 
detur)  ,anima  Illa  de  populo  sao1  (exclsione  non  sol  uni  civili  et  tempo- 
rali, sed  aeterna  quoque  a  consorti*)  sanctorum  in  coells),  ,quia  fregit* 
(irritum  fecit)  ,pactum  meum.'  Necessaria  ergo  fuit  circumcisio 
necessitate  tam  medii,  quam  praecepti,  si  de  ordjggg^o  salvandi  modo  et 
medio  quaeratur,  adeoque  lnterpretandifm  noe  praeceptum  non  abso- 
lute,  sed  limitate  1.  sub  conditione  possi bil itatis,  :i .  extra  casum  in- 
evjtabills  necessitati*,  3.  de  modo  salvandi  ordinario.  Necessitai  UTa 
opponenda  fuTITsuplnae  negllgentiae,  contemtui  et  Tncredulitati,  non 
cuicunque  casui."  (h.  c.  s.  1.  th.  17.  f.  1062.) 


§  a. 

Finis  cujus  sacramenti  circumeisionis  proximus,  isque 
principalis*  erat  gratiae  foederalisb  de  remissione  pecca- 
torum  collatio;  minus  principalis  segregatioc  Israelita  rum 
a  populis  aliis  atque  admonitio  de  peccato  originali  deque 
venturo  Messia  r  tUtimus  salus  aeterna  circumeisorum.' 

a)  A  Deo  auctore  intentiti  et  re  ipsa  per  circumeisionem,  tanquam 
Organon  f  conferendu*  aut  efficiendn*. 

b)  Vid.  Gen.  17,  7.,  ubi  promittit  Deus,  *e  fore  Denm  Abrahami 
circumeidendi  et  semini*  eju*  circumeidendi;  quod  im primis  de  spiri- 
tnalibns  beneficiis  divinitus  conferendis  et  adoptione  in  foedus  gratiae 
ex  poni  debet.  linde  etiam  dicitur  fuisse  sigitlum  juttitiae,  Rom.  4,  11. 
Sic  ergo,  OjUemadmoduni  Deus  in  prima  institutione  circumeisionis 
simul  promisit,  se  eos,  qui  circumeidentur,  in  foedus  gratiae  receptu- 
rum,  ita  etiam  rum  cireuiucisione  in  actu  constituta  ita  concurrit,  ut 
fidern  promissioni  illi  prael>endam  in  his,  qui  circumeidebantur,  exci- 
taret  aut  obsignaret  ac  de  gratia  foederis  et  justitia  corani  Deo  impe- 
trata certos  redderet.  Quanquam  enim  per  circumeisionem  Abrahamus 
fìdem  suam  apud  alios  testari  debuit  et  ad  credenduin  illos  invitare, 
tamen  etiam  ij*<e  per  circumeisionem  comraouefieri  debuit  et  excitari 
ejus  fides,  ita  ut  circumcisio  rationem  medii  haberet  ad  augmentum 
fidei  illius;  quem  duplieem  finora  circumeisionis  etiam  Aiiològia  A.  C. 
notavit  p.  97.  et  276.  Gonfer.  C.  Hoepfner.  Disput.  Vili,  de  Justif. 
c.  IV.  Àph.  II.  $  2.  sqq.  p.  637.  sqq.  et  quae  ex  b.  Mijlio  supra  ad 
cap.  VIII.  S  1.  not.  ult.  annotavimus. 

c)  Sic  enim  ipsa  nomina  rircnmcisioni*  et  praeputii  denotant  et 
distiuguunt  populos,  Judaicum  et  alias,  Rom.  Sf  SO. 

d)  Vid.,  quae  supra  ad  §  3.  not  e.  diximus. 

e)  Nempe  propter  connexinnem  remissionis  peccatorutn  et  salutis 
aeteraae. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  VETERIS  TESTAMENTI. 


427 


§  9. 

Definiri  potest  circumcisio,  quod  fuerit  aetio  sacra* 
divinitus  instituta,b  qua  Deus  in  V.  T.  per  amputatio- 
nem°  praeputii,  accedente  verbo d  institutionis,  masculis6 
Israelitis  eorumque  domesticis  ac  proselytis,  infantibus 
quidem  fidemf  contulit,  adultis  vero  credentibus  eam 
obsignavit  et  confirmavit,  rermssionis  peccatorum  et  sa- 
lutis  aeternae  consequendae  gratia. 

a)  Genus  coinraune  omnium  sacramento™  m. 

b)  Ita  causa  efficiens  principalis  indicatur.    Vid.  £  2. 

c)  Materiale  circumeisionis  hoc  est.    Vid.  §  5. 

d)  Quod  formale  est.    Vid.  g  6. 

e)  Ita  subjectum,  aut  finis  cui,  indicatur.    Vid.  §  7. 

f  )  Pertinent  haec  et  sequentia  ad  finem  cujus  circumeisionis;  de 
quo  vid.  $  8. 

§  io. 

Alterum  sacramentum  V.  T.  paschatis*  aut  agni  pa- 
schalis*  nomine  appellatur.0 

a)  Ebraice  npf),  quod  a  traimtu,  actu  transeundi  aut  transiliendi, 
descendit,  qualis  erat,  quo  angelus  percussor,  primogenitos  Aegypti- 
orum  per  omnes  domoe  occidens,  domos  Isrnelitarum  transiliit;  unde 
sacramentum  istud  ideo,  ut  angelo  transeunte  servarentur  Israelitae, 
et  porro  in  meraoriam  hujus  transitus  celebrandam  nonien  habet.  Vid. 
Exod.  12,  11.  12.  13.  27. 

b)  Nenipe  actio  illa  sacramentali*  circa  tignimi  certo  ritu  tractan- 
dum  oceupabatur;  atque  hinc  factum  est,  ut  nonien  r\D3  et  Graecum 
Tàn/a  aliquando  ipsum  ognuni  sacramcntalem  notaret  |>er  inetontpniam, 

e)  Sedes  ejus  doctrinae  habetur  Exod.  12. 

Hoi.LA7.lt7H:  ..Ajouis^^cludis  non  full  mn^flrium  proprie  dictum  • 
analogie*  tamen  ita  dici  potest.  Obs.  l.  4U.u4.wit  sacraxucutuni^ftTTud 
saeritlcuTin.  Tn  sacramento  t)pntt  otìVr*  et  ctfjjertjyratiuw  homiuibus  ; 
In  BacritlcTTs  offerunt  homines  ipuuus  peo  ad  consequendam  ejus  gra- 
tlam.  .  .  f*rnbatio  :  1.  Nullum  sacritìcium,  proprie  dietimi,  potuit  fieri 
in  Aejrypto  propter  abominationcs  Aegyptiorum,  Exod.  8,  26.  2.  Omne 
sacritìcium,  proprie  dictum,  pcractum  est  a  sacerdote  in  altari,  ritu 
sacritìclali,  quem  Levitici  sacerdoti!  delineatio  praescribit.  Agnus 
paschalis  ordinarle  non  a  sacerdote,  sed  patrefamilias  est  mactatus, 
Exod.  12,  4.,  ncque  in  altari  solenni,  sed  in  privatis  aedlbus.  3.  Si 
agnus paschalis  fuit  sacritìcium  proprie  dictun^  vel  fult  nnj*p,  vcl  P3I. 
Non  miueba,  quia  illud  erat  sacritìcium  dapale,  constans  ex  farina 
rounda  et  placentls  et  frugibus  cum  sale, vino  étoleo  panini  combustum, 
partim  sacerdoti  destinatimi,  Levit.  2.,  Num.  15.  Sed  tale  non  fult 
agnus,  ani  mal  vlvum.   Neque  etiam  sebacli  strlcte  dictum,  quia  neque 


Digitized  by  Google 


428 


PART.  m.    CAP.  IX. 


holocaustum,  neque  sacri  flclum  prò  peccato  et  dellcto,  neque  hostia 
pacifica  erat  ;  non  e  rat  holocaastum,  quia  totus  agnus  non  combureba- 
tur;  neque  sacri  ti  cium  prò  peccato,  quia  peccata  popuil  illi  non  irapo- 
nebantur;  neque  hostia  pacifica,  quia  non  a  sacerdoti  bus  in  Ipso  atrio 
sancto  comedebatnr.  Er^o  non  est  rnr  sub  notione  speciali  sacrifici  1, 
licet  possi t  appellar!  n2f  sub  nòTtone  ihactationls."  (Exam.  P.  III. 
s.  2.  c.  3.  q.  40.  p.  1075.  sq.) 

Gkrhardus:  „Quamvls  constltuto  Levitico  sacerdotlo  agni  pa- 
schales  Leviti*  adducerentur,  ut  probabiliter  ostendimus  superius,  id 
tamen  non  fult  perpetuimi,  ut  ex  prima  agni  paschalis  celebratione 
constat,  nec  factum  fult  hoc  fine,  ut  agnus  paschalis  sacrificaretur,  sed 
Ut  intjuireref^  "n  gnnlitatfK  divinitus  ri  ^uiaìtae  in  M  grattato  essent. 
Sacrificla  proprie  sic  dieta  aa  aliare  Domini  mactabantur. Agnus  pa- 
schalis  per  familias  et  domus  mactabatur.  Proprium  et  essentiale 
-acri tìci i  est,  quod  vel  totum  vel  certe  pars  quaedam  ex  ilio  Deo  offer- 
tur  atque  igne  absumitur;  sed  de  agno  paschali  nlhìl  fult  Deo  oblatum 
vel  Igne  consumtum,  sed  potius  totus  fuit  assatus  et  manducata.*1 
(Loc.  de  circumeis.  §  50.) 

Quknstkdtius  :  ,,Neque  necessum  est,  ut  typus  et  autltypus  etlam 
in  speclalibus  Inter  se  conveniant.  .  .  Quod  de  sacrificio  paschatis  alibi 
dicltur  a  sacerdotibus  administrato,  non  pertinet  ad  agnum  mactatum 
In  usura  paschalis  convivii,  sed  ad  alias  victimas,  quae  paschatis  tem- 
pore in  tempio  oflerebantur,  quae  etiam  paschatis  nomine  intellectae 
fuerunt;  vide  fleut.  16,  2."  (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  1078.)  Cf.  Luther! 
Ausleg.  dM  III.  Ps.  V,  1569. 

§  a. 

Causa  ejficiens  principali**  hujus  sacramenti  I)eusb 
trinunus  est. 

a)  Sua  auctoritate  illud  instituens  ac  niandans  et  cuna  eo  effica- 
citer  juxta  promissionem  concurrens  ad  effectum  spiritualem. 

b)  Vid.  Ero*  12,  1. 


3  *2. 

Causa  impulsiva  interna  est  bonitas*  et  gratuitus  favor 
Dei  ;  ex  terna  seu  meritoria  estb  Christus  mediator. 

a)  Hac  enim  permotus  Deus,  uti  parcere  Israeliti*,  licet  peccato 
non  prorsus  carenti bua,  voluit,  ita  medium  gratiae,  quo  salutariter  ute- 
rentur,  ipse  instituit  et  obtulit. 

b)  In  quo  aiditypum  agni  paschalis  contineri,  mox  dicemus;  in- 
terim ejus  intuiti!  sacramentum  praefigurativum  divinitus  institutum 
esse,  facile  intellìgitur. 


§  13. 

Causa  minus  principalis*  partim  Moses  et  Aaron,"  par- 
tim  patresfamiliasc  gentis  Israeliticae,d  partim  Levitae" 
fuerunt. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI^  VETEKIS  TESTAMENTI 


429 


a)  Quae  Deo  auctori  ministerium  praebuit,  ut  sacramentum  hoc 
vel  in  ecclesiam  primum  introo'uceretur,  vel  porro  in  usu  eonstitueretur. 

b)  Tanquam  ministri  promulgandae  institutionis  divinae.  Vid. 
Exod.  12,  1.  28. 

c)  Administrantes  haud  dubie  sacramentum,  cum  prìmum  cele- 
brami uni  esset  in  Aegppto.  Vid.  1.  c.  v.  3.  6.  2^»  28.  Postea  autem 
insti tuto  sacerdotio  Levitico,  si  non  madame»,  assahtes  tamen  agnum 
paschalem. 

d)  Proselytis  tamen  circumcisis  idem  jus  sacrorum  cum  patribus- 
familias  Judaeis  fuisse,  alias  docetur. 

e)  Hos  enim  alias  constat  fuisse  miniatros  sacrorum.  Ac  certum 
est,  eo  casu,  quo  patresfamilias  immunditie  legali  laborarunt,  Levitas 
apparasse  pascha  prò  illis.  Vid.  E#ir.  6,  20.  2  Oiron.  SO,  17.  18. 
Utrum  vero  extra  hunc  casum,  velut  ordinarli  ministri,  opus  macta- 
tionis  peregerint,  disputatur.  Eo  tamen  referri  solet  locus  2  Chron. 
So,  10.  et  11.  Et  probabile  est,  postquam  Deus  celebrationem  hujus 
sacramenti  ad  eum  locum,  ubi  templum  esset,  al  ligi  vii  (de  quo  vid. 
Devt.  16,  5.  6.  7.),  etiam  operam  mtnisterialem  Levitarum  et  sacer- 
dotum  magis,  quam  antea,  requisitam  fuisse. 

Gkrhardcs  :  „ Locum  quod  attinet,  prinuim  pascha  celebratimi  est 
In  Aegypto,  alterum  in  deserto.  Postea  vero  diserta  lege  ad  certum 
locum,  ut  festivitates  rellquae,  ita  quoque  paschatis  celebratio  fuit  alli- 
gata. Deut.  16,  2.  :  ,Immolabis  pesach  Jehovae  Deo  tuo  in  loco,  quem 
elegerit  Jehovah,  ut  habitare  faciat  noraen  suum  ibi'  ;  vers.  5.  :  ,Non 
poteri-  immolare  pesach  in  aliqua  urbium  tuarum,  quae  Dominus  Deus 
tuus  daturus  est  Ubi*  ;  v.  6.  :  ,Sed  in  loco,  quem  elegerit  Jehovah,  Deus 
tuus,  ut  habitare  faciat  nomen  suum  ibi.'  Ergo  ad  locum  illum,  in  quo 
erat  tabernaculura  foederis,  postea  vero  templum  Domini,  convenien- 
dum  erat  omnibus  masculis  ex  toto  regno  Israelitico,  Exod.  34  ,  23.  : 
.Tribus  viclbus  in  anno  couspicietur  omnis  masculus  tuus  coram  Do- 
minatore Jehovah  Deo  Israel.'  Expressa  Illa  loci  determlnatioue 
1.  obvlam  ibatur  cultibus  electitils,  2.  concordia  Inter  confessores 
uuius  verae  relfgionis  alebatur,  et  3.  sacritkiuui  messiae  in  urbe  Hie- 
rosolyma  ofTerendum  praeflgurabatur."    (L.  de  clnumcis.  etc.  §  43.) 

§  14. 

Materia  hujus  sacramenti  erat  agnw*  integer  et  vitiob 
carens,  masculus®  et  uniusd  anni,  quippe  circa  illum  oc- 
cupabantur  actus,  nempe  segregatio*  de  grege,  mactatio' 
et  assatio,8  deinde  h  comestio,  denique  aspersio  sanguinis1 
ad  superliminare  et  postes  aedium.k 

a)  Si  non  semper,  frequentissime  tamen,  ve)  ejus  loco  etiam 
hoedm,  ut  colligitur  ex  Exod.  12,  5.,  ubi  nomen  commune  nfe?  occurrit; 
deinde  vero  additur,  posse  sumi  ex  diversis  pecudum  minorum  spe- 
ciebus  D'CO?  et  ITfJ?,  agni*  et  hoedi*;  ac  certum  est,  non  solum  agnum, 
veruni  etiam  hoedum  fuisse  typum  Christi,  quanquam  non  ita  usitatum 
sit,  Christura  appellari  hoedum,  quam  agnum  (de  quo  videatur  Joh. 


430 


PAKT.  III.    CAP.  TX. 


1,  29. ,  cujua  verba  ad  hircum  emissarium  aeque  atque  agno»  in  Vet. 
Test,  offerii  aolitoaomnea  spedare  putantur;  et  Apocalypseos  locaocto 
et  viginti). 

b)  D'on  dicitur  Ecod.  12,  5. ,  quod  LXX  verterunt  réìetov.  Cui 
respondet  antitypus  1  Petr.  t,  19.,  ubi  Christua  dicitur  àftvòs  àuw/wc 
xaì  &a-th><:,  conf.  rap.  2,  22.  Heb.  7,  26. 

c)  Habito  reapectu  ad  praestaidiam,  quam  sexus  bic  non  unara 
prae  altero  habet.  Et  couvenit  atitihflms,  filius  hominia,  in  quo  ma- 
acula  vis  et  perfectio. 

d)  Id  est,  anno  praeterito  natua,  ita  ut  annum  aetatis  primura  mi 
mox  impleturus  fuerit,  vel  impleverit;  non  tamen  ita  exceaaerit,  ut 
prò  bitìdo  haberi  posaet.  Respiciebatur  autein  ad  florem  aetatis  Otnsti, 
quo  is  moriturus  erat. 

e)  Actus  hic  et  sequentes  duo  praeparatorii  erant,  necessari i  tamen. 
Et  segregati*)  quidem  captivitatem  Christi  praefigurasse  videtur. 

f)  Fieri  autem  debuit.raactatio  inter  duas  vesperas,  1.  c.  v.  6.,  i.  e. 
circa  horara  tertiatn  poiiieridi&nam,  aut  paulo  post,  ante  occasum  solia. 
Quo  tempore  etiam  mori  voluit  Ckristus.  Christum  autem,  tanquam 
pascha  nostrum,  mactatum  esse  docet  Paulus  /  Cor.  5%  7. 

ANTITH  ESI8. 

Quknstbdtius  :  „Antithesis  :  1.  PQftftftyorum.  qui  ut  obtineant, 
sacramentum  coenae  seu  missam  etiam  esse  sacriflclum  proprie  dk'tum, 
contendunt:  ,Agnum  paschalem,  utpote  typum  s.  eucharistiae,  germo- 
dum  sacrlflcii  cuiusdara  proprie  dictl  Deo  oblatum  f  uisse.'  Ita  JMlar^ 
minns  T.  3.  Op.  1.1.  de  missa  c.  7.  toto,  ubi  statini  ab  initio  ita  argu- 
mentatur:  ,Celebratio  agni  paschalis  figura  erat  expressa  celebrationis 
*JLZ*J ^eucharistiae,  sed  Illa  uuuialatio  quaedam  erat  victimae  Deo  oblatae; 
ergo  celebratio  eucharistiae  immolatio  victimae  Deo  oblatae  esse  debet, 
ut  figura  figurato  respondcat.'    Bccanus  T.  2.  opusc.  11.  c.  7.,  ubi  alt: 

.     . ^,Hoc  sacrificium  agni  paschalis  a  Deo  instttutum  est  paulo  ante  egres- 
i       sum  flliorum  Israel  ex  Aegypto*  etc.    Gregorius  de  Valentia  libr.  1.  de 
Messlae  Sacrificio  et  Suarez.  T.2.  Disp.  40.  sect.  24.  60.  etiam  volunt, 
sacrificium  esse  agnum  paschalem.    2.  Qtioruiidam  Xostratium,  theolo- 
gorum,  qui  pascha  sacrificium  proprie  dictum  esse  asserunt,  ut  Theod. 

+/tf>  Hackspanius  in  Not.  philologico-thcol.  P.  1.  ad  c.  12.  Ex.  p.  836.,  Item- 
que  Jfonnhawertis,  qui  pascha  sacrificium  fuisse  extraonlinarium  sta- 
tult  In  Miwr//,><o<To<y*8ect.  2.  a.  2.  §  22.  p.  261.  3.  ft|edia  viajncedujut, 
h.  e.  agnum  paschalem  diverso  respectu  et  sacrificium  et  sacramentum 
appellar!  posse  statuunt  D.  A,  ffunnius  in  qu.  de  Sacramcnt.  c.  3. 
T.  1.  Op.  jLat.  col.  996.  et  D.  B£U£Iìmmiw&  System,  c.  4.  de  A.  P. 
p.  270.  sq."    (L.  c.  8.  2.  q.  2.  f.  1074.) 

jy)  Non  enira  in  aqua  coctus,  mi  assatus,  comedendus  erat,  juxta 
Exodx  loc.  cit.  vera.  8.  et  9.  Assari  quoque  debuit  integer,  nulla  parte 
fracta.  Qua  ratione  et  Ciiristus  partim  igne  ime  divinae  erga  peccata, 
quae  ipae  ausceperat,  partim  igne  amoria  sui  erga  nos  redimendoa,  velut 
assatus  atque  intime  penetrai us  fuit.  Mansit  autem  quoad  membra 
corporia  integer;  vid.  Joh.  19,  30.  Juxta  praxin  Judaeorum,  quam 
Maimonides  memorat,  assatua  fuit  agnua  paachalis  ad  veru  ligneum 
alligatua.  Et  Justinus  Martyr  in  Dialogo  cum  Tryphoue,  p.  m.  74.  et 
75.  edit.  Paria.  An.  1575.,  scribit:  Agnus  Me  (paachalÌ8)  in  crucis  for- 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  VETEKIS  TESTAMENTI 


431 


ma  ui  expansus  assatur.  Alter  enimrectus  puxiUus  ab  imo  usque  caput  tra- 
Jicitur,  alter  item  transversus  per  occìput,  cui  Armi  agni  alligantur;  atque 
ita  Christum  crucifigendum  significatimi  fuisse,  ree  te  monet. 

h)  Vid.  loc.  cit.  v.  8.  Et  hic  actus  prineipalis  sacramenti  erat. 
Notandum  autem,  quod  agnus  totrn  comedendus,  nihil  autem  de  eo 
relinquendum  fuerit.  Certum  quoque  est,  significatam  fuiase  mamlttr 
cationem  Christi  cum  mcramentalem  in  eucharistia,  tum  spiritualem  seu 
fidei;  utrofnque  totum  Christum  accipi  constat.  Adjungendus  autem 
erat  panis  azymus  et  salsamenta  amara;  quihus  respondet  partim,  quod 
Paulus  1  Cor.  ó,  8.  inonet  de  expurgando  fermento  malitiae  et  azymis  sin- 
ceritatis  oc  ventati*  in  paschate  christianorum  adhibendis,  partim,  quod 
quotidiana  poenitentia  opus  est  illis,  qui  Ch risto  salutari  t  cr  sunt  fruituri. 

i)  L.  c.  v.  7.  Et  hic  actus  primum  quideni  adhibendus  fuit,  ut 
viso  sanguine  praeteriret  Dominus  Israelitarum  aedes  neque  illorum 
quenquam  interficeret,  v.  13.  et  22.  23.  An  autem  postea  in  memoriam 
eorum,  quae  tempore  primi  paschatis  acciderunt,  actus  i  1  le  stato  tem- 
pore una  cum  caeteris  frequentandus  fuerit,  sunt  qui  colligunt  ex  1.  c. 
v.  24.  sqq.  Si  praxin  Judaeorum  videamus,  constat  illitionem  aedium 
intermissam  et  omnem  pecudum  paschalium  sanguinem  ad  funda- 
mentum  altaris  effusum  fuisse.  Interim  vterque  modus,  sanguinem 
agni  paschalis  religiose  tractandi,  haud  dubie  praefiguravit  efiusionem 
sanguinis  Christi,  unde  redemtio  nostra  et  remissio  peccatorum  pendet. 
Vid.  /  Petr.  1,  19.  Apoc.  13,  8.  Ebr.  9,  22. 

k)  Quaeri  et  hic  solet  de  materia  codesti  hujus  sacramenti  ;  quam 
quidem  qui  agnoscunt,  corpus  et  èanguinem  Christi  esse  perhibent,  Ac 
certum  est,  esse  ista  rem  *\gnatam  per  materiam  sacramenti  terrenam, 
tanquam  signum  ;  ut  ex  dictis  constat.  Certum  quoque  est,  esse  rem 
altioris  ordinis,  quam  ilia  est,  quae  terrenam  materiam  constituit,  ut 
res  codesti*  appella  ri  omnino  mereantur;  prout  etiam  in  sacramento 
coenae  sic  vocantur.  Certum  denique,  efficaciam  sacramenti  paschalis 
a  Christi  corpore  in  mortem  tradendo  et  sanguine  effundendo,  velut 
un  ti  tv  pi  >  suo,  pependiaae.  Sed  au  ea,  quae  in  actu  sacramentali  realiter 
non  sunt  praesentia,  imo  nondum  existentia,  nedum  ut  actu  sacramen- 
tali vere  et  realiter  tractata  fuerint,  materia  sacramenti  proprie  lo- 
quendo  dici  queant,  non  immerito  ab  aliis  dubitatur.  Ac  nos  quidem 
cum  b.  Gerliardo  contenti  sumus  re  terrena  sive  elemento  externo  hujus 
sacramenti  et  ad  ione  saerainentali  circa  illud  occupata.  L.  de  Circumcis. 
et  Agno  Pasch.  Cap.  IV.  8.  II.  £  31. 

§  15. 

Forma*  hujus  sacramenti  verbum  institutionisb  fuit. 

a)  Sive  illud,  a  quo  ad  manducationem  agni  mactati  et  ossati 
adhibito  habebat  ille,  quod  erat  sacramentalis. 

b)  Sic  enim  habent  verba  Eacod.  12,  11.  :  wn  rtorS,  pascha 
hoc  est  Domino.  Ac  jussit  Deus  his  verbis  etiam  progressu  temporia 
uti,  ut  distingueretur  ritus  hic  ab  aliis  similibus  actibus  non  sacramen- 
talibua,  L  e  v.  27. 


Digitized  by  Google 


432 


PART.  ni.     CAP.  IX. 


§  16. 


Finis  cuif  qui  et  subjectum,  ad  agni  paschalis  com- 
estionem  admittendum,  erant  Israelitaeb  omnes,  citra  dif- 
ferentiara  sexus  aut  aetatis,c  servi  quoque  et  proselyti 
mares  circumcisi.d 

a)  In  cujus  bonum  Deus  aacramentura  instituit. 

b)  Vìd.  Exod.  12,  S.  4.  21.  Interim  non  negatur,  mvrbum,  aut 
alioe  defectw,  propter  quos  carnem  comedere  hominea  non  posaent,  imo 
et  legalein  immunaitiem  et  legitimam  a  domo  absentiam  ex  e  usasse  eoa, 


immundi  mundificati  et  peregrinante»  doinum  reversi  sacramento  nihi- 
lominus,  etsi  post  alioa  et  elapao  tempore  alias  statuto,  uti  jubebantur. 

c)  Nam  et  pueri  puéllaeque,  in  quibus  usus  rationis  se  exeruerat, 
admitti  consueverunt. 


Finis  cujus*  sacramenti  paschalis  erat  primum*  ut 
homines  sacramento  utentes  certiores  redderentur  de 
gratia  Dei,  peccata  non  imputantis,  quique  praeteritis 
ipsorum  aedibus,  cum  alii  occiderentur,  damnum  omne 
aversurus  esset;  deinde0  ut  memoria  hujus  benefìcii  se- 
cuturis  temporibus  conservaretur  ac  celebraretur,  utrin- 
que  autem  confirmatiod  fidei  in  Messiam  promissum,  ac 
denique  salus*  aeterna. 

a)  Quem  Deus,  auctor  sacramenti,  serio  intendit,  ita  ut  et  fruetum 


b)  Scilicet  quoad  primam  illam  in  Aegypto  factam  celebrationem. 
Vid.  Exod.  12,  13.  14.  Et  constat  ex  vere.  11.  et  24.,  quod  ipsum 
nomen  r\DB  huic  sacramento  propterea  fuerit  divinità*  impositum,  quod 
eju»  intuiti!  Deus  pmeterituru*  esset  domus  Israelitarum  et  gratiam  suam 
ac  remÌ88Ìonem  peccatorum  concessurus. 

c)  Quoad  exercitium  actus  sacramenti  quotannis  post  illud  bene- 
ficium  praeteritionis  et  miraculosam  liberationera  celebrandi,  juxta 
vera.  24.  aqq. 

d)  Erat  enini  ipsum  sacramentum  typus  Messiae  et  beneficiorum 
per  illum  expectandorum  ac  fide  amplectendorum,  juxta  ea,  qiiae  dixi- 
mus  ad  §  12.  not.  b.  et  §  14.  not.  a.  ad  i.  Ac  certuni  est,  Deum  ip- 
sum virtute  sua  concurrisse  cum  ritu  isto  sacramentali  in  usu  consti- 
tuto  ad  fidem  in  hominibus  sacramento  utentibus  per  illud  excitandam 
et  confirmandam,  ita  ut  finis  hic  etiam  rationem  effedus  haberet  re- 
spectu  sacramenti,  tanquam  medii  aut  organi  efficacia. 


d)  Vid.  Exod.  12,  43.  U.  48. 


§  17. 


aut  effectum  sacramenti  dicere  possis. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRAMENTI*  VETERIS  TESTAMENTI. 


433 


Lutherus  :  ,,  Passali  heisst  eln  Gang  darum,  dass  der  Herr  durch 
Egyptenlaiid  des  Nachts  ging  und  schlug  alle  Erstgeburt  todt.  Bedeutet 
aber  Christl  Sterben  und  Auferstehen,  damit  er  von  diescr  Welt  gan- 
,  gen  ist  und  in  demselben  Siinde,  Tod  und  Teufel  geschlagen  und  uns 
'  aus  deni  rechten  Egypten  gefùhrt  hat  zum  Vater,  das  ist  unser  Passali, 
\oder  Ostern."    (Glossa  ad  Exod.  11,  43.  XXI,  427.*) 

c)  Juxta  iiexum  fidei  ac  remissioni»  peccatorum  et  vitae  aeternae. 

§  18. 

Definiri  potest  pascha,  quod  sit  actio*  sacra  di vinitusb 
insti tut a,  qua  agnusc  aut  froedus  integer  et  anicjilug,  de 
grege  segregatus,  mactabatur,  assabatur  et  abu  Israelitis 
et  proselytis  cireumcisis  comedebatur,  sanguis  autem 
ejus  ad  aedium  postes  et  superliminare  spargebatur  ad 
excitandam  *  fidern  in  Messiam  et  impetrandam  ac  cele- 
brandam  gratiam  Dei  ac  remissionem  plagae  et  conse- 
quendam  salutem  aeternam. 

a)  Genus  est,  quod  de  pascbate  proprie  loqueudo  et  in  casu  recto 
praedicatur,  juxta  Ézod.  Ili,  11.  et  $7.,  ubi  non  tam  ipse  traruiitu*  Dit 
mini,  quam  kJ,  quod  iutuitu  transitus  illiua  ab  Israelitis  celebrandum 
easet,  aut  actio  sacra,  quae  exercenda  esset,  noa  dicitur. 

Luthkrus:  „Wcnn  Mose  sagt:  ,Esst  eilend,  es  ist  des  Herni 
Pasaah',  kann  Zwlngel  nlcht  bewelsen,  dass  es  das  Osterlamm  bedeute. 
Denn  man  hat  bald  geantwortet  also  :  Esst  eilend,  es  ist  des  Herrn 
Passati,  wic  wir  auf  Deutsch  sagcn  :  Iss  Fleiscb,  denn  cs  ist  Sonn- 
tag;  trink  Wasscr,  es  ist  Freitag.  Hier  wird  mir  niemand  heraus 
zwingen,  dass  Fleiscb  bedeute  dcn  Sonntag,  odcr  Wasser  bedeute  den 
Freitag.  Also  aueh  hier:  ,Esst  eilend,  denn  es  ist  des  Herrn  l'assah', 
das  ist,  es  ist  der  Tag,  da  der  Herr  in  Egypten  ging  u.  s.  w."  (Dass 
diese  Worte  Chrlsti  :  Das  ist  mein  Lelb,  noch  fest  stehen.  1527.  XX, 
979.  sq.) 

b)  Indicatur  causa^efficiens  ;  de  qua  vid.  §  11. 

c)  His  et  scquentibus  continentur,  quae  ad  materia m  sacramenti 
pertinent;  de  qua  vid.  §  14. 

d)  Finis  cui,  aut  subjectum,  denotatur;  vid.  §  16. 

e)  Quae  cum  seqq.  pertinent  ad  fiuemcujus,  juxta  §  17. 


B»lerl  Comp.  «1.  Walther.  III. 


28 


434  PART.  III.     CAP.  X. 

Caput  X. 

DE  BAPTISMO. 

§  L 

Inter  duo*  Novi  Testamenti  sacramenta  priorem  lo- 
cumb  obtinet  haptisp^s0 

a)  Praeter  duo  haec  autem  (haptismum  et  8.  coenam)  non  dan  alia 
ejusdein  ordini»,  naturae  et  quidditatis  sacramenta  ;  sed  si  qvae  alia  sint, 
quibius  sacramenti  vox  tribui  posati,  iis  tamen  conceptum  et  rationem  sacra- 
menti non  esse  eandern  commnnem  atqve  adeo  reliqua  non  e*«e  univoce  dieta 
sacramenta;  et  hoc  doveri  posse  ex  >$cripturis,  quatenus  duo  illa  spceialia 
sacramenta  extant  in  Scriptnris,  et  quae  cujusque  ratio,  quiddità*  et  definitio 
gii,  ex  Scripluris  doceri  potest,  nempe  baptismns  et  sacramentum  coenae  Do- 
minicae;  ab  his  abstraht  jtosse  conceptum  aliquem,  utrique '  univove  commu- 
nenx;  et  sic,  ostenso,  quorì  reliqua,  quae  sacrameli torum  nomine  ve- 
niunt,  non  tamen  cum  duobus  ìstis  quoad  conceptum  univocum  et 
communem  eonveniant,  facile  constare,  quod  non  nnt  aeque  proprie 
dieta  sacramenta,  b.  Musaeus  etiara  asseruit.  Vid.  Ausfuhrl.  Érklàr. 
L.  XVI.  Q.  81.  p.  667. 

Quenstedtius:  ,,Dlstinguendum  Inter  latiorcm  et  impropriam  vo- 
cabuli  sacramenti  slgnitlcatloncm,  et  sic  concedlmus  plura  posse  nume- 
rari sacramenta  N.  T.,  et  inter  signiflcationem  ^rk(am  et  propriam,  et 
sic  tantum  dari  sacramenta  N.  T.  asseriraus."  (Tn.  dui. -poi.  P.  IV. 
c.  3.  s.  2.  q.  3.  f.  1049.) 

Idem:  „AccipÌtur  vox  sacramenti:  1.  generalissimc  prò  quavis  re 
àham'/ r/TT-ru  seu  arcana  et  secreta.  Sic  Christi  incarnai  io  1  Tlm.  3,  16., 
Christi  et  ecclesiae  conjunctio  Eph.  5,  32.,  gentium  vocatlo  Eph.  3,  3., 
nostra  redemtio  Col.  1,  26.  dicuntur  fturHfpwv,  quod  vetus  Latinus  inter- 
pres  , sacramentum'  reddidit.  Sic  quoque  s.  patres  quodlibet  m\  ste- 
ri um  et  quamlibet  doctrinam  sacram  et  non  obviara  sacramentum  ap- 
pellarunt,  ut  sacramentum  trinitatis,  sacramentum  incarnatlonis  et 
fldei;  2.  specialius  prò  signo  externo  rei  sacrae  et  coelestls;  sic  semen, 
granum,  margarita  etc.  sunt  sacramenta  seu  signa  regni  coelorum 
Matth.  13,  23.  31.  46.,  quomodo  etiam  Augustinus  siguum  crucis  inter 
'  '.  ÌC  <f  sacramenta  numerat,  1.  c.  c.  143.  Idem  ait  Epist.  5.  ad  Marcellinum, 
,signa,  cum  ad  res  divina*  pertinent,  sacramenta  appellanti^';  3.  spe- 
cialissime prò  re  sacra,  arcana,  symbollca,  non  significante  tantum,  sed 
et  conferente  simul  rem,  quam  signlficat,  sive  prò  actione  solemni  di- 
vinltus  instituta,  mandata  et  praescrlpta,  in  qua  per  externum  et  visi- 
bile signum  bona  invisibilla  gratiose  offeruntur,  conferuntur  et  obsig- 
nantur."    (L.  c.  s.  1.  th.  3.  t.  1031.) 

Gichhardus:  ,,Perjuril  Bellarminus  nos  accusat,  quod  ab  Augu- 
stana  Confessione,  quae  poenitentiam  sacramenti*  accenset  (in  Apolog. 
•j  .1  IL  .'I  »'•.         \   suD  titulo  de  numero  et  usu  sacram.),  secessionem  fecerimus.    Resp. : 

Sacramenti  nomen  poenitentiac  tribuitur  respcctu  finis,  quem  cum  re- 
7..     -v    '    - «---t    HquiR  proprie  dictis  sacramenti*  communem  liabet,  qui  est  tldei  nos  trae 
i  de  remissione  peccatorum  conflrmatio  ;  sic  euim  habentverba:  ,£Lsa- 

cramenta  yocauiiis  ritusx  qui  liabent  mandatum  Dei  et  quibus  addita 
est  promissio  gratiae,  facile  est  judicare,  quae  sint  uro  urie  sacramenta. 


Digitized  by  Google 


UE  BAPTLSMO. 


435 


scilicet  baotlsnius.  coelia  Domini  et  ahsnlutìn.*  Sed  natilo  post  sc<juj- 
tur:  ,Si  omiH's  re*  annumerar*!  saj/ra  mentis dej^ent,  guai-  haben't  man- 
ojuuiii  ilei,  et  gniiTn.-,  A(lìTita<-  p'roiiifssioiii-H^  cur  noTi  agamiù"*" 
oraTìoiu'in.  filati  varissime  noLest  dic^saiTamcntuin.  habet  "cubìi  m aii- 
3atum  Di' i  et  promissione*  plurima*'  eie.  hx*  qilP  log»  SU-  coll'lg'lmus: 
Nou  stiflle'it  aa  sacramentimi  proprissime  dietimi,  habere  maudatum 
Del  et  proinhjHjoneiu  gratiae.  Atqui  ex  hoc  fundamento  asscrtum 
erat,  absòTutVonem~refei^iuT  sacramenta.  Ergo  noluit  Apologia  eara 
esse  sacramentum  proprilssime  sic  dlctum.  Eo  igltur  respielt  Apoio- /  •■•/+< j  • 
già  Confessioni*,  quod  Inter  rellqua  omnia,  quae  veri»  et  proprie  dictls  Jcl  fiS  ~./ 
sacramenti*,  baptismo  scll.  et  coenae  Domlnicac,  conjunguntiir,  .afcafl-     J  /  //- 

[ulio  proxime  ad  eorum  uat urani  acceda!  ;  per  lllam  enim  poenitentibus 
ac  vere  eredentibus  juxta  Dei  mandatimi  dispensantur  beneficia  ('liristi, 
evangeliche  promissione*  in  specie  ipsis  applicantur  et  remissio  peeca- 
torum  gratuita  annunciatur;  quid  vero  adirne  desit,  quo  minai  forma- 
li}» et  specifica  ratio  sacramenti  ei  eonveniat,  statim  expeditum  dabitur. 
Observa  ìgitur,  longe  allo  sensu  ab  August.  Confess.  Apologia  nume- 
rari absolutionem  Inter  sacramenta,  quam  tlt  a  pontiticiis;  illi  quippe 
statuunt,  verbum  absolutlonis  vini  saciamentalcm  conferre  actlonibus 
nomini*  poenitentis,  ut  ad  remissioneni  peccatorum  causandam  et  pro- 
merendam  effective  concurrant  atque  una  cu  ni  absolutione  integrum  ' 
sacranientum  constituant,  quod  auctorlbus  et  confessoribus  August. 
Confess.  ne  in  mentem  quidem  venìt."  (L.  de  poenitentia,  §  22.)  Cf. 
Apolog.  Aug.  Conf.  p.  202—204.  §§  2—17.  et  Cateehism.  Major,  p.  4.96. 
sq.  §?*  74-76.  ,  

Idkm:  „Bellarminus  de  Sacramento  -ordini*  c.  1.  scribit,  Luthe- 
rum,  Illyricum  et  Chemnitium  negare,  quod  ordinatio  sit  sacramentum 
proprie  dictum,  sed  Philippum  in  Locis  editis  Ann.  3'!.  52.  58.,  item  in 
A  poi.  A.  C.  art.Jj}.  satis  aperte  docere,  ordinationem  esse  sacramen- 
tum proprie  "dlctum,  unde  Chemnitium  accusat,  quod  in  hac  contro- 
versia repugnet  praecipuis  Luthcranis,  seque  adjungat  paucioribus  et 
obscuriorlbus.  Resp.  :  Vox  sacramenti  a  Pliilippo  in  Locis  et  in  A  poi. 
sumltur  in  signitlcatlone  laxiore.  Verba  Apologia»  sic  habent: 
ordo  de  minlsterio  verbi  iutelligatur,  non  gravatim  vocaverimus  ordT 
nem  sacramentum.  Nam  minlsterluiu  verbi  habet  maudatum  Dei  et 
habet  majjaalflcasj>romlssiones  Rom.  1.  Esa.  55.  Si  orcio  hoc  modo  in- 
telligatur,  ueque  imposTtìonem  manuum  sacramentum  vocare  grava- 
blmur.  Habet  enim  ecclesia  mandatimi  de  constituendi*  mjulstris: 
quod  grafTssImum  esse  nobts  debet,  quod  sclmus,  "Deiini  approbare  mi- 
nisterium  illud  et  adesse  minlsterio'  eie.  (Ex  his  quilibct  intelligit, 
non  tam  de  ritti  ordinatlonis,  quam  de  ipso  verbi  et  sacramentorum 
ministerio,  uec  de  proprlisima  et  specialissima  signlflcatione,  sed  de 
generaliore  quadam  sacramenti  signitlcatlone  Apologiam  agere.  Unde 
statim  additur:)  ,Si  omnes  res  annumerarl  sacramentis  debent,  quae 
habent  mandatimi  Del  et  quibus  sunt  additae  promissiones,  cur  non 
'  •  addimus  orationem  Doni  in  team,  quae  verissime  potest  dici  sacramen- 
tum? Habet  enim  et  maudatum  Dei  et  promissiones  plurima.*.  Pos- 
sunt  lue  numerari  etiam  eleemosynae.  Item  atllictioncs"f  quae  et  ipsae 
sunt  signa,  quibus  addidìt  Deus  promissiones.*  Inde  sic  colligimus: 
sacramenti  nonien  Apologia  eo  modo  accipit,  ut  complectatur  oratio- 
nem, cleeiiiosynas  et  piorum  atflictioncs.  Atqui  sacramenti  nomen,  eo 
modo  acceptuni,  nonduhi  ObtTTtof  proprllssimam  et  specialissimam  slg- 
n'jlcatjonem.  Ergo  4p°j-  non  accipit  sacramenti  nomen  In  proprlls- 
s  Una- et"  specialissima  Mgiììfictttione."  (Confess.  calli.  L.  If7  P.  ITI." 
SrT71flrr.ÌÌ2RÓ 

A  N  T  I  T  II  E  S  I  S. 

Quknstkdtius  :  ,,Antithfsis  :  1 .  l'ontifìcioinn^,  quorum  prlmus  Pe- 


/ 


•f  ih  <   tru*  J^^^j^^  ^jciiLeuanum  uunierum  sacramentorum  N.  T.  determl 
navit,  queìh  postea  Concilium  TrUU  nlinum  sub  anathemate  ad  creden 


Digitized  by  Google 


436 


PART.  m.     CAP.  X. 


dum  proposult  sess.  7.  cau.  1.  ac  hodie  ouiiies  teneut  Pontificii;  unde 
livat^u^  Manua).  1.1.  c.  2.  ti.  39.:  ,Nos  constantcr  docemus  cum  Con- 
cilio Tridentino,  septem  esse  sacramenta  Novae  Legis:  pftptlsmuinj  

coiiftrniationeni,  eucharisiiam,  poeniteiitiaiii,  ordlnem.  ^Xlrt'"mm  nnfj- 
liùJieni,  mAtrfmouiiiia/  .  .  Praeivit  Tridentini*  Eugeniu*  IV.,  B^R".;'Tn>'/V/ 
Commonitorio  ad  Armento*,  sed  sine  anatlicmate.    Jiellarminus  inquit 
1.  2.  de  Sacram.  c.  24.  :  ,Sententia  catholicorum  una  est  ac  >< -ni per  fuit.  * 


septem  esse  sacramenta  proprie  dieta.4  Ubi  observandum,  (fregar,  de  * 
Valentia  T.  4.  disp.  3.  q.  6.  allosque  agnoscere,  septem  sacramenta  e- 
Scripturis  probari  non  posse.  Sed  àrtf,  ypa+w  nullum  agnoscimus  sa-  •^-/-r — 
cramentum.  ,Quod  septem  sint  sacramenta',  ait  Vasquez,  ,patrum 
testimoniis  continuare,  supervacaneum  est,  quia  nullus  de  eorum  nu- 
mero quicquam  spedalini  deflnivit.'  2.  D-  fi'  Cai  irti,  qui  in  Responso 
maledicis  theologorum  Moguntinorum  vindiciis  opposito  §  103.  inquit: 
,Certum  est,  quid  sacrameutum  sit  vel  quid  proprie  sacramentum  con- 
stituat,  et  proinde,  quot  vere  et  proprie  sacramenta  sint,  ex  Script» ra 
non  posse  colligi.1  Et  in  Considerat.  doctrlnac  pontiflciae  juxta  Con- 
dì. Trid.  ad  sess.  7.  §  1.  :%Petlnitus  sacramentorum  numerus  nec  Scrip- 
tum probari  potest,  nec  consensu  veterum.'"  (Loc.  c.  s.  2.  q.  8. 
f.  1041).  sq.) 

b)  Tanquam  sacramen t u ui  init iatbnù. 

c)  fU>l\tfioneQ\  vi  vocis  denotans,  *ive  Mia  immergendo,  sive  asper- 
gendo fìat.  De  Ma  vid.  Matth.  St  16.,  de  h$cMàrci  7,  Lue.  11,  SS., 
libi  Baxrtrt'iòz  i/iqyt/»;»  accessuris  ad  pratìdium  usitatus  memoratili-; 
queiii  constnt  non  mi i 1 1 vis  allusione  aut  aspersione  aquae,  quam  immer- 
sione manuum  in  aquam  etiam  apud  Judneos  peragi  eonsuevisse,  ita  ut 
ministro  affiindente  et  vase  aspersorio  uterentur  et  aliquando  ne  qui- 
dem  locus  esset  immersioni,  tede*  autem  doctrinae  de  sacramento 
baptismi  habetur  Matth.  2S,  Uè.  et  Juh.  3,  J. 

QcKNSTKDTiis:  ,,Accipitur  vox  haec  (baptlsmus)  vel  improprie 
vel  proprie,  fiayruurir  accepta  sumitur  vel  njejapliojlge  vel  BjneCt 
docliice.    Et  qiiìdvm  tjmaphuriCA  usurpatur  1.  pr°  «•"«rAt  «alf»nltRt«»r 

_ué-ù^  jnaitvxto  seti  bJyPjflfiBg  s&ngulnis  Matth.  20,  22.   Marc.  10,  88.  Lue. 

■  oiiìés,  l*i  50-;   2.  prr»  ilmuiru^  B555l  SL  fffUi*tnine  W",  baotinmn  Onr^inL» 

Matth.  3,  12.  Marc.  1,  8.  Lue.  3,  Iti.  Act.  1,5.  11,16.;  3.  VJSLJI&i&zJcz- 
culitta  transitione  israelitarum  ner  mare  ni  bruni  1  Cor.  10,4,  Sun££-^  j  ^ 
dnrìd^  slirnlflcat  ìnfqrmatipiiem  in  doctrina  fldel  Matth.  21,  25. Tiare. 
9^07  Act.  IH,  25.  1  Cor.  10/2.  Voeatur  a  iioiimillis  bautismua  lumini] 
seu  doctrinae.  Proprie  accipitur  voi  generali  ter  prò  quavis  toltone 
Hebr.  9,  10.  Marc.  7,  %.  Lue.  11,38.,  vel  specialiter,  prò  sacramento 
-,  primo  N.  T.  seu  bandiamo  fluminis.  Quae  significano  est  hujus  loci." 
(L.  e.  e.  5.  s.  1.  In.  2.  f.  1080.} 


§  2. 

Causa  effiqfe&s  principaUs  baptismi  est  Christus*  una 
cumb  Patre  et  Spiritu  qui  non  solum,  quae  ad  con- 
stitutionem 11  baptismi  pertinent,  determinavit,  verum 
etiam  ritum  illum  frequentarid  praecepit  atque  effica- 
ceme  reddidit  ad  conferendum  salutarem  fructum. 

a)  Qua  Deu*  et  qua  homo.  Vid.  J/atf/t.  2$,  1S.  19.  20,,  ubi  Chri- 
etus,  baptismum  instituens,  provocat  ad  mì/ra»  è$oo<TÌa»  sibi  in  tempore 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


437 


adeoque  ut  homini  «tatara,  quam  tamen,  ut  Filìus  Dei,  ab  aeterno 
habuit. 

b)  Auctoritateni  enim  et  poten tiara,  qua  ChrÌ9tus  illic  usua  est, 
tribus  personis  coiuuiuneiu  atque  unam  earum  sapien  tiara  et  v. «Imita- 
te m  esse ,  alias  cunstat,  nude  et  Christus  jussit  baptizare  in  nomine, 
velutex  nudo  ri  tu  te,  Pqtga-d^hjlii  et  Spirila*  &njcti,  1.  c.  v.  19.  Confer. 
Joh.  7,  #•>'. ,  ubi  Johannes  Baptista  dì  vi  min  minsionem  sui  ad  baptizan- 
dum  memorat,  et  Lue.  7,  S0.%  ubi,  qui  baptizari  noluerunt,  dicuntur 
conxilium  Dei  xpreviw. 

Kromaykkus  :  „Tt§atiimaM  -i^Hnnis,  fult  sacramentum  N.T.  et 

_,    ìate  ('hiis,frL    'Ek&mis  :  Negati  vani  ex  falsis  prTn 

le  effectu  mortis  Christi  eiT  discrimine  utrlusque  testamenti  tuentur 


'Erfwnr:  Negati  vara  ex  falsis'prlhcipfi 

iti  tuentu 

pontificii,  quibus  opponimus:  1.  quoti  >"  'Wiismo  J'/hftm'i*  omnia  ea. 
girne  in  baptismo  Christi  occurrunt,  contiueantur.    Videamus  «fliunm 

rjncientr.m  pr^nripnJi^n.-  U1:T  I).-iis  i-ruf    ut  rtTi'U.nr  Lue.  3,  2.  :  .Factum 

est  ver  bum  Domini  ad  Joliannem  In  deserto.'  Joh.  1,  8.:  ,Deus  mtsit 
me  ad  baptizandum  aqua.'  Mutth.  21,  25.  baptismus  Johannis  ,e  coelo' 
fuisse  dicitur.  Videamus  mfft.t.rialt.uL  :  Illa  erat  aqua.  Johannes  enim 
baptizavlt  aqua  in  Jordane,  ut  Matth.  3.  Marci.  Lue.  3.  Joh.  1.  Act.  1. 
dicitur,  et  prope  Salem,  ubi  aquarum  suppetebat  copia,  Joh.  3,  22.  Vi- 

deamUl  MaMp  fiMBMtoi  f&PpHCttlOaein  aquae  hftntiynnHnm  in  nn.  c  }ri.y  '  JL  i 
mine  S.  S.  Trinitatis,  nec  Illa  Johannis  baptismo  erit  deneganda.  -  r,  J  »  ya  ' .  A  /- 
Quippe  cui  S.  S.  Trinitatis  manifestano,  cum  Christum  in  Jordane  bap- 
tizaret,  facta  est.  Quorsum  et  formula  sua  Matth.  28,  19.  Christus 
respexisse  videtur.  Videamus  causam  tìngimi,  remissionem  peccato- 
rum,  ime  divinae  declinationcm,  regeneratiouem  ;  nec  Johannis  bap- 
tismo tini»  lue  est  denegandus.  Baptizabat  enim  Johannes  in  deserto, 
praedicans  baptismum  poenitentiae  in  remissionem  peccatorum,  Marc. 
1,4.  Baptismum  suscepturos  Pharisaeos  et  Sadducaeos  his  verbis  Jo- 
hannes alloquitur:  ,Progenies  viperarum,  quis  robis  monstravit,  ut 
fugeretis  a  ventura  ira?'  Matth.  3,  7.  De  baptismo  Johannis,  super 
quo  colloquium  Nicodemus  cum  Christo  instituebat  (ante  passionem 
et  resurrectionem  Christi  colloquium  hoc  fuit  habitum),  Salvator  in- 
quit  Joh.  3,  5.  :  ,Nisi  quis  regeneratus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu,  non 
poterlt  ingredi  regnum  coelorum.'  2.  Si  baptismus  Johannis  non 
fuit  idem  cura  baptismate  Matth.  28,  19.  a  Christo  instltuto,  sequitur, 
Christum  alluna  gusceplssc  baptbimmi.  quam  Ipse  postraodura  institult,  /  **  *** — 1  *  <- 
uec  uiiristum  suo"oaptìsiup  nostrum  saueUflcassc.  3.  Sequerctur,  quod 

J  ;  quo 
bap- 
tismum administraverint  post  aseenslonem  Christi,  quam  prius,  et 
alluni,  quam  quo  fuerunt  ipsi  baptizati."    (Th.  poslt.-pol.  I,  826.  sq.) 

Idkm  :  „Color  obduci  potest  buie  sententiae  :  ...  2.  Quod  Johan- 
nes in  nomine  Patris,  Filii  et  Sp.  S.  baptizasse  nulllbi  legatur.  Sed 
respondemus  distinguendo  Inter  id,  quod  In  Scripturls  extat  t'ilfLSg 
•  juiuuu.  et  quod  extat  *«r«i  rò  rf»ì-  un.    Etiamsl  quoad  totidem  llteras  et  .'//,. 
aplces  nou  legatur  in  Scripturls,  per  bonam  tamen  consequentiam  baut 
diftlculter  ellcltur.   Baptizavit  enim  in  nomine  istius,  a  quo  missus  "      -,  %J  '/  <•  /  . 
fuerat  ad  baptizandum,  nlmirum  veri  Del,  qui  est  unus  in  essentia,  tri- 
ncia in  personis,  ut  se  revelaverat  in  baptismo  Christi  ad  Jordanem,    \  %./  »/ »    v '. ».!..',  - 
voce  Pater,  Xatus  corpore,  1  lumen  ave.    Nec  enim  ceremoniam  hanc 
imi  tu  in  fuisse,  ut  credamus,  facile  adducimur.    3.  Quod  a  JohaQQS,  * 
baDjjzaJl  ab  apostojjs  re  baptizati  fuerb\t.   A^r|li'.  .  .  Respondemus 
autem  ad  hoc  argumeutum  distinguendo  imerverba  Palili  et  JLucae 
hi  starici.    Verba:  ,  His  vero  auditis  baptizati  sunt  in  nomine  Domini 
Jesu',  non  sunLX.ucac_h.lstoricÌ,  sed  Pauli,  quod  particulae  suspenslvae 
£2'  «t      «ibi  respondentes.  probanti   Nec  quaestio  primuro  erat  Paulo 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  X 


de  baptismo,  sed  <je  donis  miraculu^is  Sp.  S..  quae  per  manuura  Impo- 
sttlouem  etiam  acccperunt  postmodum  isti  discipuli.  Cum  autem  Pau- 
lus  secuudo  quacrit:  ,Quo  baptismatc  baptizati  est!»',  ad  verba  Christi 
Act.  I,  5.  respici!  :  ,Johaune»  quidem  baptizavit  aqua,  vos  autem  bap- 
tìzahimini  Spiritu  S.  post  die»  hos  non  multo». '  In  verbis  itaque  hisce 
non  est  opposltlo »  baptisnii  tlnmlnlfr  ut  a  Johanne  fuit  administratus  et 
p~rout  ab  apòstoli»  post  rcsurrcctioncm  Ciurlati  administrabatur,  sed 
inter  baptisuium  Uumliiis  et  tiaiuini»,  quatenu»  hlc  de  donis  miraculosis, 
In  ecclesia  primitiva  super  credente»  effusi»,  accipitur.  Addo,  quod 
bajjUaiuwuJluJuinl»  baptismu»  flamlujs  in  ecclesia  prUniUva  pos^ascen- 
slogeni  Christi  in  cqéìuin  saepiua  comitali»»  fuerit.  Vox  Spiritus  S. 
non  de  persona,  sed  doni»  bis  extraordinarii»  v.  2.  accipitur,  ut  sumìtur 
Job.  7,  31».:  ,Hoc  autem  dieit  de  Spiritu,  quem  accepturi  erant  creden- 
te» in  ipsum;  nondum  enira  erat  Spiritus  S.'  (cum  Seriptura  V.  T. 
piena  fuerit  testimoni!»  de  Sp.  S.),  .quia  Jesu»  nondum  erat  gloriflca- 
tus.«  4.  Quod  Johannes  baptizaverit  aqua,  Chrl»tus  Spiritu  et  igni. 
Matth.  3,  11."    (L.  C  p.  827.  «q.) 

(ìerhardus:  ,,Bellarmiuu»  dissensione»  nostrorum  evincere  cona- 
tur,  quia  Lutberu»  in  disputatione  de  baptismo  legis,  Jobanni»  et  Christi 
statuit,  baptisma  Jobannis  non  esse  sacranientum,  nec  remi ttere  pec- 
cata ac  baptizatos  a  Johanne  iterum  fui»»e  baptizando».  Re»p.  :  Habita 
est  i Ila  disputatio  a.  1520.,  de  ea  igitur accipiendum,  quod  in  praefatione 
Tom.  I.  opp.  Lutheru»  scribit:  .  . .  Meraor  si»,  me  unum  fuisse  ex  illis, 
qui,  ut  Augustiuus  de  »e  scribit,  scribendo  et  doceudo  profecerint.  . 
Quid  Lutheru»  statuerit  de  baptismo  Johaunis,  patet  ex  conclonlbus  de 
paedobaptismo  habitls  Dessaviac  a.  1541."    (Loc.  de  bapt.  §  54.) 

M.  Chkmnitius:  ,, In  omnibus  controversiis  ea,  quae  necessarium 
usum  habet  in  exercitii»  poenitentiae,  fide!  et  pietatis,  discernendasunt 
ab  aliis  disputationibus,  in  quibus  opinionum  diversità»,  vel  etiam  levis 
quaedam  hallucinatio  non  infert  jacturam  tldei  et  saluti.  Ita  de  bap- 
tismo Christi,  quo  nunc  ecclesia  N.  T.  baptizat,  multa,  quorum  neces- 
sariu»  usus  est,  utillter  possunt  dici,  quid  sit,  quae  sit  ejus  efficacia, 
quomodo  rite  dispensetur  et  suscipiatur,  quis  sit  ejus  per  totani  bapti- 
zati homini»  vi  tatti  usus  etc.  Disputatio  vero  de  Johann!»  baptismo 
non  aeque  est  necessaria;  nemo  enim  nunc  vel  baptizatur,  vel  baptiza- 
tus  est  Johaunis  baptismo;  sed  tantum  quaestio  est  de  ceremonia  tem- 
pori» jam  dudum  praeteriti  et  quidem  exigui.  Johanne  enim  in  vincula 
conjecto,  baptismu»  ejus  desiit.  Detcntum  autem  fuisse  In  carcere 
ultra  iutegrum  annum,  serie»  historiae  evangelicae  non  obscure  lndicat. 
Ergo  non  per  totuni  sesquiaiinum  duravit  baptismus  Johannis.  Non 
igitur  anathemate  statini  jugu laudi  erant,  qui  de  hac  quaestione,  col- 
tati» Scripturae  seutentiis,  paulo  aliter,  quam  vetere»  quidam,  disputant, 
si  id  flat  salva  veritate  doctrinae  de  poenitentia,  tide  et  pietate.** 
(Exam.  Concil.  Trid.  De  baptismo.  Ed.  Cenev.  f.  230.) 

Calovujs:  , .Quamquam  ob  dlssensum  in  hac  quaestione  (de  bap- 
tismo Johannis)  haeratcos  notain  inureudam  vel  anathema  vibrandum 
._•>><•  iiiLyjii)!;  een^eainu»,  quuui  ea  quaestio  salutem  hodie  non  attineat, 
minime  famcii  libera  rellnqueuda  opiulo  et  in  utraraquc  partem  discep- 
tatio,  ubi  habetur  ipslus  Sp.  S.  deelsio."    (System.  Tom.  [,  958.) 

ANTITHESIS. 

QuKxsTEOTius  :  ,,Antithei<i8  :  1.  Qifomudavi  j.a(ruìiit  ut  4/lttMlfti 
et  aliorum,  cxistimantium,  Johannis  baptismum  alluni  fuhse  a  Christi 
baptismo,  atque  ita  baptizasse  Johannem  |n  aqua  poenitentiae  in  remls- 
sioncm  peceatorum,  ut  ab  co  baptizati»  in  spe  fcmTttercntur  peccata, 
teipjia_vero  in  Dei  sacramento  id  fleret;  Ita  August.  iTò.  c.  Donatista^ 
c.  10.  2.  Pij ni ifìei{t rìl"h  » t. a t n e 1 1 1 i 1 1 r n T  ,bapti»raom  Johann!»  non  fuisse 
idem  sacramentimi  cum  baptismo  Christi4  ;  Ita  Bellarmino  1. 1.  de  bap- 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTIs"MO 


439 


tismo  c.  1!».;  fuisse  tantum  praeparationem  ad  baptismum  Christi  ac 
proinde  Illos  fuisse  necessario  ab  apostolls  baptizandos,  qui  a  Johanne 
baptizati.  Itero,  baptitmium  Joliamiis  non  habuisse  candenti  viro  et 
eftlcaelam  curo  baptismo  Christi  ;  baptismum  JohamiisjjttpoemtentiajB,  ,  // 
Christi  autem  \i\  remisslonein  peccatorum  exhlbitum  esse.  Ita  Condì.  /V~ 
Tridrnt.  sess.  7.  de  buptisroo  can.  1.:  ,Si  quis  dixerit,  baptismum  Jo- 
hannis imbuisse  eatidem  vim  curo  baptismo  Christi,  anatheraa  ili.1  .  . 
3.  Sttcinianorum,  contendentium,  diversum  fuisse  baptismum  Johannis 
a  baptismo  Christi  seu  apostolorum  :  1.)  ratioue  principi!,  quia  Johan- 
nes baptizarit  e  peculiari  mandato,  apostoli  non  ltem;  2.)  ratlone  ob- 
jecti,  quia  Johannis  baptisrnus  pertinuerlt  ad  Judaeos,  ('liristi  vero 
etiam  ad  gentes;  Volkelius  1.  3.  de  Y.  R.  c.  8.  p.  49.;  3.)  rationc  ad- 
juncti,  se.  necessitati  baptismi,  quod  non  omnes  e  populo  Israelitico, 
qui  Johannem  audlerunt,  baptizari  opus  habuerint,  sed  solum,  qui 
pocnitentia  et  remissione  peccatorum  indigucrimt:  Socinus  de  baptism.  .  . 
p.  230.;  4.)  ratione  tlnis,  quod  Johannes  baptizarit,  ut  in  studio  pie- 
tatis  homines  contineantur  per  baptismum;  Volkelius  I.  c.  c.  9.  p.  63. ;  /  / 
ó.)  ratlone  formae,  quod  Johannis  baptisrnus  tantum  fuerit  professlo 
poenitentiae,  apostolorum  vero  professio  tìdei,  adeoque  a  Johanne  bap- 
tizati tantum,  qui  nondum  crediderunt  in  Christum  ;  Socinus  1.  c.  c.  64.  ; 
6.)  ratione  auctoritatis  et  formulae  In  baptismo  adhibitae,  quod  Johan- 
nis baptisrnus  non  fuerit  administratus  in  nomine  Christi;  sic  autem 
administrarunt  baptismum  apostoli;  Socinus  1.  c.  p.  72.  ;  7.)  ratione 
efficacia»',  quod  non  suffeeerlt  baptisrnus  Johannis,  adeoque  nin.ìnzrtau^ 
opus  habuerint  baptizati  a  Johanne;  8.)  denique  ratione  duratlonis, 
quod  Johannis  baptisrnus  abrogati!*  sit,  postquam  Christus  in  coelum 
assumtus  est.  .  .  4.  Qnufundam  Ctilriniiinorum.  ut  Zinni/Hj,  qui  llb. 
de  vera  et  falsa  R.  cap.  de  Baptism.  baptismum  JohaimTs  vocat  elemen- 
tari solum  aqua  constantcìn,  quo  se  signarint,  ut  inter  poenltentes 
censerentur,  qui  vitam  et  mores  erant  emendaturi."  (L.  c.  a.  2.  q.  8. 
f.  1108.  sq.) 

c)  Et  sic  baptismi,  giioaj  uperiem  actus  spoetati,  causa  est.  Vid., 
quae  de  materia  et  forma  baptismi  mox  dieentur. 

d)  Ita  considerati  tur.   tainjuam   cajisae  baptismi    quoad_  zrer- 

flflùfla  acim. 

ANTITHESI8.    $K  f%       fM  /»-  . 

Qt'KNSTKDTius:  „Antithesi«  :  1.  AnniniunuruM.  qui  atfirmant, 
,doctrinam  de  baptismo  non,  e_sse  necessariaiii,  nec  "teneri  nos,  ex  vi 
alicujus  mandati  Dei  baptizare',  in  Apologia  sua  p.  247.  248.  2.  Sati- 
nici narum,  contendentium  1.)  baptismum  ab  apostolls  citra  Christi  in- 
stitutiouem  et  mandatum  libere  usurpatimi  esse;  2.)  baptismum  aquae 
non  esse  omnibus  in  perpetuuro,  qui  christianl  esse  velini,  peraeque 
praeceptum.'  Ita  Socinus  praef.  llb.  de  baptismo  f.  4.  :  , linde  constare 
vfdetur',  Inqult,  , baptismi  illius  minlsterium  lpsis  apostolls  a  Christo 
non  fuisse  lujunctum';  ibid.  c.  2.  p.  14.  T.  1.  Op.  f.  712.  Hocque  per 
totum  librum  ostendere  conatur,  baptismum  rem  indlfferentern  esse  ita, 
ut  unicuique  liberuin  sit  relinquendum,  an  aquae  baptismum  accipere, 
num  vero  ab  eo  abstinere  velit;  f.  752.  T.  1.  Op.  alt:  , apostolo»  vi 
mandati  divini  ad  baptizandum  impulsos,  nlhll  piane  constat.  Proba- 
billus  est,  eos  Johannis  imltandi  studio  incTta'tos  baplizasTie,  Christo 
prò  sua  saplentia  consentiente,  in  re  praesertini  indifferente.'  Idem 
Suàuu»  Kp.  3.  ad  Radecc.  f.  128.  T.  1.  Op.  f.  384.:~7Nòs,  baptismum 
itqiiag  rem  lnd|fferiq^einesset  statuimus.'  Idem  docet  Volkelius  L.  3. 
de  Ter.  Rellg.  c.  9.  i.  53.  ;  et  1.4.  f .  670.  alt  :  ,Non  constat,  baptismum 
aquae  a  Christo  instimi  uni.  .  .  Krrorest,  Christumjnstltuisse,  ut  bap- 
tisrnus aquae  Inter  gentes  vulgetur  et  usurpetur  per  apostolo».*  Sen- 


Digitized  by  Google 


440 


PARI.  ni.    CAP.  X. 


tentia  ergo  Socinlanorum  est  :  .baptismum  aquae  non  esse  aChriitn  in» 

Ht.init.nm  ae  omnibus  in  perpetuum  mandatimi.'  "    (L.  c.  ».  2.  q.  2. 
f.  1111.)  2- 

e  )  De  quo  plura,  cum  de  fine  et  etfectu  baptisnii  agendum 
erit,  videhimus.    Vid.  interim  Mare.  IH.  16. 

§  3. 

Causa  impulsiva  interna  est  bonjtas'  divina:  erjema 
est  meritimi b  mediatoris  Christi. 

a)  Ita  Paul U8  ad  TU.  5.  fornitati  et  amori  erga  hvrnine*  oc  mise- 
ricordiae  Servatoti*  notiti  Dei  adseriliit,  quod  per  lavacrum  regenerationis 
et  renovationi*  Spititu*  Saneti  nalvamur. 

b)  Pro  ut  Christus  dicitur  tradidi**e  *e  prò  ecclesia,  ut  Ulani  «anetifi- 
caret,  mundam  lavacro  aquae  per  verfmm,  adeoque  tradendo  se  in  mor- 
tem  meruisse,  ut  homines  mundarentur  lavacro  baptisnii,  Eph.  ó,  26. 
Confer,  quae  flixiraus  de  Sacrameli  tu  in  genere,  cap.  VII.  S  6. 

8  4. 

Causa  efficiens ^j^m^^ìniicipalis  ■  ordinarie  est  mini- 
sterb  ecclesiae;  extraordinarie  in  casu  necessitatisc  etiam 
laicus  autd  femina. 

a)  Bive  quae  baptismum  auctoritate  aliena,  tanquam  superioris, 
et  juxta  institutionem  ejus  in  usu  constituit  et  hominibus  applicat. 

h)  Vid.  Mnitli.  &V,  w.,  ubi  Christus  apostolos  ut  ministre*  eccle- 
siae alloquitur.  Et  constat,  Johannem  Baptistam  misfionis  suae  ut 
ministri  mentionem  fecisse  .foh.  1,  -13.  Adde  1  Cor.  4,  1.  Christus 
autem  ipse  ahetinuit  a  munere  baptizandi.    Vid.  Joh.  4,  / 

c)  Quando  videlicet  homini,  pruesertirn  infanti  imbccilliori,  defi- 
ciente ordinario  ministro  ecclesiae,  absque  baptismo  moriendum  esse 
apparet,  satius  est,  ut  alius  euni  baptizet,  quam  ut  medium  regenera- 
tionis  et  salutis  tam  necessarium  (juxta  Joh.  St  •'».)  non  sine  periculo 
oniittatur,  praesertim  quod,  qui  udministrat  baptismum,  non  largii ur 
ei  efficaciam,  sed  tantum  in  usu  constituit  medium,  quod  Deo  eoncur- 
rente  est  etficax,  ministra  ecclesiae  autem  perni  Mari  ter  demandatimi 
est,  eòru^th:  causa. 

d)  Nempe  hactenus  aequipollent  vir  laicus  et  femina.  Et  cum 
Vet.  Testam.  circumcisio  per  feminas  administranda  fuerit  potius, 
quam  ut  prorsus  omitteretur  (  vid.  cap.  IX.  S  4.  ),  certuni  est.  non  mi- 
nus  in  N.  T.  quoad  baptismum  idem  licere. 

(tEkhardus:   ,,Quod  ad  quaestionem  de  haertticorum  baptismo 
attinet,  certls  quibusdam  distinctionibus  ejus  decisio  innititor.  1.  Qui- 
dam haereticl  substanlialia  baptùmi  irapuj£nant,  utpote  qui  loco  aquae 
aliud  quippiam  usurpant,  vel  mysterium  trinitalis  praefractejrt 
negant,  lieo  in  Patria,  Filli  ac  Spi  rituVS&tìèfT  nomine  bapTIsmiim  ad  mi- 


Digit  iz  ed  by  Google 


DE  BAPITSMO 


441 


nlstrain  Quidam  vero,  quamvis  alias  doctrìnac  codesti»  partes  fer- 
mento suo  corrumpant,  tamun  de  xubstantia  hujus  sacramenti  recte 
sentiuut  et  In  substantlallbus  divinam  institutionem  sequuntur.  Quod 
ad  haereticos  priori*  classh  attinet,  illorum  baptismus  non  est  verus  et 
emeax  censendus,  ldeoque  baptizati  ab  Ulte,  si  ad  vcrae  ecclesiae  pre- 
mium coufugiaut,  numi n< i  baptizaudi  sunt,  cuin  veruni  baptismum  non- 
dum  acceperint.  .  .  Quod  de  baptismo  ab  haeretlco,  qui  mysterium 
S.  S.  Trinitati*  directe  negat,  collato  diximus,  ite  rum  cum  quadam 
distinctione  acclpiendum.  Vel  enim  aolu*  minister  haeresi  Illa  iufectus 
est,  vel  una  cum  eo  etiam  ecclesia  illa,  cujus  ent  minister.  Quod  si  hae- 
resis  substantialera  aliquam  baptismi  partem  impugnane  totam  aliquam 
eccleslam  occupavit,  negamus,  verum  esse  baptismum,  quia  ab  ejus- 
modi  baeretico  in  tali  ecclesia  administratur,  cum  detinitio  baptismi 
fili  non  conveiiiat.  Si  vero  minister  ecclesiae  priratim  et  occulte  hae- 
resin  lustltutioul  et  verltatl  baptismi  contrariam  foveat,  ecclesia  aperte 
diversum  Mntlente,  statuimus,  verum  ibi  conferri  baptismum.  Sacra- 
menta enim  sunt  bona  ecclesiae,  ideo  occultus  ministri  error  baptismi 
interritati  nlbil  detrahit,  modo  substantialia  ejusdem  observet  nec  in 
externo  elemento  vel  verbo  quicquam  mutet.  Tale  quid  patrum  no- 
strorum  memoria  Heidelbergae  In  Palatinatu  contiglt;  ibi  enim  Adamus 
Neuneru*,  pastor  ecclesiae  ad  S.S.  primarius,  aliquot  annis  privatim 
haereslu  Arianam  fovit,  qui  Constantinopolln  tandem  profugiens  abju- 
rata  religione  ebristiana  clrcumclsione  suscepta  Mabomethismo  nomen 
dedit.  Osiand.  cent.  1G.  Hlst.  Eccles.  1.  2.  c.  22.  Nec  tamen  baptis- 
mus pronuuciatus  est  vel  etlam  pronuuciarl  debuit  irritus,  quem  eccle- 
siae in  boc  articulo  recte  sentientis  nomine  administravit."  (L.  c. 
§  25.  20.) 

P.  Tarnovius:  „Quacritur,  au  baereticl  verum  baptismum  adml- 
nistrent?  Respondeo  per  distinctionem  duplicem:  unam  haereseos, 
alteram  subjecti,  in  quo  baeret.  Haeresis  enim  alia  impingit  in  sub- 
stautialia  baptismi,  ut  Antitrinitariornm,  Arianorum,  Photinlanorum, 
Macedonianorum,  Manicliaeomm,  Valeutiulanorum  et  siinllium  abne- 
gantium  et  blasphemantiura  trinitatem,  in  cujus  nomine  dandus  est 
baptismus.  Alla  flnein  et  effectuin  baptismi,  ut  Calvlnlanorum,  alia 
praeter  bunc  de  fine  et  effectu  baptismi  errorera  ejusdem  ceremonlls 
bumanas  traditiones  adjungit,  ut  Pontitlcioruro.  Ex  bis  posteriore», 
quia  verum  baptismum  in  substantlallbus  non  mutant,  legitime  bapti- 
zarc  possunt;  priores  vero  tum  demum,  si  error  et  baeresis  priratim, 
occulte  a  ministro  tantum  aut  paucis  foveatur;  quod  si  palavi  et  public*. 
grassetur  et  totam  ecciesiam  oecupet,  nequaquam  verum  et  legitimum 
baptismum  ejus  minister  administrare  potest.  Arguraeutum,  quo  haec 
sententia  nostra  nititur,  est  tale  :  qualis  est  Ode»  ecclesiae  de  hujus 
artlculi  substantialibus,  talis  quoque  est  baptismus,  ut  patet  ex  insti- 
tutione  Matth.  28,  1!».  et  ex  Bacilli  epistola  78.  tSn,  iuquit,  tyiàc  ,i«:rr/- 
Zra&ai  uìv,   l'.tc  irupùxi  iniitv   martini'  órt   f.'jf  ìiaUTtCófitva'  Angn+riv 

Kimoni  Ktiut  v,  xartjtn,  uni  v'un;  *aì  àyuiv  Kvivua.  At  fides  eccleslarum 
baereticarum  illarum,  de  quibus  dictum,  non  est  in  substantialibus  vera. 
Ergo  nec  baptismus.  Eadem  argumentatio  valet  in  contrarium  de  ec- 
clesia ortbodoxa  et  ministro  baeretico.  Baptismus  enim  bonum  est 
ecclesiae,  non  ministri.  Hic  igitur,  quautumvis  intldelis  et  baeretlcus, 
dat,  quod  est  orthodoxae  matris  ecclesiae  publlcum  et  commune,  non 
quod  suum  est  privata  in  et  slngulare."  (De  minlstrorum  verbi  officio 
dlsput.  2.  th.  11.  Vid.  Dedekenni  thesaur.  etc.  Il,  f.  29.) 

Balduim'8:  ,,Quod  si  maxime  usitataverha  institutionls  retinent, 
non  tamen  sonu»  verborum  attendendus  esset,  cum  nullam  UH»  tribuamu* 
vim  magicam,  sed  verus  ille  sensus,  quem  C'hristus  in  institutione  bap- 
tismi intendit.  In  coetibus  ergo  Arianorum,  convelleutibus  articulum 
de  triniUte,  non  est  verus  baptismus  ;  ideo  prò  non  baptizatis  habcndl 
sunt,  qui  apud  ilio»  baptismum  acceperunt.  Uude  Damasceuus  scriblt 
I.  4.  orth.  fld.  c.  6.  :  ,Quicunque  non  lu  sacrosanctam  trinitatem  hapti- 


44*^  i'ART.  III.     CAP.  X. 


zati  sunl,  illo.s  oportet  rebaptizari',  earaque  ob  causam  PaulianUtae 
olim  rebaptizabantur,  quia  in  coetibus  Samosatenianorum,  ncgautium 
articulum  de  trinitate,  baptizati  erant,  qua  de  re  canon  extat  in  Concil. 
Nic,  in  ordine  decimila  nonus,  et  in  Concil.  Arelanensi  in  ordine  octa- 
vus."    (Tract.  de  cas.  consc.  p.  200.  sq.) 

Dkylin<jius:  „Homo,  qui  minimum  professione  externa  et  pu- 
blica  Lutheranus  est  et  ministri  Lutherani  personam  sustinet,  non  dat 
suura,  sed  Dei  et  ecclesiae  baptismum.  Et  ejus  baptizatio  non  prò  ac- 
tione  ministri  privata,  sed  prò  actu  ecclesiae  publico  habetur.  Aliter 
se  res  habet  cum  eo,  qui  baptismum  suseepit  in  coetu  Arianorum  aut 
Photiniannrum  aut  Sabellianorum  similiumquc,  qui  inysterium  trinita- 
tis  couvellunt.  Quamvis  enim  formulam  a  senatore  praescriptam  usur- 
pent  et  infantem  in  nomine  Patria,  et  Fitti,  et  Spiritus  8.  adhibita  aqua 
baptizent  ;  tamen  ex  propria  .ma  mente  et  suae  ecclesiae  nomine  ac  publica 
doctrinae  professione  substantialem  sacramenti  partem  corrumpunt  et 
evertunt.  Nam  Arii  sectator  tres  agnoscit  trini  tatis  persona»,  essentia 
inter  se  diversas  ac  inaequales.  Homo  Sabellianus  perPatrera,  Filium 
et  Spiritum  S.  non  tot  persouas,  sed  tria  dumtaxat  unius  personae  no- 
mina ititeli  igit.  Sic,  si  Sociuianus  ad  nostrani  ecclesiam  veniat,  ora- 
nino  sacro  fonte  ablucndus  est,  etsi  apud  suos  adhibita  consueta  for- 
mula jam  baptismum  acceplt.  Afflrraat  quippe  Horubeeklus  in  Appa- 
ratu  ad  controversias  Socinianas  f.  78.,  hos  sectarios  in  Transylvania 
principis  jussu  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  S.  suum  baptismum 
admlnistrassc.  Verura  non  sufficit  verborum  institutiouis  recitatio, 
sed  requiritur,  ut  id  fiat  in  ecclesia  orthodoxa,  ad  quain  Christus  sua 
benetlcia  alligavit,  Matth.  16,  18.  19.  Socinianorum  autem  secta  non 
est  ecclesia  veni.  Et  quemadmodum  nobiscum  non  unum  Domiuum 
et  unam  fidem  habent,  ita  nec  unum  baptismum,  Eph.  4,  4.  Nec  Soci- 
niani  veri  sunt  christiani,  quia  mysterium  trinitatis,  nec  non  Christi 
divinitatem  et  satisfactionem  negant  atque  impugnant."  (Institut. 
prud.  past.  Ed.  3.  p.  347.  sq.) 

Gkkhakdus:  „Q.:  An  quis  seipsum  baptizare  debeat?  .  .  .  Cate- 
chumenum  in  casu  extremae  necessitatis  seipsum  baptizare  posse,  in 
medio  relinquimus.  Q.  2.  :  An  baptismus  administratus  ab  eo,  qui 
ipse  non  est  baptizatus,  ratus  slt  habcndus?  (iregorius  II.,  pout.  rom., 
i r ri t imi  rimi  pronuntiat  cap.  ,Quos  a  paganis'  dist.  4.  de  consecrat. 
Nicolaus  I.  ratura  illum  habet  in  reseripto,  quod  legitur  inter  decreta 
toni.  3.  concil.  Idem  statuit  Thomas  part.  3.  q.  67.  art.  5.  Augustiuus 
lib.  7.  de  bapt.  c.  53.  et  lib.  2.  contra  ep.  Paraien.  e.  13.  in  dubio  relin- 
quit.  Pro  allirmaute  quaestionis  parte  proferimus  haec  argumeuta: . .  . 
4.  Sicut  verbum  ab  eo,  qui  uondum  regenenitus  et  vere  couversqs  est, 
praedicatum  in  aliis  per  Sp.  8.  gratiam  et  operationem  est  eflìcax:  ita 
baptismus  a  non  baptizato  collatus  judicaudus  est  efflcax  et  ratus." 
(L.  c.  §§  «Hi.  «7.) 

ANTITHE8IS. 

Quknstkdtits  :  „Antithesis  :  1.  Marcionis.  qui  mulieribus  ctiam 
extra  casum  necessitatis  et  quidcm  in  publkis  coetibus  baptizare  per- 
misit;  ita  Eplphanius  haeres.  42.  de  Marcione  scribit:  .Permlttcre  eum 
mulieribus,  ut  baptizent4 ;  cf.  eundem  haeres.  71).  Collvrid!**?.  fìucinia- 
nofuìn.  ut  Volkelii  c.  Smiglecium  p.  19.,  statuentium,  baptisnmm  UJ1U.O- 
vis  administrari  posse  etiam  extra  casum  necessitatis.  3.  {inaban^t^. 
rum,  qui,  omues  promiscue  christianos,  nullo  habitu  respcctu,  an_siut 
ministri  ecclesiae  necne,  ordinarie  jjaptismum  admiuistrare  posse, 
contendunt.  4.  r^yu^Morum,  qui  contendunt,  ^^y^^y^^jj^j^yjiiuiiji^, 
'm  bay^a^c  ncce?M|7ioJcglUiri.  et  O^jisinum  mrusiiM7T7^M?un>a 
privata  persona  adinìiSIstratuin  slinpliciter  improbant.  Sic  S]nfmn,im  1.  4. 
Instit  c.  16.  §  20.  inquit;  ,Est  pars  ecclesiastici  ministeri!,  tam  hujas 
(baptismi),  quatn  coenae  dispensatio;  neque  enim  aut  mulieribus  aut 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


443 


nominibus  quibuslibet  raandavit  Christus,  ut  baptizarent,  sed  quos 

apostolo*  constitucrat,  iis  raautlatuin  hoc  dedit.'    Ibid.  §.  22.  et  1.  2. 

def.  c.  Westpb.  alt  :  .gallila  tt.vm.  tHUtU^!UlUfl3ui^ .UUiitUi-.ttaujB  il 
IpnlltTi;  mlniinistrnri' •  Ep.  27*.  32»;.  baptismum  feminarum  vocat  .pu- 
tì dam  ni  uusterli  prof  auajjo  no  m  ' .  Theod.  He  za  Ep.  \2.  appellat  ,pseudo- 
Tmptisinmu',  et  P.  2.  qq.  Qu.  131).  .fabulam'.  Qu.  144.  satanae  oaptìs- 
uium  muUejris  baptisuio  in  casu  necejssitatis  administrato  praefert.  .  . 
Althu/inn  in  Syllab.  Controv.  p.  201.:  ,baptisini  administratio',  iuquit, 
,inuliiM  i'biiH  uullo  jure,  quaccuuquc  etiam  ingruat  necessita*,  pennitti 
potest.4  Et  ib.  p.  2B3.  :  ,mulìcres  baptismum  necessitatis  et  festina- 
tionls,  .Tacbtaufe,  adininistrautcs  et  involant  in  ministerium  ecclesia- 
stteum,  quia  non  vocale  baptizant,  et  rei  externae  salutem  aeternam 
afflngunt,  quia  actuin  de  infante  putant,  si  aquae  baptismum  mora 
praevenlat,  ignorantes,  salutem  infantum  ab  electionis  foederisque 
gratta  pendere.»  Cliamler.  1.  5.  de  bapt.  c.  14.  n.  8.  p.  137.  ait:  ,Nos 
diclmus,  baptismi  conferendi  pene»  eos  duntaxat  jus  esse,  qui  publicum 
munus  geruut  in  ecclesia.  Itaque  coltati  a  quocuuque,  cujus  praetcr 
privatam  nulla  persona  sit,  nullam  vini  esse,  id  est,  sacramentum  nul- 
lum  esse,  sed  t,Hrm.r»tri»im  bldit!<,'1tlq""m,  nullo  modo  tolerandam  In 
ecclesia.*  "    (L.  c.  tp.  2.  q.  4^1116.  sq.) 

$  5. 

Material^*  baptismi  estb  agita  vera0  et  naturalis.  et 
actus*  abluendi,  qui  rei*  immergendo  rei*  aspergendo, 
semel  aut  tribus  vicibus*  fieri  potest.h 

a)  Quod  commune  est  huic  sacramento  et  aetionibus  aliis  non 
saeramentalibus. 

b)  Velut  elemeiituiìL  aut  re*  terremi  cor]x>rea  et  sensibili»,  circa 
quatn  aetio  aliqua  directe  ocrupatur  oamque  tractat.  Est  autem  aqua 
ad  baptismum  a  Cbristo  ipso  determinata  Joh.  3,  J.,  ubi  certuni  est, 
Nieodenium  de  baptismo  aquae,  per  Jolmnnem  jam  tunc  introducto, 
solicitum.  a  C'bristo  rectius  inforinatum  fuisse.  Sed  et  apostoli,  aqua 
baptizantes.  institutionem  ('liristi  se  sequi,  non  obscure  testati  fuerunt. 
Vid.  .Icr.  10,  47.  et  conf.  Mattli.  .'.v,  l'J.   Ari.  ,V,  3>>.  m. 

HOLLAZIUS :  „Cau8a,  cur  Deus  sacramento  baptismi  aquam  destl-l 
naverit,  verbo  Dei  scripto  revelata  non  est.    Certuni  tamen  est:\ 
a.  Quod  aqua  sit  medium  -<■>; v.h.h^  omnibus  nationibus  obvium.  Ubl- 
vis  Pentium  tantum  datur  aquae,  quantum  baptismo  Bufflcit.   b.  Quod 
nnllum  sit  elarius  syinbolujn  Spiritus  S.  et  t;tllraciae  baptismi.  quam 
aqua.    Dt  us  PaLer  est  fou>,  fontis  os  r"TTTn>        tluvius  crystalliou^ex 
utroque  prortuens  est  Spiritus  S.   Aqua  t  inundat  corpus;  baptiamus, 
vebicufum  Spiritus  S.,  purgat  auiinam.    Aqua  recreat  siUeutem,  vlvl- 
flcat  plantas  micci  da  s  arboresque.  foeeundat;  baptisinus  in  memoriam 
revocatila  sedat  >itim  animae,  quam  tristem  vivitleat,  et  fructus  uoe ni-  . 
tentiae  parit.    Aqim  n  frigerat:  baptjsnjus  praestat  refjrjgerium  coutra  | 
concupis^ejjtiae  ardorem."    (L.  c.  p.  1084.  sq.) 

e)  Non  liquor  alius,  aut  res  alia  ulla,  ne  niutetur  xubstantìa  bap- 
tismi. Qualù  autem  sit  aqua,  v.  gr.  fluviali»  aut  fontana,  frigida  aut 
tepida,  nihil  refert,  quia  Christus  de  eo  nihil  detcrminavit. 

Dkylixgii  s:  ,,Nec  refert,  utrum  agua  baptismatts  ex  fontu»-fluvio, 
mari  aut  stagno  bausta,  an  pluviatiltsT  ToTUlenta,  calida,  frigida  aut 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     PAP.  X 


tepida  sit,  quia  ea  de  re  in  Scriptum  s.  nlbtl  legitur  defluitimi.  Suffi- 
cit, si  aqua  adhibcatur  vera  et  uaturali.s_et  pura,  quae  vim  baptisml  pu- 
rificatiteli! repraeseutet.  Qui  aliuiu  liquorctn  in  ejus  locum  substltuere, 
et  e.  g.  aquam  medicatala  et  muscatam  aut  rosaccam,  quae  stoliditas 
proceribus  et  ditioribus  ex  staiti  nuununquani  in  mentem  venlt,  adhl- 
bere,  vel  vino,  lacte  aut  cerevisla,  sub  necessitati»  praetextu,  uti  vo- 
lunt,  com  monomi  l  sunt,  sacrametitum  hac  ratione  corrumpl,  quia  vera 
aqua  requiritur  ad  substantiam  baptisml,  qui  est  ,lavacruiu  aquao  in 
verbo4,  Epb.  5,  26.  Job.  3,  5.  Vct.  8,  36.  et  10,  4'J.  Hiuc  quum  ccrtus 
quidem  adolescens  Hebraeus  ter  effusa  super  caput  ejus  arena,  quo- 
niam  aqua  In  solitudine  deerat,  olira  baptlzatus  esset,  Dlonyslus,  epi- 
scopio Ascalonensis,  reetlssime  judicavlt,  eum  denuo  baptizanduin  esse. 
Continuo  Igitur  eum  ad  Jordanem  misit  et  baptizarl  illic  jussit.  .  .  VI- 
demus  igitur,  veteres  ejusmodi  baptisrautn  tanquam  illegltiiiiura  Irapro- 
basse,  quia  aquam  non  habebat.  Equidcm  in  jurls  canonici  collectlo- 
nlbus  exstat  decretum  sub  Siricii  papae  nomiue,  in  batic  sententiam  : 
.Presbytero,  qui  in  vino  baptizet  ex  necessitata,  ut  aeger  non  perieilte- 
tur,  prò  tali  re  uullam  culpam  adscribi'  posse.  Verum  Antonius 
Augustinus  de  Rmendat.  (iratiani  p.  200.  et  Stepb.  Baluzius  iu  notis 
p.  431.  observarunt,  non  esse  boe  decretum  Sirici!,  sed  Stephani  II., 
qui  oc  lavo  demum  saeculo  medio  vixlt.  Vid.  .Io.  Harduini  Diss.  de  bap- 
tismo  in  vino,  quae  Inter  Opera  ejus  Selecta  extat  f.  223.  Primitiva 
ecclesia,  sine  aqua  valide  baptizarl  posse,  eonstanter  negavit.  Xegat 
et  ecclesia  nostra  evangelica,  sine  aqua  vera  baptismum  recte  conferri 
posse.  Sub  emendatae  religionis  initiiim  Kabiae  ad  Salam  in  Thurin- 
?ia  olim  evenit,  ut  obstetrix  aliqua  infautes  quosdam  inflrraiores  ibi  et 
in  vicinia  sub  necessitatis  praetextu  absque  aqua  baptizaret,  verbi» 
solum  pronunciatisi  ,Ego  te  baptizo  in  nomine  Patris,  Filli  et  Spiri- 
tus  S.'  B.  Lutherus  et  Bugenhaglus,  boc  de  casu  consulti,  responderunt 
d.  26.  Mart.  1542.:  ,feminam  haereseos  suspectam  esse,  quae  superlo- 
ribus  annis  ils  in  locis  grassata  fuerlt.  Sperni  et  corrumpi  aperte  bap- 
tismum,  qui  sine  aqua  Aeri  noti  possit,  ncque  sufficere,  quod  anus  Illa 
dicat:  se  verbo  Dei  baptizare.  Verbum  enlm  Dei  non  sufflcere,  sed 
simul  aquam  in  sacramento  ilio  adesse  debere.'  Videatur  illustri» 
Seckendorflli  Historia  Luteranismi  ad  illuni  anuum,  I.  8.  sect.  25. 
num.  101.  f.  m.  416.,  qui  ex  Bugenhaglo  narrat,  quosdam  in  Holsatia 
etiam  docuisse,  baptismum  sine  aqua  fieri  posse.  Neuter  tolerare  vo- 
luit  abusum  et  uterque,  tam  Lutberus  quam  Bugenhagius,  contendit, 
infautes  istiusmodl  denuo  et  legitime  baptizandos  esse.  Miror  igitur, 
scholasticos  apud  Jo.  (ìerbardum  in  loco  de  baptismo  $  72.  lixivium  vel 
alium  liquorcm  substituisse  et  Tbeod.  Bezam  Epist.  2.  voi.  3.  Tractat. 
theolog.  p.  196.  geribere  potuisse:  ,Ego  quovis  alio  liquore  non  roinus 
ritc,  quam  aqua,  baptizaritn.4  Non  magis  enira  baptismum  licet  fingere 
sine  aqua,  quam  sacram  coenam  sine  pane  et  vino.  Sublata  quippe 
parte  essentiali,  non  potest  salva  manere  essentia  totius.  De  reliquo, 
si  aquae  naturali  nonnibil  alieni  liquoris,  e.  g.  oleum  vel  chrlsma,  forte 
affusum  fuerit,  integritatl  taraen  baptisml  nlhll  decedit.44  (Instltut. 
prud.  pastoral.  p.  338.  sqq.) 

Hoi.lazius:  ,, Materia  terrestri.1*  est  aqua  uaturalis,  pura.  .  .  Per 
aquam  puram  raixta,  iutosa  et  facculenta,  qualis  est  lixivium,  jusculum 
cum  partibus  panis  et  carnis  mixtum,  aqua  salsa,  similisquc  excluditur. 
Purità*  autern  non  intelligitur  exacta  et  <tmnimoda,  cui  nibil  alieni  ele- 
menti adhaereat,  sed  intelligitur  puritas  communi*  sive  naturali*. 44 
(Exam.  th.  P.  III.  s.  2.  c.  4.  q.  7.  p.  1084.) 

Obrhardus:  t,Bellarminu9  lib.  1.  de  baptismo  c.  2.  Lutherum  gra- 
vi ter  accusat,  quod  in  colloquiis  convivallbus,  interrogatus,  num  de- 
fidente  aqua  liceat  baptizare  in  lacte  vel  cercvisia,  primura  quidem 
responderit,  ,id  divino  judicio  comraittendum4,  deinde  vero  subjun- 
xerit:  ,Quicquid  balnel  nomine  appcllari  potest,  illud  esse  aquam  ad 
baptizandum,  sive  sit  vimini,  sive  lac,  sive  cerevlsla.4    Resp.:  1.  Liber 


Digitized  by  Go 


DK  HAPT1SM0. 


445 


ille  cunvivalium  colluquiorum  tali»  est,  qui  Luthero  nec  visus,  Dee 
lectus,  nee  approbntus.  2.  Contrariurn  habet  Luthcrus  in  concionibus 
de  baptlsmo  Dcssaviae  habitls,  concione  2.  T.  7.  Jenensi  Genti,  p.  469.  : 
,Esto  (inquit),  persona  sit  impia  et  incredula,  dummodo  inHtitutionem 
Christl  inviolatam  scrvet,  et  non  vino,  cerevisia,  lùrivio  tei  alia  quapiam 
re,  sed  aqua  cum  adjuncto  verbo  Dei  utatur,  tunc  est  et  vocatur  sacrum 
baptisnia.'"  (L.  c.  §  71.)  Cf.  Opp.  Luth.  Hai.  T.  VII,  1016.  Erlang. 
P.  XIX,  81. 

A)  Queni  quidam  m  i'  r  t  tL  pmdjuiun  vocali  t,  prout  aquam,  irrno- 
twn,  juxta  ea,  quae  «le  sacra  mentis  in  genere  dixinms  cap.  Vili.  $  7. 

e)  Vid.  Roto.  <i,  J,.  Colo**.  2,  12.,  ubi  dicuntur  bomines  *epulti 
una  cum  Chri*to  per  bajttixmum,  scilicet  quod  baptisnius.  immergendo 
in  aquam  eollatus,  repraesentaret  sepulturam  ("liristi. 

f>  Quod  non  solum  t?w_vocis  fmpti*mi  admittit,  ut  ostendimus  ad 
§  1.  not.  e,  sed  et  >ni'tihlf'n  Bacamenti,  quae  neutrum  modum  deter- 
minavit.  Exrmj)la  veni  aspersioni»,  in  baptismo  adbibitae,  ex  iis  locia 
adduci  solent,  ubi  quidam  intra  aedes  privata»  baptizati  leguntur, 
v.  gr.  Suulit*  sive  Puulut  in  domo  Judae,  Aetor.  9,  11.  18.,  Otrndius 
centuno  nini  cognatis  et  nccessariis  amici»  suis  domi  suae,  cap.  X, 
24.  27.  44.  4H.,  quos  in  aquam  fuisse  demissos,  vix  satis  rationabiliter 
affi  r  mari,  certe  non  oste  ridi  potest.  In  locis  septentrionalibus  autera 
ac  tempore  frigidiore,  praesertim  quoad  infantum  corpora  tenella, 
aapersio  loco  immersioni»  merito  adbibetur. 

(ìebhahi)I  s:  „Quaerltur:  3.  An  immersio  ve)  aspersio  debeat  esse 
totali»,  h.  e.,  an  tot  uni  corpus  abluendum?  Resp.  :  Et  hoc  hAté+opa» 
est,  cum  In  verbls  institutlonis  nitllum  de  eo  extet  praeceptum,  cum  in 
actione  sacramentali  distinguendum  sit  Inter  iI«xtm-  waì  Aóaeu»;  Tpò-jov, 
inter  X^tfnr  *°'  ^kff*K  rpòTor;  Aòat<;  unì  >i7v'"f  necessaria  sunt,  r^n-o* 
Awiruf  xm  >ytW;  arbitrari  1 1 -  :  denlque  cuin  finis  baptisuii  non  sit  depo- 
sitio  sordiuin  carnls,  ut  propterea  tot um  corpus  abluendum  ac  frican- 
dum  sit,  sed  rcgeneratlo  et  ab  omnl  Immunditle  peccati  puriflcatio  spi- 
ritualis.  Quamvis  autern  regcneratlo  Illa  totum  hominem  spectet,  non 
tamen  necessarium  est,  ut  totum  corpus  aqua  baptisrai  abluntur,  cum 
vis  regencrandi  non  sit  ab  aqua,  sed  a  Sp.  S.  per  aquam  verbo  sancti- 
flcatam  efficaelter  agente,  ideoque  uno  corporis  membro  aqua  baptlsml 
loto  totius  homlnis  regcneratlo  a  Sp.  S.  pcrticitur,  id  exemplo  circuì»- 
cisionls  declaratum  fuit  superius.  Sanguine  foederis  aspergebatur 
populus,  ita  ut  in  orane»  sparsus  diceretur,  etlamsi  totum  cujusque 
corpus  non  esset  conspersum,  Exod.  24.  Scholasticl  quaenmt  4.: 
Quodnam  corporis  membrum  sit  aqua  aspergendum?  Resp.  Richardus 
In  4.  sent.  dlst.  4.  q.  ult.:  Quoti  .princlpaliter  caput  seu  facies,  quia  in 
ea  vigent  sensus,  postea  pectus,  quod  est  sedes  cordis.*  Comp.  theol. 
verlt.  1.  G.  c.  9.  p.  434.:  ,Ablutio  Aeri  debet  in  digniore  corporis  parte, 
vldellcet  in  capite.4  Recte  tamen  addit  summu  angelica,  in  verbo  bap- 
ttxtnu*  c.  4.  q.  2.:  .Teuetur  conimunius,  quod  qualitercunque  quls 
tingatur,  est  baptizatus,  et  quod  suhiclt  aspersio  quantumeunque  mo- 
dica In  casu  necessitatisi  "    (L.  c.  §  98.  99.) 

QUEMSTSimue:  „Objlciunt:  .Apostolus  Instltult  comparationem 
Inter  mortem  ac  resuirectlonem  Christl  et  Inter  bnptismum  Rom.  6, 
8.  4.  sive,  quod  per  immersionem  Chrlsto  consepelinmur,  per  emersio- 
nem  vero  consurgamus,  quae  aduuibratio  nullo  modo  per  aspernionem 
paucula  aqua  fieri  potest;  vide  Col.  2,  12.«  Wolzogenlus  ad  1.  c.  Matth. 
T.  1.  Op.  f.  152.,  Sllchtlng.  ad  eundem  1.  T.  I.  Op.  f.  210.  —  Resp.  : 
1.  Hoc  immersionem  liritam  et  In  veteri  ecclesia  usitatam,  non  vero 
propterea  nrcetwriam  aut  etlam  apostolis  seni  per  usurpatatn  esse  (vide 


Digitized  by  Google 


446 


l'AKT.  III.    CAP.  X. 


Act.  2,  38.)  probat.  2.  Ipsa  ecclesia  jani  tempore  Cypriani,  quod  fate- 
tar  Slichtingius  1.  e,  aspersione  haptismum  in  clinici*  et  infantibus  ad- 
ministravit;  ergo  baptismus  per  aspersionein  peractus  prò  legitimo 
tunc  est  habitus.  8.  Concedimi]*,  immersionem  respicere  mortem 
Christi  Rom.  6,  3.,  sed  et  aspersio  «dgnifleare  potest,  nos  Christi  san- 
guine in  baptismo  aspergi,  1  Pet.  1,  2.,  et  mundari,  1  Joh.  1,  8.  Sufficit 
Eie  aliqua  similitudo,  quae  etiam  in  aspersione  vel  perfusione  inveni- 
tur.  Cujus  enim  caput  aspergitur  vel  perfunditur,  is  aquis  istts  quasi 
sepelitur;  ut  recte  ait  Vossius  de  baptism.  th.  t>.  f.  40.  4.  Col.  2,  12. 
ita  baptismus  cum  sepultura  et  resurrectione  Christi  comparatur,  ut 
vers.  praec.  eircumeisio  ejusdem  typus  esse  dicatur.  Jam  vero  tam 
abusione,  quam  immersione  hic  finis,  ut  scil.  et  spiritualiter  circum- 
cidamur  et  Christo  consepeliannir,  obtinetur;  quod  nobis  liic  sufficit. 
Lavacro  aquae  in  verbo  salvamur,  Tit.  3,  5.;  lavacrum  autém  est,  sive 
immergamur  sive  aspergamur  aqua."    (L.  c.  s.  2.  q.  5.  f.  1 124.) 

Cypriants:  ,,Quaesisti  etiam,  frater  carissime,  quid  mihi  de 
illis  videatur,  qui  in  infirmitate  et  languore  gratiam  Dei  consequuntur, 
an  habendi  sint  ì (-gitimi  christiani,  eo  (piod  aqua  salutari  non  loti  sint, 
sed  perfu#i.  Qua  in  parte  Bernini  verecundia  et  modestia  nostra  prae- 
judicat,  quo  ndnus  unusquisque,  quod  voluerit,  sentiat  et,  quod  sen- 
serit,  faeiat.  Nos,  quantum  concipit  mediocrità.**  nostra,  existimamus, 
in  nullo  mutilari  et  debilitari  posse  beneficia  divina,  nec  minus  aliquid 
illic  posse  contingere,  ubi  piena  et  tota  ilde  et  dantis  et  sumentis  accl- 
pitur,  quod  divinis  muneribus  hauritur.  Neque  enim  sic  in  sacramento 
salutari  dclictorum  contagia,  ut  in  lavacro  carnali  et  saeculari  sordes 
cutis  et  corporis  abluuntur,  ut  et  sapone  et  nitris  et  ceteris  quoque  ad- 
jumentis  et  dolio  et  piscina  opus  sit,  quibus  ablui  et  mundari  corpus- 
culum  possit.  Aliter  pectns  eredentis  abluitur,  aliter  mens  hominis 
per  fldei  merita  mundatur.  In  sacramenti*  salutaribus,  necessitate 
cogente  et  Deo  indulgentiam  snam  largiente,  totum  credentibus  con- 
ferunt  divina  compendia.  Nec  quenquam  movere  debet,  quod  aspergi 
vel  perfundi  videntur  aegri,  cum  gratiam  dominicam  consequuntur, 
quando  Scriptum  sancta  per  Ezechielen  prophetam  loquatur  et  dicat: 
,Et  aspergam  super  vos  aquam  mundam  et  mundabiminf  ab  omnibus 
immunditiis  vestrls  et  omnibus  simulacris  vestris,  et  muntlabo  vos  et 
dabo  vobis  cor  novum  et  spiritum  novum  dabo  in  vobis.'  Item  in  Nu- 
meris:  ,Et  homo,  qui  fuerit  immuudus,  usque  ad  vesperam  hic  purifl- 
cabitur  die  tertio  et  die  septimo,  et  mundus  erit.  Si  autem  non  fuerit 
puritìcatus  die  tertlo  et  die  septimo,  non  erit  mnndus  et  exterminabltur 
anima  illa  de  Israel,  quoniam  aqua  aspergini*  non  est  super  eum 
aspersa.*  Etlterum:  ,Et  locutus  est  Domimi*  ad  Mosen  dlcens:  Ac- 
cipe  Levita*  de  medio  tiliorum  Israel  et  purificabls  eos.  Et  ita  facies 
eis  puriflcatiouem  eorura,  circumsperges  eo*  aqua  purifieationi*.'  Et 
iterum  :*,Aqua  aspersioni*  purltlcatio  est.'  Unde  apparet,  aspersione™. 
quoque  aquae  instar  lavacri  salutaris  obtinere,  et  quando  haec  in  eccle- 
sia tìunt,  ubi  sit  et  dantis  et  accipienti*  Ode*  integra,  stare  omnia  et 
consummari  ac  penici  eos,  salutari  aqua  et  Ilde  legitima  Christi  gratiam 
consecutos,  non  posse  majestate  Domini  et  fldei  veritate.  Porro  autem 
quod  quidam  non  christianos,  sed  cìinicos  vocaut,  non  invenio,  unde 
hoc  nomen  assumant,  nisi  forte,  qui  plura  et  secretiora  legeniut  apud 
Hippocratem  vel  Soranum,  clinicos  istos  deprehenderunt.  Ego  enim, 
qui  C-Unicum  de  evangelio  novi,  scio,  paralytico  fili  et  debili,  per  longa 
actatis  curricula  in  lecto  jacenti,  nihil  intirmitatera  suam  obfuisse,  quo 
minus  ad  flrmitatem  coelestem  pienissime  pervenirci.  Nec  tantum  in- 
dù Igentia  Dominica  excitatum  de  grabato  esse,  *ed  ipsum  grabatum 
*uum  reparatis  et  vegetati*  viribus  sustulis*e.  Et  Idcirco,  quantum 
tìde  concìpere  et  sentire  nobi*  datur,  mea  sententia  haec  est,  ut  chri- 
stianus  judicetur  legitimus,  quisquis  fuerit  in  ecclesia  lege  et  jure  tìdei 
divinam  gratiam  consecutus.  Aut  si  aliqui*  existimat,  eos  nihil  cou- 
secutos,  eo  quod  ab  aqua  salutari  tantum  per/usi  sint,  si  inane*  et 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


447 


vanii  sunt,  non  deciplantur,  ut,  si  incommodum  languoris  evaserint  et 
convaluerint,  non  baptizeutur.  Si  autem  baptizari  non  possunt,  qui 
jam  baptismo  ecclesiastico  sanctincati  sunt,  cur  in  fide  sua  et  Domini 
indulgenza  scandalizantur?  An  consecuti  sunt  quidem  gratlam  Domi- 
nicam,  sed  breviore  et  minore  raensura  muneris  divini  ac  Spiritus 
Sanrti,  ut  habeantur  qnidem  Christian!,  non  sint  tamen  ceteris  ad- 
aequandi?  Quin  imo  Spiritus  Sanctus  non  de  meusura  datur,  sed  super 
credentem  totus  infunditur."  (D.  Caecilli  Cypriani  Opp.  repurg.  pej 
Des.  Erasmum.    Basii.  1530.  p.  132.) 

QUEN8TKDTIU8:  „Objiciunt:  Lutherus  T.  1.  Jen.  f.  186.  censet, 
Germanicum  vocabulum  taufen  derivari  a  voce  Tiefe,  i.  e.  profunditas, 
eo  quod,  qui  baptlzabantur,  profunde  in  aqua  immergerentur;  ita  Wol- 
zogenius  Coni,  ad  Matth.  3,  6.  T.  1.  Op.  f.  151.  Resp.  :  Lutherus  1.  c. 
dicit  quidem,  es  soli  so  sein,  interim  non  negat,  baptismum  aspersione 
peractum  esse  legitimum.  Vide  T.  2.  Isleb.  f.  3f»5.,  ubi  baptismus  in- 
fantum  per  aspersionem  solius  capitis  approbatur."  (L.  c.  q.  5. 
f.  1123.  sq.)  Cf.  dieta  sequentia  Luther!:  ,,Ich  woilte,  man  tauchte 
die,  so  da  getauft  soliten  werden,  gar  in  das  Wasser,  wie  das  Wort 
lautet  und  das  Oeheimniss  bedeutet.  Nicht  dass  ich  es  ah  ntithig  achte, 
sondeni,  dass  es  schò'n  wiire,  wenn  einem  so  ganz  volikommenen  Dinge 
auch  ein  vollkominenes  Zeichen  gegeben  wiirde.  Wie  es  denn  ohn 
Zwelfel  von  Christo  gestiftet  tot."  (Von  d.  babvl.  Gef.  d.  Kirche. 
1520.  Opp.  Hai.  XIX,  80.)  „Das  Wòrtlein  .taufeii4  bringt  mit  sich 
Wasser,  denn  es  heisst  baden,  oder  eintauclien,  oder  nass  machen  mit 
Wasser."  (Brief  an  Churf.  Joh.  Friedrich,  a.  1542.  Opp.  Hai.  X, 
2616.  sq.) 

g)  Seriptura  eniin  nihil  determinai  In  ecclesia  autem  mos  uter- 
qveoUrn  viguit;  prior  quidem  ad  unitatem  sei»  singularitatem  essentiae 
divinae,  quam  ad  versus  haereticos  christiani  veteres  asserebant,  indi- 
candam,  porferior  vero  ad  personarum  divinarum  trinitatem  denotan- 
dam  et  contra  haereticos  alias  confi tendain. 

h)  Omittimus  mentionem  maieriae  colenti*  in  hoc  sacrameiTto7~ 
quam  aliqui  h.  1.  addunt.  Certuni  autem  est,  etiani  antiquiores  eccle- 
siae  nostrae  doctores  mentionem  ejus  non  fecisse,  cum  baptismi  tubstan- 
tiam  aut  jxuies  etsentiales,  sive  principale*  (ut  loquuntur),  traderent. 
B.  Lìdhermìn  Artic.  Smalc.  P.  III.  art.  V.  p.  329.  Libri  Cono,  scribit: 
BaptLsmu*  nihil  ed  alimi,  quam  verbum  Dei  cum  merrimie  in  aquam,  secun- 
dum  ip*iu*  imtilulioìiem  et  manaxtium,  rive,  ut  Paulus  inquit,  lavacrum  in 
verbo,  tinti  et  Auquxtinu*  ait:  Accedat  verbum  ad  eletnentum,  etfit  mcra- 
mentuin.  Ubi  manifestum  est,  Lutherum  totam  essentiam  baptismi 
docuisse  absolvi  (1.  )  aqua,  (2.)actu  mersionissiveablutionis,  (3.)  verbo 
institutionis,  ita  quidem,  ut  aqua  et  actio,  circa  illam  occupata,  rati- 
onem  sacramenti  nanciscantur  per  verbum  institutionis  accedens;  quod 
idem  est,  ac  si  dixisset,  materiam  sacramenti  esse  elementum  aquae 
una  cum  actu  abluendi,  formam  autem,  quae  dat  esse  rei  (sacramento), 
esse  verbum  institutionis.  Quibus  respondent,  quae  in  Catechittno 
majore  p.  537.  habentur:  Interrogata,  quid  bajiti*mu*  rit  f  ita  re*ponde : 
Non  esw  prorsu*  atjuam  rimplieem,  *ed  ejuxmodi,  quae  verbo  et  pmecepto 
Dei  comprehenm  et  UH  inclma  rit,  et  per  hoc  mnctijicala,  ita  ut  nihil  aliud 
sii,  quam  Dei  sm  divina  aqua  ;  non  quoti  aqua  haec  per  quavi*  alia  rit 
praedantior,  mi  tpiod  ei  verbum  ac  praeceptnm  Dei  acce**erit.  Conf. 
Catech.  min.  ad  Quaest.  Quid  e»t  baptinmwì  p.  370.  In  hac  quoque 
simplicitate  perstiterunt  b.  Eratmu*  Sarcerius  in  Exam.  ordinanti,  fol. 


Digitized  by  Google 


448 


PAM.  III.     CAP.  X 


CCLXI.  b.,  b.  Joh.  Wigaiulus  in  Svolagli).  Corp.  Doctr.  ex  Nov.  Test. 
P.  L  p.  240.  et  P.  IL  p.  854.,  b.  Mari.  Chemnitins  in  LL.  P.  III.  L. 
de  Baptism.  ^  IV.  p.  in.  161.  a.,  b.  Nicol;  Selneccrrus  in  Exam.  Ordin. 
§.  IV.  p.  122.  124.,  b.  Tilem.  Heshusius  in  Exainine,  quod,  cum  visi- 
tationi  ecelesiastieae,  auspiciis  Johannis  Wilhelmi,  Ihicis  Saxoniae  etc, 
intentus  esset,  concinnavit  et  laudato  principi  primum,  deinde  filio 
Johanni,  Due.  &tx.  etc.,  dedicavit,  b.  Jacob.  Andreas  in  volimi.  Dispp. 
(quaa  Jacd).  Heerbrandus  junctira  edidit)  Disp.  XXXI.  §  5.  p.  452., 
b.  Jac.  Ileerbrandus  ipse  io  Compend.  Theoi  L.  de  Baptism.  p.  534., 
qui  omnes  substantiam  baptismi  aqna,  actu  abili  ti  OD  U  tructata,  et  verbo 
institutionig  absolvi,  actioni  autem  illi,  qua  elementuin  aquae  tracta- 
tur,  rationein  aut  esse  sacramenti  per  ipsum  verbo m  institutionis  con- 
ferri adeoque  illud  materiale,  hoc  formale  hujus  sacramenti  esse  do- 
cuerunt,  mentionem  materiac  coelestis  nullam  facientes.  Occasiooem 
autem  quaestioni  de  materia  coelesti  baptismi  praebuerunt  Calviniani, 
praesertim  Beza,  qui  in  Colloquio  Mompelg.  sanguinem  Christi  ad  bap- 
tismi substantiam,  tanquam  partem  aUeram,  eamque  principalem ,  requiri 
statuit  et  Jacobum  Andrene  ac  Lucam  Osiandrum,  qui  in  Thestbus  de 
Baptismo  (ouas  tanquam  extra  coidrorersiam  positas  attulerant)  primo 
loco  hanc  colloca verunt,  baptismum  aqna  et  verbo  constare,  accusa vit  et 
ad  nauseam  usque  repetiit,  quod  baptùmwn  haud  recte  definìverint,  quippe 
excludentes  sanguinem  diritti,  qui  substantialis  jjar*  baptixnii  sit.  Vid. 
Actor.  Colloq.  Mompelg.  p.  428.  432.  437.  438.  442.  446.  448.  Quia 
vero  Bcza  simul  attulit  distinctionem  inter  baptismum  externnm  et  in- 
ternimi, et  illuni  quidera  constare  elemento  et  verbo,  ad  hunc  autem  j)er- 
tinere  rem  elemento  tanquam  siano  significatam,  et  hanc  quidem  esse 
sanguinem  Christi  aeque  atque  in  sacramento  cornac  asseruit  p.  437.  438.  , 
ideo  Jacobus  Andrene  ante  omnia  distinctionem  illam  duplici»  baptismi 
impugnavit,  unum  baptismum  esse  ostendens  ex  Ef>hes.  4%  Et  cura 
simul  meminisset,  sibi  praecipue  contra  Bezam  evincendum  esse,  quod 
baptismus  non  sit  signum  duntaxat,  ned  lavacrum  (medium  efficax)  regene- 
rationùt  et  renovationis  (ut  constat  ex  thesi  IV.  et  V.  p.  429.),  regene- 
rationem  autem  ac  renovationem  baptismo  efficienter  tribù i  non  posse, 
nisi  depcndenter  a  Spiriti!  Saneto,  propterea  ex  Joìi.  3.  mox  addit, 
unum  hunc  baptismum  aqua  et  Spirita  constare  et  Chr'istum  1.  c.  conjungere 
cum  Spiritu  aquam,  et  idrique  regenerationem  tribuere,  quod  videlicet  Spi- 
rUus per  aquam  ad  vitam  aeternam  regenerai  (ut  loquitur  p.  444.),  aut 
quod  SpirUus  sit  causa  ejficiens  regenerai ionis  principalis,  quam  per  aquam 
(baptismi)  tanquam  ]>er  instrumentum  oj>eretur  (prout  se  habent  verba 
ejus  p.  451.).  Hac  autem  occasione,  cum  removeret  sententiam  Bezae, 
statuenti*,  sanguinem  Christi,  juxta  exemplum  sacramenti  coenae,  etiam 
ad  bajitismi  substantiam  refereodum  esse  (quam  in  rem  vid.  p.  439.  442. 
445.  et  450.),  et  monstraret,  quomodo  singula  sacramenta  suas  certa*  et 
a  se  invi  e? m  distinctas  rntiones  habeant,  simul  autem  effectum  baptismi,  qui 
est  regrneratio,  a  snbstnntia  baptismi  distinguere  vellet,  arcidit,  ut  sub- 
stantiam baptismi  aqua  et  Spiritu  constare  et  haec  esse  substantialia  baptismi 
diceret  (p.  439.),  ita  tamen,  ut  mox  (p.  441.),  idem  repetens,  quod 
SpirUus  S.  sit  principalis  et  snbstaniialis  pars  baptismi,  notanter  adderet 
verba:  Si  ita  laqui  licei,  unde  (1.)  manifestum  est,  b.  Doctorem  non 
tam  leges  àxptfloAoyfaf  hic  dare  aliis  voluisse,  quam  io  eo  solura  occu- 


Digitized  by  Google 


DB  BAPTISMO. 


i 

449 


?atum  fuisse,  ut  doceret,  Spiri tum  Sanctum  totaroque  sacrosanctam 
'rinitatem  in  baptisrao  esse  substantialiter  et  àtiianzàrtus  praesentem 
ac  suam,  velut  causae  principali»,  virtutem  infinitam,  cum  aqua  bap- 
tismatia,  velut  organo,  intime  conjungere  ad  unum  eundemque  effec- 
tum  regenerati  uni*  ac  renovationis,  una  indivisa  actione  producendum, 
ita  ut  effectus  hic  nec  soli  aquae,  sine  concurau  Spiritus  Sancti,  aut 
Dei  trinunius,  ueque  Deo  aut  Spiritui  Sancto,  velut  extra  sacramen- 
tum  separatim  agenti,  sed  utrique  coujunctim,  tribui  debeat;  quae 
sane  vera  et  orthodoxa  sententia  Calvinianae  autem  aut  Bezianae  sen- 
tentiae  de  duplici  baptismo  e  diametro  opposita  fuit.  Confer.  p.  442. 
443.  Deinde  (2.)  notandum  est,  b.  Doctorem  non  solura  termino 
materiae  coeletti*  non  fuisse  usum,  sed  tantum  rem  sacramenti,  et  quidem 
internam,  ab  externa  et  visibili  distinctam,  licet  cum  ea  suo  modo  con* 
junctam,  asseruisse.  Observandum  quoque  (3.)  quod,  cum  sanguinerà, 
Christi  nollet  dicere  partem  substantialem  baptismi,  aut,  baptismum 
constare  aqua  et  sanguine  Christi,  rationem  reddiderit  hanc,  quod  in 
verbi*  institutionis  baptismi  nulla  prorsu*  mentio  sanguini*  Christi  expressa, 
sed  soli hs  Trinitatis  mentio  facta  sii,  in  cujus  nomine  *it  baptizundum,  vid. 
p.  450.,  interim  sanguinem  Christi  ad  baptismum  spectare  docuerit, 
quatenus  virtute  ejus  homines  in  baptismo  regenerantur ,  p.  444.,  seu 
quatenus  per  aquam  baptismi,  virtute  sanguini*  Christi,  Spiritus  Sanctus 
td  operatur,  quod  nobis  Christus  suo  sanguine  meruit,  p.  445.,  aut  quod 
ineritimi  effusi  sanguini*  Christi  nomini  baptizato  per  aspersionem  aquae 
baptismi  apvlicetur,  sine  qua  applicatione  facta  effu*io  sanguini*  Oiristi 
infanti  non  baptizato  et  non  regenerato  ad  purgationem  a  peccati*  nViil  prò- 
desset,  p.  446.  Denique  (4.)  quod,  cum  nunc  Spiritum  Sanctum,  nunc 
totani  SS.  Trinitatem  ad  substantialia  baptismi  referret,  ita  se  explica- 
verit  p.  443.  :  De  singtdi*  sacrameli*,  inquiens,  et  sentiendum  et  loquen- 
dum  est,  sicuti  verbum  Dei  sonai.  Netpte  inane  verbum  dicimus,  sed  continet 
hoc  vere,  quod  miiat.  Est  autem  verbum  Christi  in  baptismo  :  Baptizate 
em  in  nomine  Patri*,  et  Filii,  et  Spiriti!*  Sancti.  Hoc  verbum  praesentiam 
trium  personarum  Sanctae  Trinitatis  compkctitur,  Patri*,  Filh  et  Spiritus 
Sancti.  Ideoque  etiam  opus  regenerationi*  in  bapti*mo  opus  totiu*  Trini- 
tati*  e*t.  Quia  vero  Pater  et  Filili*  per  Spiritum  Sanctum  regenerationem 
et  renovationem  operantur,  itleofjue  Christus  regenerationi*  hoc  opus  pecu- 
liariter  Spiritui  Sancto  tribuit,  cum  inquit:  Ni*i  qui*  renatus  fuent  ex  aqua 
et  Spirita.  Quapropter  in  baptismo  rem  sacramenti  dicimus  Spiritum 
Sanctum  esse,  qui  virtute  sanguini*  Chrùti  nomine*  ad  vitam  aetemam  rege- 
nerat.  Unde  rursus  constar ,  rem  sacramenti  a  b.  Jac.  Andreae  dici,  a 
qua  effectus  sacramenti,  qui  est  regeneratio  ac  renovatio,  p^ndet,  tan- 
quam  a  causa,  et  dici,  praeter  aquam,  etiam  Spiritum  aut  totani  SS. 


ad  effectum,  qui  per  baptismum  producendus  sit,  conjunguntur  SS. 
Trinità*  et  aqua,  aut  (quia  opus  regenerationis  per  appropriationem 
tribuitur  Spiritui  Sancto)  Spiritus  Sanctus  et  aqua,  tanquam  causa  effi- 
cien*  principali*  cum  suo  organo  aut  instrumento;  quemodmodum  addìt 
p.  444.  .WikI  autem  est,  Spiritum  S.  et  aquam,  aut  S.  Trinitatem 
et  aquam  conjungi  in  baptismo,  ut  causas  efficientes  subordinatas, 
principalem  et  instrumentalem,  una,  indivisa  actione  operantes  et  pro- 

Bai.Ti  Comp.  «d.  Walther.  III.  29 


Digitized  by  Google 


450  part.  m.    CAP.  X. 

ducentes  eundem  effectum  ;  alitid  est,  conjungi,  ut  duplieem  materiam, 
ex  qua  oriatur  una  completa  materia  baptisini.  Certe  non  hoc,  sed 
illud  am'rmavit  ac  de  caetero,  quoad  istam  phrasin,  qua  dixit  conjungi 
ista  ut  parte*  mbriantiales  baptismi,  per  adjectam  lbrmulam:  Si  ita 
loqui  Hat,  sibi  pariter  cavit  et  lectores  nionuit  b.  D.  Andreae.  Interim 
data  isthac  occasione  factum  est,  ut  alii  nostratium,  cura  doctrinam 
8uam  a  Calvinianorum  sententia  de  duplici  baptismo  distinguere  vel- 
lent,  rei  coeletti*,  aliqui  etiam  materiae  coeletti*  mentionem  facerent,  in 
ea  vero  tradenda  :?eu  explicanda  vias  varias  inirent.  B.  Aegid.  Hun- 
niw  cum  in  L.  de  Sacram.  Tom.  i.  ()p.  fol.  1020.  ad  quaestionem  : 
(Juae  sunt  ergo  bapti*mi  parte»  mibriantiale*  i  respondisset  :  Duae;  prior 
e*t  verbum  institutionié  annexaeque  promissioni*,  posterior  est  visibile  eie- 
inentum  verbo  additimi,  mox  equidem  monuit,  Spiritimi  S.  ]>ertinere 
etiam  ad  sitbstant'tam  Itaptismi,  et  quidein  non  tantum,  quatentts  in  no- 
mine SS.  Triuilati*  haptismus  dispensatur,  veruni  etiam  sub  illa  peculiari 
raiione,  quatenits  ed  fffpajrìs,  pigna*  et  arrlia  foeder't*  inter  Deum  et  homi- 
nem, qui  baptizantur,  1.  c.  fol.  1023.  Patet  autem,  b.  Hunnium  non 
ideo  docuisse,  quod  Spiritus  S.  sit  proprie  loqueudo  jtars  substaniiali*> 
et  quidem  materiali*,  baptismi.  Non  sol  uni  enim  11.  ce.  nihil  in  hanc 
rem  apparet,  veruni  etiam  contro  militat,  quod  fol.  1023.  et  1024. 
exjilicfiturus  temimi,  quo  intelligendum  sit,  quod  assentii,  Spiritum  8. 
pertinere  ad  substantiam  baptismi,  docet,  spectandam  primum  esse 
fonnitlam,  Matth.  ..s.,  deinde,  quod  baptismus  imi>ortct/o«/«*  Dei  cum 
nomine,  qui  baplizatur;  foedu*  Dei  autem  semper  habere  arrìiam  adjunctam; 
et  hanc  in  baptismo  esse  Spiritum  Sancì um,  nempe  in  baptismo  substan- 
tialiter  praesentem,  quipj>e  paclum  aeterni  favori*  ad  hominem  bapthatum 
riattati,  rujus  statini  particeps  fiat,  qui  credit;  lujjxicrita  autem,  qui  in 
praetenli  non  perei  pi  t  fntetum,  possit  tamen  pcrcipere,  quandocunque  per 
fileni  et  poenttentiam  redierìt.  Itaque  ad  mbstantium  baptismi  pertinere 
dicitur,  quod,  si  maxime  fructus  actu  non  accedat,  tamen  cum  baptis- 
mus  administratur,  revera  simul  locum  habet,  tanquam  illud,  a  quo 
pendet  fructus  baptismi.  Alii  porro,  terminum  quidem  materiae  invi- 
sibili* a  visibili  distinctae  adhibeutes,  eo  nomine  verbum  intelligendum 
dixertmt,  continens  mandatimi,  Matth.  tilt.  ver.-*.  19.,  et  promi**ionemt 
Marc.  Iti,  W.:  ita  b.  Ambr.  Kcudeniu*  P.  V.  Catech.  cap.  VI.  p.  283. 
et  b.  P.  Piscaior  in  XX.  Dispp. ,  quibus  LL.  CC.  Theologicos  complec- 
titur,  Disp.  XIV.  §31.  32.  Sed  hi  non  ideo  vel  mnguinem  Christi, 
vel  Sjiiritum  S.  vel  SS.  Tri nitatem  materiam  eoeleriem  baptismi  dicendam 
judicarunt,  uti  constat  ex  locis  cit.  et  inox  plenius  constabit,  ubi,  quae 
b.  Joh.  Himmelii  sententia  fuerit,  provocantis  simul  ad  b.  /*.  Pi#cato~ 
rem,  indica veriraus.  Interim  in  Academia  Wilteb.  A.  1596.  d.  30.  Aprii, 
b.  David  Rungixts,  habita  peculiari  Disp.  de  Bapt.  thes.  4.  6.  32.  37.  sqq., 
parte*  hujus  sacramenti  constituentes,  materiam  et  formam  baptismi, 
traditurus,  illam  quidem  dicit  esse  dementimi  irisibile  et  externvm,  nemj>o 
aquam,  hanc  vero,  seu  formam,  esse  verbum  inriilutioni*.  Atque  in  hac 
antiqua  simplicitate  subsistit,  nullani  materiae  coelestis  faciens  men- 
tionem. Sed  haec  disputatio  etiam  altera  vice  prodiit,  inserta  dispu- 
tationibus  octo  b.  Rungii,  junctim  editis  Anno  1606.  p.  170.  sqq. 
Jungi  quoque  meretur  ex  acad.  Tubingemi  b.  Mattina*  Hafenreffertts, 
qui  in  LL.  Theol.  Lib.  III.  Stat.  III.  L.  VII.  p.  492.,  subriantialia 


zed  by  Google 


DE  BAPTISMO.  451 

baptismi  tradens,  elementum  et  verbum  tantum  memorat  et  verbum  insti- 
ttltiouis  ad  formata  bapti.-mi  ref'ert  p.  493.,  de  materia  coelesti  prorsus 
silet.  Caeterum  alii  quidem,  paulo  longius  progressi,  ipsum  quoque 
mnguinem  Christi  materiam  coelestem  baptismi  esse  non  coneesserunt 
solum,  sed  propugnaverunt,  quam  in  rem  praecipue  videri  potest 
b.  Jjeonh.  Hutterut,  qui  in  LL.  suis,  cum  ad  quaestionem  de  parte  altera 
essentiali  baptismi,  quae  sit  rei  coeletti*  ac  invisibili*,  delatus  esset,  qua- 
tuor  sententias  recensuit  ac  prinuxm  quidem,  qua  loco  rei  coelesti*  substi- 
tuihir  verbum,  aj>erte  impugnavit  (ratus,  verbum  non  esse  principium 
aunraruò»,  aut  partem  tubstaiitialem ,  sed  tantum  principium  xt>irt7txò» 
baptismi),  reliquas  vero,  quibus  par*  substantialis  coeletti»  dicitur  esse 
Spiritus  S.  vel  tatiguis  diritti,  vel  ambo  simul,  ita  proposuit,  ut  liberum 
relinquerct,  quam  quisque  ex  tribus  illis  sequi  velit,  ipse  tamen  sttn- 
quinem  diritti,  vel  solum,  vel  una  cum  Spirita  S.  materiam  coelestem 
baptismi  esj»e,  non  obscure  statuens;  vid.  I.  c.  p.  580.  (53(5.  637.  His 
autem  non  obstantibus,  b.  Joh.  Foersterus,  in  eadem  aeademia,  cum  in 
Thesauro  Catechetico,  Gap.  de  Bapt.  Decade  II.  Problem.  Vili.  $  9. 
ad  doctrinain  de  partibus  substantialibus  baptismi  descendisset,  £  31. 
scribit:  Parte*  nonrazixa\  vel  essentiales  baptismi  diate  in  Scriptum  ex- 
preste designatiti!!-:  denteatimi  et  verbum.  Atque  hoc  quidem  in  vado  et 
ex  voto  *e  habere;  an  autem,  quemadmodum  curharittiar  tacramentuiu  re 
non  simplici,  sed  duplici  couttat:  1.  terrettr'i  et  visibili,  2.  coeletti  et  invi- 
sibili, ita  etiam  in  bajitismo  illud  occurmt  ac  praeter  rem  terrestrem  et 
visibilem  res  aliami  coeletti*,  v.  g.  muguit  diritti,  aut  Spirita*  Sanctus, 
aquae  sacramentaliter  unita  (sicut  corpus  diritti  pani  et  sauguiseju*  vino) 
«Ti»iTTatTi>  •jm/.ù)^  u:t'Ù)ì>  ingrediatur  et  absolvat,  hanc  quaestionem  ita  se  in- 
gerere,  ait,  ut  £Ò-«y>c'«>  m  àr.npia»  coavertat,  id  est,  rem  alioqui  facilcm 
expcditu  intricatam  et  perplexam  reddat;  vid.  §  34.  et  sqq.  Speciatim 
problemate  Vili.  Lutìierauorum  senteiitiatn  de  sanguine  Christi  in  bap- 
tismo  propositurus,  §  41.  dioit,  nullità  Mirri*  in  literis  aperte  et  diserte  tradi, 
quod  sangui*  diritti  partem  substantialem  canapa'  telestem  '.'/.uà)-  in  sacra- 
mento initiationis  constituat,  et  pergit  §  42.  :  In  >  nulla  piane  ejm,  in  ver- 
bi*  institution'it  baptismi,  e  quibus  soli*  de  substantia  ejus  judicfindum,  fit 
mentio,  sicut  in  verbis  institutiouis  coeuae,  et  §  43.  :  Atavi  nos  tenemur 
omtu?*  e/et»  ózor-'tzoHTt»  ùrtat»ó»rto»  h'tytu»,  ea  vero,  mute  ab  fate  discrejMint, 
tota  mente  avertavi.  2  Tini.  1,  13.  (§44.)  Cui  aastipubiutur  haec  Chry- 
sostomi  vere /f  ritti  Som,  Jfi.  in  Matthaenm:  diristianos  volente*  accipere 
firmitatem  jidei,  ad  nullam  rem  confugere  decet,  quam*.  Scrivturam.  Item 
in  Homil.  de  profectu  evaugelii  :  Error  est,  (piicquid  coatra  ocripturatn  de- 
cernitur.  (§45.)  Xeipu:  etiam  in  scriptit  b.  Lutheri  aut  antiquorum  pa- 
tram  wspiam  talet  occurrunt  sententiae,  tpiibus  sangui*  Christi  prò  parte  bap- 
tismi Mung  (materiali)  venditetur.  Similiter  in  Problem.  IX.  An  Spirita*. 
S.  *it  par*  baptismi  subttantialis't  respondet  Foersterus  Thes.  LXIII.  : 
Ad  substautiam  baptismi  pertinet  Spirili!*  Sanctus,  non  quidem  proprie^, 
ut  pars  nkur,  (materiali*)  coele*tis,  i»ttaret  sacramentali  unita  aquae. 
(Et  §  49.)  Quae  enim  pars  illa  vel  res  coelesti*  baptismi,  in  sacra  Scrip- 
tura  non  diserte  definìtum  est.  Jdeoque  malamus  catdam  ignorantiam 
conjiteri,  quatti  falsa m  scientiam  profiteri,  monitore  Angustino,  Ep.  78.. 
(§  65.)  rerum  alia  ratione  coque  duplici,  una  communi,  singidari  altera 
(§  66.).  Et  communi  quidem  ratione,  qttatenus  baptismus  in  nomine  sacro- 


Digitized  by  Google 


452 


PART.  in.     CAP.  X. 


aanctae  Trinitatia  diapenaatur  interque  kums  persona*,  quorum  tertia  Spiri- 
tila Sanctus,  et  eoa,  qui  baptizantur,  foedu*  xancitur,  quod  ex  sacromnetae 
Trinitatia  parte  semper  manet  à/iera/iéx^rov  et  àfxeraxi>rtmì>,  Rom.  11,  20. 
2  Tim.  2,  13.    Lutherua  Tom.  IV.  Jen.  Gemi.  foL  28 j.    (§  67.)  Spe- 
ciali autem  rottone,  ut  mffiay':^,  pignua  et  arrha,  ulofteaias,  quam  foeaus 
in  omni  baptiamo  semper  adjunctam  habet  et  retinet  quoad  praeaentiam,  licei 
ab  illia,  qui  hypocritoe  baptizantur,  in  praesenii  ntm  percipiatur  quoad /rue- 
tum  et  ejjieacium.  Haec  b.  Foersteru*:  mule  patet,  crecfidisse  eum,  posse 
Spiritimi  S.  totamque  SiS.  Trinitatem  in  baptismo  quoad  istas  rationea 
prae8entem  esse  et  pertinere  ad  substantiam  baptismi,  etsi  non  sit  pro- 
prie jxira  aubstantialia  ùÀtzr,,  aut  materialia  coeleatia.    Imo  potius  ille  simul 
docci .  ea,  quae  ex  b.  Hunnio  vidimus  (quibus  ista  Foersteri  omniuo 
respoiident),  sic  intelligenda  esse,  ut  non  inde  probetur  sententia  ista, 
qua  Spiritus  S.  aut  SS.  Trinitas  materia  coelestis  baptismi  statuatur. 
Acquiescit  autem  ipse,  ut  vidimus,  in  partibua  <ru<j?artx»U  aut  essen- 
tialùnia  baptismi  duabus  in  Scriptum  expresse  deaignatia,  elemento  et  verbo. 
Simili  ratione  in  academia  Lipaienai  rem  tractavit  b.  Zachariaa  Schil- 
terua.    Nani  adversus  eam  sententiam,  quae  statuit,  sanguinem  Christi 
ad  substantiam  baptismi,  tanquam  materiam  ex  otta,  pertinere,  aliquot  argu- 
mentÌ8  disputat.    Ad  Spintum  Sanctum  quod  attinet,  eum  equidem  ad 
substantiam  baptismi  ref'ert,  verum  ea  ratione,  quam  a  Foerstero 
quoque  tradi  vidimus.    Materiam  coeleatem  esse,  non  dicit,  licet  verbum 
hoc  nomine  appellet.    Notandum  autem  est,  quod  materiam  exquacum 
partibua  substantialibua  }Aane  congruere  perhibet.    Se<l  cum  alias  certuni 
sit,  partes  substantiales  esse  materiam  et  formam  (non  materiam  tantum, 
utut  forte  duplicem)  et  ex  materia  et  forma,  velut  partibus,  constare 
totum,  quod  vocatur  essentiale,  seu  compositum  ex  materia  et  forma, 
quarum  iUa  esse  commune,  haec  esse  proprium  ac  determinatum  lar- 
gitur,  jam  facile  constat,  verbum  apud  ochilterum  dici  materiam,  id  est, 
partem  esaentialem  alteram,  quam  alii  formam,  seu  formale  appellave- 
rint;  unde  prò  materia  coelesti,  eo  sensu  accepta,  quo  Foersterua  et  alii 
eam  negant,  argumentum  ex  Schiltero  peti  non  poterit.    Vid.  autem 
b.  Schilteri  E£er.  Catech.  Thes.  de  Baptism.  p.  440.  446.  485.  sqq.  et 
Dispp.  ejusdem  ac  b.  Burch.  Harbarti,  junctim  editae  p.  464.  sqq. 
Atque  his  observatis,  intelligi  possunt,  quae  b.  A.  Reudeniu*  et  b. 
P.  Piscator  11.  ce.  de  materia  inviaibili  tradiderunt,  praesertim  si  audi- 
amus  b.  Joh.  Himmelium,  qui  cum  etip9e  Disp.  XXII.  Syntagm.  Theol. 
p.  220.  et  §  47.  materiam  baptismi  distinxisset  in  visibUem  et  invisibilem, 
et  illam  quidem  esse  dementimi  aquae,  hanc  verbum  Dei,  docuisset, 
^  48.  et  51.,  mox  $  52.  addidit:    Aqua  igitur  et  verbum,  veluti  partes 
hujvs  sacrameìiti  ou<r-:aTixà$  xaì  »>><jttì>Ò£i-,  sacramentali  unione  ita  conjungi 
certuni,  ut  sine  aqua  verbum,  et  vice  versa,  baptismi  rationem  neutiquam 
obtineat,  nec  id  nominia  mereatur;  sed  aqua  et  verbum,  évàaet  atque  unione 
sacramentali  simul  juncta,  baptismi  rò  ehat  aive  rà?  òXtxà;  airias  absolvunt 
et  conatituunt.    Sane  baptismus  habet  rò  ehm  sive  esse  suum  per  suam 
formam  aut  formale,  materiae  seu  materiali  conjunctum,  et  materia, 
licet  sit  para  nòatótyz  seu  easentialia,  non  tanien  ea,  licet  fortasse  duplex, 
sed  sine  forma,  absolvit  rà?         aìziat;,  sed  cum  forma  demum.  Itaque 
et  hic  non  est,  cur  materiam  coeleatem  apud  Himmelium  quaeras  pro- 
prie loquendo  et  eo  sensu,  quo  alii  nostratiura  materiam  coelestem  as- 


Digitized  by  Googl 


DE  BAPTISMO 


453 


serere  volunt.  Inprimis  vero  observanduni,  quod  Himmelius  §  32.  ita 
pergit:  Sunt,  qui  partem  <ju<iTa-izrtv  ac  essentialem  seu  matcrialem  baptismi 
statuunt  vel  totani  SS.  Trinitatem  ex  ilio  Matth.  2S,  19.  vel  Spiritum  S.  ex  ilio 
Joh.  3,  5.  vel  «anguinem  Christi  ex  ilio  1  .Toh.  1,  7. ,  ted  utrum  horum  sententia 
ex  institutwne  (linde-  dequolibet  sacramento  judicandum)  baptimxi  solide  pro- 
bari  possit,  «ubdubitamus.  Vide  Di*v.  de  Baptism.  pubi  ice  hic  anno  1610. 
D.  Pet.  Piscatore  ».  m.  habitam  the*.  131.  132.  Gerhard.  §  82,  SS. 
Credidit  ergo  b.  Himmelius,  verbum  institutionis  ita  pertinere  ad  rà 
oòttióòr,  et  nuarartxà  seu  essentialia  baptismi,  ut  tamen  non  ideo  vel 
SS.  Trini  tas,  vel  Spiritus  S.  vel  sangui»  Cbristi  sit  pars  essentialis  Beu 
materialis  baptismi,  licet  in  verbo  institutionis  nientio  fiat  Patri*,  Filii 
et  Spiritus  S.,  scilicet  quod  verbum  institutionis  non  sit  in  casu  recto 
ipsa  SS.  Trinitas,  aut  Spiritus  S.  aut  sanguis  Cbristi  ;  atque  in  bis 
etiam  P.  Piscatorem  et  Joh.  Gerhardum  sibi  consentire  affirmavit.  Et 
certe  de  b.  Joh.  Gerhardo,  ut  distinctius  loquamur,  constat,  illuni  in 
Aphor.  Theol.  de  baptismo,  etsi  praesentiam  efficacem  totius  SS.  Tri- 
nitatis  in  baptismo  ex  verbis  institutionis  colligendnm  qundque  etiam 
Cbristus  »Ve«>»ty<«;r»c  suo  sanguine  adsit  et  hominem  emundet,  tradi- 
derit,  non  tamen  materiae  coeletti*  appellationem  adhibuisse.  Similiter 
cum  in  Harmonia  Hist.  Evang.  de  Resurr.  Cbristi  cap.  XII.  p.  m. 
461.  sqq.  de  institutione  baptismi  prolixius  ageret,  non  tamen  docuit, 
verbum  institutionis  aut  sacrosanctam  Trinitatem  esse  partem  mate- 
riale™ baptismi  alterara.  In  Locis  autem  T.  IV.  L.  de  S.  Bapt.  §  70. 
materiam  et  extemum  elementum  in  baptismo  prò  iisdem  habet,  ut  constat 
ex  lemmate  marginali.  Quamvis  autem  in  ilio  capite,  quod  inscripsit 
de  materia  baptismi,  sectione  I.  de  re  terrena,  et  sectioue  II.  de  re  coeletti 
baptismi  agat,  tamen,  cum  rem  coelestem  tractat,  abstinet  ab  appella- 
tone materiae  et  tantum  docet  conjunctionem  rei  coelestis  cum  re  ter- 
rena, *eu  materia,  rem  autem  Ulani  coelestem  dicit  §  80.  esse  verbum 
Dei,  et  quidem  verbum  ordinationi*  divinae  de  l>aptismo  adminìstrando  in 
nomine  Patri*,  et  Filii,  et  Spiritu*  Sancti.  Uude  porro  infert  §  83., 
quod  tota  SS.  Trinità*  in  bapti*mo  gratia  ma  praesen*  *Ìt,  et  §  84.,  quod 
Spiritu*  in,  cum  et  per  aquam  ejficaciter  agat,  ita  quidem  juxta  §  85.,  ut 
in  omni  baptismo  juxta  instituiionem  Chri*ti  admini*trato  adsit  Spiritus 
Sanctus  1.  rat  ione  essentiae,  ut  et  reliquae  TYinitat'ts  per*onae;  2.  quoad 
oblationem  militari*  ejjicaciae  et  beneficiorum  Qiristi  ;  3.  quoad  ob*ignationem 
foederis  inter  Deum  et  baptizatum  initi,  quovis  temjtore  ex  parte  Dei  rati; 
speciatim  et  praeter  ista  in  credenti um  baptismo  concurrat  ratione  efficariae 
salutaris  in  actuali  regeneratione  et  renovatione,  itemque  ratione  attuali*  et 
reciprocae  obligationis  foederis  inter  Deum  et  baptizatum  initi,  in  baptismo 
hypocritarum  autem  concurrat  non  solimi  quoad  obligationem  (oblationem) 
benejiciorum  et  obsignationem  foederis  ex  parte  Dei,  sed  etiam  quoad  judi- 
cium,  quod  Spiritus  S.  per  b<tpti*mum  in  incredulis  exercet.  Atquc  hoc 
sensu  tandem  §81.  concluditi  (juamvis  sacrosancta  Trinità*  sit  causa 
efficiens  ac  ordinans  hoc  eacramentum,  nihil  tamen  imjìedit,  quo  minus  di- 
camus,  nomen  tacrosanctae  Trin itati*  e*se  partem  substantialem  alteram,  cum 
verbum  institutionis  ac  promissionis  te*tatur,  Deum  Patrem,  Filium  et  Spi- 
ritum S.  cum  omnibus  gratiae  benefxcii*  in  baptismo  adesse.  Quod  autem 
b.  Gerhardus  statuerit,  Spiritum  S.  aut  totani  SS.  Trinitatem  esse  in  bap- 
tismo praesentem  per  peculiarem  approximationem  essentiae  suae  ad 


454 


PART.  III.     CAP.  X 


substantiani  aquae,  aut  esse  proprie  loquendo  materiam  baptismi 
coelestem,  ita  ut  vi  unionis  sacra nientalis  inter  aquam  et  Spiritura 
Sanctum  dici  possit,  quod,  qui  baptizantur,  non  tantum  aqua,  sed  et 
Spiritu  S.  proprie  loquendo  perfundantur  (prout  in  8.  coena,  vi  unionis 
sacramentai is,  iuter  materiam  terrenam  et  coelestem  fit,  ut  commuui- 
cantes  oranes  una  cum  pane  et  vino  benedicto  corpus  et  sanguinem 
Christi,  non  metapborice,  sed  proprie  loquendo  atque  orali  ter,  licet  non 
naturali  modo,  manducent  ac  bibanl),  sane  ex  verbis  b.  Doctoris  colli- 
dere non  possumus.  Imo  quod  ad  sanguinem  Christi  attinet,  licet  Ger- 
hardus  1.  c.  §  8<>.  statuat,  eum  a  baptismo  non  esse  excludendum,  quippe 
praesentem  1.  rattorti  xubstaniiae,  quatenus  Cbristus  >'i  sa»'» /tutine;  totm 
mieti;  2.  ratione  meriti,  quia  inde  provenit  fructus  baptismi  ;  8.  rutione 
efficaeiae,  sive  efficacia  applicationis  meriti  (Christi  sanguine  parti)  per 
fidera  in  baptismo  collatam;  Jt.  quia  in  mortem  Christi  baptizamur; 
tamen  §  87.  aperte  probat  sententiaui  Ulorum  grarissimorum  theologo- 
rum,  qui  sanguinem  Christi  non  satis  commode  partem  baptismi  materialem 
alternili  diri  posse  statuitili,  et  in  rationibns  eoruin,  qua*  adducit,  ac- 
quiescit.  Qua  ratione  etiam,  quando  agnoscitur.  (1.)  ad  substantiara 
baptismi  praeter  aquam  pertinere  etiam  verbuin  institutionis,  et  (2.)  ex 
vi  hujus  verbi  porro  cognoscitur,  Spiritum  S.  totamque  SS.  Trinitatem 
esse  auctorem  hujus  sacramenti,  tanquam  medii  gratiae;  quando 
(3.)  agnoscitur,  Spiritum  Sanctum  Deumque  trinuunm,  ubicunque  et 
quoties  baptismus  recte  administratur,  essentia  sua  immensa  pariter 
et  (4.)  gratia  sua  ita  esse  praesentem,  ut  non  solimi  per  hoc  sacramen- 
timi lieneficia  spiritualia  serio  praesens  ofTerat  et  (5.)  cum  homine  bap- 
tizato  foedus  gratiae,  a  sua  parte  nunquam  retractandum,  ineat  idque 
per  baptismum  obsignet,  veruni  etiam  (ti.)  in  homine,  qui  baptizatur, 
non  autem  gratiae  divinae  repugnat,  opus  regenerationis  aut  renova- 
tionis,  per  sacra  mentimi  hoc,  adii  ipso  |>erficiat,  ita  ut  (7.)  non  seor- 
sim  et  actione  peculiari,  sed  conjunctim  cum  aqua  baptismi  et  per  eam 
una  atque  indivisa  actione  fidem  accendat  autconfìrmct,  idque  (8.)  prop- 
ter  Christi  Usuv'ipm-oo,  quoad  utramquc  naturam  jrealiter  praesentis, 
meritu in  et  prò  peccatis  nostris  e  Ausimi  sanguinem:  prout  enim, 
(9.)  cum  per  baptismum  fìdes  confertur,  hoc  ipso  sanguis  Christi  eo 
sensu  asjiergatur,  quatenus  meritimi  ejus  per  fittali)  applicatur:  quando 
haec,  inquam,  agnoscuntur  et  traduntur,  licebit  de  caetero,  quoad  no- 
men  materiae  coelesti*  et  rationem  ejus  vix  explicabilem,  rum  antiqui- 
oribus  doctoribus  tacere  aut  cum  b.  Focrstero  £Ò?r»y»ia>  et  àirnpfav  distin- 
guere et  cantoni  ignorantiam  confituri  potius,  quam  falsam  scientiam 
projitcri.  L.  e.  £  .']4.  et  64.  Comniode  etiam  aceidit,*  quod  b.  Scher- 
zerà* Brev.  Hulsemann.  auct.  cap.  X.  thes.  XII.  p.  58M.  notati; m 
reliquit:  Materiae  coelestis  eoceni  h.  I,  non  in  àxinflzia  philosophorum,  sed 
in.  latitudine  quadam  prò  re  coelesti  accipi.  Stride  enim  Iwptendo,  ait, 
negue  Spiritus  Sanctus,  ncque  verbum,  negue  sacrosancta  Trinitas  causa 
materiali*  esse  aut  <liei  pot&t.  Igitnr  per  materiam  rem  intelligimus.  His 
enim  ita  se  habentibus,  non  est,  cur  erroris  accusentur,  qui  rem  coelestem 
omnino  et  pridem  tradiderunt,  materiam  autem  ut  dicerent,  causa  ni 
non  habuerunt.  Plura  hic  non  addimus.  Non  enim  disputare,  veruni, 
quae  ad  theologiam  positi  vara  pertinent,  proponere  animus  est.  Et 
sicut  alias  in  his,  quae  asseruntur,  ita  hic,  ubi  oniittitur,  quod  asseren- 


Digitized  by  GoogI 


DE  BAPTISMO. 


455 


dum  esse  videri  poterat,  consensum  nostrotium  paucis  estendere  volu- 
ìmus,  quae  tamen  praeter  opinionera  in  paginas  excreverunt. 

Schkrzkki's:  De  injiteria.  Jxkfitùmi  .coelemi  quaeritur,  an  et  quae 
slt?  Dari  enim  una  cum  terrena,  ex  verbis  Christi  patet,  quae  utram- 
que  per  voculam  ,ex4  exprimunt:  ,Nisi  quis  renatu»  fuerii  ex  aoua  et 
(ex)  splrltu1,  Joh.  ì.  c.  Sicut  igitur  rò  ex  ratione  aquae  denotai  mate- 
riam  seu  rem  terrenam,  ita  etiam  eadcm  numero  particula  ,e^'  (nisi 
duplicem  sensum  literalera  in  eadem  propositione  violenter  finga») 
gtlOM  Sniritns  rem  coclestrm  .lem.hihir  Et  (lari  quidem  rem  coele- 
stem  terrenae  unitam,  constali»  est  intcr  orthodoxos  sententia.  Sed 
quaenam  res  Illa  codesti»  sit,  discrepane  B.  Huehemannus  nominato;,.  ,  /  /J*./  . 
t?er6Mm.(id  est,  rem  verbo  promissam)  Eph.  5,  2»».,  Spiritum,  Joh.  3,  5.  ,  j*  ^  *  i/'i 
1  Cor.  6,  II.,  sanguinetn fi  Joh.  5,  6.,  et  totam  SS.  trinitatem,  Matth.  JV**^T  '  / 
28, 19.  ,Has',  inqulens,  .materiae  internae  denominatone»  non  seorsim  '-y' /*V  .  v 
aut  slngulas,  sed  simul  et  conjnnctim,  constituere  materiam  baptistnl  #  *  <fju/-*t  ■/■'<■. 
coelestem,  ex  dictis  allegati»  recte  demonstratur.'  Breviar.  c.  10.  th.8.  .^i)  ' 
AHI  cum  Dannhavero,  f.  351.  Mysteriosoph.,  non  omnia  haec  prò  ma- 
teria  codesti  aanoscunt.  Dannhaverus  ipse  pugnat  prò  solo  Spiritu. 
a.  Ex  aqua  et  Spiritu  Joh.  3,  5.  ,ex*  materiali)  denotat,  utl  (ial.  4,  4.  etc. 
Sicut  entm  recte  colligo:  Ex. aqua;  ergo  aqua  est  materia:  ita  recte 
infero:  Ex  Spirita;  exsa ispiritus  (qui  tamen  Trinitatem  non  excludit) 
est  materia  vd  re»  baptismi.  ,i.  Sicut  pjuiis  eucharistlcus  non  est  nu- 
dila pahls,  sed  rei  codesti  unitus,  ita  amia  baptismi  uouest  nuda  aqua. 
>.  Aqua  ln_uiìiu  recto  no*  salvat,  1  Pet.  3,  21.  Atqui  nuda  et  rei  sal- 
vanti non  ujilta  id  non  praestat.  Ergo  utrlusque  unlonem  effectu»  sa- 
cramentali» postulat.  Deus  ,per  aqnam  nos  regenerat*  Joh.  3,  5., 
mundat  Eph.  5,  26.  et  salvat  Tlt.  3,  5.  Emo  aqua  est  Del  instrumen- 
tum et  consequenter  non  ut  separata,  sed  rei  salvanti  conjuncla  et  sà- 
crameutaliter  unita,  r.  Ex  aqua  et  Spìrito  Ita  regeueramur  Joh.  3,  5., 
ut  exTiis  duobus  fiat  unum  baptisma  Eph.  4,  5.  Atqui  aqua  et  Spirita* 
non  sunt  unum  et  idem.  Ergo  sunt  unita  in  unum,  alias  baptismus 
fleret  gemiuus,  quod  nvTìyfuvxìv,  Quicquid  In  baptismo  super  nos 
eftìindltur,  illud  est  ejus  materia.  Atqui  et  aqua  Eph.  5,  2*:.  et  ipse 
Sp.  S.  Tit.  3,  5.  6.  in  ipso  baptismo  super  nos  effunditur.  Emo  et 
àqua  et  Sp.  S.  (illa  quidem  terrena,  hic  vero  cqi^ejfjjs)  sunt  materia 
vel  re».  bapti>ml.  Et  In  hac  qui  dei  n  simplicitate  nos  acquiescere  posse 
existimamus.  ti.  .VerJujui  esse  partem  in  baptismo  materialem  et  rem 
coelestem,  imaassevwamus*,  (pila  sic  etiam  verbum  in  cueharistla  esset 
materia  codesti»1,  inquit  b.  .[frlmannus  Disp.  de  baptismo,  th.  3. 
Atldo  è.  Verbum  iuntitutumis  ad  'causam  efRcirnO'm,  pmntissiitnis  (seu 
res  prontista)  ad  effectum  sacramenti  pertioet,  et  in  eucbaristia  quoque, 
quae  hac  ratione  duplicem  materiali)  coelestem  haberet,  locnm  babet. 
Stimma:  Verbum  non  tam  est  ipsa  materia  coelestis,  «piani  promittit 
et  offert  materiam  coelestem.  /.  De  sanguine  censent  ceterl,  cum  ad 
causam  meritoriam  pertinere,  materiae  vero  coelestis  rationem  in  sola 
eucbaristia  ha  bere.  Putant  enim  sanguini»  nullo  in  loco,  qui  «le  bap- 
tismo ex  professo  agit,  nientionem  fieri.  .  .  .  Saerosancta  Trinitas 
(cujus  nomine,  institutione  et  auctoritate  haptizamur,  Matth.  2H,  10.), 
quatenus  ad  eflìcientem  refertur,  non  potest  esse  materia  baptismi.  .  . 
>.  B.  WUhelmi  Laseri  in  Summar.  Theolog.  num.  274.,  qui  aquam  ex 
latere  Christi  fluentem  substituit,  sententiam,  ut  piam  quidem,  sed 
mimi»  certam  agnoscimu».  Nec  enim  Christus:  ,Nisi  quis  renatus 
fuerit  ex  af|ua  et  aqua*  (Id  est  terrena  et  laterali),  dixit.  Joh.  3,  5." 
(System,  th.  Loc.  XIV.  §  16.  p.  361.  sqq.) 

QuKXsTKDTirs  :  ,,Nos  cum  Menzero,  Mdsnero,  Atidmanno,  (ìer- 
liardo,  Brochmando,  Calovio  aliisque  statuimus,  rern__coclestcm  esse 
SS.  Trinitatem,  In  qua  nec  Clirlstus  àctn  \iptjrrw^  nec  sangui?  cjils  ex- 
cIudlfuT^wù^ir.  vero  Spiri  tu  ih  S."    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f.  10S5.) 


< 


Digitized  by  Google 


456 


PART.  III.     CAP.  X. 


Hutterus:  ,,Quemadmodum  Jn  coena  indigni  manducant  ipsnm 
corpus  et  sangutnem  Chrlsti,  neque  tamen  virtutis  viviflcae  carnis 
Christi  evadunt  participes,  obstante  ipsorum  incredulitate  :  ita  hypo- 
critae  quoque  perfunduntur  in  baptismo  non  sola  aqua,  scd  et  ipso 
Spirito  S.f  neque  tamen  fructus  salutari»  sive  operationis  Sp.  Sancti 
redduntur  compotes;  siquidem  Sp.  S.,  sic  ipsls  collatus,  intendit  qui- 
dein  operationem  illam  salutiferam,  sed  ipso  actu  non  perflcit  aut  ex- 
serit  propter  infldelitatem  ipsorum.  Neque  enim  necessarium  est  con- 
sequens,  ut,  ubi  substantialiter  est  Sp.  S.,  ibi  etiara  esse  debeat  secun- 
dum  salutarem  regenerationis  effectura."    (JUL.  th.  f.  636.) 

Hollazius:  „Materiae  coeletti*  nomen  h.  1.  non  in  hK(v3ei<!  phllo- 
sophorum,  sed  in  latitudine  quadara  prò  re  codesti  acclpimus.  Stricte 
loquendo  ncque  Sp.  S.,  neque  venerabili»  Trinitatis  causa  materialis 
est  aut  dici  potest."    ^L.  c.  q.  8.  p.  1055.) 

Luthkrus:  ,,Derowegen  ist  das  eine  gottlose  Rede  von  der  beili- 
gen  Taufe,  dass  Wasser  Wasser  sei  und  bleibe,  dieweil  bei  diesem 
Wasser  Gotte*  Wort  und  der  Befehl  und  die  Verheissung  stehet,  und 
einem  feurigen  Eisen  gleich  ist;  welches  wie  es  wahrhaftig  Eisen  Ist, 
also  ist  es  aucb  wahrhaftig  Feuer,  und  thut  alles,  was  Feuer  zu  thun 
pfleget.  Da»  Wort  aber  in  der  Taufe  sehen  alleili  die  Glaubigen,  die 
Gottlosen  aber,  wie  eine  Kuh  oder  Hund,  sehen  nichts,  denn  das  blosse 
Wasser.  Mit  solchen  kiihischen  und  hiindischen  Augen  sehen  diese 
Schwarmer  die  Husserlichen  Ceremonien  der  Taufe  an,  richten  und 
urtheileu  alleili  nach  lhrem  kiihischen  Sehen,  bringen  aber  keine  Oliren 
mit  sich,  welche  Gottes  Wort,  Befehl  und  Verheissung  hòretcn,  so  in 
und  bel  dieser  Ceremonie  ist."  (Auslegung  iiber  die  15  Licder  im 
hòheren  Chor.    Opp.  Hai.  IV,  2488.) 

Idem:  „Also  bildet  uns  St.  Johannes  (1  Joh.  5,  6.)  die  liebe  Taufe 
ftir,  dass  wir  nicht  sollen  achten  noch  anschen  allein  das  weisse  Wasser. 
Denn  Christus  (spricht  er)  ,kommt  nicht  mit  Wasser  allein'  (wie  die 
Wiedertiiufer  liistern,  es  sei  nichts  mehr,  denn  Wasser),  ,sondern  mit 
Wasser  und  Blut.«  Will  durch  solche  Worte  uns  vermahnet  haben, 
mit  geistlichen  Augen  in  der  Taufe  anzusehen  das  schòne,  rosenfarbene 
Blut  Christi,  so  aus  seiner  hciligen  Seite  gellossen  und  vergossen  ist. 
Und  heisst  also  getauft  werden  nichts  anders,  denn  in  demselben  rosen- 
farbenen  Biute  Christi  gebadet  und  gereiniget  werden.  .  .  Darum  ist 
solches  Eredigen  und  darauf  Taufen  ebensoviel,  jils  rriirde  das  Blut 
Christi  selbst  iiber  uns  gesprenget.  ÀXlein,  dass  es  hv  r  yeistlich  ge- 
schieht  (denn  leiblich  besprengen  thiite  es  nicht),  dass  wìr  yKitthen  und 
sagen  :  Ich  bin  gewaschen  von  Sunden  und  Tod  durch  meines  Herrn 
Christi  Blut."  (Zwei  Predlgten  iiber  das  dritte  Cap.  des  Evangellsten 
Matthal.  a.  1540.  Ib.  VII,  1011».  sq.) 

§  6.  | 

Forviale*  baptismi  est  verbum b  institutionis.0  seu 
quod  ablutio  sit  in  nomine d  Patris,  et  Filli,  et  Spiritus 
Sancti.* 

a)  Sive  illud,  per  quod  cura  actu  abluendi  conjunctum  actus  ipse 
formaliter  habet,  quod  est  sacramentali»  aut  sacramentum. 

Musaeus  :  „Baptismus  non  est  substantia  ex  materia  et  forma  com- 
posita, sed  actio  circa  certam  raatcriam  certo  modo  occupata,  cujus 
proprie  non  datur  forma  interna,  quae  cum  materia  ens  per  se  consti- 
tuat.  Dicitur  autem  forma  baptismi  id,  a  quo  actlo  baptismi  habet, 
quod  baptismus  est  et  ab  alia  quavis  actione  distingultur."  (Colleg. 
controver8Ìar.  p.  362.) 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


457 


fr)  Prout  b.  Lutherum,  et  qui  eum  proxime  secuti  sunt,  theologos 
orthodoxos  sensisse  indieavimus,  not.  ult.  ad  §  praeced.  sub  initium. 
Expresse  etiam  b.  Aegid.  Hunnius  Tom.  1.  op.  fol.  1016.  1020.  verbum 
institutionis  dicit  esse  formam  baptismi,  tanquam  partem  substantialem, 
et  adducto  loco  Ephes.  J,  26.  de  lavacro  aquae  per  verbum:  Vides,  ait, 
et  aquae  et  verbi r  tanquam  substaidialium  baptismi  partium,  meminime 
divum  apostolum.  Àqua  enim,  sine  verbo,  virtutem  sanctificandi  non  har 
beret.  Per  verbum  autem  instituentis  Dei  acipiirit  liane  sujternaturalem 
sanctificandi  facultatem.  Et  b.  David  Rung.  Disp.  de  Bapt.  A.  1596. 
hab.  §  37.,  ubi  de  forma  baptismi  agit  eamque  ipsum  verbum  institu- 
tionis esse  statuiti  Hoc  ivrbum  (addit)  illud  est,  per  quod  baptismi  aqua 
vere  sanctificatur  et  per  quod  Christus  lavacro  aquae  ecelesiam  suam  mundat 
qiiodqne  vxtam  quasi  et  animam  ìmjìertit,  ut  non  immerito  baptismi  forma 
dici  mereatur.  Atque  eam  in  rem  verba  Lutheri  ex  Catech.  min.  ipse 
citat  §  38.  Quod  autem  olii  verbum  institutionis  ad  materiam  bap- 
tismi referunt  futi  ad  §  praeced.  not.  h.  vidimus),  observandum  est, 
quod  materiam  aupliccm  et  jxirtes  substantiales  baptismi  aeque  late  patere 
crediderunt  (vidd.  Reudenius,  Piscator,  Sehiltcrus,  Himmelius  11.  ce.). 
Imo  etiam  fili,  qui  verbum  illud  principiis  zotr^tx»^  acceusent,  tamen 
etiam  ad  formam  baptismi  referunt.    Vid.  Hutterus  1.  c. 

Grriiardus:  , .Forma  baptismi  In  actione  conslstit,  videi.  In  raer- 
sione  homlni»  baptlzandi  in  aquam  sivc,  quod  perinde  est,  in  affuslone 
aquae,  ac  deinde  in  recltatione  verborum  institutionis:  ,Ego  baptizo  te 
in  nomine'  etc.,  ut  in  universum  tres  substantiales  baptismi  parte»  sint 
statuendae,  quae  non  possimt  divelli  aut  mutar!,  se.  aqxia,  verbun\.et 
actio."  (L.  c.  §  87.)  Cf.  supra,  quae  dieta  sunt  de  forma  sacramen- 
torum  P.  111.  c.  8.  §  8.6. 

c)  Quidam  verbum  mandati  aut  proergiti  appellant,  intelligentes 
non  tam  istud,  quo  exercitium  actus  praccipitur,  mi  quo  actus  abluendi 
formaliter  deterraiuatur  ad  certara  speciem  actus.  Unde  alii  malunt 
dicere  verbum  ordinatigni». 

d.)  Unum  nomen,  una  deitas,  ait  Theophylactus  h.  1.,  quia  in. nomai 
Patri»,  et  F'dii,  et  Spiritus  Sancti  baptizare,  est  auctoritate  et  virtute  harum 
trium  personarum  baptizare,  quare,  cum  sit  una  auctòritas  et  virtus  aiìeoque 
una  essentia  Patris,  PUH,  et  Spiritus  S.,  ideo  non  in  m/minibus,  "ed  in  no- 
mine Patris,  PUH,  et  Spiritus  S.  baptizare  juhentur  (apostoli),  interprete 
b.  Gerhardo  Harm.  Evang.  de  Resurr.  Christ.  cap.  XII.  p.  m.  463.  et 
Tom.  IV.  L.  de  Bapt.  §  81.  82. 

(ìerharpu»  :  ,,Dicimus,  hunc  esse  verborum  baptismi  sensum:  Ego 
minisler  verbi  noti  meo  nomine  aut  privato  auso  vel_arbitrio^scd  man- , 
dolo*  frtictorltatej  lnsjjtutTone  aTquc  ordhmlTònCj  a3e~oqué  "nomine  et 
loco  Chris  j.1.  summl  ecclcsiae  pontìtlcls,  Mediatori»  et  Salvatori»  nostri 
unici,  baptizo  te,  hoc  est,  aqua  verbo  Del  sanctincata  te  perfundo  in  no- 
mine Patris,  Filli  et  Spiritus  Sancti,  hoc  est,  mandato  et  invncatione 
veri  Dei,  tinlus  In  essentla  ac  trini  in  personis,  vìdellcet  Patos  FiTTT  et 
Spiritus  Sancti:  lllum  oro,  ut  In  gratiam  te  recipiat,  peccata  tlbl  re- 
mittat  et  salutem  aeternam  conferat,  ac  vere  frai^/fcyr,  te  in  gratiam  a 
Deo  Patre  reclpl,  sanguine  Filli  Mediatori»  a  peccati»  ablui  et  Spiritu 
Sancto,  ad  vitam  aeternam  te  regenerante  ac  renovante,  obsignari,  ac 
scias,  te  t}c_bvnua  in  nomen  unius  illiu»  veri  Del  baptizari,  id  est,  obli- 
agli ad  illius  àgnitionera,  invocatlonem  ac  cultum  etc.    Hanc  esse  vim  J 


Digitized  by  Google 


458 


1WKT.  III.     CAP.  X. 


'  hujus  phraseos  ,in  nomine  Patri»,  Filli  et  Spiritus  S aneti4  baptizari, 
I  patet  ex  sequentibus  Scrlpturae  loci*.    Exod.  5,  23.:  .Moses  loqueba- 
tur  hi  nomiue  Del  ad  Pharaonem.4    Deuter.  18,  7.:  .Lcvitae  serviuut 
*~jttìi '  in  nomine  Dei4,  v.  20.:  .Quando  propheta  praesumscrit  loqui  in  meo^ 
nomine,  quod  non  praecepl  ci.'    1  Sam.  17,  45.  :  ,Veuio  ad  te  in  nomine  • 
Dei  Zebaoth.4    2  Sain.  G,  18.:  , David  benediceva  pupillo  in  nomine. -  v-jf 
Del.4    1  Reg.  18,82.:  , Elias  extruit  alture  jn  «ornine  Dei.'  Matth. 
18,  20.:  ,Ubi  duo  vel  tres  congregati  in  ìiomìriemeo.*    Mare.  9,  89.: 
1  , In  ( 'liristi  nomine  virtutes  facere. 4  Joh.  16,  32.:  ,Quicquid  rogaveritls 
,  Patrern  in  nomine  meo'  etc.    Ex  bis  et  similibus  locis  apparet,  in  no- 
|  mine  Dei  ali  quid  loqui  vel  agerc  idem  esse,  quod  mandato  Dei,  loco  Dei, 
in  vera  iuvocatùme  Dei,  rirtute.  Dei,  in  vera  erga  T)cnmAduQÌa,  ad  gloT 
I  £$22  Del  etc.  alìquid  loqui  vel  agere.44    (L.  c.  §  81.) 

e)  Atque  hanc  plenum  formnlam,  sicut  o/im  ab  apostolis  eorumque 
discipulis  constanter  observatani,  ita  studiose  ac  nece*.«ario  retintmlam 
esse  agnoscimus.  Christianae  tnmen  lit>ertati  hoc  relictum  est,  utrum, 
qui  baptizat  juxta  nioreni  ecclesiae  JMinne,  activedicat:  Ego  baptizo  te 
in  nomine  Patris,  Filii  et  Spiritus  S.,  an  oum  ecclesia  Graffa,  in  |)er- 
sona  tertia  passiva:  Bnptùttur  hic  servus  Domini  in  nomine  Patris,  Filii, 
et  Spiritus  8.,  an  deniqne  cura  aetu  abluendi,  qui  jain  per  se  in  sensus 
\  incurrit,  conjungat  invocationera  sanctissimae  Trinitatis,  seu  verba: 

In  nomine  Patri*,  Filii,  et  Spiritus  Sancii,  modo  intempestiva  mutatione 
■ecclesia  non  turbetur. 

Bbkntius:  „Sunt,  qui  sentiunt,  quod  Cbristus  boc  loco  sic  instl- 
tuerit  baptismum,  ut  etiam  bis  verbis:  ,Ego  baptizo  te  in  nomine  Pa- 
tris et  Filii  et  Spiritus  Sancti4,  distribuendus  sit  et,  nisi  his  verbis  uta- 
ii ì u r,  existimant  non  esse  verum  baptismum.  Ili  prò  eo,  quod  dicitur 
,in  nomine4,  ]>utant  Intelligendum  esse,  this  verbis1.  Obscrvandum 
igitur,  quod  in  baptismo  haee  usitata  verba  ,cgo  baptizo  te  in  nomino 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti'  omnino  retinnida  sunt,  nec  cuiquam 
pcrniittendum  est,  ut  bacc  verba  prò  sua  libidine  et  temeritate  mutet 
ac  aliis  verbis  prò  suo  arbitrio  in  baptismo  utatur.  Sunt  enim  gravis- 
simae  causae,  quas  supcrvacaneum  est  hoc  loco  commemorare,  cur 
borum  verborum  usus  diligenter  retiuendus  Bit.  Et  tamen  bic  usua 
recte  est  intelligendus.  Nani  Cbristus  non  collocavlt  fundamentum 
baptisml  sui  super  certis  literis,  syllabis,  aut  dictlouibus.  Nec  alli- 
gavi! nos  ad  certa  verba.  Non  enim  instituit  magiam,  quac  ad  certam 
verborum  formam  et  ritus  alligata  est,  sed  instituit  coelestia  sacra- 
menta, quae  Constant  sua  ipsius  sententia  et  voluntate,  bis  vel  lllls  ver- 
bis nobis  significata.  Cum  enim  Cbristus  baptismum  inter  gente»  vul- 
gandum  commendarci,  locutus  est  cum  discipulls  suis  bebraice  aut 
syriaee.  Quid  ergo?  Si  baptismus  ad  certas  literas  ac  syllabas  alll- 
t  gatus  esset,  certe  non  liceret,  nisi  hebniica  aut  syriaca  lingua  baptizare. 

Sed  bene  babet.  Sicut  Cbristus  vulgavit  evangelion  suum  in  die  pente- 
costes  in  ouines  linguas  gcntium,  ita  etiam  vult,  ut  sacramenta  sua 
distribuantur  his  linguis,  quae  ab  auditoribus  et  hls,  qui  acclpluut  sa- 
cramenta, intelligi  possimi  et  quibus  sententia  evangeli!  ejus  recte 
cognoseitur.  Itaquc  si  quis  post  recitationem  symbol!  apostolici  In 
baptismo  diceret  ad  baptizandum  baec  verba:  , Audivi  jam  ex  te  con- 
fesslonem  tìdei  tuae,  quod  credas  in  Deum  Patrem  omuipotentem, 
creatorern  coell  et  terrae,  et  in  unigenitum  Filluin  ejus,  Dominum  no- 
strum Jesum  Chrlstum,  et  in  Spiritum  Sauctum.  In  hanc  igitur  con- 
fessionem  et  tldem  intingo  te  in  aquam  seu  perfundo  te  aqua,  ut  hoc 
signaculo  certus  tlas,  te  insertum  esse  In  Jesum  Chrlstum  et  commu- 
nionem  omnium  honorum  ejus.  Vade  ergo  in  pace.4  Hic  certe  bap- 
tismus esset  verus  baptismus,  quia  continet  ea,  quae  ad  baptismum 
necessaria  sunt  et  recitata  est  sententia  verborum  Cbristi,  eUd  sonus 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


459 


ìpse  verborum  paululum  immutatus  vidctur.  Hoc  Idcirco  visum  est 
addere,  non  quod  pcnnittenda  sit  mutatìo  usitatorura  verborum  :  ,Ego 
baptizo  te  in  nomine  Patria'  etc.  ;  sed  ut  verba  (Mirteti  recte  intelligan- 
tur  et  ut  raagìam  a  vera  coelcstium  sacramentorum  consecratione 
longe  dlscernere  discamus."    (Catechismus  illustrat.  1551.  p.  55 — 57.) 

Lutheri  s:  „Cave,  sic  discerna.s  baptismum,  ut  externnm  hominl, 
internum  Deo  tribuas,  utrumque  soli  Deo  (ritrae,  nec  conferentis  por- 
sonam  aliam,  quam  instrumentum  y \ca riu m  1  ) e i  a c e 'u >e .  per  quod  Do- 
mimi s  in  coelo  sedens  te  in  aquam  buis  mauibus  propriis  mergit,  et  re- 
missionem  peccatorum  promittit  in  tcrris,  voce  hominis  tibi  loquens 
per  os  ministri  sui.  Hoc  et  ipsa  verba  tibi  dicunt,  cum  dicit:  Ego 
baptizo  te  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Saucti,  Amen.  Non 
dicit:  Ego  baptizo  te  in  nomine  meo,  quasi  dicat:  Id,  quod  faeio,  non 
mea  auctoritate,  sed  vice  et  nomine  Dei  faeio,  ut  non  aliter  babeas, 
-quam  si  ipse  Dominus  visibiliter  fecissct.  Auctor  et  minister  diversi 
sunt,  sed  opus  idem  utriusque,  imo  solius  auctoris  per  miuisterium 
meum.  Sic  euim  ego  arbitror,  ,in  nomine*  referre  personali!  auctoris, 
ut  non  tantum  sit,  nomen  Domini  praetendere  et  invoca/e  in  opere,  sed 
ipsum  opus  tanquam  alienum  alterius  uomine  et  vice  implere.  Quo 
tropo  Matth.  24.  Christus  dicit:  , Multi  venient  in  nomine  meo';  et 
Ri  ut) .  1.  :  ,Per  quem  aceeplmus  gratiam  et  apostolatum,  ad  obediendum 
fldei  in  omnibus  gentibus  prò  nomine  ejus.'  Hanc  sententiam  ego 
libentissime  sequor,  quod  sit  pleuissimum  solatìi  et  etflcax  fldei  adju- 
torìum,  nossc,  se  esse  baptizatum  non  ab  homlne,  sed  ab  ipsa  Trini  tate 
per  hominem,  qui  nomine  ejus  rem  gena  apud  nos.  Quo  cessat  Illa 
otiosa  contentio,  qua  de  forma  baptismi  (quam  appellant  ipsa  verba) 
litigant,  (ìraecis  diccutibus:  ,Baptizetur  servus  Christi»,  Latinus:  ,Ego 
baptizo.'  Item  alii  rigidissime  nugantes  damnant,  siedici:  ,  Ego  bap- 
tizo te  in  nomine  Jesu  Christi',  quo  ri  tu  certuni  est  apostolo*  baptl- 
zasse,  ut  in  Actis  apostolicis  legimus,  voluntque  nullam  aliam  deinceps 
valere  quam  i stani  :  ,Ego  baptizo  te  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiri- 
tus Saucti.  Amen.'  Sed  frustra  contendunt,  nihil  enim  probant,  sua 
somuia  duntaxat  asserunt.  Quocunquc  modo  tradatur  baptismus, 
modo  non  in  nomine  hominis,  sed  in  nomine  Domini  tradatur,  vere 
salvum  facit."  (De  Captivitate  Babylon.  ecclesiae.  1520.  Vid.  Opp. 
lat.  ad  reformat,  histor.  pertin.  Francof.  ad  M.  1868.    Voi.  5,  tìO.  sq.) 

Sciikrzkri  s:  „Notamus  II.,  otiose  quaeri,  an  difendimi  sit  Lin 
nomen',  an  ,»ji  vomiti?'  Patris,  Filii  et  Spiritus  Sanctì.  Ulule  et  in  no- 
men Matth.  28,  li).  1  Cor.  1,  13.  et  in  nomine  Actor.  2,  38.  io,  48.  di- 
serte legitur.  Sed  usus  errltstiae  respicicndus,  nec  a  ministro  mutan- 
dus  est.  Notamus  III.,  quod  baptismus,  ,in  nomine  Christi1  Actor.  2, 
38.  10,  ult.  1!»,  5.  peractus,  non  excludat  Saerosanctam'  Triuitatera. 
Nani , Christi  professio  est  totius  Trinitatis  confessio.  Mauifestat  enim 
uniientem  Deum,  unctam  Filium  et  oleum  unctionis,  Spiritali!  Sanc- 
tiim',  dicentc  Basilio  M.  de  Spiritu  Sancto.  .  .  Quia  tamen  Christus  ex- 
presse dicit,  baptizandum  esse  in  nomen,  nr  -,,  itn>un}  Patris,  Filii  et 
Spiritus  Sancti,  Matth.  28,  1'.».,  nemo  hanc  formulali!  jure  potest  Im- 
probare.  Quanqiiam  rejiciamus  sententiam  eorum,  qui  cum  Ri- 
chardo  IV.  Dist.  III.  art.  2.  q.  2.  ,in  nomine  Christi4  baptizatum  cum 
conditione  rebaptizandum  asserunt."    (System,  th.  p.  356.) 

Cai.ovu  s:  ,,Errant,  qui,  cum  Marclonistls,  Paullanistis,  Cata- 
phrj'iribus,  tu  nomiug  frinitati*  baptizandum  esse  negarunt  ;  vid.  Ca- 
non VII.  Condì.  Laodic. . .  Neoue  admittendus  comliUannti*  bajttùamu: 
,Si  baptizatus  es,  non  te  baptizo;  sed  si  nominili  baptizatus  es,  ego  te 
baptizo»  etc.,  quem  probat  1.  III.  decretai.  Oreg.  M.  t.  42.  c.  2.  ex  In- 
nocenti ;  si  sci.  dubium  sit,  an  quis  baptizatus  sit;  quod  reprobat 
merito  b.  Lutherus  T.  Vili.  Jen.  Germ.  f.  50.  .  .  ffeque  etiam  repro- 
banda  formula  Jn  nomine  Jean  Chrinti',  modo  non  exclusl veHmteTTTga~ 
tur;  quem  baptismum  ratum'agnoscunt  Hugo  et  Lombardus.  Noq 

i 


Digitized  by  Google 


460 


t 

PART.  111.     CAP.  X. 


pjCQba_nda  tamen  CaiyiflLÌajiorum  sententia,  quod  baptizare  liceat  in  mmi- 
liitusi,  quia^_n^iiisiL_aU£Loniatciil,  nn^estaiem  et  yirtutcm  Dei  inTerf, 
quae  mnoruTuz  uóivj  est;  neque  Illa,  Bcrnhardo  EiL  740.  ad  Henric. 
probata,  ,in  nomine  Dei  et  sanctae  ventati»'  p.  3.  Excusarl  forsan 
magis  posset  ritus  il  le  Ejnioiniunor.  apud  Socratem  1.  £  c.  £7.,  qui  bap- 
tizarunt ,in  morte m  Domini*,  quod  etiam  factum  in  primitiva  ecclesia, 
si  Can.  apostoì.  tidem  merentur,  in  quorum  L.  id  legitur."  (System, 
loc.  th. T.  X,  227.  sq.) 

Gekhakdus:  t,Quaeritur:  Num  baptismus  ratus  alt  habendus,  si 
alia  Utero  aut  syllaba  in  verbi»  mutetur.  Resp.  :  Si  sensus  maneat  ln- 
teger  et  incorruptus,  neque  ex  industria  aliquid  corrumpatur,  baptis- 
mus ejusmodi  prò  legitimo  habendus;  neque  enim  Um  de  sono,  quam 
senati  verborum  institutio  Christi  accipienda.  Aventlnus  lib.  3.  annal. 
p.  2'J7.:  , Circa  anuum  Christi  745.  presbyter  quidam  Bavarus,  latinae 
linguae  ignarus,  baptlzarat  puerum  ,ln  nomine  Patria,  Filia  et  Spiritua 
Sancta*;  Bonifacius  Moguntinus  puerum  jusserat  rebaptizari.  Salis- 
burgensis  episc.  Virgilius  et  Sidonius,  pontifex  Laureaccnsis,  apud 
Bojos  baptismum  ratum  esse  volebant;  turbae  excitatae  maximae. 
Zacltarias,  Pontlf.  Rom.,  dlssidium  solvit  et  Virgilii  opinionem  conflr- 
mavit.  Decretimi  extnt  c.  Retulerunt.  dist.  4.  de  consec.  ad  Bonifa- 
cium.:  Retulerunt  nuncii,  quod  fuit  in  eadem  provincia  sacerdos,  qui 
latinam  lin<ruani  penitus  ignorabat  et  dum  baptizaret,  nesciens  loqul 
latine,  infringens  linguam  diceret:  Baptizo  te  in  nomine  Patria  et  Filia 
et  Spiritua  Sancta,  et  per  hoc  tua  reverenda  sanctitas  considera vit  eoa 
rebaptizare;  sed,  sanctisslme  frater,  si  ille,  qui  baptizavit,  non  errorem 
introducens  aut  haeresin,  sed  prò  sola  ignorantia  romanae  locutlonts  in- 
fringendo  linguam  hoc  baptizans  dixisset,  non  possumus  consentire,  ut 
denuo  baptizetur.'  Glossa  addit  rationem,  ,quia  error  syllabae  non 
nocet,  maxime  in  fine  dictionis.'"    (L.  c.  §  93.) 

ANTITHESIS. 

Quenstedtu's  :  „Antithesis  :  1.  Gnostirorum,  qui  baptizarunt  in 
nomine  ignoti  patris  omnium  et  in  veritate  matris  omnium  et  in  no- 
mine descendentis  Jesu  ad  unitionem  et  redemptionem  et  communlonem 
vlrtutum;  ut  testatur  Ireuaeus  1.  1.  c.  18.,  Epiphanius  haer.  34.  et 
Eusebius  1.  4.  Hist.  c.  10.  2.  3farr\onitaniia.  Paulianixtarum  et  Qìtsj- 
jjfirwjum.  qui  uegarunt,  in  nomine  trinitatis  esse  baptizandum;  vide 
Coucil.  Laodic.  can.  7.  3.  Arianorum,  Attianun^n  et  fiiuuuttfoaflaa 
qui  baptizarunt,  in  solo  Patre,  ^esu  Sen  atore  et  creatura,  et  Spiritu  S., 
ejusdem  conservo';  item:  ,In  nomine  Dei  increati,  Filli  creati  et  Spi- 
ritua sanctitleativi  et  a  Filio  creati';  apud  Epiphanium  haer.  76.}  vel 
etlam:  ,In  nomine  Patris  per  Filium  in  Spiritu  S.';  ut  refert  Nicepho- 
rus  1.  4.  c.  30.,  Sozomenus  1.  (».  c.  21».  4.  Bau  leardi  Ed.  348.  et  lùuiu- 
niff  de  S.  Vlctore  1.  2.  de  Sacram.  P.  6.  c.  2.,  quia  approbarnnt  baptis- 
mum aduiinlstratum  hac  formula:  , Baptizo  te  in  nomine  Dei  et  sauctae 
crucis.'  5.  Quorundam  Papista  rum,  qui  baptizarunt  in  nomine  Patris, 
Filli,  SpirltnsS.  et  Mariae.  Natii  non  tantum  Guilhelmus  de  Baptis. 
c.  2.  b.  Mariam  adjecit,  ut  et  Fabius  Incarnatus  in  scrutin.  Sacerd. 
tr.  2.  p.  1.,  sed  etiam  1.  1.  Nov.  Sacerd.  p.  25.  eandem  formulam  ap- 
probavit.  (».  Bellannini  1.  1.  de  Sacram.  c.  HI.  §|  ,quod  igitur'  et  1.  1. 
de  Bapt.  c.  3.  negantis,  formulam  baptismi  in  ecclesiis  nostrls  u sitatami  : 
,Ego  te  baptizo  in  nomine  Patris,  Fili!  et  Spiritus  S.'  ex  solo  evangelio 
demonstrari  posse,  sed  necessario  ad  traditiones  recurrendum  esse  et 
ecclesiae  declarationem,  §  i  .Porro  hanc.'  Sed  opponimus  ipsi  Christi 
mandatum  Matth.  28.  7.  Socinianorumj  negantium,  hanc  formulam 
baptismi  a  Christo  esse  matuTàtam  et  ab  apostolis  usurpatam';  vide 
Ostorodum  in  Instlt.  Germ.  p.  252.  c.  39.  Wolzogenius  ad  Matth.  28, 
19.  T.  1.  Op.  f.  449.  scrlbit:  , Formulam  certam  in  nomine  Patris,  Filil 
et  Spiritus  S.  a  baptlzante  usurpaudam  esse,  nec  ex  Scriptura  nec  ullo 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO 


461 


scrlptore  ecclesiastico  demonstrari  posse.'  ...  8.  Calvinianyrum,  fin- 
gentium  duplicem  formam  verborum,  qua  in  baptismo  slt  utendum, 
unam:  baptizo  te  in  nomine  Patria,  Filii  ac  Spiritus  S.,  alterano:  bap- 
tizo  te  in  nomine  Chriatl.  Vide  Sohnium  in  Methodo  theol.  p.  262., 
ìmo^jriiifjliui},  ,non  esse  necessarium  ullam  certam  verborum  formam', 
asserìt  libro  de  vera  et  falsa  relig.  c.  de  baptisrao."  (L.  c.  s.  2.  q.  5. 
f.  1121.) 


Gkriiakdus:  ,, Pontificii  aquam  in  baptismo  adhìbendam  in  vigilia 
paschatos  et  pcntecostes  certis  ritibus  et  exorcismis  prius  consecrant, 
quam  postea  vocant  benedictam.    Catcch.  Rom.  p.  308.  :  ,Aqua,  qua  ad 
baptismum  utimur,  prius  pjaxanda  et  addito  mystic^benedictionis  oleo  * 
consecranda  est,  idque  non  nisi  in  vigiliis  paschae  et  pentecosjes_tìejj 

debet.'     Itesp:  1-  rnngprraHn  UTik  rtqinip  dnsti >ni tur mrSHI^pr    2.  Ca- 

ret  exemplo  Johanuis  et  apostolorum,  qui  obviam  quamvis  aquam  bap- 
tismatl  adhibuerunt.  Justin.  Apol.  2.  prò  Christ.  p.  73.  :  ,('rcdentes 
catechumenos  eo  adduci',  ait,  ,ubi  est  aqua,  qua  loti  regenerantur', 
ex  quo  constat,  simplicem  et  communem  aquam  ad  baptizandum  olim 
fuisse  adbibitam.  3.  JBteBQgtf  "1<>mrntiO  «"]'""•,  quae  per  se  est  bona 
Dei  creatura,  nullls  indigens  exorcismis,  quin  etiam  per  institutionem 
('liristi  baptismo  consecrata,  in  ipso  Christl  baptismo  sanctltlcata,  imo 
in  actu  Ipso  baptizandi  per  verbum  Dei,  per  preces  et  Splrltum  S.  Ut 
aqua  militarti  abluendis  crlmlnlbus  apta.  August.  serm.  37.  de  temp.  : 

*' "     riamdÌWnTcuìtus  parte."0  (L^c. ^I^™  T  U  &C  aPhoro>  sed  necessa- 

Hokflingiu8:  „Im  Sacrament.  Gelasi!  heisst  es:  ,Die  Weihung 
des  Wassers*  (welche  ausdriicklich  mit  der  zu  Cana  geschehenen  Ver- 
wandlung  des  Wassers  in  Wein  verglichen  wird)  ,befruchtet  die  ganze 
Substanz  dieses  Wassers  mit  der  Kraft  der  Wiedergeburt',  macht  es 
wirksam,  die  Seelen  zu  reinigen."    (Das  Sacr.  der  hi.  Taufe.  I,  453.) 


ANTITHE8IS. 

Fechtius:  „Admonendi  sunt  diligenter  auditores,  ne,  nisi  bis 
(verbis  instltutionis)  praeviis,  baptismum  adminlstrent;  sed  si  interca, 
donec  haec  pronuncientur,  infans  moriatur,  eundem  Dei  misericordiae 
committant  potius,  quam  ut  illotis,  quod  ajunt,  manibus  ad  baptismum 
properent.  Nisi  enim  illa  praemittantur,  consecratio  non  antecessit, 
adeoque  sacraraentum  non  est.  Verba  enim,  quae,  dum  baptizatur  In- 
fans, dicuntur:  ,Ego  baptizo  te'  etc,  non  sunt  conaecratoria,  sed  appli- 
catoria.  Quemadmodum  in  sacrae  coenae  distribuì  ione  verba:  ,Nehmet 
hln  und  esset'  etc.,  non  sunt  consecratoria,  sed  necessario  alia  conse- 
cratio antecessit.  Nec  etiam  consecratio  in  sola  oratione  Dominica 
consistit,  sed  in  repetitione  etiam  verborum  instltutionis,  idque  ex- 
emplo Cbristi.  Quare  neutroni  omittenduro,  et  nisi  utrumque  pra«- 
cedere  possit,  infans  baptizandus  non  est."  (Instruct.  pastoralis. 
Ed.  2.  p.  109.) 

§  7. 

Finis  tmi*  qui  et  subjectumb  baptismi,  sunt  homirtftsc 
carnaliter  geniti d  editique  in  lucem  ;e  atque  hi  omnes/ 
masculi  pariter  et  fejnellae  ; g  nec  solum  adultiores,  verum 
etiam  infantes.h 


Digitized  by  Google 


462 


PART.  III.     CAP.  X. 


a)  Seu  UH,  quorum  bono  baptismus  a  Deo  institutus  atque  ita  ad- 
ministrandus  est. 

b)  Cui  baptismus,  tanquam  medium  gratiae,  applicari  debet. 
Alii  objectum  dicunt,  quod  quidam,  cum  addito,  mmonale  objectum 
vocaut. 

c)  Non  autern  alia  res  ulla,  cujuscunque  rationis  sit,  ac  ne  foetus 
quidem  Immani  omnes,  nisi,  eos  vivos  ac  vere  homines  esse,  constet. 

Gekhardus:  ,,  Ini  proband  us  baptismus  mortuontm.  Cerinthiani, 
referente  Epiph.  haeres.  28.  contra  Cerinth.,  mortuos  baptizarunt,  freti 
pravo  Intelleetu  verborum  apostoli  1  Cor.  15,2'.».:  ,Quid  faciunt,  qui 
baptizantur  prò  mortuis,  i-Trèp  rùv  it«/mj»-,  si  omnino  inortui  non  resur- 
gent?  eur  igitur  baptizantur  prò  mortuis?'  Atqui  linee  cousuetudo 
baptizaudi  mortuos  apud  quosdam  in  primitiva  eeelesia  usitata  fuit,  ut 
apparet  ex  Cono.  Cnrthag.  3.  cap.  6.  Pontificii  mortuos  et  sepulcra 
aspergimi  aqua  lustrali.  Chrysost.  homil.  1.  in  Act.  refert,  a  quibus- 
dam  suo  tempore  etiam  mortuis  infusam  baptismi  aquam,  quod  ibi  re- 
prehendit  ac  docet,  ,hoc  nihil  esse  aliud,  quam  saucta  in  terram  pro- 
jicere.*  Mnrcinnitae,  referente  Tcrtull.  lib.  5.  contra  Marc,  habebant 
vicarium  quendam  baptismum,  qui  vivi»  conferebatur  loco  mortuorum 
non  baptizatorum,  in  testirao'nium  articuli  de  resurrectione  mortuorum. 
Sed  nec  Ccriuthianorum  uec  Marcionitarum  >nsi»;}<ix7i(ifió<;  ex  verbls 
apostoli  probari  potest,  quorum  ille  puguat  cum  institutione  et  Une 
baptismi,  hic  vero  cum  manifestis  Scripturac  dictis:  ,Justus  sua  fide 
vivet;  impossibile  est  Deo  piacere  sine  Ade;  lignum  ubi  ceclderit,  per- 
manebit'  etc.  Ncque  vero  dicit  apostolus:  ,Si  mortui  non  resurgunt, 
quare  baptizantur  mortui?4  id  quod  specie  quadam  prò  viKpnAtiTrtau^. 
urgeri  posset;  sed:  ,Quid  faciunt  illl,  qui  baptizantur  i-qi  rùv  rtKpùv, 
super  mortuos?'  .  .  .  Amplectimur  simplicissimam  Ulani  expositionem 
de  ritu  baptizaudi  ehristiauos  ad  sepulcra  mortuorum,  qui  symbolum 
fldei  fuit  et  confessiouis  de  resurrectione  mortuorum  ac  de  collectioue 
et  consoci atlone  baptizatorum  vivorum  spirituali  cum  meinbris  unius 
ejusdemque  corporls  mysticl,  quin  et  publica  professio  de  morte  prò 
Christl  gloria  et  articulo  resurrectiouis  obeunda.  Huuc  autem  morera 
in  primitiva  ecclesia  receptum  fuisse,  testatur  epistola  ecclesiae  Smyr- 
nensis  apud  Eusebiura  lib.  4.  Hist.  Eccles.  cap.  15.,  August.  lib.  20.  de 
C.  D.  cap.  9.  et  Lutherus  in  explic.  hujus  loci."    (L.  c.  §  165.) 

Qi'KXSTkdtius:  ,,Objectum  baptismi,  cui  is  est  administrandus, 
sunt  I.  soli  homines;  hi  enim  soli  baptismi  sunt  capaces,  non  campanae, 
naves  aut  aline  res  inaniviatae,  quae  in  papatu  in  nomine  Patria,  Fili!  et 
Spiritus  S.  tingi  solent,  impositis  hominum  nominibus,  adhibitisque 
susceptoribus  seu  baptismi  testibus;  qui  ritus  in  Caroli  M.  Constitu- 
tionibus  a  Busaeo  editis  p.  266.  est  prohibitus,  ubi  hoc  habetur  capitu- 
lum  :  ,Nc  clocas  baptizent.*  Cf.  Joh.  Balaeum  in  Actis  Rom.  Pontificare, 
in  Johanne  XIV.,  qui  campanam  magnani  ad  Johanncm  Latcrancnsem 
baptizari  et  de  suo  nomine  nomen  ipi  imponi  jussit."  (L.  c.  s.  2. 
th.  11.  f.  1092.) 

Gkrhardus:  ,,Trlbuitur  (a  pontificlis)  baptizatis  campanis  -iugu- 
lari- quaedam  virtus  et  efficacia  ad  expulsionem  omnis  diabolici  insul- 
tus,  ad  fuganda  tonitrua  et  fulmina,  ad  salutem  defunctarum  anima- 
rum  etc.  .  .  Ex  descriptione  (rituum  baptizaudi  campanas)  facile 
intelligitur,  quid  statueudum  sit  de  exceptione  Stanislai  Hosii,  qui 
campanas  a  suis  non  baptizari,  sed  consecrari  dicit."    (L.  c.  §  166.) 

d)  Ita,  ut  sint  caro  de  carne,  iuxta  Joh.  3,  6.  Christus  autem, 
baptismo  opus  non  habens,  per  eandem  nlxovofxiaw  baptizatus,  qua  cir- 
cumsisus  est.    Conf.  Matth.  4,  14- 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


463, 


e)  Qui  autera  nondum  perfecte  nati  sunt,  renasci  per  baptismum, 
non  jul>entur. 

f)  Universale  enira  est  dictum  (  liristi  :  Nùi  quia  (quisquis  sit) 
notus  ftterit  ex  wpm  et  Spiritu,  non  potest  introire  in  reynum  Dei  Joh.  3,  5. 
et  Motth.  28,  IO.  Christus  boptizare  jubet  izàv-a  rà  è'^>rn  non  solum 
gentiles,  Judaeis  contradistinctos,  sed  omnes  populos  orbis  terrarum, 
quos  Marcus  appellat  omnem  creai uram,  cap.  10,  15.  Nec  solum  ad. 
ecele8iam  plantaudam  haec  spectabant,  sed  servari,  prout  doctrina  aut 
praedicatio  evangelii,  sic  baptismus  debet  usipie  ad  comtimmaiionem  me- 
dili, Maitìi.  28,  ult. 

g)  Sic  Lydiam  baptizatam  noviraus  ex  Act.  10,  15. 

h)  Infantes  baptizandos  esse,  recte  colligitur  ex  locis  Joh.  3,  5.  et 
Marci  10,  lJf.  conjunctis,  hoc  modo:.  Quoscunque  Christus  vult  ad  sa- 
lutem  pervenire,  ipsi  vero  via  ordinaria  ad  vitam  aeternam  pervenire 
non  possunt,  nisi  mediante  baptismo,  illis  baptismus,  tanquam  medium 
ordinarium,  conferri,  non  autem  denegari  debet.  Atqui  infantes 
Christus  vult  salvos  fieri  (juxta  Marc.  10,  14-),  ipsi  vero  via  ordinaria 
ad  vitam  aeternam  pervenire  non  possunt,  nisi  mediaute  baptismo  (vi 
dicti  universalis  Joh.  3,  5.).  Ergo.  Deinde  etiain  (2.)  hoc  modo: 
Quoscunque  Christus  vult  sibi  afferri,  ut  beimlidione  spirituali  fruantur, 
111 i  per  baptismum,  velut  medium  ordinarium,  sunt  adducendi  ad 
Christum.  Atqui  infante*  Christus  vult  *ibi  afferri,  ut  Irntdictione  spi- 
rituali fruantur  (juxta  Marci  10,  14.,  quod  Lncas  explicans  rà  Ppifi), 
tenerrimae  aetatis  liberos,  quales  adhuc  ab  uberibus  matrum  aut 
nutricum  peudent,  designari  docet).  Ergo.  Porro  (3.)  prneeeptuin 
Malth.  28,  10.  de  baptizaudis  omnibus  gcntibus  ad  infantes  etiam,  qui 
gentium  complexu  coutinentur,  recte  extenditur.  Et  (4.)  exempla,. 
quae  doceut  integras  Jamilias  fuisse  baptizatas,  v.  gr.  Ad.  10,25.  et  33. 
cap.  18,  8.  1  Cor.  1,  10.,  recte  creduntur  compierti  infantes,  qui  par- 
tem  familiarum  band  dubie  constituerunt.  Accedunt  (5.)  analogia 
circumri filoni*,  infantibus  collatae,  et  (6.)  quod,  sicut  promissin  gratiae 
foederalis,  Actor.  2,  30.,  ita  et  sigillum  fbederis,  baptismus,  ad  infan- 
tes pertinet.  Denique  ^7.)  cum  ecclesia  tota  mundaia  sit  lavacro  aquae 
per  verbum  (juxta  Èph.  5,  20.),  recte  etiam  h<>c  ad  infantes  refertur, 
quando  et  illi,  natura  immundi,  tamen  inseri  debent  in  ecclesiam. 

Quknsteduus:  ,,Si  istls,  qui  sub  diluvii  tempus  servari  volue- 
runt,  arca  necessario  fuit  ingredienda  :  etiam  infantes  extra  casum  ne- 
cessitatis  erunt  baptizandl,  ut  salventur,  quia  ista  servatlo  typus  fuit 
baptisnii,  1  Pet.  3,  21.  Ast  prius  est.  Ergo."    (L.  c.  s.  2.  q.  «.  f.  112G.) 

Luthkkus:  ,,Dass  die  Kindertaufc  Christo  gefalle,  beweiset  sich 
gcnugsam  aus  seinem  eigenen  Wcrk,  nanilich,  dass  Gott  deren  viel 
heilig  raacht  und  don  Heiligen  (ìeist  gegeben  hat,  die  also  getauft  sind,. 
und  heutiges  Tags  noch  viel  sind,  au  deneu  man  spitret,  dass  sie  den 
Heiligen  (ìeist  haben,  beide  der  Lehre  und  Lebens  halhen-,  als  uns  von 
Gottes  Gnaden  auch  gegeben  ist,  dass  wir  ja  kònncu  die  Schrift  aus- 
legen  und  Chrjstum  erkennen,  welches  ohne  den  Heiligen  Geist  nicht 
gesehehen  kann.  Wo  aber  Gott  die  Kindertaufe  nieht  annàhrae,  wurde 
er  derer  keinem  den  Heiligen  Geist  noch  ein  Stiick  davou  geben; 
Summa,  es  musate  so  lange  Zeit  ber  bis  auf  diesen  Tag  keiu  Mensch 
auf  Erden  Christ  sein.  Weil  nun  Gott  die  Taufe  bestiitigt  durch  Ein- 
geben  selnes  Heiligen  Geistes,  als  man  in  etlieben  Viitern,  als  St.  Bern- 


Digitized  by  Google 


464 


PART.  HI.     CAP.  X. 


hard,  Gerson,  Johann  Huss  und  andern,  so  In  der  Kindheit  getauft 
sind,  wohl  spiiret,  und  die  heilige  christliche  Kirche  nicht  untergehet 
bis  ans  Ende  der  Welt,  so  mùssen  sle  bekennen,  dass  solche  Kinder- 
taufe  Gott  gefallig  sei  ;  denn  er  kann  je  nicht  wider  sich  selbst  seln, 
oder  der  Lugc  und  Buberel  helfen,  noch  seine  Gnade  und  Geist  dazu 
geben.  Dies  ist  fast  die  beste  und  starkste  Bewei.sung  fur  die  Einfal- 
tigen  und  Ungeiehrten.  Denn  man  wird'uns  diesen  Artikel:  ,Ich 
glaube  Eine  heilige  christliche  Kirche,  die  Gemeine  der  Helligen'  u.s.  w. 
nicht  nehmen  noch  umstossen."  (Catechism.  major.  Vid.  Lib.  Conc. 
p.  492.  sq.) 

Melanchthon  :  „Cum  nulla  sit  causa,  cur  iraprobetur  baptismus 
infuntium,  nihil  necesse  est  denuo  baptizari  ;  sed  qui  postulant,  ut  de- 
nuo  baptizemur,  hi  cogltant,  baptismum  certi  alicujus  temporis  opus 
esse  ;  videlicet,  cum  coeperis  agere  poenitentiam  et  credere,  tum  de- 
mum  jubent  baptisino  uti,  ut  slgnum  cum  animo  consentiat.  Quid 
facient  isti?  Totiesne  baptizabunt,  quoties  relapsi  agunt  poeniten- 
tiam?"   (De  Anabaptistls.  A.  1528.  Vid.  Corp.  Reform.  Voi.  I,  p.  968.) 

Geriiardus:  „Excìp[uiit  Anabaptùtae  :  Mandatum  esse,  ut  prius 
doceamus,  postea  baptizemus  ;  prius  ergo  infnntes  docendos  esse,  quam 
baptizandos.  Resp.  :  Ablegat  Christus  discipulos  suos  ad  gentes,  qul- 
bus  nihil  quicquam  de  baptismo  constabat;  utique  ergo  institutio  et  in- 
formati- praemitti  debebat;  sed  quando  parentes  de  baptismo  recte 
instituti  eundem  susceperunt,  etiam  liberos  eorum  baptizandos  esse, 
exemplum  apostolorum  manifeste  probat;  ac  proinde  distlnguendum 
est  inter  eccleslam  constitutam  et  constltuendam,  uti  et  Inter  adultos 
ac  infanto.  In  ecclesia  constituenda  adulti  prius  doccndi,  quam  bap- 
tizandi,  sed  in  ecclesia  jam  dudum  constituta  infantes  chrlstianorum 
prius  baptizandi,  quam  doceudl.  Declarari  hoc  potest  ex  sacramento 
circumeisionis,  quae  fuit  figura  baptismi.  Cum  Gen.  17,  10.  omnes 
familiae  suac  masculus  Abrahamus  vi  mandati  divini  clrcumcideret, 
adultos  dubio  procul  de  hac  ceremonla  prius  instituit;  sed  cum  Isaac 
Ipsi  nasceretur,  non  expectat  annos  discretionls  In  Ipso,  sed  octavo 
statini  die  eundem  circumcldit,  Gen.  21,  4.  Adde,  quod  in  graeco  textu 
habeatur  vocabulum  (uv&tfrrboart,  discipulos  faelte,  Id  quod  flt  non  so- 
lum  praedicatione  verbi  in  adultis,  sed  etiam  adminlstratlone  baptismi, 
qui  est  sacramentum  inltiatlonls  et  prlmus  In  eccleslam  Introltus  In  In- 
fantlbus;  unde  haec  duo  media  in  verbls  Chrlstl  postea  exprlmuntur  : 
, Discipulos  facite',  vel  eccleslam  mlhi  colligite,  primo  ,baptizantes', 
secundo  ,docentes  servare,  quae  ego  praecepl  vobis«.  Sic  declaratur 
verbum  pa&prc boote  Joh.  4,  1.:  ,Pharisael  audiverunt,  Chrlstum  plures 
discipulos  facere  et  baptizare,  quam  Johannem.'"    (L.  c.  §  185.) 

Idem:  ,,Argumentum  Anabaptistarum  est:  Christus  trigesimo  de- 
mum  aetatis  anno  baptizatus  est,  Matth.  3,  16.  Lue.  3,  22.;  jam  vero 
omnis  Christi  actio  est  nostra  institutio,  Matth.  11,  29.  16,  24.;  ergo 
et  noster  baptismus  ad  annos  discretionls  differendus.  Resp.  :  1 .  Si 
Christus  usu  baptismi  sul  certum  tempus  baptizandi  praescribere  vo- 
luisset,  consequens  fuerit,  non  nlsi  trigesimo  aetatis  anno  baptismum 
suscipiendum  esse;  id  vero  ne  ipsl  quldem  Anabaptlstae  observant,  . 
sed  in  primis  statini  discretionls  annls  homlnes  baptizant.  Quidam 
tamen  Anabaptistarum  magistri  contendunt,  nonnisi  30.  aetatis  anno 
propter  hoc  exemplum  Christi  baptismum  suscipl  debere,  de  quo  prius 
Inter  se  transigane  Vide  Calv.  Ub.  IV.  lnstlt.  cap.  6.  §  29.  2.  Ideo 
Christus  In  Infamili  ai  tate  baptizari  nolult,  quia  baptismus  tunc  non- 
dura  erat  lustltutus,  siquldem  Johannes  Baptlsta  anno  Christi  29.  pri- 
mum  baptismum  adminlstravlt.  3.  Quinlmo  In  tpsa  infantla  Christus 
est  circumclsus,  jam  vero  baptismus  successit  In  locum  circumeisionis, 
Col.  2, 11.  Ergo  ut  Christus  in  infantili  aetate  circumclsus,  ita  quoque 
baptismus  infantlbus  admlnistrandus.  4.  Magua  est  dissimilltudo  bap- 
tismi a  Christo  et  alils  suscepti,  quam  exponit  Nazlanzenus  orat.  in 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


4H5 


s.  bapt.,  quae  est  40.  :  «Chrlstus  non  opus  habuit  baptismo  prò  sua  per- 
sona, curii  fuerit  Innocens,  impollutus  et  a  peccatoribus  segregatus; 
suo  autem  baptismo  nostrum  eonsecrare  et  sanctifleare  voluit;  sed  nos 
in  ipsa  infamia  baptismo  Indigeno*,  cum  in  peccati*  nati  et  concepti 
simus.'  Cliristus  baptismum  sine  ullo  periculo  differre  potuit,  mortis 
et  vitae  suae  potestatem  habens  plenissimam,  Job.  10,  18.;  nos  autem 
sine  periculo  salutis  praesentissimo  differre  eundem  non  possumus, 
eum  ignoremus,  quid  die  crastino  fnturum  sit,  Jac.  4,  14.  Christus 
toni  demoni  baptizari  voluit,  cum  inchoaret  ministerium  propter  causa» 
paulo  post  exponendas;  sed  hoc  tempore  ministerium  N.  T.  jamdudum 
inchoatuin  et  gentcs  ad  ejoa  communionem  vocatae.44    (L.  c.  §  193.) 

Idem:  Excipiunt  Anabaptistar  :  Baptismum  non  prodesse,  nec 
quemquam  bcncticiorum  ('liristi  participein  Meri  absque  poenitentia. 
Jam  vero  infantes  poenttere  nesciunt.  Resp.  :  Quomodo  Spiritila 
Sanctus  itdem  operato r  in  infantibus,  co  etìam  modo  poenitcntiam  in 
lllis  excitat  ;  jam  vero  Spiritus  Sanctus  modo  nobis  incomprelieusibili 
Aden)  in  infantibus  excitat,  ut  postea  demonstrabitur.  Ergo  et  poenl- 
tentiam.44    (L.  c.  §  188.) 

LiJTHEKf.s  :  ,,Quid  mirum  est,  Spiritum  Sanctum  in  infantibus 
esse  efficace m  eo  modo,  quem  nos  non  intelligiinus?  (  uni  liabeant 
vitam,  carnem  et  ossa,  non  tamen  aluntur  in  utero  eo  modo,  quo  nos, 
qui  in  liac  luce  vivimus,  alimur.  Vere  itritur  odiosum  et  impium  Ana- 
bapti.starum  dogma  est,  qui  ideo  pueris  baptismum  negant,  quod  sensu 
et  menie  careant,  nec  iutelligant,  quae  cum  eis  agantur;  nobts  non  in- 
telligunt,'  nubi*  mente  et  sensu  judicantur  carere,  sed  Dm  non  sic, 
cujus  «>pns  sunt.  Deus  entra,  tricot  alio  modo  eos  alit,  quam  nos,  ita 
quoque  alio  modo  movet  eorum  corda.44  (In  cap.  12.  Hoseae.  Vid. 
Tom.  IV.  lat.  f.  (itló.)  Cf.  supra  dieta  de  tide  infantum  P.  III.  c.  3. 
§  12.  uot.  h.  p.  158.  sqq. 

ANTITHESIS. 

QtrKNSTKirm  s:  ^Antithesis  :  1.  Socinianorum,  paedobaptismum 
qui  detti  adiuittentiuin,  sed  prò  insania  liabentium.  ,Ipsum  baptismum 
infantum  prò  re  puerili  et  adiapliora  prorsus  liabemus4,  iiiquit  Smalcius 
Exam.  t'LVII  Err.  f.  37.  Err.  140. . .  Annbaptixtarum,  paedobaptismum 
maguis  tumultibus  impugnautium,  ut  potè  quem  de  jure  divino  nullum 
esse  contendOOt,  qui  et  inde  nomi  li  sortili  sunt,  quod  quosvis  in  infan- 
tili bapti/.atos  novo  baptismo  initiarent  suae  ecelesiae,  qui  ipsis  nomea 
darent.  Statuunt  enim,  solos  adultos,  qui  Christiana  doctrina  imbuti 
satis  sint,  tldemqiie  suam  ore  prollteri  et  baptismum  n'agitare  queant 
ipsi,  baptismo  diirnos  esse;  baptisma  infantili  a l- tati  datum  non  esse 
ss.  baptisma  ('liristi,  sed  profanimi  antichristi  ;  omnesque  in  Infantia 
tinctos  grandiores  et  rationis  compotes  factos  rebaptizandos  esse. 
Paedobaptismum  nec  praecepto,  nec  exemplo  Scripturae  niti  etc.  Vide 
Colloqu.  Kmbdau.  Act.  p.  82.  83.  et  Krankeiitlialcnse,  item  Confettalo- 
uein  oppositam  Faukelio  p.  263.  278.;  conferatur  Menno,  dux  et  fax 
Anabaptistarum,  in  libro  Fundamenti  sive  de  fondamento  religion. 
clirist.  c.  de  bapt.  .  .  3.  Calrininnontm,  negantium,  intldelium  libero*, 
ctiamsi  sint  in  potcstate  cliristianorum,  esse  baptizandos;  vide  Bucci- 
nimi in  Instit.  tbeol.  p.  624.  .  .  4.  Pontificiorum,  qui,  paedobaptismum 
in  Scripturis  nec  expresse  traili,  nec  evidenti  ratione  Inde  deduci  posse, 
statuunt;  vide  Bcllarminum  1.  4.  de  Verbo  Dei  c.  4. 44  (L.  c.  s.  2.  q.  G. 
f.  1125.  sq.) 

§  8. 

Interim  infantes  parentum  fidelium,  baptismo  forte 
privato*,  extraordinaria  Dei  gratia*  regenerari  et  sai  vari b 

lUicrl  Corap.  ed.  Walther.  IU.  30 


I 


466  PART.  UT.     CAP.  X. 

credimus;  infidelium  autem  infantes  non  baptizatos  divino 
judicioe  commTttlmus,  imo  negus  eos  invitis  parentibus 
per  dm  abripere  et  sic  baptiJe  audemus." 

a)  Necessitasi  enim  baptismi  non  absoluta.  Ex  parte  nostra  ad  bap- 
tismi susceptionem  oblinoti  sumus;  interwffamen  non  negando  est  odio  Dei 
extraordinaria  in  injantibus,  Christo  a  piis  parentibus  et  ecclesia  per  prece» 
oblatis  atque  extinctis,  priusquam  baptismi  copia  illis  fieri  possit,  cum  Deus 
suam  gratiam  et  saltttarem  eficaciain  non  ita  aUigarit  baptisnto,  quin  in  casu 
privatiorti»  extraordinarie  agert  et  velH  et  possit;  quae  quidem  verba  b. 
Oerhardi  sunt  L.  de  Baptismo  §  237.  < 

Augusttncs:  „Contemtus  sacramenti  damnat,  non  privatio." 
(Contra  Donat.  IV,  22.) 

Kromaykrcb:  „Inter  Scyllam  Calvinlanam,  necessitatera  medii 
negantem,  et  Charybdim  Pontitìciam,  necessitatera  baptismi  absolutam 
fingente  in,  via  media  incedimus,  summam  qoidero  tum  praecepti,  tum 
medii  necessitatem  ex  Joh.  3,  5.  6.,  non  tamen  absolutam,  asserente». ** 
(Theol.  posit.-poi.  II,  487.) 

Cakpzovius  ad  verba  Augustanae  Conf .  art.  9.  „De  baptismo"  : 
„Quod  slt  necessarius  ad  salutem",  addit:  „1.  Non  absolute,  sed  2.  ne- 
cessitate praecepti,  et  quia  Christus  ita  instituit  ordinarie  hominem  sal- 
vare; et  3.  necessitate  medii,  quia  placuit  ci  hoc  medio  In  applicatione 
salutls  a  se  promeritae  uti.  Signiàcanter  dicitur:  , Necessitate  medii.' 
Nani  Calviniani,  imprimi;*  Alting.  Exeg.  Aug.  Confess.  p.  62.,  non  nisl 
ad  .necessitatem  ritus  ac  ccremoniae'  adstringunt,  quia  non  insit  ulla 
vis  salvano"  i  baptismo,  p.  63.,  ubi  mutatain  confessionera  propterea 
etiara  commendat.  Tom.  III.  Opp.,  continente  Explic.  Catech.  Pala- 
tlnae,  .necessitatera  praecepti'  vocat  in  contradistinctione  ac  opposi- 
tloue  medii,  p.  316."    (Isag.  In  lib.  syrab.  p.  332.) 

b)  Quanquam  enim  determinata  modus  agendi  cum  infantibus  jide- 
lium  non  baptizati»  per  gratiam  extraordinariam  et  operandi  in  iUi$  rege- 
nerationem  et  fidem,  atque  ita  meritum  Christi  iti  applicando,  non  sit  ex- 
presse in  Scripturis  revelatus,  tamen  rationibus  Oieologicis,  ex  Scriptura 
petitis,  nixi,  spem  piam  ncque  dubiam  concipere  possumus  de  regenera- 
tione  illa  extraordinaria  infantum  illorum.  Vid.  b.  Musaeus  Ausfùhr- 
liche  Erklarung  Q.  61.  p.  358.  sqq.  Sic  autem  etiam  b.  Gerhardus 
1.  c.  :  De  injantibus  in  ecclesia  natis,  ait,  melius  speramm.  Et  paulo 
post:  Infantes  ilio»,  qui  vel  in  utero  materno,  vel  repentino  quodam  casu 
ante  baptismi  susceptionem  extinguuntur,  temere  damnare  nec  possumus,  nee 
debemus;  quin  jx)tius  statuimus,  preces  piorum  parentum,  vel,  si  parentes  in 
hoc  parte  negligentes  fuerunt,  preces  ecclesiae  ad  Deum  prò  his  infantibus 
fusas  clementer  exaiutiri  eosdemque  in  gratiam  et  vitam  a  Deo  recipi.  At- 
que hanc  in  rem  quidem  argumenta  plura  adducit  §  238.  239.  Deter- 
minatum  modum  agendi  autem,  quo  Deus  utatur  per  gratiam  extra- 
ordinariam, non  aeque  tangit. 

Luthbrus:  ,,Es  làsst  Christus  «Ianni  genug  seìn,  dass  er  ira  ersten 
Stuck  dieses  Spruchs  sagt:  ,Wer  da  gliiubet  und  getauft  wird';  und 
ira  andern:  ,Wer  aber  nicht  glSubet*  u.  s.  w.,  die  Taufe  nicht  wieder- 
holet;  frelllch  darum,  dass  es  mit  dem  ersten  genug  angezeiget  und 
anderswo  welter  davon  befohlen,  als  Matth.  28,  19.  :  ,Lchret  alle  Hel- 
den  und  taufet  sic  Im  Namen  des  Vaters'  u.  s.  w.   Und  folgt  nicht  dar- 


Digitized  by  Google 


DK  BAPTI8H0 


467 


aus,  dass  man  darum  die  Taofe  nachlassen  mòge  oder  genug  sei  ;  dass 
jemand  wollte  fiirgeben,  er  bàtte  den  Glauben  und  diirfte  der  Taufe 
nlcht:  derni  wer  ein  Chrlst  wlrd  und  glkubet,  der  wird  gewisslich  auch 
solch  Zeichen  geme  annehuien,  auf  dass  er  beide,  solcb  gottllch  Zeug- 
nlss  und  Bestiitlgung  selner  Seligkeit,  bei  ibm  habe  und  sich  des  stiir- 
ken  und  tròsten  mòge  in  seinem  ganzen  Leben  und  dass  er  auch  sol- 
ches  vor  aller  Welt  offentlich  bekenne.  Wie  denn  zu  eincni  Christen 
beide  Stiicke  gehòren,  als  Paulus  Ròra.  10,  10.  sagt:  ,Mit  dem  Herzen 
vor  Gott  und  bel  ihm  selbst  gliiuben  und  mit  dem  Muude  vor  der  Welt 
bekennen.4  Wiewohl  es  kann  geschehcn,  dass  einer  auch  mag  glauben, 
ob  er  gleich  nicht  getauft,  und  wiederum  etliche  die  Taufe  nehmen,  die 
doch  nicht  wahrhaftlg  gliiuben.  Darum  musa  man  diesen  Text  also  ver- 
stehen,  dass  hiemit  die  Taufe  befohlen  und  bestttligt,  als  die  man  nicht 
soli  verachten,  sondem  brauchen,  wie  geaagt  ist,  und  doch  darum  nicht 
»o  gar  enge  spannen,  dass  darum  solite  jemand  verdammt  sein,  der  zur 
Taufe  nicht  kommen  kònnte.  Und  Stimma,  aus  diesem  Text  gehen 
diese  vler  Spriiche:  1.  Dass  etliche  gliiuben  und  werden  getauft;  wel- 
ches  ist  insgemein  der  Befehl  Chiistl  und  die  Regel,  so  man  lehrcn  und 
halten  soli.  2.  Etliche  glauben  und  werden  nicht  getauft.  8.  Etliche 
gliiuben  nicht  und  werden  doch  getauft.  4.  Etliche  gliiuben  nicht, 
werden  auch  uicht  getauft.  Solchen  Unterschied  glbt  der  Text  selbst. 
Und  ist  allezeit  eintriichtiglich  gehalten,  dass,  ob  jemand  gliiubte  und 
doch  ungetauft  stiirbe,  der  wurde  darum  nicht  verdammt,  denn  es  mag 
etwa  der  Fall  vorfallen,  dass  einer  glaubet  und,  ob  er  wohl  der  Taufe 
begehret,  durch  den  Tod  iibereilet  wiirde  (wie  es  zuweilen  mit  jungen 
Kindern  geschehen  kann,  vor,  oder  in,  oder  auch  nach  ihrer  Geburt, 
welche  doch  zuvor  durch  ihrer  Eltern  oder  anderer  Glauben  und  Gebet 
Christo  geopfert  und  ihm  befohlen  sind,  welche  er  auch,  laut  seiner 
Worte:  ,Lasset  die  Kindlein  zu  mir  kommen'  u.  s.  w.,  ohne  Zweifel 
annimmt)."    (Ev.  Kirchenpostille.  Opp.  Hai.  XI,  1332.  sqq.) 

Dannhaukrus:  , .Quanta  alt  necessita*  baptismi,  Salvator  docct 
ipse  clara  assertione:  ,Nisi  quls  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu,  non 
potest  lutroire  in  regnum  Del',  quae  exceptiva  in  hanc  exponentem  re- 
solvitur:  ,N  ii  11  us  ù,ià7rnaTi^  introibit  in  regnum  coelorum.4  'A/Mimvrof, 
lnquam,  privative,  qui  cum  posset  ac  deberet  baptizari,  tamen  consi- 
llum  Dei  adversus  scmet  ipsum  aspernatur.  Nam  ut  negative  accipia- 
tur  ac  infinite  de  omni  non  baptizato  slmpliciter,  id  non  permittit: 
1.  Scopus  Scrlpturae  evangelicae  generalis,  qui  est  consolatio.  2.  Sco- 
pus  particularis  colloqui!  Christl,  qui  est  elenchticus  Pharlsacismi  con- 
temnentis  consilium  Dei  de  baptismo.  Agit  enim  cura  principe  Phari- 
saeorum,  quasi  dicat:  Tu  tuique  similes  baptismum  Johannis  contem- 
nltis,  ego  vero  dico,  nullum  ci.iàrrrioTov  conteinptorem  introitumm 
regnum  coelorum.  Igitur  de  Mia  loquitur  Christus,  qui  debent,  et  qui 
possunt,  qui  contemnunt  baptizari.  .  .  7.  Instantiarum  copia,  depromp- 
tarum  a  latrone  converso.  Is  sine  dubio  introivit  in  paradisnm  <\3àn- 
Tioror;  baptizatus  enim  esset  vel  ante  crucem,  vel  In  hac,  vcl  post  hanc: 
non  ante,  quia  sine  poenitentia  adultorum  nerao  debuit  baptizari  ;  non 
post  crucem,  quia  tum  fuit  mortuus;  non  in  crucc,  quia,  quod  de  effusa 
aqua  a  latere  Christl  quidam  opinati  sunt,  rcfelllt  ipse  Suarez:  ,Vix*, 
inquiens,  ,crediblle  est,  aquam  tanto  impetu  e  latere  exliiisse,  ut  latro- 
nem  attingeret,  praesertim  si  verum  est,  hunc  latronem  dextram  Christl 
tcnulsse,  aquam  vero  de  latere  Christl  sinistro  mana»se.'  Quod  de 
baptismo  sanguinis  nugatur  Gretserus,  id  et  alienum  est,  et  blasphe- 
nium;  ,neque  enim  latro  IIIe«,  verba  sunt  Augustini,  ,pro  nomine 
Christl  crucihxus  est,  sed  prò  meritls  facinorum  suorum;  nec  quia 
credldit,  passus  est,  sed  dum  patltur,  credit.'  Dices  cum  Augustino  : 
In  latrone  non  defuisse  accipiendl  voluntatem,  sed  adfulsse  non  acci- 
plendl  necessitatene  Idem  dicas  llcet  de  lnfantlbus  non  baptizatis, 
non  deesse  illls  voluntatem,  scllicet,  utdlstinguuntscholae,  virtualem." 
(Hodosoph.  p.  504.  sqq.) 


Digitized  by  Google 


468 


PART.  IN.     CAP.  X 


Cahpzovu  s  ad  verba  A.  Conf.  art.  «.».:  t,Afflrmant  (Anabaptistae)r 
pueros  sine  baptismo  salvali**,  addii:  ,,Scilicet  ordinaria  ratfone  ac 
via,  saluti  infantimi  destinata.  Alias  de  estraordinario  regenerationis 
modo  non  negatur.  Aliud  enim  est,  sino  tide  sa) \ uri  non  posse;  aliud, 
sine  baplisnio  salvari  non  posse.  Prius  absolute  veruni  est;  posteri us 
vero  nounisi  de  ordinaria  raiione  ac  modo,  quem  Deus  non  sibi,  sed 
hominibus  constituit,  valet."    (Isagog.  p.  335.) 

ANTIT1IESIS. 

Qiknstkdtiis:  t1AntUhcti»:  1.  Antiquorvm  Fatntm._quorund.Qm; 
communiter  olini  illi,  qui  ante  susceptum  baptismum  expirabaut,  ex- 
torres  esse  regni  coelorum  judicabantur.  Multorum  vox  erat:  ,Nou 
coronantur,  si  non  initiantur4  ;  Au  gusti  mia  T.  3. 1.  de  fide  ad  Petr.  Diac. 
c.  27.  seribit:  .Finitissime  tene  et  nullutcìius  dubites,  non  solum  liomi- 
nes  jam  ratione  utentes,  verum  etiam  parvulos,  qui  sive  in  uteris  ma- 
truin  vivere  iueipiunt  et  ibi  moriuntur,  sive  cum  ile  matrihus  nati  sine 
sacramento  sancii  baptismalis,  qtiod  datur  in  nomine  Patris,  Filii  et 
Splritus  S.,  de  hoc  saeculo  trauseunt,  ignis  aeterni  sempiterno  suppli- 
cio  punieudos.'  Inlerdiim  tainen  ó  tnz-<cr.><r  infunlibus  mitissimam  et 
levissimam  damiialionein  assiguat  August.,  ut  1.  1.  de  peccator.  merit. 
C.  15.  et  1.  5.  c.  Jui.  Pelagianuin  c.  8.  Alhanasius  T.  2.  in  Qu.  ad  Au- 
tioch.  qu.  00.  post  filatimi  (liristi  dictum  Job.  3,  5.  atldit:  .Mani» 
festum,  quod  iiemo  non-baptizatus  in  iilud  (regnimi  coelorum)  ingrcs- 
siirus  sii.4  Ex  Cipriano  liqtiet,  a  strida  illa  censura  exceptos  fuisse 
Ilio*  catecliuinenos,  qui  martyrium  subiissent,  aiitequam  Lì  net  1  essent. 
Dicit  enim  S.  Martyr  Kpist.  73.  ad  Jubajau.:  ,Non  privar!  eoi  baplismi 
sacramento,  nipote  qui  haplizenlur  gloriosissimo  et  maximo  sanguini* 
baptismo.1  Idem  dennndius  1.  de  eccles.  dogmatibus  (qui  perperam 
Angustino  adsciibitur)  c.  74.  attirmat.  .  .  Thcophìjlarlus  etiam  iu  c.  16. 
Marci,  .('atechumcnos4,  etianisi  credati t,  nouduin  tainen  salvatos  pro- 
nnncìat,  ,nisi  quoque  sint  baptizati.4  2.  ScholastU-orum,  qui  noli-bapti- 
zatos  infantes  perire  statuiint.  Sic  Loinhardus  I.  4.  seut.  dist.  1.  iit.  L. 
ait:  ,Si  vero  quaeritur  de  parvulis,  qui  ante  diem  octavum  morieban- 
tur,  ante  quem  non  tiebat  circuincisio  ex  lege,  utrum  salvarentur,  vel 
non,  idem  potest  responderi,  quod  sentltur  de  parvulis  ante  baptismum 
defunctis,  quos  perire  constat.'  Thomas  P.  3.  q.  05.  a.  4.  docci:  .bap- 
tismum ad  sul ute ni  absulutf  esse  necessarium.4  P.  3.  qu.  t!8.  inquit: 
.Minime  salvari  possunt,  qui  nec  re,  ncc  voto  baptisnii  sacrainentum 
susccperint.4  Est  autem  Tliomae  sententia  de  iufantibug  sine  baptismo 
percepto  demortuis,  <)uod  apud  inferos  damuentur  aeterua  morie,  sed 
lumen  sic  piiiiiantur  earrntia  visionis  Dei,  quae  dicitur  poena  damiti,  ut 
nullum  oiuni  no  pai  iati  tur  dolorem,  ncque  inlernum,  ncque  externuin  ; 
vide  ipslus  Quaest.  5.  de  malo,  a.  1.  2.  3.  .  .  3.  l\nijjjiciurxim,  qui  etiara 
immitem  liane  sentcntiam  defendunt.  .  .  IhUanniitus  1.  de  baptisral 
stìcr.  c.  4.:  , Scraper  ecclesia  credidit,  infantes  perire,  si  absque  bap- 
tismo ile  hac  vita  recedali t.1  Kt  in  line  i.stlus  capilis  liane  giiomam 
ponit:  .Onines,  qui  in  infamia  moriuntur,  si  praedestinati  siut,  sine 
dubio  baptizantur,  et  contea,  si  reprobi  sint,  non  bapiizantur.'  .  .  Fin- 
gunt  autem  tale  supplicium  iufantuni  non  baplizatorum,  quo  poena 
damili,  non  scusus  illis  inferalur,  li.  e.,  statuunt,  illos  privar!  visione  et 
conspectu  Dei,  nullos  autem  sentire  cruciatus."  (L.  c.  s.  2.  q.  10. 
f.  HUU.  sq.) 

c)  De  hi»  enim  spem  salutis  aeque  concipere  ex  revelatione  divina 
non  possumus. 

Cf.,  quae  supra  addita  sunt  ad  P.  I.  c.  7.  §  12.  Voi.  II.  p.  213.  sqq. 

d)  Nempe,  quando  liberi  isti  parentibus  reddi  debent,  ac  permitti, 
ut  ipsi  e os  educent,  qui  procul  dubio  in  idololatria  sua  illos  sunt  edu- 


Digitized  by  Google 


DE  DAPT18M0 


41)9 


<*aturi,  verendum  est,  ne  interim,  libero»  illos  baptizando,  sacra  eani- 
bus  projiciantur.  Alias  autein,  si  in  fan  tea  ìnfidelium  modo  lcgitimo 
in  potcstntein  cbriatianoruin  pervenerint  adeoque  juste  servari  atque 
in  religione  et  fide  vera  educnri  possunt,  sicut  illuj  educati»  et  infor- 
mati» atque  adeo  conversi»  et  baptismutn  petentibus  conferii  is  potest, 
eie  in  ipsa  infantia,  si  mortis  periculum  immineat,  baptizare  eos  licet. 

Hartmannus:  „Noluit  sane  Deus,  tldem  propagar!  et  sacramenta 
CUiqiiam  administrari  laeso  jure  paterno,  ceruens,  allo<|uin  magnani 
rerum  perturbationem  secuturaui  et  cvangelium  una  cum  sacramenti» 
Invlsam  genttbus  redditum  tri;  anele  apostoli  nuuquam  Invitta  paren- 
tlbus  liberos  eripucrunt.  Sieubi  vero  tafana  casu,  naufragio  ant  alio 
modo  potentati  parentum  exlmeretur  et  parente» vel  prorsus  Ignorarent 
aut  desperarent  de  eorum  restituitone,  tum  omnino  infans  est  bapti- 
Tntndus."   (Pastorale  ev.  p.  640.) 

IIuklskmannus  :  „Falsum  est,  1.  quod  baptizare  parvulum  eontra- 
dieentibus  pareutibus  non  sit  injuria  in  potestatem  patriam;  est  enlra 
omnino  injurium,  vi  ditti  apostolici  1  Cor.  5, 12.  .  .  Kst  qutppe  et  manet 
ex  parte  rapientls  «//.«ir/ww ^/<ta«t/«,  1  Pet.  4,  16.  Kst  et  manet  in  pa- 
rentibus  omnibus  Bine  conditione  status  facilita»  disponendl  de  reli- 
gione et  salute  tiliorum  suonili),  etsi  erronea  sit,  quod  patet  ex  coli, 
(ìal.  3,  28.  cum  Eph.  <J,  1.  Falsimi,  3.  quod  in  articulo  mortis  inviti» 
pareutibus,  et  inni  non  subditls  nostri»,  llceat  rapere  infanteoi  ad  bap- 
tismum."   (Praelcct.  Form.  Conc.  p.  485.) 


Kromayk.RI'S  :  ,,Quaiitumvls  omnes  fumine*  (Trarrà  rà  i\*v>/)  ju» 
aliquod  mediatmn  ad  sacrameiitum  initiationis  habeant,  immediato  ta- 
men  jure  ehristianorum  liberi,  qui  non  prius  Neri  debeut  cateclmmeni, 
«ed  .statini  in  liane  luceiu  nati  ad  baptismum  admittendi  siint,  prae  gen- 
ttnm,  Turcarum,  Judaeorutu  liberi»  gaudent."  (Tli.  posit.-pol.  II, 
430.  sq.) 

Daxnhai  kriis  :  ,,Qui  extra  ccclesiae  pomoeria  a  parentibus  non 
chrislianis  nascuntur,  i I li  non  quideni  decretorla  aliqua  rejectionc  sunt 
exclusi  ab  lioc  beneficio  ;  nondum  tamen  habent  jus  ad  rem;  ,foris* 
sunt,  , alieni  a  republica  Israeli»  et  hospites  testamentorum4,  sunt  ,im- 
mundi'  (plirasi  e  munditie  levitiea  mutuo  potila),  1  Cor.  5,  12.  Eph. 
2,  12.  1  Cor.  7,  14.  Qui  vero  intra  castra  Israelis  a  christiani*  pareutibus 
nascuntur,  ad  illos  jure  quodam  hoc  bcncflcium  pertinet,  cujus  juris  re- 
spectu  a  Spirita  Saucto  sanetitati*  nomine,  non  Internae,  sed  externaeet 
leviticae  iiii  respondentl  1  Cor.  7,  14.,  nobilitantur,  ac  ideo  gentile»  vel 
.Ilclden4  proprie  non  sunt  vocandi.  (iaudent  eodem  jure  nati  ex  alter- 
utrn  parenti-  Christian»,  altero  pagano;  nati  rjr  pareutibus  nuper  .Inda» is, 
nmic  ronrersis'  asciti  christiann  domino  quovis  jnsto  cinlionis,  ilona- 
tionis,  bein,  adoptioni-  titillo.  Kst  eniin  haee  nova  foederia  promissio 
non  tantum  eorum,  qui  su  ut  tllii  foederis,  Act.  3,  23.,  sed  et  rùv  paupàv 
óvtuv,  Act.  2,  3!».,  hoc  est,  geutilium,  quo»  Dominua  qualibet  occasione 
advocarit."    (Hodosoph.  Phaenom.  X.  p.  626.) 

Gkhiiakdu»:  „Quamvis  quidam  christianorum  parentum  ethnicis 
slnt  deteriore*  proptervitae  impietatem,  interim  tamen  in  aetate  infan- 
tili susceperunt  baptismum,  per  quem  in  foedus  Dei  sunt  recepii,  ac 
proti  tentar  adirne  tldem  christianam;  idcoque  prò  externls  ecclesiae 
membris  adirne  habendi  sunt.  Quarnvis  vero  propter  impoenitentiam 
et  iucredulitatem  actu  non  fruautur  beneticiis  in  foedere  baptismi 
ipsismet  promissis  ac  coliatis,  tamen  ex  parte  Dei  foedus  manet  ratum 
ac  tirmum,  ut  per  veram  poenitentiam  ad  i linci  perpetuo  Insta  pateat 
reditus,  ut  nullo  alio  baptismo  vel  alio  foedere  indigeant;  inde  eliam 


Digitized  by  Google 


470 


PARI.  III.     CAP.  X. 


liberi  illorum  gaudent  adhuc  ista  praerogatìva*  quod  ad  baptlsmum 
ipsis  pateat  aditus,  cura  contra  infldeliura  liberi  eam  non  habeant,  ut- 
pote  alieni  oninino  a  testamenti»  promissioni^,  Eph.2, 11."  (L.  c.  §204.) 

Idem:  „Apparet,  non  esse  baptizandos  liberos  illorura  haeretico- 
rum,  qui  palam  protestantur,  se  liberos,  in  potestate  patria  sibi  relic- 
tos,  in  baeresi  illa  educaturos  esse.  Nam  1.  pari  passu  ambulant  cum 
infantibus  infldeliura,  cura  parente»  ipsorum  itidem  slnt  extra  eccle- 
siali], a  qua  nefarium  fecere  divortium.  2.  Baptizatl  renunclant  diabolo 
et  omnibus  ejus  operlbus,  Inter  quae  baeresis  non  postremum  obtinet 
locum.  Adde,  quod  sacramenta  sint  symbola  confessionis  et  doctrinae. 
8.  Nullum  exstat  mandatura  de  baptlzando  tali  infante,  quln  imo  con- 
trari um  mandatum  instltutloni  baptismi  est  annexum.  Matth.  28,  20.  : 
,Docete  eos  servare,  quaecunque  praecepi  vobis.1  Et  cura  baptisrao 
vera  poenitentia  et  fldes  in  concionibus  apostolici»  conjunguntur 
Matth.  3,1.  Actor.  2,  38.  Eph.  4,  6.  4.  Ut  nihil  interim  dicatur  de 
abusu  pianini  precum,  adeoque  ipsius  baptismi,  de  scandalo  inflrmo- 
rum,  de  perpetua  baptizantis  ministri  dubitatone,  rectene  an  secus 
faciat  etc."    (L.  c.  §  200.) 

Dakkhaukrus  :  „Quid  vero,  si  parente*  (titulo)  christianl  foedus 
Dei  aperte  vlolant,  deficvunt  ad  Judaismum,  jìtrcismumf  Quid,  si  sub 
ezcommunicationis  ferula  contumace»  detineantur?  Num  jus  ad  bene- 
ficia ecclesiae  eorum  liberi  amittunt?  Ita  quidem  sentlt  Ameslus  lib.  4. 
cas.  consc.  c.  27.,  putat  tamen,  llsdem  subveniri  posse  interventi  spon- 
sorum.  At  vero  ne  apostatae  quidem  ac  excommunicati  a  reditu  ad 
foedus  divinimi  sunt  absolute  exclusi,  qui  igitur  eorum  liberi? . . .  Spon- 
sorum  intento  accidentaria  est;  quid  enim  futurura  fuisset  de  iis,  qui, 
antequam  sponsorum  mos  In  ecclesia  obtinuit,  a  parentibus  apostati» 
fuerunt  geniti?"    (Hodosoph.  Phaenom.  X.  p.  527.) 

§  9. 

Finis  cu)us,%  qui  et  ejfegtus*  baptismi,  proximus  est 
regeneratioc.aut  renovatiod  baptizandorum  ;  ultimus  est 
saTus  aeterna*  eorundem. 

a)  Ad  quem  baptismus,  ex  intentione  auctoris,  medii  rationem 
habet. 

b)  Est  enim  baptismus  medium  effieax  et  cawa  consequendi  finis; 
ut  mox  patebit. 

c)  Hoc  est,  quod  dicimur  nasci  ex  aqua  et  Spiritu,  Joh.  3,  5.,  ubi 
per  aquam  aqua  baptismalis  vera  et  proprie  dieta  intelligitur.  Rege- 
neratto  autem  (quae  non  est  baptismus  ipse,  qui  propterea  ex  aqua  et 
Spiritu,  tanquam  du])lici  materia,  constare  dicatur,  sed  est  odio,  quae 
a  Deo  et  per  appropriationem  a  Spiritu  S.  per  baptismum,  tanquam 
Organon  diviuitus  institutura,  perficitur)  dicitur  iz  Slarof  xat  x>tópaTo<;f 
ex  aqua  et  Spiritu,  tanquam  causis  efficientibus,  minus  principali  et 
principali  conjunctis,  proficisci.  Conf.  b.  Aegid.  Hunnitts  de  Bapt. 
T.  L  Op.  fol.  1021.  Similiter  ad  TU.  3,  5.  baptismus  dicitur  lavacrum 
regenerationis,  denominatione  ab  effectu  petita. 

Apologia  Auq.  Conf.  :  „Neque  ulta  lltera  ex  veteribus  scriptori- 
bus  proferri  potest,  quae  patrocinetur  hac  In  re  scholasticis.  Imo  con- 
trarium  alt  Augustinus,  quod  Jides  sacramenti,  non  sacramentum  justi- 
ficet.  Et  est  nota  Paul!  sententia  (Rom.  10,  10.)  :  , <  'orde  credltur  ad 
justitiam.'"    (Artic.  13.  §  23.  p.  205.) 


Digitized  by  Google 


DE  B AUTISMO, 


471 


Lutherus:  „Quod  miteni  Petrus  1  Pet.  3.  dicit,  nos  per  baptis- 
mura  salvari,  qui»  non  vidct,  blue  oihll  contra  me  strui,  quasi  hinc 
falsum  slt,  sola  tide  justiflcari?  Certe  baptismus  sine  fide  nonjusti- 
flcat,  fldes  autem  sine  baptismo  justiflevit  ;  Ideò  non  potest  ulla  pars 
ìustiflcatiouis  tribui  baptismo;  alioqui  si  ulla  parte  justiflcaret,  non 
liceret  negare,  baptismum  sine  fide  justitleare.  Cum  autem  ci  dene- 
getur,  soli  fldel  recte  relinquitur.  Vult  ergo  Petrus  per  baptismum 
ceu  slgnum  externum  fldem  provocari  et  exerceri,  quae  salvet,  slcut 
nec  verbum  ipsum,  quod  longe  praevalet  signo  visibili,  nullum  taraen 
per  sese  justitìcat,  nlsl  credentem.  Sic  epistola  Ebraeorum  Ebr.  3. 
dicit:  ,NlhÌl  profuit  eis  sermo  auditus  non  ndmixtus  fldei  in  bis,  quae 
dlcebantur.'  Quod  si  qui  sunt  ex  patribus,  qui  senserunt,  sacramen- 
tum  sua  virtute  justiflcare,  esto  etiam  Augustinus,  ut  Cocleus  conten- 
dit,  nihil  moror;  hominum  sunt  dieta,  sibi  ipsis  saepius  pugnantium  et 
pleraque  buraano  sensu  extra  Scriptum»  doccntiura.  Nos  certissimam 
Scripturam  sequimur,  quae  sine  fide  nec  verbum  nec  signum  prodesse 
dicit."  (Adversus  Cocleum.  1523.  Vid.  Opp.  lat.  ad  ref.  hist.  pert. 
Francof.  ad  M.  1873.  Voi.  VII,  64.) 

Carpzovius  :  „Non  dicitur  ab  Aug.  Conf .,  quod  sacramenta  non 
habeant  rfficaciam  absque  fide,  sed  quod  non  prosint  absque  tlde.  Om- 
nino  enim  sacramenta  in  se  non  tantum  efficacia  sunt  actu  primo,  sed 
etiam  certo  modo  agunt  absque  fide  in  bominibus,  offerendo  scll.  bonum 
justificum  ad  justiflcationem  et  vires  renovationis  ad  renovationis  con- 
tinuationem.  Interea  nihil  commodi  absque  fide  habet  is,  qui  utitur 
sacramenti»,  utut  impedire  nequeat,  quo  ]  sacramenta  offerant  ;  impe- 
dlt  tamen,  ut  non  conferant  id,  quod  offertur.  Quando  igitur  in  libellis 
catecheticls  ot  passim  ab  orthodoxls  dicitur,  sacramenta  non  babere 
efflcaciam  absque  fide,  nec  opcrari  ;  tunc  non  nisi  in  sensu  composito 
id  lntelligi  debet  et  de  salutari  effectu  ex  parte  bominis  usurpanti.»  sa- 
cramenta."   (Isagog.  in  Hb.  synib.  p.  408.) 

QuENSTEDTirs  :  ,,Regeiì<  rat  aqua  baptismi  non  in  se  et  ex  se,  aut 
jier  se  et  virtute  sua,  sed  quatenus  conjunctum  habet  yerbum,  unde 
dicitur  baptismus  lavacrum  aquae  in  verbo  Eph!  5,  26.  Non  itaque  ad- 
scribimus  viin  baptismi  uudae  aquae,  ,einer  Handvoll  Wasser4,  ut  dl- 
cunt  Calviniani,  sed  verbo  Dei  juxta  et  per  aquam  et  una  cum  aqua 
operanti"    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  1135.) 

Auut'STiNUs  :  ,,Unde  ista  tanta  virtus  aquae,  ut  corpus  tangat  et 
cor  abluat,  nisi  faciente  verbo?  Non  quia  dicitur,  sed  quia  creditur." 
(Tract.  in  Job.  80.)   

Articum  Smalcald.  :  „Die  Taufe  ist  nichts  anders  denn  Gottes 
Wort  In  Wasser,  durcb  seine  Kinsetzung  befohlen,  oder,  wie  St.  Paulus 
sagt  Eph.  5.:  lavacrum  in  verbo;  wie  auch  Augustinus  sagt:  Accedat 
verbum  ad  elementum,  et  flt  sacramentum.  Und  darum  balten  wirs 
nicht  mlt  Tlioma  und  den  Predigermonchen,  die  des  Worts  (Gottes 
Einsetzung)  vergessen,  und  sagen,  Gott  habe  eine  gelstllche  Kraft  ins 
Wasser  gelegt,  welche  die  Siinde  durchs  Wasser  abwasche  ;  auch  nicht 
mit  Scoto  und  den  Barfusscrmònchen,  die  da  lehrcn,  dass  die  Taufe  die 
Siinde  abwasche  aus  Beistehen  gòttliches  Willens,  also,  dass  dicse  Ab- 
waschung  geschieht  allein  durcb  Gottes  Wlllen,  gar  nicht  durchs  Wort 
oder  Wasser."    (P.  III.  art.  5.  §  1—3.  p.  320.) 

Calovu  s:  ..Universaliter  (Gal.  8,  27.)  sonat  apostoli  sententia: 
,Quotquot  baptizati  estis  in  Christum,  induistis  Christum',  scilicet 
quod  ad  intentionem  Del  salutiferara,  qui  sacramentum  hoc  voluit  esse 
medium  ad  induitionem  Christl,  et  quod  ad  efflcaciam  baptismi  a  Deo 
ipsi  collatam,  non  quantum  ad  materiam  tantum  terrenam,  quia  non 
est  nuda  aqua,  sed  aqua  verbo  Dei  comprehensa  et  lavacrum  aquae  in 
verbo,  Eph.  5.,  sed  qua  totum  sacramentum,  utpote  quod  medium  est 
regenerationls,  Tit.  3,  6.  Job.  3,  6.,  et  penes  omnes  efflcaciam  habet 


Digitized  by  Google 


472 


PART.  III.     CAP.  X. 


ex  gratiosa  Del  intentione,  eodem  utente»,  modo  non  resi  stati  t  gratiae 
et  operationem  Spiritus  S.  impediant.  Quod  quum  In  infantibus  non 
fiat,  eos  omnes  per  baptisinum  reaenerari  ae  Christum  induere  non  du- 
bitanius.  Nulla  ergo  est  instantia  de  Simone  mago,  ut  poto  qui  gratia 
salutari  restitit,  adeoque  Cliristum  non  induit,  quo  faeit  illud  Hiero- 
nymi  :  ,Si  quis  boc  corporcnm,  quod  oculis  carni»  aspicitur,  aquae  tan- 
tum uccipit  lavaerum,  non  est  indutus  Dominum  Jesum  Christum. 
Nani  et  Simon  llle  mngus  aecepcrat  lavaerum  aquae,  veruni  quia  Spiri- 
tuiu  S.  non  habebat,  non  erat  indutus  Christum.'  "  (Bibl.  illustr.  ad 
Gal.  3,  27.) 

Drenti ua :  ,,Tametsi  hae  gente»  (Act.  10,47.)  mine  non  neces»e 
habebant  baptizari,  ut  regencmrenlur  et  renovamUur  Sp.  Saneto,  neces- 
sariuni  tainen  erat,  ordinationi  Dei  parere,  qui  prneeeperat  apostoli», 
ut  baptizarent  omnes  gente»,  et  omnes  credente»  baptismo  subjecerat, 
dicens:  ,Qui  erediderit  et  baplizatus  fuerit,  salvus  erit.'  Huc  accedit, 
quod  baptismus  non  solimi  -it  Organon,  sed  etiam  symbolum,  quo  cre- 
dente» pulam  deelarantur  osse  populus  Dei,  et  quo  variis  afllictionibus 
tentati  in  fide  regeneratiouis  contiruiantur.  Non  igitur  otiosum  et 
supervaeaneuni  est,  quod  hae  gente»  post  n-generationem  baptizeutur." 
(In  aeta  apost.  homil.    Vid.  homil.  51.  in  1.  e.) 

GKKHAKDU8 :  ,, Quando  111 f  baptizantur,  qui  per  verbum  tanquam 
spirituale  semen  jamdum  regeniti  sunt,  illi  non  opus  habent  regenera- 
tione  per  baptismum,  sed  baptismus  ipsis  est  eontirmatio  et  obsignatio 
regeneratiouis,  ,sicut  in  Abraham  praecedit  Iblei  justitia  et  aecedit  cir- 
cumeisio  signaeulum  justitiae  fhlei,  Kom.  4,  11.,  ita  in  Cornelio  prae- 
eedit  sauctificatio  spiritualis  in  dono  Spiritus  S.  et  aceedit  saeramen- 
t u in  regeneratiouis  in  lavacro  baptismi',  scribit  August.  lib.  4.  de 
baptismo  c.  24."    (L.  de  sacram.  §  100.) 

Idem:  ,,Adversarii  objieiunt  4.  :  ,Quandoque  baptizantur  illi,  qui 
jam  ante  sunt  per  verbum  et  Spiritimi  S.  renati,  ut  patet  exemplo 
eunuchi  Actor.  »,  38.  et  eorum,  in  quos  jam  ante  acciderat  Spiritus  S., 
Aetor.  10,  47.;  illis  cimi  baptismus  non  fuerit  regeneratiouis  medium, 
nee  in  reliquis  lume  tlnem  habere  dicendus  fuerit.4  Resp.  1.:  Quamvis 
hi  aliique  complures  ante  baptismi  usum  vere  fnerint  regeniti,  ex  eo 
tamen  baptismi  etticaciae  ni  hit  quicquam  decedit,  quo  minus  sit  et 
dica  tur  .lavaerum  regeneratiouis*.  2.  Id  quod  exemplo  verbi  divini 
declarari  potest,  quod  a  multi»  auditur,  qui  jam  ante  sunt  regeuiti; 
nihilo  tamen  minus  verbum  est  salutare  illud  medium,  per  quod,  .tan- 
quam incorruptibile  semen,  rcnascimur',  1  Pet.  1,  23.  Jac.  1,  18.  3.  Ut 
ergo  lldes  et  dona  Spiritus  Sancii  per  auditum  et  meditationem  verbi 
In  renatis  augeutur,  ita  quoque  idem  flt  per  baptismum;  quin  et  bap- 
tismus domini  regeneratiouis  in  illis  emeaeiler  ohsignat.  4.  Proinde  in 
quaestione  de  usu  baptismi  distinguendum  inter  infantes  et  adulto». 
Infantibus  baptismus  prinripnliter  est  medium  ordinarium  regenera- 
tiouis et  muudalionis  a  peccati*  etc,  srcuivlario  miteni  sigillimi  justi- 
tiae et  Bdel  conflrmatlo,  adulti»  credentibu»  baptismus  principallter 
praestat  usum  obsignationls  ac  testitleationis  de  gratia  Del,  violiniti  et 
vita  aetcrna,  sed  minus  principallter  renovationem  et  dona  Spiritus 
Sancti  auget."    (L.  c.  j  123.) 

Iokm:  ,, Objieiunt:  ,2.  Praepostere  salutis  fiducia  sub  signo  in- 
eluditur.'  Resp.:  Verbum  et  sacramenta  sunt  media  salutis  divinitus 
instituta;  quisquis  ergo  Id  tribuit  verbo  et  sacramentis,  quod  Deus 
ipse  illis  tribuit,  non  avertit  cordis  tlduriam  a  Deo,  sed  dubitimi  potius 
honorem  et  reverentiam  ipsi  praestat;  distinguendum  enim  inter  eau- 
sam  saluti»  principalnn  et  instrunientalem  :  principali»  causa  salutis 
soli  Deo  trlbueuda,  ideoque  cordis  fiducia  in  ipsum  solum  collocanda; 
instrnmrntiili.i  vero  causa  salutis  et  etlleacia  spirituali»  verbo  et  sacra- 
mentis Dlhiloininus  relinqucnda,  quod  ipsum  quisquis  praefracte  negat, 


DB  BAPTISMO. 


473 


ad  Carolstadii  et  Swencofeldii  castra  transit.  3.  .Tota  Scriptura  non 
elemento,  «ed  Spiritu  Dei  regenerationis  vlm  merito  tribuit.4  Resp.  : 
Subordinata  non  sunt  sibl  invicem  opponendu;  Spiritili  8.  tribuitur  vis 
regenerationis,  ut  causa  e  principali,  aquae  vero  ut  causae  instrumen- 
tali."   (L.  c.  §  104.) 

Idkm:  ,,Objiciunt:  , Multi  in  infamia  baptizati,  ubi  adolescunt, 
pessime  vivunt  et  tìunt  mail  Mosi,  ergo  non  fuerunt  per  baptismum  re- 
geniti.4  Resp.  :  1.  Fla<;itiosl  fili  peccatores  liac  ratione  ostendunt,  non, 
quod  nunquam  fuerint  regenerati,  sed  quod  regenerationis  grafia  et 
beneficio  excideriut.'4    (L.  c.  §  125.) 

Cf.  annotata  supra  ad  P.  [II.  c.  8.  §  10. 

<1)  Sic  enim  baptismus  etiani  lavacrum  renovationi*  dicittir  77/.  3,  5. 

Caki'ZOVH '8  :  ,,Biiptismus  oryanum  est  non  tantum  offeren*  atque 
conferai  x  gratinili  justitieam  respectu  justitìcationis,  sed  etiam  medium 
operaiix  respectu  regenerationis  et  renovationis.  Pì'iori  modo  baptis- 
mus habet  se  per  moilum  actionin  morali!»,  quia  non  operatur  in  nobis 
nliquid,  quod  inliaercat;  posteriori  vero  modo  baptismus  sese  habet  per 
modum  artionin  phyxicac,  quia  in  nobis  operatur  id,  quod  inhaereat. 
Et  quia  hie  posterior  modus  opcrationis  Inter  papista*  et  Lutberanos 
tunc  tempori*  non  in  controversiam  veniebat,  Igitur  priorem  saltem 
memorare  voluit  Augustaua  Confessio.44    (Isag.  p.  333.) 

C.  DiKTKHictrs:  ,,Errant  pontificii,  qui  baptismum  peccata  omnia 
radicitus  sic  tollere  asserunt,  ut  ncque  poena,  ncque  culpa  sive  reatus 
supersint  (vid.  Bedani).  1.  1.  de  baplis.  c.  12.  et  l.i.sqq.  T.  III.  col.  289. 
c.  et  col.  sq.)  ;  cimi  tollatur  tautummodo  reatus  sive  culpa  damnntlo- 
DÌ8|  vittimi  autem  sive  depravatio  naturile  etiam  renati*  niaueat  residua, 
Boni.  7,  17.  24.;  juxta  illud  Augustini  de  nupt.  et  concup.  e.  li.  T.  VII. 
col.  824.  D.  :  .Peccatum  tollitur  in  baptismo,  non  ut  non  sii,  sed  ut  in 
peccatili»  non  imputetuf*;  in  baptismo  enim  concupìscentia  tollitur, 
uon  ut  non  «7,  sed  ut  non  obsit."    (Institut.  catechet.  p.  7Q2.) 

BALDUINUs:  ,,Iii  formula  precum,  quae  baptismo  praemittuntur, 
mentio  tìt  peccatorum  ab  ipso  Implicando  perpetratorum  :  ,Und  die  er 
selbst  da/.u  getlian  hat.4  yuacritur,  an  minister  ceclcsiae  illa  verba  in 
baptismo  Infantum  omittere  possit,  cum  infautes  actualitcr  peccare  non 
videantur?  Resp.:  Non  errant,  qui  in  baptismo  infantum  istis  verbis 
utuntur.  Non  enim  ornili  actuali  peccato  infautes  carent.  Sed  distin- 
guendum  est  Inter  <n-tionem  vpoatpertK^v^  quae  cum  deliberato  propo- 
sito est  conjuncta,  et  inteream,  quae  peccato  origini*  est  propria,  quam 
ovr.iKt/i  nominare  posse*,  quia  a  natura  corrupta  oritur  et  lanquam 
effectus  vitiosus  a  peccato  originali,  tanquain  a  causa  prava,  protluit. 
Attuale  peccatum,  quod  ex  proaereti  et  destinato  j)roposlto  tit,  nou  est 
in  Infantibus,  quia  destituuntur  adliuc  usu  nitionis;  quam  ob  causam 
etiam  ,maluui  et  borni  ni  non  intelligere,  discrimen  dextrae  et  siiiistrae 
ignorare'  dicuntur  Deuter.  1,  39.  Jon.  4,  11.  Actuale  autem  peccatimi, 
quale  in  pi  ccato  oritjini»  esse  solet,  cujus  radlx  nunquam  otiosa  est,  sed 
Beni  per  actiones  vitiosus  jritrnit,  iufautibns,  Hcet  insciis  inesse,  negar! 
non  debet.  Ejufl  enim  indieium  est  ira,  impatientia,  reluctatio  in  bono, 
fastidium  et  simlles  pravi  motus,  quibttfl  infautes  etiam  ante  anno*  dls- 
cretionis  sunt  obnoxli.  Kt  huc  respexerunt  veteres  potissimum,  qui 
verba  illa:  ,Und  er  selbst  da/.u  gcthiin  hat',  precibus  baptismalibiis 
Inseruerunt.  Delude  respiciunt  ista  verba  etiam  ad  actuiu  proaereti- 
cu ni,  <|ui  in  adultis  post  baptismum  sequitur.  Non  enim  in  baptismo 
tantum  peccati  originalis  Ut  remlsslo,  sed  omnium,  qnìbus  homo  omnl 
vitae  suae  tempore  pollutus  esse  potest,  ideo  baptismus  .stlpulatio 
bornie  couscieutiae  cum  Deo4  appellati»  1  Pet.  3,  21.,  quia  nullum  est 
jwccatum,  quod  nos  in  conscientia  ungere  possit,  cujus  remissio  non 
sit  facta  in  baptismo.    His  de  causis  verba  illius  precationis  retinere 


474 


PART.  III.     CAP.  X. 


potius,  quam  omittere  pracstaret,  sed  obtinuit  apud  plerosque  In- 
veterata consuetudo,  ut  omittantur;  ea  vero  neraiui  legem  face  re 
potest."    (Tractat.  de  cas.  consc.  p.  10(56.  sqq.) 

Luthkrus:  ,,Summa,  wenn  dlch  Gott  hiesse  einen  Strohbalm 
aufhebcu,  oder  eine  Feder  relssen,  mlt  8olchem  Gebot,  Befebl  und  Ver- 
heissung,  dass  du  dadurcii  Bolltest  aller  Siinde  Vergebung,  selne  Guade 
und  ewiges  Leben  haben,  solltest  du  das  nicht  mit  alien  Freuden  und 
Dankbarkett  annebmen,  lieben,  loben  und  darura  denselben  Strobhalm 
und  Feder  hòber  Heiliglhum  balten  und  dir  lassen  Heber  sein,  weder 
Hiramel  und  Erden  ist?  Denn  wle  geringe  der  Strobhalm  oder  Feder 
ist,  dennocb  kriegst  du  dadurch  solch  Gut,  das  dir  weder  Himmel  noch 
Erde,  ja  alle  Engel  nicht  geben  kònnen.  Warum  sind  wir  so  schiind- 
llcbe  Leute,  das»  wir  der  Taufe  Wasser,  Brod  und  Wein,  daslst,  Christi 
Leib  und  Blut,  miindlich  Wort,  eInes  Menschen  Hande  Auflegen  zur 
Vergebung  nicht  auch  so  hoch  Heiligthuni  halten,  als  wir  den  Stroh- 
halm  oder  Feder  halten  wiirden,  so  doch  in  denselben,  wie  wir  horen 
und  wlsscn,  Gott  will  selber  wirkeu,  und  soli  sein  Wasser,  Wort, 
Hand,  Brot  und  Wein  sein,  dadurch  er  dlch  wollc  heiligen  und  seligen 
in  Christo,  der  uns  solches  erworben  und  den  Heiligen  Geist  vom 
Vater  zu  solchein  Werk  gegeben  hat?  Wiederum,  wenn  du  denn  gleich 
geharulscht  gingest  zu  St.  Jacob,  oder  liessest  dich  von  Kartiiusern, 
Barfiissern,  Prcdigern  durch  so  strenge  Leben  ennorden,  daniit  du 
selig  werden  mochtcst,  und  (ìott  hiitte  solches  nicht  geheissen  noch 
gestiftct,  was  hulfe  dichs?  Er  weiss  doch  nichts  drum,  sondcrn  der 
Teufel  und  du  habens  erdacht,  als  sondere  Sacrament  oder  Priester- 
Stande.  Und  wenn  du  gleich  Himmel  und  Erde  tragen  kònntest,  damlt 
du  selig  wiirdest,  noch  ists  alles  verloren,  und  der,  so  den  Strobhalm 
(wo  es  geboteu  w'àre)  aufhiibe,  der  thSte  mehr  denn  du,  und  wenn  du 
zehn  Welt  tragen  kònntest.  Warum  das?  Gott  will,  mau  solle  seinem 
Wort  gehorchen,  man  solle  scine  Sacrament  brauchen,  man  solle  seine 
Kirche  ehren,  so  will  ers  gnàdig  und  sanft  guug  machcn  und  gnUdiger, 
auch  sanfter,  weder  wlrs  kònnten  begehrcn.  Denn  es  helsst  2  Mos. 
2,  3.:  ,Ich  bin  dein  Gott,  du  sollt  keine  andere  Gotter  haben4;  heisst 
auch:  .Diesen  sollt  ihr  ebren»  Matth.  17,  5.  und  kelnen  andern." 
(Schrift  von  den  Conciliis  und  Klrchen.  A.  1639.  Tom.  XVI,  2813.  sq.) 

Quf.nstedtius:  ,,Licet  concedant  Calviniani,  baptlsraum  esse  Or- 
ganon et  ordlnarium  medium,  per  quod  Deus  efficaci  ter  conferat  et 
applicet  sua  bona,  verborum  tamen  tantum  sunt  tintinnatila;  dieta 
enim  haec  volunt  vel  solum  de  baptismo  interno,  vel  etlam  sacramenta- 
liter  h.  e.  significative  de  baptismo  externo.  .  .  Si  Deus  et  miuister  in 
conferendo  baptismo  Me  habent  ut  causa  principalis  et  Instrumenlalis, 
non  erunt  duo  baptizatores,  ita,  ut  homo  sit  tantum  erternae  aspersioni» 
mlnister,  interna  autem  aspersio  sanguinis  Christi  fiat  tantum  per 
Sp.  S.;  ld  quod  Beza  P.  II.  resp.  ad  acta  coli.  p.  437.  asseruit;  neque 
erunt  duae  action**  separatae,  ita,  ut  per  unam  fiat  ablutio  sordium 
corporls,  per  alteram  ablutio  cordi»;  sed  est  unica  indivisa  actio  causac 
principalis,  h.  e.  Sp.  Sanctit  minixtri  et  aquae  sane  tinca  tae  in  Ipso 
regenerationis  actu  ex  ordinatione  Dei.  Alia  utique  quoad  naturam 
est  actio  aquae,  alia  Sp.  8.,  sed  utraque,  ratione  inseparabilis  com- 
municationis,  in  ipso  apotelcsmatc  (quod  est  ablutio  regenerativa) 
unum  luseparabilem  actum  constltuit."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  1135.  sq.) 

Aeo.  Huxnius:  „Cur  Joannes  ipse  distinguiti  ,Ego  quidem 
baptizo  vos  aqua,  file  vero  baptizabit  vos  Spiritu  Sancto1?  (Marc.  1,  8.1 
Non  certe,  quod  Joannis  baptismus  ille  nuda  sit  ceremonia  exterua,  per 
quam  Deus  intrinsccus  in  corde  homlnum  nihll  fuerit  operatus.  .  .  . 
Discernuntur  in  memoratis  verbis  Joannis  et  Christi  personae  in  una 
eademque  actione  concurrentes,  quasi  dicat  Joannes  :  Quando  ego  bap- 
tizo, tura  ego  quidem  plus  praestare  non  possum,  quam  quod  aquam 
ministro,  virtutem  autem  lnternam  ininisterio  meo  adjungit  et  largitur 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO 


475 


Christus,  qui  per  illum  baptismum  a  me  dispensatovi  efflcax  est.  Haec 
vis  et  facilita»  non  est  penes  me,  sed  penes  Christum;  quod  declarubit 
ipse  visibili  et  miraculoso  baptismo  ignis,  effusione  illustri  Sp.  Sanctl 
in  die  pentecoste*,  tanquam  indubitato  synibolo,  quod  penes  se 
resldeat  il  hi  potestas  baptlzandi  Spiritu  S.,  sive  invisibiliter  mediante 
baptismo  aquae,  sive  visibiliter  in  baptismo  ignis.  «Vie  eadem  phrasi 
posset  uti  Petrus  ac  dicere  :  Ego  quidem  baptizo  aqua,  Christus  autem 
est,  qui  baptizat  Sp.  Sancto.  Ubi  non  distraherentur  actiones  Christi 
et  Petri,  quasi  baptismus  aquae,  quem  Petrus  administrat,  sit  a  baptismo 
Spiritus  separatus,  sed  distincte  tantum  indicaretur,  quid  in  una  Ma 
et  indivisa  actione  praestent  Petrus,  quid  Christus.  Piane  sicut  de 
minlsterio  verbi  scriblt  D.  Paulus  1  Cor.  3,  6.  7.,  ubi  slmili  prorsus 
ratione  inter  ministros  verbi  et  ministerii  autorem,  Delira,  sic  dlscerni- 
tur,  ut  incrementum  praedicati  verbi  nec  Paulo,  nec  Apollo,  sed  Deo 
feratnr  acccptum,  atque  nihilo  minus  Deus,  qui  solus  dat  Incrementum, 
ordinarie  virtutem  suara  non  exserat,  nisi  per  externum  minislerium  et 
opcram  concionatorum  ;  sicut  ibidem  addit  apostolus:  ,Quis  igitur  est 
Paulus?  Quis  autem  Apollo?  nisi  ministri,  p?r  quos  credldlstis. 4  Unde 
se  et  Apollonem  Del  cooperarios  ibidem  nominat."  (Artlc.  sive  Locus 
de  sacramentis.    Francof.  1690.  p.  120—123.) 

e)  Vidd.  11.  ce.  et  Marci  16,  16. 

Huelsemaxnus  :  „Externus  baptismi  finis  est  coalitio  baptizatorum 
in  unam  societatem  externam  et  visibilem,  protìtentlum  eandem  fldera, 
Eph.  4,  5.  ;  quapropter  damnantur  per  bunc  flnem  Photiniani  in  libro 
Quod  Regni  Poloniae  etc.  p.  15.  et  Arminiani  Apolog.  suae  c.  23.,  nec 
non  in  praefatione  specimlnum  suorum,  qui  aperte  profitentur,  se  non 
requlrere  baptismum  ad  inaugurationem  soclorum  et  fratrum  suorum 
in  una  fide,  sed  damnare  potius  eoa,  qui  propter  defectum  baptismi 
Anabaptistas  et  Photlnlanos  renuunt  agnoscere  prò  fratribus."  (Prae- 
lect.  F.  C.  p.  491.) 

Luthkrus  :  ,,Dass  aber  Christus  zn  dera  ersten  Stiick,  ,wer  da 
giaubet',  dazu  setzet  und  melilet  von  der  Taufe,  das  gehet  auf  den  Be- 
fehl  von  dem  ausserlichen  Amt  in  der  Christenheit,  wie  er  Matth. 
28,  19.  solches  auch  in  die  belde  Stiick  zusammen  fassct:  ,Lehret  alle 
Heiden  und  tiiufet  sie*  u.  s.  w.  Und  zeiget  erstlich,  dass  dennoch  der 
Glaube,  davon  dies  Evangellum  prediget,  nicht  rauss  heimlich  und  ver- 
borgen  bleiben,  als  wiire  es  genug,  dass  ein  ieder  wollte  hiugehen, 
wenn  er  das  Evangeliura  hòret,  und  fiir  sich  allein  glauben  und  nicht 
diirftc  vor  andern  selnen  Cìlauben  bekennen  ;  sonderu  auf  dass  cs  offen- 
bar  wiire,  nicht  allein,  wo  das  Evangellum  geprediget,  sondern  auch  an- 
genommen  und  gegldubet  werde,  das  ist,  wo  die  Kirche  und  Christi 
Relch  in  der  Welt  stehe,  will  er  uns  zusammen  bringen  und  halten 
durch  dles  gòttliche  Zelchen  der  Taufe.  Denn  wo  es  ohne  das  wiire, 
und  wir  sollten  zerstreuet  sein  ohn  Kusserliche  Saramlung  und  Zel- 
chen, so  kònnte  die  Christenheit  nicht  ausgebreitet,  noch  bis  ans  Ende 
erhalten  werden.  Nun  aber  will  er  uns  durch  solche  gòttliche  Samm- 
lung  also  zusammen  binden,  dass  das  Evangeliura  immer  welter  und 
welter  gehe,  und  durch  unser  Bekenntniss  auch  andere  herzu  gebracht 
werden.  Und  ist  also  die  Taufe  ein  òffentllch  Zeugniss  der  Lehre  dea 
Evangeli!  und  unsers  Glaubens  vor  aller  Welt,  dabei  man  sehen  kònne, 
wo  und  bel  welchem  diescr  Herr  regleret."  (Kirchenpostille.  Opp. 
Hai.  XI,  1330.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtii'8  :  „Antithesis:  1.  Eorvm,  qui  in  doctrina  de  fine  et 
effectu  baptismi  peccant  uni)1  i>rrepj3oli/vt  secundum  excessum,  ut  Ponti- 
ficii, qui  statuunt:  1.  Per  baptismum  penitus  tolti  peccatum,  ut  niEfi  re- 


Digitized  by  Google 


476 


PAHT.  III.    CAP.  X. 


maneat  in  natura  homini.s  renati,  quod  peccati  rationem  habeat.  2.  Con- 
ferre  baptisnium  gratiam  ex  opere  operato,  i.  e.,  ex  vi  ipsius  actionis 
sacramenta lis,  ita  ut  tìde.s  ab  effieientia  gratiae  sacramentalis  exclu- 
datur.  3.  Iniprlinere  animae  characterem  indelebile^;  vide  Bellarmi- 
nura  1.  1.  de  baptismo  c.  12.  13.  et  1.  2.  de  sacram.  c.  18.  li*.  Contenditi 
autem  Bellarminu»,  Hacramenta  (N.T.)  , cs.se  talia  instrumenta,  quibus 
virtus  et  efficacia  conferendi  gratiam  esscntialiter  inhaereat,  seu  phy- 
sicum  quoddam  accidens,  sicut  calur  i<rni  inbaeret,  ac  proinde  induccre 
sacramenta  gratiam  ex  opere  operato,  non  interveniente  fide.*  Sic 
Gabriel  Miri  1.4.  sent.  dist.  I.  q.  3.:  ,  Sacramenta  m  dicitur  conferre 
gratiam  ex  opere  operato,  sic,  quod  praeter  exhibitioncm  signi  foris 
non  requiritur  bonus  motus  in  suscipiente.*  .  .  2.  Forum,  qui  in  liac 
doetriua  , peccali t  Mrr'  r>>m'vi,  in  def,ctu,  collocante»  vini  et  efficaciam 
baptismi  tantum  in  niynijicamlu,  ajlumbrando  seu  repraesentando,  non 
veroju  cxhJbcudo  et  conferendo  bona  coelestia',  et  quidem  a.  CaM- 
nianoruìiit  qui  baptisnium  aiium  faciuut  ,inti rnum',  alium  ,e xte i-hiiih'  ; 
èxternum,  quem  minister  aqua  nos  abluens  peragat:  in  ternani,  quem 
Christus  ipse  per  Spirilum  S.  et  ignem  in  solis  electis,  prout  ipsi  visura, 
perllciat;  quae  omnia  ita  explieant,  ut  duplicem  lume  baptisnium  .spe- 
cie, tempore,  efficacia  et  subjecto'  velini  distractum.  Vide  Beznm  in 
Coli.  Mompelg.  p.  453.  470.  .  .  Docentque  Calvinlsequae,  .baptismum 
((]Uem  vocan t,  èxternum)  esse  tantum  nudum  signum,  symbolurn  et 
sigillimi  regenerationis,  non  autem  ejusdem  medium.'  Adeo(pie  virtu- 
tem  rejienerandi,  peccata  remittendi  et  salvandl  baptismo  simpliciter 
adimunt,  totum  ejus  tiuein  et  effectum  ponentes  In  significando,  re- 
praesentando, testificando  etc.  Zirinijlhr^  in  Confess.  ad  Carolum  V. 
a.  7.  scribit:  .Credo,  imo  scio,  dui  ina  sacramenta  tantum  abesse,  ut 
gratiam  con fe rati t,  ut  ne  afferant  quidem  aut  dispensent.1  Idem  alt 
t.  2.  p.  IMI.  ,Externum  quiddam  est  (baptisnius)  et  ceremoniale,  quo, 
ut  aliis  rebus  externis,  ecclesia  digne  et  honeste  uti  potest,  vel  idem 
hoc  oniittere  et  rite  tollere,  quatenus  ipsi  ad  aedillcationem  et  salutem 
omnium  facere  videtur.'  Coftfess.  Jìi  hjirn  p.  Ut;,  ita  liabet:  .Sijrnitlcat 
aqua,  sanguinem  (  liristi  per  Spiritimi  S.  idem  praestare  et  efficere  in- 
terne in  anima,  quod  aqua  externe  operatur  in  eorporibus.'  .  .  fieza  in 
Actis  Colloq.  Mompelgart.  I*.  2.  p.  115.  vocat  .errorem  palpabilem,  ex 
foetidis  Scliolasticorum  lacunls  liaustum,  si  vis  conferendac  gratiae 
prinripalix  (piidem  Deo,  inutrumentali*  autem  sacramentis  tribuatur.' 
JOkannes  Qrynew*  P.  1.  Theol.  Theorem.  iu  praefat.  ait:  .Evangelio, 
MpilFTOITr  ein-uuliaristiae  tribuitur  remissio  peccatorum  cohouestandi 
causa.'  Admonitìn  Xrostadien*.  e.  2.  p.  510.:  , Baptisnius  signum  tan- 
tum est  et  tcstimoniuin  regenerationis.'  ti.  Sociniatwrvm,  statuentium, 
.baptismum  Spiritum  S.  non  conferre,  nec  regenerationis  et  salutis 
medium,  aed  nudaru  externam  humanam  ceclesiasticam  ccremoniaiUj 
omnis  divinile  operalionis  expertem  esse.'  .  .  ;  .  Armininnorum,  qui  de 
efficacia  et  usu  baptismi  non  sentiunt  liouorlilcentius,  quàm  praedietl 
Sociniaul;  vide  eorum  Confcssiouem  cap.  23.  sect.  3.,  Episcopìvm  dìsp. 
2!).  th.  8.  Coutendunt  cnlm,  quod  .baptisnius  ex  parte  Dei  tantum  alt 
gratiae  quaedam  signiflcatio,  ex  parte  nostri  solum  publica  nomini» 
Christi  professio.'  Sic  enim  Episcopius  loc.  jam  alleg.  :  .EtTectus  sive 
finis  baptismi  non  est  realis  aliqua  gratiae  collatio,  sed  tantum  sola  di- 
vinae  gratiae  et  professionis  nostrae  signiflcatio.'  6.  Ad  peccantes  in 
defeetu  referendi  quoque  Pontifìcii,  qui  baptisnium  appellant  primara 
tabulimi  post  naufrugium,  sicut  lapsis  post  baptisnium  regenerationis 
illud  lavacrum  non  prosit,  sed  eo  tantum  momento,  quo  baptizantur. 
Volunt  ergo,  quod  gratiae  foedere  fracto  alio  indijrcamus  remedio  et 
tabula  alia,  nostra  nempe  contritione  et  satisfactioue,  cujus  ope  ad 
.salutis  portimi  euatemus.  Vide  ConeU.  Trident.  can.  20.  de  baptls., 
Bellarm.  de  baptis.  1.  1.  c.  18."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  1131.  sqq.) 


DE  BAPTIBMO. 


477 


§  10. 

Ilic  autem,  quod  ad  finem  proximum  attinet,  diversi- 
tas  occurrit,  respectu  subjectorum  diversorum.  Nam 
infanfibm  quidem  aeque ^mjiibus*  per  baptismum  pri- 
mumb  eonfertur  et  obsignatur0  fides,d  per  quam  meritum 
Christi  illis  applicetur.  Adititi*  vero  illis  tantum,  qui 
fidem  ex  verbo6  conceperunt  ante  baptismif  susceptio- 
nem,  baptismus  eam  obsignat  et  confirmat,  Kee  solum 
mine,  quando  suscipitur,  sed  et  postea,  ac  per  omnern8 
vitam,  tidelibus  efficaciter  prodest  ad  confirinationemh 
fidei  et  renovationem 1  ulteriorem.k 

a)  Neque  enim  per  aetalem  po#sunt  obice  in  ponere  aut  malitiose 
repudiare  gratiae  divinae  adeoque  mediis  jrratiae  in  usu  constitutw, 
nequc  impediti.*,  gratiam  utiqtie  statini  obtinent. 

b)  Hacicnus  enim  natura  immuni  li  et  filii  ime  sunt,  non  autem 
sanrti  corani  Deo,  velut  jure  nativitatis  ex  parentibus  fitlelibus.  Huc 
enim  se  n'>n  porrigit  (jmtia  federali*. 

LUTHKRrs:  ,,Weiter  spricht  St.  Paulufl  1  Kor.  7,  14.:  ,Denn  der 
unslaubige  Mann  ist  geheiligt  durch  da»  [gtiiubijje]  Weib,  nnd  das  un- 
gliiubigc  Weib  ist  ficheiligt  durch  din  [glàabtgeil]  Mann.  Sonst  wiircn 
eure  Kinder  unri  in,  aber  min  sind  sic  heilìg.4  Das  ist  auf  ebraische 
Weise,  and  nach  St.  l'auli  Art  geredt,  dass  dem,  der  da  heiliir  ist,  sind 
alle  Diu^e  heilifr,  wie  er  spricht  Tit.  1,  15.  :  ,I)ein  Heinen  ist  allea  rein4; 
unti  Rom.  8,  28.:  ,Alle  ])in«e  diencn  den  Ilcilìgen  zuni  Besten.4  Und 
will  also  sairen:  Ein  Christeiifieinahl  darf  sich  nicht  scheiden,  sonderò 
kann  wohl  bleiben  bei  seineni  Unehristcngemahl,  und  auch  Unchristcn- 
kinder  zeujren  und  aufziehen.    Ursach  ist  die:  Wenn  der  unchristliche 

Gemabl  selnem  cbrlstlichcn  Gcinahl  nicht  wehret,  christiicli  sa  febeo, 
so  ist  der  (ìlauiie  so  ein  niiichtig  Ding,  dass  ibin  nicht  schadet,  bei  Un- 
christen  zu  sein,  unti  gilt  ihm  ^ricicli  so  vlel,  es  sei  lieilijr  oder  nicht 
lu-iliir,  dainit  er  umgehet.  .  .  .  Also  sind  die  Kinder  auch  hcilifr,  ob  sie 
glelcn  Dlcht  getauft,  uoch  Christen  sind.  Nicht  sind  sic  beili}:  un  ihrer 
elgned  Persoti;  von  welchcr  Ikili-rkeit  St.  Paulus  hier  nicht  redet; 
sonderò  dir  sind  sie  hcilig,  dass  deine  Hciligkcit  tnit  ihneii  kann  utn- 
{rehen  und  sie  aufziehen.  dass  du  au  ihnen  nicht  ciitheiligct  wirst,  glelch 
als  wiiren  sie  ein  unheillg  Ding.  Demi  St.  Paulus  will  also  sngen: 
Wenn  ein  chrlstlich  Gemali  I  grosse  Kinder  halle  nilt  eineni  unchrlst- 
lichcn  Gctmihl  (wie  e»  dazutnal  oft  geschah)  und  die  Kinder  sich  noch 
nicht  wollten  taufen  lassen,  noch  Christen  werden  ;  sinteinal  niemand 
soli  zum  Glauben  gezwungen,  sondern  von  Gott  williglich  gezogen 
werden  durchs  Kvangelium ;  so  soli  daruin  die  Mutter  oder  der  Vatcr 
die  Kiuder  nicht  lassen,  noch  niiitterliche  oder  vaterliche  Pflicht  ent- 
ziehen  oder  versaseli,  als  thiiten  sie  Siinde  daran  und  sich  verunreinig- 
ten  an  den  ungliiubigen  Kindern  ;  sondern  sollen  ihnen  leiblich  vor- 
stchen  und  sie  versorgen,  ebensowohl,  als  waren  sie  die  allerheiligsten 
Christen.  Denn  sie  sind  nicht  unrein  noch  unheilìg  (spricht  er),  das 
Ist,  dein  Glaube  kann  sich  an  ihnen  iiben,  dass  er  rein  und  hellig 
blelbe.44  (Ausi,  des  7.  Kap.  der  1.  Ep.  St.  Paull  an  die  Kor.  Anno 
1523.    Vili,  1111.  sqq.) 


Digitized  by  Google 


478 


PART.  IH.     CAP.  X. 


Kkomaybrus  :  „Per  indirectura  peccatum  originale  labefactant 
quoque  Calviniani,  cum  cbristianorum  liberos  ab  utero  matris,  prtus- 
quam  adhuc  baptlzcntur,  sanctos,  In  gratia  et  foedere  cum  Deo  constl- 
tutos  docent.  Quantnmvis  autera  corruptlonera  naturae  per  peccatum 
primorum  parentum  non  negent,  rcatu  tamen  per  hoc  lpsum,  quod 
tllios  irae,  damnationis  aeternae  rcos  nasci  negent.  Differunt  sanctitas 
spirituali  -,  foederalis  et  ecclesiastica.  Sanctitas  spirituali»  est  motuum 
bonorura  a  Sp.  S.  facta  excitatio,  ex  qua  progeminant  fructus  Splritua 
ad  Gal.  5.  descripti.  Hanc  et  no»  et  Refonnati  cbristianorum  Hberis, 
antequam  baptizentur,  denegamus.  Sanctitas  foederalis  est  in  gratiam 
cum  Deo  receptio,  vcl  in  foedere  cum  Deo  constitutio.  Hanc  Refonnati 
christianorum  liberi»  adhuc  ante  baptismum  tribuunt,  nos  negamus.  . . . 
Notandum  vero,  non  de  omnibus  christianorum  liberi»,  sed  tantum  de 
absolute  ad  vitam  aeternam  electis,  quod  de  sanctltatc  foederali  dixi- 
mus,  Calviniano»  intelligere."    (Th.  poslt.-polem.  I,  601.  sq.) 

Gbkharuus:  (Calviniani  regerunt:)  „Infantes  fidelium  ante  bap- 
tismum sunt  in  Dei  foedere,  vi  divinae  promissioni»  Gen.  17,  17.: 
,Ero  Deus  tuu»  et  Deus  semini»  tui.«  Ergo  non  per  baptismum  in 
foedus  gratiae  recipiuntur,  sed  beneflcii  jam  ante  accepti  siglllum  ipsis 
datur.  Resp.  1.  Infantes  fidelium  non  minus  ac  reliqui  sunt , natura 
fìlii  irae*  Ephes.  2,  8.,  ,concepti  et  nati  in  peccati»1  Psal.  61,  7.,  ,ex 
immundo  semine  geniti*  Job.  14,  4.,  ,»unt  caro  de  carne*  Joh.  8,  6.; 
quomodo  ergo  actu  sunt  in  foedere  gratiae  ante  bapti»mi  usum? 
2.  Dictum  Gen.  17,  17.  continet  insignem  promissionem  gratiae,  quod 
Deus  se  me  n  Abrahae,  adeoque  semen  eorum  omnium,  qui  sunt  ex  Ade 
Abrahae,  In  foedus  suum  recipere  velit,  non  sine  certo  quodam  medio, 
vel  ob  carnaiem  ex  fldcllbua  parentibus  nativitatem,  sed  in  V.  Testa- 
mento per  sacraraentum  circumeisionis,  in  N.  Testamento  per  sacra- 
mentum  baptismi,  unde  v.  10.  diserte  additur:  ,Hoc  autem  foedus 
meum,  quod  scrvabitis  inter  me  et  vos  et  semen  vestrum,  clrcuincl- 
detur  in  vobis  omne  masculinura',  v.  14.  additur  comminatio:  ,Mascu- 
lus,  cuju»  praeputii  caro  non  circumeiditur,  ejus  anima  eradteabitur 
ex  populo  ano,  eo  quod  foedus  meum  feccrit  irritum.'  8.  Actor.  2,  39. 
proponitur  illustris  hujus  dicti  explicatio:  ,Poenitentiam  agite4,  inquit 
Petrus  v.  38.,  ,et  baptizetur  unusquisque  vestrum  in  nomine  Chrlstl1; 
v.  89.  aÌTtnhiyiKi'jc,  addit:  , Vobis  enlm  facta  est  promissio  et  llberis 
vestris.'  Si  infante»  Israelitarura  vi  illius  promissioni»  ante  etreum- 
cl»lonem  in  V.  et  ante  baptismum  in  N.T.  fuissent  In  Dei  foedere,  quo- 
modo Petrus  ad  baptismum  suscipiendnm  eos  fuisset  cohortatus  ad- 
ducta  rationis  loco  hac  Ipsa  promissione?  4.  Ergo  vi  illius  promissioni» 
infante»  fidelium  habent  aditum  ad  clrcumclsionem  in  V.  et  baptismum 
In  N.T.,  ac  si  casu  quodam  contingat,  ipsos  ante  susceptum  initiationis 
sacramentum  e  vitti  decedere,  divina  gratia  vi  cjusdem  promissioni» 
extraordlnarle  in  illls  regenerationem  et  salutoni  operatur;  ex  eo  tamen 
non  potest  inferri,  quod  baptismus  non  sit  ordlnarium  regeneratiouis 
ac  salutls  medium."    (Loc.  de  bapt.  §  122.) 

ANTITHESIS. 

Quenstkdtius  :  „Antithe$(g  :  Cdloinianorum,  qui  docent,  libero» 
fidelium  parentum  nasci  sanctos,  ab  omnl  reatu  immune»,  Deo  grato», 
acceptos  haereditario  jure  a  matrls  utero,  imo  antequam  nascantur, 
continerl  In  foedere  et  esse  in  populo  Dei.  Ipsam  ex  piis  parentibus 
propagationem  aperire  ipsis  aditum  ad  salutem,  jus  vitac  aeternae  ipsis 
acqulrl  ex  piis  parentibus  nascendo.  Sic  CaMnut  1.  4.  Instit.  c.  6. 
s.  20.  :  ,At,  inquis,  periculum  est,  ne  is,  qui  aegrotat,  si  absque  bap- 
tismo  discesserit,  regenerationis  gratia  privetur.  Minime  vero;  in- 
fantes nostro»,  antequam  nascantur,  se  (NB.)  adoptare  in  suos,  pro- 
nunciai Deus,  cum  se  nobis  in  Deum  fore  promittit,  seminique  nostro 
post  nos.    Hoc  verbo  continetnr  eorum  salus*  etc.  .  .  .  Idem  Calvinua 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO.  479 

1.4,  Inst.  c.  16.  sect.  24.  docet:  ,Infantem,  ex  lideli  parente  progenltum, 
haereditario  jure  secundum  promissioni»  formulano  jam  a  matris  utero 
in  foedere  contlneri.'  Item:  ,Quia  a  Christian; s  origlnem  ducunt  in- 
fante», in  foederis  haereditatem  statini,  ac  nati  sunt,  a  Deo  cxcipiuntur.' 
Item  l.  4.  c.  15.  s.  22.:  ,Non  ideo  baptlzantur  fldelium  parentum  liberi, 
ut  tllii  Dei  tum  primum  timi t,  qui  antea  alleni  fuerlnt  ab  ecclesia,  sed 
solenni  potius  signo  in  ecclesiam  ideo  reclpluntur,  quia  promissioni 
beneficio  jam  ante  ad  Cbristi  corpus  pertinebant.'  .  .  .  Similia  propo- 
nimi publicae  reformatarum  ecclesiarum  Confessiones."  (L.  c.  s.  2. 
q.  9.  f.  1156.  sq.) 

ci  Est  enim  sigillimi  foederis  gratiae,  prout  olirò  circumcisio,  in 
•cujus  locum  successit. 

d)  Ac  iìdes  quidem  infantibus  propria,  neque  in  habitu  otioso, 
sed  adibii*  et  motibus  spirituali  bus,  licet  non  satis  explicabilibus,  certis 
taraen,  consistens.  Conf.,  quae  diximus  cap.  III.  §  11.  not.  e.  et  12. 
Dot.  b.  Nec  sane  putandutn  est,  actuale  regenerationis  beneficium  aut 
collationis  fidei  in  infantibus  usque  ad  annos  discretionis  differri,  in- 
terim illos  nihilominus  in  gratiam  recipi,  sed,  cum  baptismus  eis  con- 
ti- r tur,  si mu  1  eos  n  generari  et  fidem  in  eis  produci,  credcndum  est. 

Frankius:  ,,Zwar  liisst  sich  nicbt  leugnen,  dass  iiber  die  Aneig- 
nung  der  Taufgnade  an  die  zu  taufenden  Kinder  aucb  uuter  den  Ver- 
f asserii  des  Bekenntnlsses  insofern  Diffcrenzen  obwaltetcn,  als  Andrea" 
auf  Grumi  der  Vuraussetzung,  dass  die  Taufe  nichts  niitze  sei  ohne  den 
Glauben,  letzcrcn  in  und  bei  der  Taufe,  aber  nicht  durch  dleselbe  den 
Kindern  geschenkt  werden  Hess,  Chemnitx  dagegen  (?)  der  von  Me- 
lanchtbon  vertretenen,  aber  auch  von  Luther  in  seiner  spiitern  Zelt 
einmal  ausgesprochenen  (?),  nachher  in  der  lutherlschcn  Theologie 
gewòhnllchen,  Anschauung  sich  zuneigt,  dass  mittelst  der  Taufe  selbst 
der  Glaube,  ohne  welchen  die  Taufe  allerdings  nichts  niitze,  den  Kin- 
dern verliehen  werde.  .  .  .  Absichtllch  sage  ich  nicht  mehr,  als  dass 
Chemnltz  sich  dleser  Anschauung  zuneige.  Denn  noch  in  dem  Examen 
Trldent.  Cono.  II,  00.  ff.  begniigt  er  sich,  den  eignen  Glauben  der  Kin- 
der bei  der  Taufe  (In  baptismo,  parvuli,  qui  baptlzantur,  dum  baptl- 
zantur) zu  behaupten."    (Die  Th.  der  Concordlenf.  IV,  211.  sq.  304.) 

Luthkrus  :  „Aufs  andere,  wie  ich  von  euren  Geschlckten  hòre,  so 
ist  die  Taufe  auch  recht  bei  euch,  ohne  dass  mir  don  elne  grosse  Be- 
wegung  gibt,  dass  ihr  die  jungen  Kinder  titufet  auf  zukunftigen  Glau- 
ben, den  sie  lernen  sollen,  wenn  sie  zur  Veruunft  kommen;  nicht  auf 
gegeuwiirtlgen  :  denn  ihr  haltet,  die  jungen  Kinder  glauben  nicht  (wie 
sie  mlch  bcrlcht),  und  taufet  sie  dennoch.  Da  habe  ich  gesagt:  Ea 
wiire  besser,  gar  'liberali  keiu  Kind  taufen,  denn  ohne  Glauben  t  aufen, 
slntemal  daselbst  das  Sacrament  und  Gottes  heiliger  Name  vergebens 
wlrd  gebraucht,  welches  mir  ein  Grosse»  ist.  Denn  die  Sacrament 
sollen  und  kònnen  ohne  Glauben  nicht  empfangen  werden,  oder  werden 
zu  grosseria  Schaden  empfangen.  Dagegen  halten  wlr  nach  den  Wor- 
ten  Chrlsti:  ,Wer  da  glaubet  und  getauft  wlrd*  u.  s.  w.,  dass  zuvor 
oder  je  zvgleich  Glaube  da  seln  muss,  wenn  man  tituft,  oder  ein  lauter 
Spott  gòttlicher  Maiestiit  daraus  werde,  als  die  da  gegenw&rtig  sei  und 
Guade  aublete,  und  nlemand  nehme  sie  an.  Darum  achten  wir,  die 
jungen  Kinder  werden  durch  der  Kirchen  Glauben  uud  Gebet  vora 
Unglauben  und  Teufel  gereinigt  und  mit  dem  Glauben  begabt  und  also 
getauft;  weil  solche  Gabe  auch  durch  Beschnetdung  der  Juden  den 
Kindern  gegeben  ward;  sonst  batte  Chrlstus  Matth.  19,  14.  nicht  ge- 
sagt: ,  Lasse t  die  Klndleln  zu  mir  kommen,  solcher  ist  das  Hlmrael- 
reieb.'  Ohne  Glauben  aber  hat  nlemand  das  Himmelreich.  Und  wo 
man  solcbe  unsere  Meinung  kònne  umstossen,  als  Ich  achte  nicht  um- 


Digitized  by  Google 


480 


PART.  HI.    CAP.  X. 


xustossen  sci,  wollte  ich  lieber  keln  Kind  taufen  lehren,  denn  (wle  ge- 
sagt)  dass  man  es  oline  Glauben  taufen  «olite  ;  denn  (iottes  Namen  hoII 
man  nlcht  umsonst  brauclien,  obglelch  aller  Welt  Seligkeit  daran  liijre." 
(Vom  Anbeten  des  Sacraments.  A.  1523.  XIX,  1(525.)  Cf.  quae  supra 
adnotata  sunt  ad  Part.  HI.,  c.  3.  §  11.  p.  15<>.  sq.) 

Apologia  A.  C.  :  „Confirmatio  et  estrema  unctio  sunt  ritus  accepti 
a  patribus,  quos  ne  ecclesia  quidem  unquam  necessarios  ad  saluleni 
requirit,  quia  non  habet  mandatum  Dei."    (Art.  XIII.  §  fi.  p.  203.) 

Chkmnith'8  :  Nostri  saepe  ostenderunt,  ritum  onfirmatiani», 
remotis  inutilibus,  superstitlosts  eteum  Scriptum  puirnanlibus  traditio- 
nibus,  pie  et  ad  ecclesiae  aeditleationem,  juxta  Scripturae  cousensum, 
hoc  modo  posse  usurpar!,  ut  scilicet  illi,  qui  in  infantia  haptizati  sunt 
(talis  cnim  nunc  est  ecclesiae  status),  cui»  ad  annos  discretionis  per- 
venissent,  diligenter  in  certa  et  simplici  catechesi  doctrinae  ecclesiae 
instituerentur.  Et  cum  inilia  mediocrller  percepisse  viderentur,  postea 
epìscopo  et  ecclesiae  offerrentur,  atque  Ibi  puer,  in  infantia  baptizatus, 
primo  brevi  et  simplici  eommonefactlone  admoncrctur  de  suo  baptismo, 
quo  scilicet  sit  baptizatus,  quomodo,  qnare  et  In  quid  sit  baptizatus, 
quid  in  ilio  baptismo  tota  Trinitas  ipsi  contulcril  et  obsignarit,  foedus 
scilicet  pacis  et  pactum  gratiac,  quomodo  ibi  facta  sit  abrenuiiciatio 
salauae,  professio  tldei  et  proniissio  obedientiac.  Sicumìo,  puer  ipse 
corani  ecclesia  ederet  propriam  et  puhlicam  profesfllonem  hujus  doctri- 
nae et  fldel.  Trrtio,  iuterrotraretur  de  praecipuis  christianae  religioni» 
capitibus,  ad  singula  responderet,  aut,  si  quid  minus  intelligeret,  rec- 
tius  erudiretur.  Quarto,  admonerctur  et  Ime  professione  ostenderet, 
se  di>*cutire  ab  omnibus  ethnieis,  hncrctieis,  fanaticls  et  profanis 
opiuionibus.  Quinto,  adderetur  gravis  et  seria  exhortatio  ex  verbo  Dei, 
ut  in  pacto  baptismi  et  in  Illa  doctrinaet  tlde  perseverarci  et  protlciendo 
subinde  i  utlrmaretur.  Sexto,  fleret  publiea  precatio  prò  iilis  pueris, 
ut  Deus  Spiriti!  suo  sancto  illos  In  hac  professione  gubcrnare,  conser- 
vare et  contlrmare  dignaretur.  Ad  quani  precationem  sine  supersti- 
tionc  adhìbcrl  posset  inipositio  manuum.  Nec  inanis  esset  ea  precatio, 
nilitur  cniin  proinissionibus  de  dono  perseverali  line  et  gratta  coutirma- 
tionis.  Talis  ritus  contlrmatioiiis  valile  multum  utilitatis  ad  aeditlea- 
tionem juventutis  et  totius  ecclesiae  conferret,  esset  etiam  consenta- 
neus  et  Scripturae  et  pudori  antlquitati."  (Exam.  Condì.  Trid.  ed. 
Genev.  f.  258.  sq.) 

A  N  T  I  T  H  E  S  I  S. 

Vilmarius:  ,,rontlrmatio,  absolutio  und  ordo  kann  man  sacra  ni^n- 
tale  Handlungcn  nennen,  d.  h.  solche,  wch-he  Vorbercitungen  und  Ke- 
dingungen  der  von  (ìott  mitzutheilenden  Kraft  des  ewigen  Lebens  sind, 
von  Gott  ausgeben  und  mithin  von  den  Menschen  nlcht  unterlassen 
werden  diirfen.  Die  Coufinnation  (Firmung)  ist  in  ihrer  Grundlage 
Act.  8,  14—17.  und  11»,  fi.  dargestellt.  Sie  ist  cine  Haiidauflcgung  zur 
Mitthcilung  des  Hciligcu  Geistes  unler  Gebct,  folgt  der  Taufe  als  Krilf- 
tigung  des  in  der  Taufe  empfangcneu  Lcbeuskcims  (glcich*am,  uni  eln 
apostollsches  Blld  zu  brauclien,  als  das  zuin  Pflanzcu  gehorige  Begfes- 
sen),  also  nlcht  blos  als  dussere  Hestiitigung  der  Taufe,  wohl  aber  be- 
sonders  als  Einpflanzung  von  Charismeii,  und  kann  mithin  nur  dem  er- 
theilt  und  von  dem  cmpfangcn  werden,  welcher  die  Ancignung  der 
Taufgnade  zu  bewirken  bereit  Ist.  So  wurde  sie  demi  aneli  in  der 
Klrche  als  Eiutritt  in  das  Streiterheer  Chrtstl  (l's.  110),  die  militia 
Chrlsii,  betrachtet.  .  .  Es  gehort  bei  der  Contlrmat ion,  wiegesagt,  zur 
Empfangnahme  des  Heiligcu  Geistes  die  Richtung  des  Willens,  sleh  den 
Heiligen  Geist  mittheilen  zu  lassen,  so  dass  bei  mangclnder  Richtung 
des  Willens  des  zu  Conflrmirctidcn  auf  diese  Empfangnahme  hin  der 
Act  (subjectlv)  nichtig  werden  muss;  aber  es  gehòrt  auch  das  Erfùllt- 
seln  des  Conflrmirendeu  vom  tfeiligen  Geist  dazu,  wenn  nicht  der  Con- 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


481 


flrmirende  sich  elner  Sùnde  wider  den  Heiligen  Geist  schuldig  machen, 
wenigstens  eine  solche  in  sich  anbahncn  wilL  Dass  jedoch  die  Mit- 
theilung  dea  Heiligen  Geistes  auch  durch  die  Handlung  eines  Unglau- 
bigen  erfolgen  kònne,  darf  nicht  unbedingt,  und  hier  am  wenlgsten  ge- 
leugnct  werden,  well  die  Mittheilung  des  Heiligen  Geistes  auch  durch 
Gebet,  und  zwar  das  Gebet  der  Gemelnde  vermittelt  wird.44  (Dogma- 
tik.    Giiterslob  1874.    II,  227.  sq.) 

e)  Vid.  Ad.  2,  41.  cap.  8,  12.  36.  37.  38.  16,  U.  15.  31.  33. 
1S \  8. 

Gerhardus:  „Adulto$  io  Christiana  religione  institucndos,  ean- 
demque  amplectl  et  proflteri  debere,  antequam  ad  baptismum  admittan- 
tur,  demonstramus  :  1.  Ex  serie  verborum  institutionis  Matth.  28,  19.: 
,Euntes  docete  omnes  gentes,  et  baptizate  eos',  ubi  Christus  primo 
jubet  docere,  postea  demum  baptizare  ;  Marc.  16, 15. 16.  :  ,Ite  in  orbem 
universum  et  praedicate  evangelium  omni  creaturae.  Qui  crediderit  et 
baptizatus  fuerit,  salvus  erit.4  2.  Ex  Johannis  baptistae  et  apostolo- 
rum  exemplo;  il  li  enim  auditores  suos  primo  docuerunt,  postea  eosdem 
baptizarunt.  Matth.  3,  1.  Lue.  3,  3.:  ,In  diebus  illis  venit  Johannes 
baptista,  praedicans  in  deserto  Judaeae  ;  tunc  exibat  ad  ipsum  Hiero- 
solyma  et  omnis  Judaea  etc.  Et  baptizabantur  ab  eo  in  .lordane.' 
Act.  2,  38.  Petrus  prius  poenitentiam  praedicat,  postea  demum  eos, 
qui  recipiunt  sermonem  ejus,  baptizat.  ,Quotquot  receperunt  senno- 
nem  ejus,  baptizati  sunt4,  v.  41.  Ergo  a  contrario  sensu,  qui  sermonem 
ejus  non  receperunt,  sed  Sili  coutradixerunt,  non  sunt  baptizati.  Con- 
junge  Act.  8,  12. 13.  38.  9,  17.  10,  44.  16,  14. 15.  32.  18,  8.,  ubi  perpetua 
praxis  apostolo™  m  ostendit,  institutionem  baptismo  adulto  rum  prae- 
mlttendam  esse.  8.  Ex  typo  circumeisionis.  Cum  enim  non  solum 
Isaac,  sed  et  reliqui  domestici  Abrahae  circumeisi  fueriut,  dubium  nul- 
lum,  quin  de  hoc  ritu  sanctus  patriarcha  eosdem  prius  inf orinari t  ;  alias 
circumclsionem,  cum  tanta  dolorum  acerbitate  conjunctam,  nunquam 
suscepisseat.  Gen.  18,  19.:  ,Scio,  quod  praecepturus  sit  Abraham 
flllis  suis  et  domi  suae  post  se,  ut  custodiant  viam  Domini,  et  faciant 
judicium  et  justitiam.'  Sic  de  ritu  agni  paschalls  liberi  a  parentibus 
erudir!  jubeutur  Exod.  12,  26.  27.  :  ,Cum  dixerlnt  vobis  fllii  vestrl,  quae 
est  ista  religio?  dicetis  eis,  victima  transitus  Domini  est4  etc.  4.  Ex 
ipsa  necessitate.  Cum  enim  baptismus  sit  nova  N.  T.  ceremonla,  utique 
necessarium  fuit,  ut  Johaunes  baptista  et  apostoli  auditores  suos  de  di- 
vina ejusdem  lnstitutione,  usu  et  efficacia  prius  informarent.  5.  Ex 
natura  sacramentorum,  quae  sunt  sigilla  divinarum  promlssionum.  Ut 
enim  tabulae  foederls  et  literae  contractuum  prius  conscrlbuntur, 
postea  demum  sigilla  appenduntur  :  sic  de  divinls  promissls  informandl 
prius  auditores,  antequam  usu  sacrameutorum  eadem  in  illis  obsignen- 
tur.  6.  Ex  analogia  verbi.  Quemadmodum  verbum  Del  non  est  prae- 
dicandum  illis,  qui  furenter  et  violenter  illud  repudiant;  Matth.  7,  6.: 
,Nolite  sanctum  dare  canibus.4  Matth.  10,  14.  :  ,Si  quia  non  receperit 
vos,  nec  audierit  sermonem  vestrum,  exite  ab  Illa  civitate.4  Act.  13, 46.  : 
,Qula  repelli tis  verbum  etc.,  ecce  convertimur  ad  gentes':  ita  multo 
minus  invitis  obtrudenda  sacramenta."    (L.  c.  §  175.) 

Apologia  A.  C.  :  „Tertio  Jacobus  paulo  ante  dixit  de  regenera* 
tione,  quod  fiat  per  evangelium.  Sic  enim  ait  (1,  18.)  :  ,Volens  genult 
nos  verbo  veritatis,  ut  nos  essemus  primitiae  creaturarum  ejus.4  Quum 
dicit  nos  evangelio  renato»  esse,  docet,  quod  fide  renati  ac  justiflcatl 
sumus.44  fConcord.  ed.  Mueller.  p.  130.)  Cf.  quae  adnotata  sunt  ad 
§  anteced.  de  regeneratione  verbo  facta. 

f)  Alias  autem,  si  fide  careant  atque  adeo  repugnent  gratiae  di- 
v inae,  non  recipient  spiritualia  bona  neque  regenerabuntur  aut  reno- 
vabuntur. 

Bakri  Comp.  ed.  Walther,  m.  31 


PART.  HI.     CAP.  X. 


C.  Diete RICU8 :  , .Quotisi  baptismus  est  lavacrum  regenerationis, 
anne  omnes  baptizati  eodem  modo  regenerantur?  Non  ;  distinguendola 
enlm  hic  est  Inter  infantes  et  adultos.  Omnes  quidem  et  singoli  infan- 
to regenerantur,  qoi  iuxta  institotionem  Christi  baptizantur;  adulti 
vero  non  omnes,  sed  il  tantum,  qoi  credont  et  operationi  Spiritos  S. 
non  resistali  t  De  isti»  extant  testimonia:  ,Qoiconqoe  baptizati  somos 
in  Christum'  etc.  (Rom.  6,  8.)  ,Qoiconqoe  baptizati  estis,  Christom 
indoistis.'  (Gal.  3,  27.)  De  hit  :  ,Qui  crediderit  et  baptizatus  fuerit' 
etc.  (Marc.  16, 16.)  Qoid  vero  de  adoltis  hypocrltis  baptizatis,  qoi  non 
credont,  statuendum?  Distingoendom  hic  est  Inter  sobstantiam  et 
froctom  baptismi.  Homo  adoltos  hypocrita,  si  baptizetor,  verom  qui- 
dem baptismom  soscipit  qooad  $ubstantiam,  salutarem  aotem  frvctum 
et  effectum,  qoi  non  nisi  fldelibus  contingit,  quamdio  in  hypocrisi  per- 
severat,  neqoaqoam  perciplt."    (Institot.  catechet.  p.  763.) 

Thbologi  Witeberoensks  :  ,,Wir  verwerfen  als  lrrig  ond  false)), 
dass  D.  Buber  vorgibt,  die  Wiedergebort  gehòre  sor  Sabstanz  ond 
Wesen  der  heiligen  Taof,  so  doch  der  Hellige  Geist  in  der  Schrift,  wie 
aoch  der  Kinder  Catechismns,  dieselbe  zoro  effectu,  Frucbt  und  heil- 
samen  N  ut  zen  der  Taufe  referiren  thot.  Fiirs  andere,  dass  aoch  die 
glaoblosen  Heochler,  wenn  sie  mitten  in  solchem  Unglaoben  getaoft 
werden  in  lhrem  Alter,  nicht  allein  die  rechte  Taof  empfahen  (welches 
aoch  wir  halten) ,  sonderò  dass  sie  noch  u ber  das  aos  Gott  neo  geboren 
und  wahrhaftig  von  Sunden  gereiniget  werden.  Item,  dasa  dieselbigen 
Heucbler,  ob  sie  glelch,  wenn  sie  die  Tauf  empfangen,  nicht  wahrhaftig 
bekehret  sind,  nlchts  desto  wenlger  (vermò'g  der  Einsatzung)  die  Wie- 
dergeburt  und  die  Gnad  (dass  sie  Gott  zo  Klndern  angenommen)  In  der 
heiligen  Taof  gewiss  ond  wahrhaftig  empfangen  haben.  Item,  dass  sie 
die  Wiedergebort  empfangen  ohne  die  Verneoerong  des  Heiligen  Gel- 
ate 8,  welches  ein  nngerelmte,  offenbare  Contradlction  lst,  die  slcb  selber 
wlderlegt.  Item,  dass  aoch  solche  gottlose  Heochler  in  der  Taof  far 
Kinder  Gottes  vermò'g  der  Einsetzong  auch  mitten  In  der  Unbussfertig- 
kelt  angenommen  und  onter  die  Kinder  Gottes  gerechnet  worden  seln. 
Item,  dass  dieselbigen  zugleich  ood  za  einer  Zelt,  nach  D.  Hubers 
Lehr,  Kinder  Gottes  sein,  und  doch,  indem  sie  al  so  Kinder  Gottes 
sind,  solche  Gnad  der  Kindscbaft  ihnen  zum  Gericbt  gereiche.  Welche 
Vermischung  der  Substanz  und  des  Nutzens  der  Tauf,  Treonuug  der 
Wiedergeburt  und  der  Verneurung  im  Heiligen  Geist,  Empfahong  der 
Wiedergebort  ohue  Bekehrung,  Aafnehmong  ohne  Glaabea  an  Chri- 
stom, zom  Gerlcht  gereichende  Gnade  der  Kindschaft,  wir  als  ooer- 
hòrte  Paradoxa  and  handgreifliche  Contradictiones,  darron  kein  Apostel 
ihm  jemals  hat  traomen  lassen,  deotllch  und  rund  verwerfeu  und  ver- 
dammen."  (Bekenntniss  v.  d.  ew.  Gnadenwahl.  A.  1597.  Vid.  Consll. 
Witeberg.  I,  642.) 


ANTITHESIS. 

Delitzschius:  ,,Dcr  Leib  eines  Getauften  lst  ein  Glled  Christi 
dorch  die  That  Gottes;  treibt  nun  ein  Mensch,  an  dem  solche  That 
Gottes  geschehen  lst,  Unzocht,  so  ist  sein  Leib  ein  zom  Horengllede 
gemachtes  Glled  Christi .  .  .  Wer  elnmal  getaoft  ist,  der  ist  ein  Glied 
Christi,  das  lasst  sich  nicht  andern."  (  Vler  Bocher  voa  der  Kirche. 
Dresden  1847.  p.  43.  sq.)  (Calovius  :  ,,IUud  Ambrosil  est  verissimum  : 
, Membra  adbaerentia  meretrici  non  posso nt  esse  membra  <  'liristi. 1 
Unde  falsissimom  est,  quod  hic  ex  mente  concili!  Trldent.  habet  Cor- 
nelios  a  Lapide:  ,  e  liristi  et  ecclesiae  membrana  manet  fornicator, 
qoando  veram  fldem  retinet  (  !  )  seu  cognitionem  de  rebus  fidel  retinere 
potest.'  Fidem  veram  retinere  non  potest."  Bibl.  illustr.  Adnotat. 
ad  1  Cor.  6,  15.  16.) 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


483 


g)  Ipeum  e  nini  foedus  gratiae,  cujus  eigillum  baptismus  est,  a 
parte  Dei  seni  per  ratum  et  firmimi  manet.  Confer.,  quae  diximus 
cap.  VI.  §  9.  not.  e.  et  b.  Hunnium  L  c.  fol.  1024. 

W  andalinus  :  „  Quadri  tur  :  An  baptismi  c  mencia  ad  remissionem 
pecca torum  tantum  praeteritorum,  non  item  futurorum  se  extendat? 
Neg.  cont.  pontlfictos.  Etenlm  in  baptismo,  ut  foedere  Dei  1  Pet.  8, 21., 
quod  ex  parte  Dei  est  àfUTafiihrrov  Rom.  11,  21.,  promissio  haec  facta 
est,  Deum  ,condonare  iniquitatem  et  peccati  non  recordari  ampllus.' 
Jer.  31,  34.  Hinc  apostolns  Rom.  8,  1.:  .Nulla  mine  est  condemnatio 
iis,  qui  sunt  in  Christo  Jesu,  qui  non  secundum  carnem  ambulant,  sed 
secundum  spiritum.'  Conf.  Jer.  8,  14.  Act.  3,  19.  Tit.  3,  7."  ('Tjto- 
rimuait  san.  vero.  p.  262.) 

Càlovius  :  „Nlsi  efficacia  baptismi  sese  in  futurum  extendat,  quo- 
modo  hypocritae,  fletè  accedente»  ad  baptismum  et  postea  prolapsl, 
erigere  se  possunt  baptismo,  abs  se  quondam  suscepto,  cui  in  casa 
verae  poenitentlae,  si  nempe  baptismus  cum  fide  conjunctus  sit,  sine 
qua  poenitentia  vera  nunquam  est,  Alensls  et  Rada  largitur,  quemad- 
modum  et  Galatas  c.  8,  27.  et  Corinthios  1.  ep.  6,  11.  12,  13.  et  Ebraeos 
c.  10,  23.  sq.  evergit  apostolus?"    (System.  IX,  283.) 

h)  Dum  enim  certos  reddit  de  foedere  gratiae  Dei  per  Christum, 
utique  solatur  et  erigit  animos,  ut  in  Christo  porro  et  securius  ac- 
quiescant. 

i)  Nempe,  quando  fidem  auget,  simul  etiam  excitat  ad  majorem 
dilect ione m,  spem  et  virtutum  caeterarum  exercitia. 

Hollazius  :  „Tollitur  per  baptismum  reatus  et  dominium  peccati, 
non  radix  aut  fomes  peccati."    (Exam.  th.  ed.  Tellerus,  p.  1096.) 

k)  Imo  etiam  baptismus,  dira  collatus,  licet  intercedentibus  pec- 
catÌB  contra  conscientiam  fides  et  gratia  Dei  expulsa  fuerit,  tamm  red- 
euntibus  ad  poenitentiam  efficaciter  prodest  ad  confirmationem  fidei. 
Conf.  b.  Hunnium  1.  c. 

Luthkrus  :  „Ubi  virtù  te  m  baptismi  in  parvulis  non  potuit  satan 
exstinguere,  praevaluit  tamen,  ut  in  omnibus  adultis  exstlngueret,  ut 
jam  fere  nemo  sit,  qui  sese  baptlzatum  recordetur,  nedum  glorietur, 
tot  repertis  aliis  viis  remittendorum  pecca  torum  et  in  coelum  veniendi. 
Praebuit  bis  opinionibus  occasionem  verbum  illud  periculosum  divi 
Hieronymi,  sive  male  positum,  sive  male  inteilectum,  quo  poenitentiam 
appellat  secundam  post  naufragium  tabulam,  quasi  baptismus  non  sit 
poenitentia.  Hinc  enim,  ubi  in  peccatum  lapsi  fuerint,  de  prima  tabula 
seu  nave  desperantes  velut  amissa,  secundae  tantum  incipiunt  nitl  et 
fldere  tabulae,  id  est,  poenitentlae.  Hinc  nata  sunt  votorum,  religlo- 
num,  operum,  satisfactionum,  peregrinationum,  indulgentiarum,  secta- 
rum  infinita  Illa  onera,  et  de  iis  maria  Illa  librorum,  quaestionum, 
opinlonum,  traditionum  humanarum,  quas  totus  mundus  jam  non  capit, 
ut  incomparabiliter  pejus  habet  ecclesiam  Dei  ea  tyrannls,  quam  un- 
quam  habuit  synagogam  aut  ullam  nationem  sub  coelo.  .  .  .  Primum 
itaque  in  baptismo  observanda  est  divina  promissio,  quae  diclt:  Qui 
crediderit  et  baptizatus  fuerit,  salvus  erit.  Quae  promissio  praeferenda 
est  incomparabiiiter  uuiversis  pompls  operum,  votorum,  religionum, 
et  quicquid  bumanitus  est  introductum.  Nani  in  hac  pendet  universa 
salus  nostra,  sic  autem  est  observanda,  ut  fidem  exerceamus  in  ea, 
prorsus  non  dubitantes  nos  esse  salvos,  postquam  sumus  baptizati. 
Nam  nlsi  haec  adslt  aut  paretur  fldes,  nibil  prodest  baptismus,  imo 
obest,  non  solum  tum,  cum  suscipltur,  sed  toto  post  tempore  vitae. 


Digitized  by  Google 


PART.  HI.    CÀI».  X. 


Incredulità  enim  ejusmodl  mendacem  arguit  promisslonem  divinam, 
quod  est  summum  omnium  peccatorum.  Hoc  exercltium  fldel  si  appre- 
henderlmus,  statim  intelllgemus,  quam  arduum  sit  credere  promissioni 
huic  di  vi  ime.  Humana  enim  lmbecillitas,  peccatorum  suorum  sibi 
conscia,  difilcilliroe  omnium  credit  se  esse  salvam  aut  salvandam,  et 
tamen,  nisi  id  credat,  salvar!  non  poteri  t,  quia  non  credit  ventati 
divinae  promittenti  salutem.  Haec  erat  praedicatio  sedulo  inculcanda 
popolo,  assidue  recantanda  ista  promissio,  semper  repetendus  bap- 
tismus,  jugiter  excitanda  fovendaque  fldes.  Sicut  enim  semel  super 
nos  lata  divina  bac  promissione  usque  ad  mortem  verltas  ejus  per- 
severai, ita  fldes  in  eandem  nunquam  debet  intermitti,  sed  usque  ad 
mortem  ali  et  roborari,  perpetua  memoria  promissioni»  ejusdem  in 
baptismo  nobis  factae.  Quare,  dum  a  peccatis  resurgimus  sive  poeni- 
temus,  non  facimus  aliud,  quam  quod  ad  baptismi  virtutem  et  fldem, 
unde  ceclderamus,  revertimur,  et  ad  promissionem  tunc  factam  redi- 
mus,  quam  per  peccatum  deserucramus.  Semper  enim  manet  veritas 
promissioni  semel  factae,  nos  extenta  manu  susceptura  reversos. 
Atque  id,  ni  fallor,  volunt,  qui  obscure  dlcunt,  baptlsmum  esse  pri- 
mum  et  fundamentum  omnium  sacramentorum,  sine  quo  nollum  queat 
aliorum  obtineri.  Proinde  non  parum  profuerit,  si  poenitens  primo 
omnium  baptismi  sui  meraoriam  apprehendat,  et  promissioni^  divinae, 
quam  deseruit,  cum  fiducia  recordatus,  eandem  confiteatur  Domino, 
gaudens  se  tantum  adhuc  in  praesidio  habere  salutis,  quod  baptlzatus 
sit  detestansque  suam  lmpiam  ingratitudinem,  quod  a  fide  et  ventate 
ejusdem  defecerit.  Mire  enim  cor  ejus  confortabitur,  et  ad  spem 
misericordiae  anlmahitur,  si  consideret  divinam  promissionem  sibi 
factam,  quam  impossibile  est  mentir!,  adhuc  ìntegrara  et  non  mutatam 
nec  mutabilem  ullis  peccatis  esse,  sicut  Paulus  dicit  2  Timoth.  2.  :  Si 
non  credimus,  ille  fldelis  permanet;  se  ipsum  negare  non  potest.  Haec, 
inquam,  verltas  Dei  eum  servablt,  ita  ut,  si  celerà  omnia  ruant,  haec 
tamen  eum  eredita  non  derellnquet.  Habet  enim  per  hanc,  quod 
insultanti  adversario  opponat,  habet,  quod  turbantibus  peccatis  con- 
scie ut  iam  objlciat,  habet,  quod  horror!  mortis  et  judlcii  respondeat, 
habet  denique,  quod  universis  tentationibus  solatlum  sit,  nempe  hanc 
unam  veritatem,  dlcens:  Deus  est  verax  in  promissionibus  suls,  cujus 
signum  in  baptismo  suscepl.  Si  Deus  prò  me,  quis  contra  me?  (Rom.  8.) 
Si  enim  fi  Ili  Israel  ad  poenitentiam  reverauri  primo  omnium  exltum 
de  Aegypto  memorabant,  et  hac  memoria  ad  Deum,  qui  eduxerat 
eos,  revertebantur,  quae  memoria  et  hoc  ipsum  praesidium  eis  toties 
a  Mose  inculcatur,  et  a  David  repetitur,  quanto  magis  nos  nostrum 
de  Aegypto  nostra  exltum  debemus  memorare,  et  ejus  memoria  red- 
ire ad  eum,  qui  nos  eduxit  per  lavacrum  regenerationis  novae,  cujus 
memoria  in  hoc  ipsum  nobis  commendata  est?  Id  quod  omnium  com- 
modlssime  fieri  in  sacramento  panis  et  vini  potest.  Sic  enim  olim  tria 
ista  sacramenta,  poenitentia,  baptlsmus,  panis,  simul  eodem  officio 
frequentabantur,  et  alterum  alterum  juvabat.  Ita  legltur  de  quadam 
aancta  virgine,  quae,  quoties  tentabatur,  non  nlsi  baptismo  suo  repugna- 
bat,  dicens  brevissime:  Christiana  sum;  intellexit  enim  hostls  statim 
virtutem  baptismi  et  fldei,  quae  in  veritate  Dei  promlttentis  pendebat, 
et  fugit  ab  ea.  Ita  vldes,  quam  dlves  sit  homo  christianus  sive  baptl- 
zatus, qui  et  iam  volens  non  potest  perdere  salutem  suam  quantlscunque 
peccatis,  nlsi  nollt  credere.  Nulla  enim  peccata  eum  possunt  damnare, 
nisi  sola  incredulitas.  Cetera  omnia,  si  redeat  vel  stet  fldes  in  promis- 
slonem divinam  baptizato  factam,  in  momento  absorbentur  per  eandem 
fldem,  imo  veritatem  Dei,  quia  se  ipsum  negare  non  potest,  si  tu  eum 
confessus  fueris,  et  promittenti  fldeliter  adhaeseris.  Contrltio  autem 
et  peccatorum  confessio,  deinde  et  satisfaccio,  et  omnia  illa  hominum 
excogitata  studia  subito  te  deserent,  et  infeliciorcra  reddent,  si  oblitus 
veritatis  huius  divinae  In  ipsis  tete  distenderis.  Vanltas  enim  vani- 
tatum  et  aflllctio  Spiritus  est,  quicquld  extra  fldem  veritatis  Dei  labo- 


Digitized  by  Google 


DE  BAPTISMO. 


485 


ratur.  Slmul  vides,  quam  periculosum,  imo  falsum  sit  opinari,  poenl- 
tentiam  esse  secundam  tabulam  post  naofragiura,  et  quam  perniclosus 
sit  error  potare,  per  peccatom  excidisse  vim  baptismi,  et  navem  baoc 
esse  illisam.  Manet  Illa  una,  solida,  et  invida  navis,  oec  ooquam 
dissolvitur  io  ollas  tabulas,  io  qoa  omnes  vehontor,  qui  ad  portom 
saluti*  vehootor,  qoae  est  veritas  Dei  io  sacramentis  promitteas.  Hoc 
saoe  flt,  ot  multi  e  oave  temere  in  mare  prosiliant  et  pereant,  hi  sunt, 
qui  deserta  promissionis  fide  in  peccatum  sese  praecipitant.  Veruni 
navis  ipsa  permanet,  et  transit  integra  curso  suo;  qood  si  qna  gratta 
ad  navem  reverti  potest,  nulla  tabula,  sed  solida  ipsa  nave  feretur  ad 
vitam,  hic  est,  qui  ad  promisslonem  Dei  stabilem  et  manentem  per 
fldem  re  veni  tur.  Unde  Petrus  2  Pet.  1.  arguit  eos,  qui  peccant,  qood 
oblivionem  acciplant  pnrgationis  ve  te  rum  delieto  rum  suorum,  sine 
dubio  lngratitudlnem  acceptl  baptismi  et  impietatem  lnfldelitatis  eorum 
taxans.  Quid  ergo  prodest  de  baptismo  tam  multa  scribere  et  hanc  fldem 
promissionis  non  docere?  Omnia  sacramenta  ad  fldem  alendam  su  ut 
institi! tu,  et  hanc  ipsam  adeo  non  tangunt,  ut  etiam  asserant  impii  homi- 
nes,  non  debere  hominem  esse  certum  de  remissione  pecca  toni  m,  seu 
gratta  sacramentorum,  qua  im  pie  tate  orbem  totum  dementant,  et  sacra- 
mentum  baptismi,  in  quo  stat  prima  gloria  conscientiae  nostrae,  funditos 
exstlnguunt,  nedum  captivant,  interim  insanientes  in  mlseras  anlmas 
sois  contritionibos,  anxiis  confessionibus,  circumstantiis,  satisfactloni- 
bus,  operi  bus,  et  id  genus  inlinltis  nugis.  Esto  ergo  prudens  lector,  imo 
contemptorMagistri  sententiarum  lib.4.  cum  omnibus  suis  scribentibus, 
qui  tantum  de  materia  et  forma  sacramentorum  scribunt,  dum  optime 
scribunt,  id  est,  mortoam  et  occidentem  literam  sacramentorum  trac- 
tant,  ceterum  spiritum,  vitam  et  usum,  id  est,  promissionis  divinae  veri- 
tatem  et  nostram  fldem  proreus  intactas  relinqoont.  Vide  itaque,  ne  te 
fallant  operum  pompae,  et  humanarum  traditionum  fallaciae,  ut  veritati 
divinae  et  fldei  tuae  non  faclas  injnriam.  A  Ade  sacramentorum  tibl 
inclplendum  est,  sine  ullls  operibus,  si  salvus  fieri  voles,  fldem  autem 
ipsa  sequentur  opera,  tantum  ne  vilem  habeas  fldem,  quae  opus  est 
omnium  operum  excellentissimum  et  ardulssimum,  quo  solo,  etiam  si 
ceteris  omnibus  carere  cogereris,  servaberis.  Est  e  ni  ni  opus  Dei,  non 
hominis,  sicut  Paulus  docet,  cetera  nobiscum  et  per  nos  operatur,  hoc 
unicum  in  nobis,  et  sine  nobis  operatur."  (De  captivttate  Babylonic* 
ecclesia!-.  A.  1520.  Vid.  Opp.  lat.  varii  argum.  cur.  Dr.  H.  Schmidt. 
Francof.  ad  M.  1868.    Voi.  V.  p.  56.  57—60.) 

Lutherus:  „Es  Ut  klar  :  es  mòge  niemand  zu  viel  sich  auf  solch 
Bad  und  Wiedergeburt  verlassen,  es  lst  noch  mehr  da."  (Epistol. 
KirchenposUlle.   Tom.  Hai.  XII,  193.) 

§  IL 

Ad  significandam  baptismi*  efficaciam,  qua  e  pote- 
state  satanaeb  in  libertatem  spiritualem  transferuntur 
infante?,  antiquusc  exorcismi*  ntus,  cum  signo  crucis9  et 
abdicatione  satanae  votiva/ indifferensg  quidem,  recte  ob- 
servatur,h  quemadmodum  etiam  ad  designandum  foedus1 
gratiae,  quod  baptizati  cum  Deo  ineunt,  sponsor  es*  seu 
f  atrini  pio  ritu  adhibentur. 

a)  De  qua  vid.  §  9. 

b)  Non  dico  obsessiane,  praesertim  corporali,  sed  e  potestà  te  sata- 
nae,  quam  per  peccatum  in  homines  caraaliter  habet,  juxta  Eph.  2. 


Digitized  by  Google 


486 


PABT.  ni.    CAP.  X, 


c)  Olim  quidem,  locum  habente  dono  miracoloso  ejiciendi  dae- 
monea  ex  obseaaia.  Posteci  autem  aervatua  non  solum  in  adultorum^ 
aed  et  infantimi  quorum  via  baptiamo,  teatibua  Gregor.  Nazianz.  Orat.  XL. , 
Augud.  de  Fide  et  Oper.  cap.  VI.  et  Lib.  II.  con  tra  Pelag.  cap.  XL. 

d)  Verbi?  quidem  imperandi  modo  conceptia,  aed  precationis  ad 
Deum,  cum  fiducia  atque  hinc  nata  animoaitate  adveraua  hoetem  de- 
pellendum  8enau  accipiendia. 

e)  Habito  reapectu  ad  vim  meriti  Qirùfti  erucifixi,  unde  ipea  bap- 
tiami  efficacia  pendet 

f  )  Qua  baptizandi  aolenniter  et  expreasia  verbia  renuìwiani  xdanae 
atque  ormi»  pompae  ejua. 

Gerbardus:  „Ceremonlas  ac  ritua  in  baptismi  administratione 
usitatos  dlstlngulmus  in  tresclasses:  1.  Quidam  divinitus  sunt  man- 
dati; 2.  quidam  ab  apostoli»  libere  usurpati;  8.  quidam  a  viris  eccle- 
siasticis  additi.  De  singulis  teuendae  sunt  hae  regulae:  1.  Ritus 
baptismi  divinitus  institutt  accurate  distinguendi  sunt  a  ritibus  ab 
apostoli»  usurpati»  et  a  viris,  ecclesiastici  honesti  decori»,  ordlnls  et 
piai  commonefactionis  ergo  additi»;  1111  enim  sunt  substantiales  et 
necessarii,  hi  vero  accidentales  et  certo  modo  liberi.  ...  2.  Ritus  ab 
apostolis  in  baptismi  administratione  libere  usurpati,  licet  non  eo 
gradu  necessarii  sint,  quo  prioria  generis  ritus  divinitus  instituti, 
tamen  a  ritibus  mere  ecclesiastlcls  distinguendi  ac  diligenter  sunt  ser- 
vimeli. Ex  historia  apostolorum  colllgltur,  quod  in  administratione 
baptismi  explicatlones  doctrinae  sacramento  rum,  exhortationes,  prece», 
gratlarum  actlones  etc.  adhibuerint,  Actor.  2,  88.  etc.  Eoa  ritus  etiam 
in  nostri»  ccclesils  retinemus,  quia  sacramenta  non  aunt  nuda  et  otiosa 
spectacula,  sed  lnstituta  sunt,  ut  et  fidem  conflrment  et  promlssionem 
clarlus  czplicent ;  ideo  doctrina  de  substantia,  usu  et  efficacia  eonun 
praesentibus  ex  verbo  Del  lingua  ipsis  nota  proponenda  est  et  expli- 
canda,  ut  de  legitlma  et  salutari  sacramentorum  auaceptione  diligenter 
admoneantur.  Notandum  tamen,  in  Scripturis  osteudi  quidem  fonda- 
menta, unde  sumi  debeant  explicatlones,  exhortationes,  preces,  gratla- 
rum actlones  ex  institutione  sci.  et  doctrina  de  baptismo,  sicut  in  verbo 
Del  traditur,  non  tamen  praescribi  certam  formam  conceptis  verbi»,  sed 
hoc  prò  ratione  circumstantlarum  ad  aedincationem  liberum  permitti, 
modo  fundamentum  servetur.  3.  Ritus  a  viris  ecclesiasticis  additi  sunt 
adiaphori  et  indifferentes,  proinde  non  sunt  simpllclter  repudlandl,  nec 
tamen  eo  gradu  necessarii  sunt,  quo  ritus  divinitus  mandati."  (L.  de 
bapt.  §  256.) 

RUDELBACnius  :  „Was  zur  kirchlichen  Giltìgkeit  erforderlich  ist, 
begriff  die  Klrche  von  jeher  untcr  zwei  Stucken,  nilmlich  :  Die  Ent- 
sagung des  Teufela  (abrenuntiatio)  und  das  Bekenntnisa  <(>■*  christlichen 
Glaubena.  ...  Es  Ist  wahr,  die  erste  ausdriickliche  Erwiihnung  einer 
Entsagungs-Formel  kommt  erst  bel  Tertulllan  In  der  bekannten  Stelle 
selner  Schrlft  de  corona  militi»  c.  3.  vor.  Alleln,  wenn  die  unglàublgen 
Theologen  welter  daraus  folgern  :  Also  lat  die  Entsagung  bel  der  Taufe 
keine  apostoliche  Elnrichtung,  so  wiirden  sie  dadurch  nur  einen  gilnz- 
lichen  Mangel  an  Urthellskraft  verrathen,  wenn  man  nicht  wiisste,  daas 
ein  ganz  anderes  Interesse  sie  triebe,  wider  diese  Formel  —  ein  Zeug- 
nlss  de»  lebendlgen  Christenthums  —  anzukilmpfen.  Vergegenwftrtigen 
wir  uns  den  Stand  der  Sache!  Tertullian  schrieb  seine  Schrlft  de  cor. 
mll.  nach  seinem  Uebergang  zum  Montanismus  im  Jahre  201.  Er  er- 
wilhut  der  Entsagung  bei  der  Taufe  nicht  als  einer  Sache,  die  weiterer 
Erklarung  bedurfe,  sondern  die  offenknndig  vorliege,  und  woraus  man 
also  8chlus»e  zu  ziehen  berechtigt  sei.  Nun  wlrd  man  aber  wohl  nicht 
behaupten  wollen,  dass  er  die  Sache  erdlchtet  habe,  sondern  das,  was 


Digitized  by  Google 


DB  BAPTI8M0 


487 


gegen  das  Ernie  des  zweiten  Jahrhunderts  allgemeine  klrchliche  Giltig- 
keit  erlangt  hatte,  musate  unstreltlg  schon  im  ersten  als  apostollsc.be 
Einrichtung  bekannt  sei».  So  steben  wir  an  der  Grenze  des  apostoli- 
scben  Zeitalters,  and  wle  ware  es  wobl  denkbar,  dass  Irgend  eln 
Kirchenlehrer  aus  der  ersten  oder  zweiten  apostoliscben  óiadorf 
(Folge)  solches  erfanden  natte,  in  elner  Zeit,  wo  noch  unmittelbare 
Apostel-Schiiler  (wle  Polykarp,  der  Junger  Johannis)  lebten  —  und 
dlese,  ja  die  ganze  Kirche  natte  einer  solcben  Erdichtung  oder  unklrch- 
llchen  Privatmeinung  nicht  laut  und  feierlicb  widersprocben?  Neln, 
im  Gegentbeil,  das  Zeugniss  Tertullians,  wohl  erwogen,  muss  alle,  die 
aus  der  Gescbichte  der  Kircbe  den  Grund  der  Kircbe  selbst  unter- 
graben,  die  Bollwerke  des  Christentbums  niederreissen  wollen,  auf 
den  Mund  scblagen.  Aber  aucb  bei  nocb  alteren  Kirchenlebrern  wlrd 
der  aufmerksame  Beobachter  wenigstens  Spuren  der  Entsagung  bei 
der  Taufe  als  einer  grundchristlichen  EinricbtuDg  nnden.  Wie  wlrd 
man,  fragen  wir,  ,das  Geliibde  eines  cbristllcben  Lebens'  erklaren, 
welcbes,  nach  Justinus  Martyr,  alle  Tiiuflinge  in  Verbinduug  mlt  dem 
Glaubensbekenntnisse  ablegen  mussten  (Apol.  I,  c.  61.)?  Docb  wir 
brauchen  wabrlicb  dleser  Zeugnisse  nicht,  da  die  Sache  als  solcbe 
schon  durcb  das  Zeugniss  der  Apostel  selbst  ina  Licbt  gestellt  ist,  so 
dass  offenbar  welter  nur  von  der  Formel  als  solcher  die  Rede  sebi 
kann."    (Die  Sakramentworte.  p.  25.  sqq.) 

g)  Non  certe  mandatm  a  Chrieto,  sed  libere  receptus  ideoque  abro- 
gabili*, si  ita  res  tulerit,  aut  aliquando  citra  culpam  omittendus. 

Gbrhardus:  „Cavendum,  1.  ne  baec  ceremonia  (exorcismf)  pars 
baptismi  esaentialis  oc  necessaria  statua  tur;  2.  ne  de  obsessione  quadam 
corporali  infantis  cogitetur,  cum  spiritualem  ejusdem  in  regno  satanae 
captivitatem  solum-modo  demonstret  .  .  .;  3.  neve  usus  esorcismi 
statuatur  effectivtis,  quasi  vi  verborum  istorura  infans  ex  regno  satanae 
liberctur,  cum  sacramento  baptismi  hoc  sit  In  solidum  tribuendum,  sed 
saltem  signincativus.  .  .  .  Quod  igitur  rem  ipsam  per  exorcismum 
adambratam,  itemque  explicationera  verborum  in  bac  ceremonia  ad- 
hlbitorum  attinet,  quod  videlicet  sit  commonefactio  et  testimonium  de 
spirituali  captivitate  infanti»  in  regno  satanae,  de  miserabili  statu,  in 
quera  per  lapsum  p  ri  morii  m  parentum  redacti  sumus,  de  salutari 
efficacia  baptismi  etc.,  ea  cum  fldei  sit  analoga,  non  potest  slmpliciter 
improbari;  interim  tamen  cum  verba  slnt  duriora  ac,  seposita  Illa 
explicatione,  prae  se  ferant  obsessionem  quandam  infantis,  a  qua  per 
illata  lpsam  ceremoniam  fiat  Ube ratio,  ideo,  ut  loquitur  D.  Chemnitins 
parte  3.  Locor.  theol.  p.  178.,  ,babet  ecclesia  libertatem,  ut  doctrtnam 
illam  de  peccato  orlginls,  de  potestate  et  regno  satanae  et  de  baptismi 
efficacia  aliis  verbis,  Scripturae  magis  consentaneis,  proponat  et  ex- 
plicet.'  .  .  .  Hanc  libertatem  abrogandi  ceremoniam  adiaphoram  ut  ipso 
facto  ecclesia  in  exorcismo  demonstraret,  forte  non  fuerit  inutile  propter 
cauta»  non  contemnendas.11    (Loc.  de  bapt.  §  264.  sqq.) 

HUKL8EMANXU8  :  „Nequc  negamus,  utilius  fore,  si  totius  ecclesiae 
consensu  apostrophe  Illa  imperativa  converterctur  in  epiphonema  sive 
doctrinam  de  modo  et  mediis  exeundi  e  potestate  satanae."  (Praelect. 
Form.  Conc.  p.  495.) 

h)  Admonitionù  piae  causa  de  insigni  operatìone  sacramenti  ipsius. 
Unde  in  gratiam  heterodoxorum  libertati  nostrae  insidiantium,  aut 
sanctitatem  infantibus  christianis,  velut  haereditariam,  qua  jam  sint 
in  statu  gratiae,  adscribentium  abrogari  aut  omitti  non  debet. 

i)  Vid.  §  10.  not.  c.  g.  h. 

k)  Aon  solum  teste*  baptismi  collati,  sed  et  causa  in  baptizandorum, 
praesertim  infantvm,  velut  persona  eorum  in  se  suscepta,  gerentes. 


Digitized  by  Google 


488 


PART.  m.    CAP.  X. 


B.  Mzisnerub:  „Quaeritur,  num  interrogatio  p&trinorum  in 
occlusi  is  nostris  recte  retlneatur?  —  Re  ti  ne  tur  haec  ceremonia  in 
nostris  eccleslls  utiliter  propter  suos  flnes  ususque,  1.  qaod  non  tam 
infantes,  quara  ipso»  susceptores  sua  et  Infantum  vice  Interrogamus, 
ut  sic  patrini  fldem  suam  coram  ecclesia  proflteantur.  2.  Ut  sclant, 
quale  testlmoniura  baptizato,  cuna  ad  discretionis  anuos  pervenerit, 
pcrh  ino  re  debeant.  8.  Ut  agnoscat,  qua  In  fide  baptizatus  instituendus 
sit.  Inter  reliqua  nonnulll  illam  rejiciunt  formulam  ,credis?'  .credo  I* 
abr enunci us?'  .abrenuncio',  putant.es,  ceremoniam  hanc  a  baptismo 
adulto  rum  ad  paedobaptlsmuni  perperam  esse  translatam. . . .  Menzerut 
autem,  altius  hanc  rem  considerans,  his  utitur  verbis:  Quiaservator 
disertis  verbis  testatus  est,  parvulos  credere  Matth.  18f  6.  et  ilio-rum 
esse  regnum  Dei  Marc.  10,  14.  et  adultos  debere  ipsis  fieri  similes,  ut 
vitam  aeternam  consequantur  Matth.  18,  8.,  proinde  susceptores  sire 
patrini  sub  responsione  hoc  ipsum  repetunt  apud  baptlsmum  infantis, 
quod  Christus  tanquam  os  infantum  prò  ipsis  dare  testatus  est.  Atque 
huc  refert  dictum  Augustinl,  quod  allegatur  de  consecrat.  dist.  4. 
c.  189.:  ,Mater  ecclesia  os  maternum  parvulis  praestat,  ut  sacris 
my8terils  imbuantur,  nimlrum  repet«ndo  et  applicando  illud,  quod  ipse 
Christus  prò  infantibus  expresse  testatus  est  et  con  il  r  ma  vi  t.  ' 11  (Colleg. 
adiaphorist.  dlsp.  VI.  §  79—81.  83.  84.) 


Baptismus  juxta  institutionem  Christi*  semel  colla- 
tusb  iterati  circa  idem  subjectum0  non  debet.d 

a)  Scilicet,  ut  in  substantialibus  nihil  fuerìt  mutatura,  verum  illa 
conformia  institutioni  fuerìnt.  AH"--  enim  non  fuerit  verus  baptismus. 

b)  Etiamsi  ab  haeretieo,  aut  improbo,  modo  recte  administratum 
fuisse  constat. 

c)  Licet  per  abnegationem  apertam  vel  alia  sedera  defecerit  a  Deo 
et  foedus  gratiae  violaverit. 

d)  Non  solum  enim  mdlum  prò  iterando  baptismo  extat  mandatum 
aut  exemplum,  sed  nec  alias  necessita*  aut  ratio  solida  apparet.  Imo  sa- 
cramenti initiatiotlis  ratio  ipsa  excludit  magis  iterationem,  quam  po- 
stulat. 


Christob  instituta,  in  qua  homines0  sine  sexus  atque 
aetatis  discrimine  abluuntur  aquad  in  nomine6  Patris,  et 
Filii,  et  Spiritus  Sancti,  ut  sic'regenerentur  ac  renoven- 
tur,  salutis  aeternae  consequendae  causa. 

a)  Genus  commune  sacramentorum  hoc  est. 

b)  Causa  emeiens  principalis  ita  indicatur,  vid.  §  2. 

c)  Subjectum  aeu  finis  cui  denotatur,  juxta  §  7. 

d)  Materia  baptismi  haec  est,  vid.  §  5. 


§  12. 


Digitized  by  Google 


pari.  m.    CAP.  XI. 


Caput  XI. 

DE    SACRA  COENA. 
§  1. 

Baptismo'  succedit  alterum  N.  T.  sacramentum,  quod 
coenam  Domini*  appellamus.6 

a)  Non  quasi  abrogato,  sed  tanquam  sacramentum  cmifirmationis, 
his  demum  conferendum,  qui  jam  ini 'tinti  su  ut. 

b)  Praeeunte  Paulo  /  Cor.  11,  20.  Alias  autem  recepta  sunt  no- 
mina plura:  v.  gr.  menta  Domini,  juxta  1  Cor.  10,  21.;  eucharistia, 
habito  respectu  ad  actum  peculiarem  ibi  occurrentem,  vid.  Marc.  14, 
23.  Lue.  22,  19.  1  Cor.  11,  24.  ;  communio  ex  1  Cor.  10,  16.  ;  synaxis 
(<rwa£<;),  habito  respectu  ad  conventus  sacros,  in  qui  bus  celebrali 
solet,  conf.  1  Cor.  11,  20.;  musa,  vel  a  ritu  missarum  rerum  sive 
donar  ioni  ni,  vel  a  formula  dimissioni*  populi;  sacramentum  altari*,  non 
quidem  intuitu  sacrifìcii  proprie  dicti,  sed  habito  respectu  ad  mensam 
sacram,  ubi  donaria  deponebantur. 

Quenstedtids  :  ,,Appellatur  (c.  s.)  porro  noivuvia  seu  communica- 
tìo  corporis  et  sanguinls  Christi  l  Cor.  10,  16.,  quippe  in  qua  essentia 
hnjus  sacramenti  consisto.  Sutntus  enim  et  manducatus  panis  aacra- 
mentalis  est  Kotvovia  corporis  Christi  seu  Organon  vel  medium,  cujus 
intervenni  manducantes  corporis  Christi  participes  redduntur.  Est 
haec  appellatici  etiam  patrlbus  usitata .  .  .  Ulne  Koivuveìv  apud  ve  te  re  s 
est  ad  s.  coenam  admittere  vel  ejus  participem  fieri.  Itera  naivì)  6ui^tatt 
no rimi  testamentum,  In  ipsis  verbis  institutlonls  Lue.  22,  20.  et  1  Cor. 
11,  25.  :  ,Hlc  calLs  N.  T.  est  in  meo  sanguine.'  Nam  testator  hic  Chri- 
stus  est,  morte  sua  testamentum  obslgnans  ;  kaeredes  omnes  credentes  ; 
teste»  apostoli  ;  notarti  evangelistae  et  Paulus  ;  bonum  legatum  clavis 
aurea  ad  regnum  coelorum  et  thesauros  coelestes,  lpsa  nimirum  remissio 
peccatorum;  sigillum  corpus  Christi  in  pane,  sanguis  In  vino.  Est  qui- 
dem 8.  coenaN.  Testamenti  exequendl  et  organum  et  sigillum,  et  tamen 
ipsum  etiam  testamentum,  nova  tabula  testamentaria  insti  tu  tt  i  in ,  docente 
B.  Dannhawero  Mysterios.  s.  2.  a.  4.  §  64.  et  in  Hodos.  p.  1128.  In  ver- 
bis autem  Christi:  ,Hic  callx  N.  T.1  etc,  vox  callcis  sumitur  furuwfimùc 
prò  eo,  quod  est  intra  calicem,  ut  sensus  sit:  callx  sive  quod  e  calice 
bibitur,  est  novnm  testamentum,  h.  e.,  causa,  fundamentum  et  basis 
n.  t.,  in  meo  sanguine  sive  per  meum  sanguinem  constituti  et  sanciti." 
(Th.  did.-polem.  P.  IV.  c.  6.  s.  1.  th.  2.  f.  1182.  sq.) 

c)  Sedes  doctrinae  habetur  Matth.  26,  26.  sqq.  Marc.  14,  22.  san. 
Lue.  22,  19.  sqq.  1  Cor.  11,  23.  sqq. 

Cajlovius  :  ,,Verba  institutlonls  Christi  sedem  propriam  hujus  ar- 
ticuli  esse,  quae  Matth.  26,  25.  sqq.  Marc.  14,  22.  sqq.  Lue.  22, 19.  sqq. 
leguntur  et  a.  s.  Paulo  1  Cor.  11.  repetita  ex  ore  Christi  sunt  v.  28.  sqq. 
et  deci  arata  1  Cor.  10, 16. 17.,  mi  rum,  ab  aliquo  in  dubium  vocari.  Sed 
Calviniani  eadem  non  tara  sedem  hujus  doctrinae  esse  negant,  quam 
prorsus  a  probatione  rejlciunt  et  despicatni  habent.    Ita  Calviniani 


Digitized  by  Google 


490 


PART.  IH.     CAP.  XI. 


considera tores  cominonefacti  et  Wltakerus  nolunt  amplius  allegarì 
verba  Christi  probationls  ergo,  quia  sint  rò  npivófirvov.  Bullingerus  et 
Tlgurini  libr.  contr.  J.  Andr.  f.  40.  recusant  admittere  verba  coenae, 
,quia  de  hls,  Ipsorumque  sententia  controvertatur.'  Lavater.  in  hist. 
aacr.  p.  16.  negat,  ,e  verbis  :  hoc  est  corpus  meum,  probari  posse  realem 
praesentiam  corporis  Christi  in  eucharistia,  esse  enim  petitionem  prin- 
clpil'. . .  Alii  admittunt  quidem  verba  institutionis,  sed  non  nisi  rfcwépof, 
nec  prò  principali  fondamento  haberi  volunt;  quod  faciont  non  modo 
omnes  isti,  qui  e  6.  cap.  Joh.  veruno  sensum  verbo  rum  Christi  elicere 
couant ur  et  proinde  peregrino  loco  abutuntur  ad  depravandam  sedem 
propriam,  sed  et  li,  qui  principaliter  ad  alios  fide!  articulos,  puta  de 
ve  ri  tate  humanae  naturae  in  Christo,  de  ascensione  Christi  in  coelum, 
de  reditu  ad  judicium  etc.  respiciunt  et  postquam  ex  alienis  Scriptu- 
rae  locis  constituerunt,  quod  de  coena  Dom.  sentire  velint,  tutu  demum 
ad  verba  institutionis  accedunt,  atque  tunc  hoc  opus,  hic  labor  est,  ut 
aliunde  concepta  sententia  in  verba  institutionis  figurata  et  violenta 
aliqua  interpretatione  intrudatur.  Hic  ergo  inter  argumenta  illa,  quae 
ad  constituendam  et  confirmandam  de  coena  sententiam  cumulant, 
verba  institutionis  proprie  locum  non  habent,  sed  quando  in  ref  utatione 
ea,  quae  constitutae  sententiae  adversari  videntur,  amollenda  sunt,  ibi 
demum  resonant  haec  verba:  hoc  est  corpus  meum,  ut  se.  non  hoc, 
quod  sonant,  signiflcent,  sed  ut  aliunde  praesumtae  opinioni  servire 
cogantur,  docente  b.  Chemnlt.  c.  2.  de  fundam.  coen."  (System.  Tom. 
IX,  288.  289.  sq.) 

Huttbrus  :  „Quod  concio  Christi  Joh.  6.,  ad  Capernaitas  hablta, 
non  sit  sedes  propria  sacramenti  euchar.,  quantumvis  in  ea  carnis 
Christi  manducandae  et  sanguinis  bibendi  fiat  mentio,  his  patet  argu- 
mentis:  Concio  Christi  Joh.  6.  habita  integro  ut  minimum  anno  prius 
est  habita,  quam  Christus  in  mortem  fuit  traditus.  Atqui,  docente 
historia  evangelica,  sacramentum  coenae  ea  nocte  est  sancitum,  qua 
Christus  in  mortem  fuit  traditus.  Hinc  ergo  sic  evidenter  colligitur  : 
aut  prius  fuit  f undatum  sacramentum  euchar.,  quam  a  Christo  instltue- 
retur,  aut  sedes  hujus  doctrinae  est  inipsaejus  institutione  collocanda. 
Atqui  prius  lllud  longe  est  absurdissimum  etc. .  .  .  Evangelistae  tres 
priores  et  apostolus  talem  describunt  manducationem  corporis  Christi 
et  bibitionem  sanguinis  ejus,  cum  qua  stare  notes t  aeterna  damnatio, 
apud  eos  nimirum,  qui  manducant  et  blbunt  indigne  et  sic  ad  judicium, 
1  Cor.  11,  29.  Atqui  concio  Christi  apud  Johannem  de  tali  manduca- 
tone et  bibitione  loquitur,  quae  indigna  esse  non  potest  et  sic  semper 
salutari*  est,  Joh.  6,  64  .  56.  .  .  .  Ergo  sacramentalis  manducati o  et 
bibitio  capite  hoc  6.  non  traditur.  —  Concio  Christi  Joh.  6.  de  tali  aglt 
manducatone,  quae  salvandis  omnibus  est  necessaria,  h.  e.,  slne  qua 
nemo  unquam  vel  salvatus  fuit,  vel  salvabitur,  quippe  quae  sola  fide 
peragitur.  Atqui  sacramentalis  manducatio  non  est  necessaria,  nisi  ila, 
qui  seipsos  probare  possunt,  adultis  se.  1  Cor.  11,  25.  Ergo.  Mandu- 
catio sacramentalis  requirlt  ad  sul  veiitatem  et  easentiam  externum  ele- 
mentum.  Atqui  ea,  quae  Joh.  6.  describitur,  nihil  prorsus  cum  ullo 
extcrno  signo  slve  visibili  elemento  habet  negotii,  siquidem  panis  non 
elementaris,  sed  metaphoricus  ibi  intelligitur.  Ergo."  (Loc.  theol. 
f.  685.  sq.) 

Idem:  „Quae  in  maiore  sua  confessione  magno  spiritu  contra 
Zwinglium  dlsputavit  b.  Lutherus,  tanquam  à'^Urpta  nihllque  ad  rem 
fuciniti  a  varie  exagitant  sacramentarli;  clamltantes,  ,hoc  pacto  con- 
fundl  duos  articulos,  de  persona  Christi,  et  de  coena  Dora.,  neque  fas 
esse,  ut  ex  ilio  fundamenta  petantur  prò  hujus  conflrmatione.'  Sed 
elumbe  est  hoc  cavillum.  Quodsi  enlm  tantopere  metuunt,  ne  altqua 
oriatur  articulorum  fldei  confnsio,.cur  quaeso  ipslmet  liane  legem  slbl 
non  Indixerunt,  sed,  eam  multipliciter  transgressi,  vel  ex  sol  oarticulo 
de  persona  Christi  argumenta  petierunt  prò  asserenda  àìrovoi?  corporis 
et  sanguinis  In  coena,  propterea  quod  horum  praesentia  pugnet  cum 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A 


491 


proprietatibus  veri  et  naturali*  corporis  fiumani,  cum  ascensione,  cum 
sessione  ad  deztram  Patri*,  cum  reditu  ad  judicium.  Hic  ergo  Lutherus, 
ab  adversariis  provocatus,  ex  eodem  articulo  purioris  doctrinae  firma- 
menta  petere  voluit,  imo  vero  debuit.  8ed  et  illud  hoc  loco  animad- 
vertendum  est,  quod  in  controversia  hac  eucbar.  non  una,  sed  duae 
diversae  agitantur  quaestiones  :  quarum  una  est  de  voluntate  et  inten- 
tarne Christi,  an  nlmlrum  corpus  suum  in  coena  manducandum  et  san- 
guinem  blbendum  exhibere  et  aie  corpore  et  sanguine  suo  pani  et  vino 
euchar.  praesentissime  adesse  velit?  Ubi  sane  quaestionis  hujus  deci- 
sionem  non  aliunde,  quam  ex  solo  articulo  coenae  Dom.,  petendam 
esse,  statuit  Lutherus,  statulmus  et  nos  cum  ipso.  Altera  quaestio  est 
de  potentia  Christi  :  an  nimirum  possit  corpore  suo  et  sanguine  prae- 
sens  adesse  in  omnibus  locis,  qui  bus  sacramentum  hoc  dlspensatur?  an 
caro  Christi  sic  manducata  vitam  nobis  praestare  possit?  Ubi  sane 
bardus  fuerit,  qui  aliunde,  quam  ex  articulo  de  persona  Christi,  quae- 
stionum  istarum  decisionem  petendam  esse  statuerlt.  Reprchensione 
ergo  omnl  vacat  b.  Lutherus,  qui  duas  lstas  quaestiones  ex  propriis 
8uis  sedibus  explicare,  illustrare  et  contra  sacramentariorum  fXvaptae 
asserere  voluit."    (Loc.  comm.  th.  Witteb.  1619.  £.  716.) 


§  2. 

Causa  efficiens  'principali»  hujus  sacramenti  Christus 
est,  qui  sacramentum  hoc  instituit*  ac  frequentari  prae- 
cepit,b  atque  hodienum  facit,  ut  actio  circa  symbola  ex- 
terna, juxta  praescriptum  ejus  administrata,  habeat  ra- 
tionem  et  vimc  sacramenti.*1 

a)  Et  quae  ad  substantiam  si  ve  ad  speciem  actU9  sacramentalis  per- 
fine ut,  8Ìngula  atque  omnia  determinavit.  Vidd.  11.  ce.  Matthaei, 
Marci,  Lucae  et  Pauli. 

b)  Ita  ut  causa  sit  etiam  quoad  exercitium  actus,  prout  jussit  cele- 
brari  tisque  ad  reditum  suum  ad  judicium,  interprete  Paulo  1  Òor.  11, 26. 

c)  Nani  et  ipse  corpus  suum  atque  sanguinem  conjungit  cum  aym- 
bolis  benedictis,  ut  simul  accipiantur,  et  sic  fidem  conhrmat  atque 
auget;  ut  infra  videbimus. 

Quenstedtius  :  „Et  quldem  Christus  &tàvòp<jxoe,  h.  e.,  non  tan- 
tum secundum  divinam,  sed  etiam  humanam  naturam  institutionis  s. 
coenae  autor  et  causa  est.  Instituere  enim  sacramenta  N.  T.  est  opus 
mediatorium,  pertinet  ad  oflScium  Christi,  quod  Christo  competit  juxta 
ntramque  naturam  ;  fuitque  is  quidem  tunc  in  statu,  non  tamen  actu 
exlnanitlonls,  sed  raajestatis  suae  splendorem  luculentissime  exserult." 
(L.  c.  s.  I.  th.  4.  f.  1183.) 

Gekhardus:  „Cum  Christus,  qui  sacram  hanc  coena  ni  instituit, 
sit  verus  Deus,  aequum  est,  ut  divinam  hujus  sacramenti  institutionem 
miremur,  non  rimemur,  veneremur,  non  scrutemur.  Cum  sit  noster 
mediator,  salvator,  redemptor,  rex  et  sacerdos,  aequum  est,  ut  testamen- 
tari am  ipsius  dispositionem  summo  loco  habeamus,  nihil  quicquam  ei 
vel  addentes  vel  detrahentes,  Gal.  3,  15.  Cum  sit  ejusdem  cum  Patre 
et  Sp.  8.  potentia,  et  essentiae,  aequum  est,  ut  certo  statuamus,  quic- 
quid  ordlnavit,  instituit  et  promisit,  id  praestare  Ipsum  posse,  slquidem 


Digitized  by  Google 


492 


PART.  m.    CAP.  XI. 


cumulate  potest  lacere  ultra  omnia,  quae  petimus  aut  cogitamus,  Eph. 
3,  20.,  neque  quicquam  est  el  difficile,  Cren.  18,  14.  Zach.  8,  36.,  nedam 
Impossibile,  Lue.  1,  87.  Cum  sit  fidelU  et  veraz  testi*,  aequum  est,  ut 
verbis  ejus  fldem  habeamus,  captivantes  intellectum  nostrum  In  obse- 
qniam  illius.  2  Cor.  10,  5.  Cum  sit  omniscius  et  omnisapiens,  aequum 
est,  ut  8tatuamus,  ipsum  scire  rationera  ac  modum,  quo  possit  suas 
promissiones  implere,  nec  convenit,  ut  sapientia  a  nliis  suis  justiflcetur, 
Lue.  7,  35.  Cumprimls  vero  obversentur  oculis  et  anlmis  nostrls  Illa 
duo  pronunciata,  quorum  alterum  est  ipsius  Christi,  alterum  vero 
apostoli  Pauli,  quotiescunque  de  hoc  mysterio  cogitamus  aut  loquimur  : 
Job.  12,  48.  :  .Senno,  quem  Iocutus  sum,  llle  judicabit  vos  In  novissimo 
die1  ;  1  Tlm.  6,  3.  4.  :  ,81  quis  aliter  docet,  irtpoAiAaoKaìxì,  et  non  qules- 
cit  aanis  sermonlbus  Domini  nostri  Jesu  Christi,  ei,  quae  secundum 
pietatem  est,  doctrinae,  inflatus  est,  nihil  sciens.1  "  (Loc.  de  S.  C.  §  14.) 

d)  Qui  vero  auctoritatem  et  potestateni,  itemque  omnipotentiam, 
qua  ubus  est  Christus  in  efficiendo  hoc  sacramento,  cum  Patre  et  Spi- 
ritu  S.  communem  habet,  ideo  etiam  Deum  trinunum  hujus  sacramenti 
cauèam  efficientem  principalem  esse,  recte  dici  potest. 


§  3. 

Causa  impulsiva  interna  instituti  hujus  sacramenti 
est  bonitasa  atque  amor  Christi  erga  suos;b  externa  est 
ipsum  meritum6  passionis  et  mortis  ejus.  Speciatim 
quoad  realem  praesentiam  corporis  et  sanguinis  Christi 
in  qualibet  administratione  coenae,  causae  impulsivae 
principalis  rationem  habet  ipsad  institutio  Christi;  causa 
impulsiva  minus  principalis  est  consecratio*  symbolorum, 
a  ministro  juxta  institutionem  Christi  facta. 

a)  Qua  Christus  aliis  bonus  est,  seu  gratuitus  favor  ejus;  ut  ex 
seqq.  patet. 

b)  Huc  spectat,  quod  Joh.  13,  1.  legimus  de  dilectione,  qua  Chri- 
stus ailexerit  mos,  qui  in  mundo  eremi,  wque  ad  Jmem;  cui  etiam  ea, 
quae  in  eoena  ultima  et  post  eam  acta  sunt,  adsenbuntur. 

c)  Quamvis  enim  in  sacra  o>ena  ipsum  corpus  Christi,  in  mortem 
prò  nobis  traditum,  et  sanguis  Christi,  prò  nobis  effusus,  nobis  exhi- 
beantur;  sicuti  tamen  Christus  per  illam  corporis  sui  traditionem  in 
mortem  et  sanguinis  effusionem  beneficia  spiritualia  nobis  meruit,  ita 
quoque  meruit,  ut  beneficia  illa  per  hoc  signaculum  novi  foederis  ap- 
plicarentur,  obsignarentur  et  confirmarentur. 

d)  Scilicet  actus  ille,  quo  corpus  et  sanguis  Christi  in  s.  coena 
praesentia  sistuntur  et  cum  symbohs  terrenis  uniuntur,  a  potentia  di- 
vina simul  et  libera  voluntate  Christi  pendet  Postquam  autem  Chri- 
stus constituit,  corpus  et  sanguinem  suum  cum  pane  et  vino  in  s.  coena, 
quoties  illa  institutioni  suae  conformiter  celebratur,  praesentia  sistere 
et  aacraraentaliter  unire,  idque  verbis  istis:  Hoc  est  corpus  meum;  hoc 


Digitized  by  Google 


DB  SACRA  COENA 


493 


est  èanguis  mem  (de  quibus  mox  distinctius  videbimus),  aperte  decla- 
ravit,  certum  est,  voluntatem  Christi  vi  ipsius  institutionis  suae  mo- 
ver] ad  illud  ipsum  efficiendum,  quod  verba:  Hoc  est  corpus  tneuin; 
hoc  est  sanguis  meus,  signi  ficant. 

e)  De  qua  statini  ad  §.  seq.  dicemus.  Interim  notandum  est, 
verba  consecrationis  movere  voluntatem  Christi  non  vi  propria,  et  ut 
a  ministro  proferuntur,  sed  vi  ipsius  institutionis  a  Christo  profectae. 

Fokmula  Concordie  :  „Diewell  auch  von  der  Consecration  und 
von  der  gemelnen  Regel,  dass  nichts  Sacrament  sei  ausser  dem  eingesetz- 
ten  Oebrauch,  Missverstand  und  Spaltung  zwlschen  etlichen  der  Augs- 
burgischen  Confesslon  Lehrern  eingefallen  slnd,  haben  wir  auch  von 
dieser  Sache  un-  briiderlich  und  eintrachttg  ni i t  eiuander  auf  nachfol- 
gende  Meinung  erklUret,  nilmlich  :  dass  die  wahre  Gegenw&rtigkelt  des 
Leibes  und  Blutes  Christi  ini  Abendmabl  nicht  schaffe  einiges  Menschen 
Wort  oder  Werk,  es  sei  das  Verdienst  oder  Sprechen  des  Dleners,  oder 
das  Essen  und  Trinken  oder  Glaube  der  Communicanten,  sondern  sol- 
ches  alle»  solle  allein  des  allmiichtigen  Gottes  Kraft  und  unsers  Herrn 
Jesu  Christi  Wort,  Einsetzung  und  Ordnung  zugeschrieben  werden. 
Denn  die  wahrhaftigen  und  allmiichtigen  Worte  Jesu  Christi,  welche 
er  in  der  eraten  Einsetzung  gesprochen,  sind  nicht  allein  im  ersten 
Abendmahl  kriiftig  gewesen,  sondern  wahren,  gelten,  wirken  und  slnd 
noch  kraftig,  dass  in  alien  Orten,  da  das  Abendmahl  nach  Christi  Ein- 
setzung gehalten  und  seine  Worte  gebraucht  werden,  aus  Kraft  und 
Vermògen  derselbigen  Worte,  die  Christus  im  ersten  Abendmahl  ge- 
sprochen, der  Leib  und  Blut  Christi  wahrhaftlg  gegenw^rtig  ausgethei- 
let  und  empfangen  wird;  denn  Christus  selbst,  wo  man  seine  Ein- 
setzung h&lt  und  seine  Worte  uber  dem  Brot  und  Kelch  spricht,  und 
das  gesegncte  Brot  und  Kelch  austheilt,  durch  die  gesprocheuen  Worte, 
aus  Kraft  der  ersten  Einsetzung,  noch  durch  sein  Wort,  welches  er  da 
iv ili  wiederholt  haben,  kriiftig  ist;  wie  Chrysoatomus  spricht  (in  serra, 
de  pass.)  in  der  Predlgt  von  der  Passlon  :  ,Christus  rlchtet  diesen  Tlsch 
selbst  zu  und  segnet  ihn;  denn  kein  Mensch  das  vorgesetzte  Brot  und 
Wein  zum  Leib  und  Blut  Christi  macbt,  sondern  Christus  selbst,  der 
fu r  una  gekreuzigt  ist.  Die  Worte  werden  durch  des  Priesters  Mund 
gesprochen,  aber  durch  Gottes  Kraft  und  Gnade,  durch  das  Wort,  da 
er  spricht:  Das  ist  mem  Leib,  werden  die  rorgestellten  K  le  mente  Im 
Abendmahl  gesegnet;  und  wie  diese  Rede:  Wachset  und  vermehret 
euch  und  erfullet  die  Erde,  nur  einroal  geredet,  aber  allezeit  kriiftig  ist 
in  der  Natur,  dass  sie  wachst  und  slch  vermehret,  also  ist  auch  diese 
Rede  elnmal  gesprochen,  aber  bis  auf  diesen  Tag  und  bis  an  seine  Zu- 
kunft  ist  sie  kriiftig  und  wirket,  dass  im  Abendmahl  der  Kirche  sein 
walirer  Leib  und  Blut  gegenwiirtig  ist.*  Und  Lutherus  toro.  6.  Jen. 
fol.  99.  :  ,Solch  sein  Befehl  und  Einsetzung  vermag  und  schaffet,  dass 
wir  nicht  schlecht  Brot  und  Weiu,  sondern  selnen  Leib  und  Blut  dar- 
reichen  und  empfangen,  wie  seme  Worte  lauten:  Das  ist  mein  Leib 
u.  s.  w.  Das  ist  mein  Blut  u.  s.  w.  ;  dass  nicht  unser  Werk  oder  Spre- 
chen, sondern  der  Befehl  und  Ordnung  Christi  das  Brot  zum  Leib  und 
den  Weln  zum  Blut  macht  vom  Anfang  des  ersten  Abendmahls  bis  an 
der  Welt  Ende,  und  durch  unsern  Dienst  und  Amt  taglich  gereicht 
wird.'  li  fin,  tom.  3.  Jen.  fol.  446:  ,Also  hie  auch,  wenn  ich  gleich 
uber  alle  Brote  spriiche:  das  ist  Christi  Leib,  wiirde  freilich  nlchts 
daraus  folgen;  aber  wenn  wir  seiner  Einsetzung  und  Heissung  nach 
im  Abendmahl  sagen  :  Das  ist  mein  Leib,  so  lsts  sein  Leib,  nicht  un- 
sers Sprechens  oder  Thiitelworts  halben,  sondern  selnes  Heissens  hal- 
ben,  dass  er  uns  also  zu  sprechen  und  zu  thun  geheissen  hat,  und  sebi 
Heissen  und  Thun  an  unser  Sprechen  gebunden  hat.144  (Solld.  Declar. 
artic.  VII.  f§  73—78.  p.  663.  sq.) 


494 


PART.  ni.     CAP.  XI, 


§  4. 

Causa  minisferialis*  est  ministeri  ecclesiae0  ordinarim, 
qui  dementa  externa d  consecrat"  et  communicantibusf 
distribuit. 

a)  Seu  quae  auctoritate  alterius,  velut  superioris,  sacramentum 
in  usu  constituit. 

b)  Equidem  Christus  ipse,  ea  nocte,  qua  traditus  est,  eucharistiam 
primus  administravit,  servi  forma  tunc  adhuc  indutus,  quamvis,  ut 
Òeàv&puixoi;,  sua  auctoritate  u  te  re  tur.  Sed  post  primam  illuni  eucha- 
ristiae  celebrationem  ecclesiae  ministris  hoc  munus  tradidit  et  reliquit. 
Vid.  1  Cor.  4,  1-  eap.  11,  23. 

c)  Non  aeque,  ut  in  baptismo,  etiam  laicus  aliquando,  aut  femina. 
Non  enim  eadem  necessita*  est  utriusque  sacramenti.  Quando  antera, 
deficiente  ministro  ordinario,  homo  fidelis  anxie  desiderat  hoc  sacra- 
mentum, satin*  (amen  est,  illi  quoquo  modo  persuaderi  sufficientiam 
manducationis  spirituali»  et  ostendere  periculum  aliarum  tentationum, 
quae  nasci  possent,  si  sacramentum  ab  alio,  ci  tra  vocationem  legiti- 
mam,  adeoque  dubia  mente  et  eventu,  administretur. 

Z.  Grapiub:  „Sacerdotes  sunt  laici,  sed  nonnisi  interna,  inavórrtri 
apti  ad  quaevis  ecclesiae  mania  et  sic  quoque  ad  eucnaristiae  arimi  ni- 
strationem  ;  ne  putemus,  mlnus  verum  sacramentum  fore,  quod  laicus 
dederit  necessitate  forsitan  vel  errore  addnetus.  Vid.  Schomer.  in  tr. 
de  collegiatlsmo.  Dissert.  L  §  34."  (System,  novissim.  controvers. 
Tom.  IV.  p.  89.)    Cf.  supra  adnotata  ad  P.  III.  c.  8.  §  6.  p.  408.  sqq.) 

d)  Panem  videlicet  et  vinum  ;  de  quibus  raox  dicetur. 

e)  Id  est,  precibus  ad  Deum  fusis,  symbola  externa  ab  usu  vul- 
gari  segregat  et  ad  usum  sacrum  destinat  (quam  alias  betiedictioiiem 
si  ve  gratiarum  actionem  vocant,  quaeque  apud  nos  oratione  dominica  pe- 
ragi  solet),  deinde  verbw  Oiristi,  quibus  ipee  usus  est  in  prima  eoe  mie 
institutione,  in  persona  ('liristi  pronunciati*,  efficit,  ut  corpus  et  san- 
gui? Christi,  cum  symbolis  pania  et  vini  unita,  simul  dispensentur, 
edantur  ac  bibantur  (quae  est  consecratio  stride  sic  dieta).  Efficit  autem, 
non  sua  vi  agendi  physica  aut  intrinseca,  principali  vel  instrumentali, 
sed  movendo  liberam  Christi  voluntatem,  ut  ipse  per  omnipotentiam 
suam  tanquam  causam  efficientem  physicam,  seu  realiter  influentem, 
corpus  suum  et  snnguinem  in  Baerà  coena  realiter  praesentia  sistat  ad 
veram  cum  symbolis  terrenis  manducationem  et  bibitionem.  Imo 
verba  illa  consecrationie,  sic  ut  sunt  verba  omnipotentis  Filii  Dei,  ita, 
simul  ac  proferuntur,  divinam  operationem  habent  conjunctam,  qua, 

Suod  ipsa  sonant,  reapse  praestetur.  Confer.  b.  Mus.  Dissert.  de 
.  Coena,  contra  J.  Vorstium  §  75.  et  quae  dixiraus  in  notis  d.  e.  ad  §  3. 

Quknstbdtius  :  „Quia  in  institutione  8.  coenae  non  exprimitur, 
quibus  verbis  Dominus  panem  et  vinum  consecraverit,  neque  prae- 
scribitur  peculiari s  qnaedam  formula,  hinc  in  primitiva  ecclesia  conse- 
cratio  quidem  flebat  per  preces  et  gratiarum  actiones,  modus  vero 
earum  e  rat  àótà^opoq  et  christianae  libertati  relictus.    Primo  autem 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COENA. 


495 


Dominicam  eucharistiae  institutionem  recitatati!  esse  in  actn  consecra- 
tionls  a  sacerdote,  patet  non  solam  ex  Constitutionibus  pseude- 
apostolicis  Clementls  1.  8.  c.  12.  et  antiquls  liturgiis,  quae  sub  nomine 
Marci  evangelistae,  Petri  et  Jacob!  apostolorum,  Basilii,  Chrysostoml 
etc.  circumieruntur,  sed  etiam  ex  aliis  certls  ac  indubitatis  patrum 
monumenti»,  ut  «Fustini  Martyris  Apolog.  2.  prope  flnem,  Am brusii  de 
bis,  qui  tnitiantur,  mysterils  c.  9.  T.  4.  Op.  f.  381.  et  1.  4.  de  sacram. 
c.  4.  ibid.  p.  892.,  allorumque,  manifestimi  est.  Cum  verbis  autem 
insti  tu  tiunis  jungebantur  in  actu  consecrationis  preces  et  gratiamm 
action  e  s  a  veteribus,  et  quldem  primis  temporibus  sola  oratio  Domi* 
nica."    (L.  c.  s.  1.  th.  11.  not.  2.  f.  1187.) 

Lutherus:  ,,Ich  welss  fiirwahr,  dass  alle  Christen  schuldig  sind 
aus  der  Einsetzung  und  Gebot  Christi,  so  lene  Worte  im  Abendmahl  zu 
spreeben,  und  halte  die  Scbwarmer  selbst  so  kiihne  nicht,  dass  sie  die- 
selbigen  mit  gutem  Gewissen  auasen  lassen."  (Bek.  vom  Abendm. 
A.  1628.  XX,  1145.) 

f  )  Sive  in  manus  communicantium  dando  panem  et  poculum  be- 
nedictum,  sive  utrumque  ori  communicantium  ad  movendo.  Nihil  enim 
hic  determinatum  est;  utroque  autem  modo  fieri  potest  distributio. 

QUEN8TEDTIU8 :  „Christura  sai vatorem  nostrum  panem  consecra- 
tum  in  apostolorum  manus  reposuisse,  non  vero  in  ora  discumbentibus 
singulis  ingessisse,  contendunt  plerique  Calviniani.  Colligunt  id  ex 
verbo  Xapjìàvuv,  quod  vertunt  manu  prebendere,  manu  accipere.  . . . 
Ast  verbum  >nu  ìaven  in  genere  sumtionem  notai  omnem,  quacunque 
e  or  por  is  parte  factam,  atque  etiam  de  acceptione,  quae  ore  rìt,  in  Scrip- 
turis  acri  pi ,  patet  ex  Marc.  15,  23.  et  Joh.  19,  30.  Christus  enim,  jam 
in  crucem  actus,  acetum  myrrbatum,  ori  per  spongiam  oblatum,  non 
manibus,  quae  davi  s  afflxae  erant  cruci,  sed  ore  tantum  accepit.  Recto 
b.  Gerhardìu  in  L.  de  coena  §  169.  :  ,Testantur  evangelistae',  inqult, 
,Cbristum  benedictum  panem  et  calicem  discipulis  dedisse,  sed  an 
manui,  an  ori  eorum  admoverit,  nusplam  exprimunt;  facturi  illud  om- 
nlno,  si  alterutrum  absolute  et  slmpliclter  foret  necessarium.'  In 
primitiva  ecclesia  per  aliquot  saecula  in  usu  fuit  • ;  v  noig  ;  àyia$  enim 
fupi^---  seu  partlculas  illas  sue  ras  panls  fldeles  de  manu  sacerdotis  manu 
sua  acciplebant,  ut  1.  c.  ex  Dionys.  Alexand.,  Tertulliano,  Cypriano, 
Ambrosio,  alilsque  patribus  ostendimus;  ast  quia  consuetudo  Illa 
8uperstltionem  invexlt,  conflciendi  se.  ex  auro  vel  alia  materia  pretiosa 
quaedam  óo^eia,  receptacula  et  linteamina,  quibus  prò  manu  utebantur 
communlcantes  (quae  superstitio  damnata  et  sublata  est  canone  7. 
Concili!  Constantinopol.,  quod  Trullanum  vocatur,  aaeculo  septimo), 
asportandique  secum  ac  deferendi  in  domos  suas  particulas  sacri  panls 
in  manus  traditi,  ideo  judicavit  pia  antiquitas,  iyx'ip'otuf  loco  ^eràòoaiv 

esse  usurpandam  Qui  mos  christianae  libertatl  jure  etlamnum 

passim  servatur."    (L.  c.  s.  1.  th.  11.  not.  4.  f.  1188.  sq.) 


sufficit,  si  ad  dÌ8tributionem  aptatus,  fractus  aut  divisus  afieratur. 
Nam  et  Christttm  in  prima  administratione  non  in  alio  Consilio,  nisi 
d  istrióni  ioni*  causa,  panem  fremisse  novimus. 

Lutherus:  „Merke  zum  andern,  dass  Paulus  ja  redet  vom  Brot 
im  Sacrament,  welches  Christus  brach  und  hernachmals  die  Apostel 
auch  brachen  ;  welches  Brechen  nichts  anders  ist,  denn  Stiick  machen 
oder  austheilen,  auf  ebraische  Welse  Jes.58,  7.  :  ,Brich  dem  Hungrigen 
dein  Brot';  Klagl.  4,  4.:  , Die  Jungen  hieschen  Brot,  und  niemand 
brachs  ihnen.'  Auf  dass  wir  hier  nicht  abermal  von  den  Rottengeistern 
gescholten  werden  als  Christus  Verrather,  dass  wirs  nicht  mit  Fingern 


Digitized  by  Google 


496  PART.  III.    CAP.  XX. 

brocken  oder  brechen,  sondern  viel  Partikel  und  Hostien  nehmen. 
Denn  das  heissen  sie  brechen,  und  haben  nicht  Genuge  daran,  dass  ea 
sonst  zu  Stucken  gemacht  wird,  es  gesche  mit  Hand,  Messer  oder  wle 
es  wolle,  wle  es  in  ebraischer  Weise  gebrochen  heiaat."  (Wider  die 
himmlischen  Propheten.   A.  1624.  XX,  814.) 

Ajeg.  Hunnius:  „Certe  qnemadmodum  ex  eo,  quod  Christus  et 
apostoli  scribuntur  discubuiase,  qnod  memorantur  in  palatio  diversorii 
celebrasse  haec  mysterla,  quod  vesperi,  non  lioet  colligere,  nobis  etlam 
In  di  versori  is  et  vesperi  tantum  et  discumbendo  haec  sacra  ease  per- 
agenda;  quantumvis  Chrlstus  expresse  dicat:  ,Hoc  faci  to',  sic  quoque 
vi  hujus  mandati  (hoc  facite)  non  adigimur  ad  illius  panis  fractionem 
proprie  sic  dictam  ;  sed  ad  sola  Illa,  quae  in  actione  hac  divina  sunt  ad 
Koivuviav  sacramentalem  vel  ratlone  substantiae  necessaria  vel  ratione 
fructus  salutarla.  Praeterea  constat,  fraogendi  vocem  phrasi  hebraea 
suml  prò  dlstributione.  Quo  sensu  filli  Jacob  leguntur  audivisse,  quod 
frangeretnr  in  Aegyptp  panis.  Et  Esaias  58.  monet  Dominus,  ut 
esurientl  frangamus  panem;  nec  tamen  est  quisquam  tam  rudi»,  qui  ad 
lui j us  mandati  complementum  putet  ease  necessariam  dissectlonem 
uni us  massae  panis  in  frusta  plura.  Quln  obsecundat  huic  mandato 
is  etiam,  qui  integram  mas  sani  panis  dat  pauperi.  Imo  hic  propina 
etlam  accedit  ad  mandatum  hoc  Dei  (frange  esurientl  panem),  quia 
plus  largitnr,  quam  alter,  qui  duntaxat  parte m  aut  frustum  panis  com- 
munlcat."    (Artic.  s.  locus  de  sacramente,  p.  332.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quenstedtius  :  t,AtitithesÌ8  :  1.  Calvinianorum,  qui  fractionem 
panis  in  ipso  coenae  actu  ut  necessariam  urgent.  .  .  .  Urslnus  p.  117. 
Inqult:  ,Fractio  panis  est  de  essentia  et  forma  coenae  Dom.,  ideoque 
non  omittenda,  eaque  Chrlstus  est  usus,  non  gratla  dividendi  et  distri- 
buendo sed  morti s  suae  repraesentandi  gratla.  ...  2.  Socinianorum  ; 
sic  Ostorodus  Instit.  germ.  c.  88.  f.  344.  :  ,Han  soli  daa  Brot  brechen.' 
.  .  .  Ideo  etiam  Calviniani  fractionem  propugnant,  ,dass  dadurch  der 
abgò'ttische  falsche  Wahn  vom  Leibe  Chrlsti  in  oder  unter  dem  Brot 
am  allerkr&ftigsten  zerbrochen  und  dem  gemeinen  verirrten  Volk  aus 
dem  Herzen  geraumet  werde*  ;  sunt  verba  Parel  lib.  Vom  Brot  und 
Brotbrechen,  f.  198.  Non  ovum  ova,  non  lac  lacti  slmllius  esse  potest." 
(L.  c.  s.  2.  q.  5.  f.  1241  sq.) 


Facultas  thxol.  Wittkbebgknsis  :  „Eure  an  unR  geschickte 
Frage  :  ,Ob  unter  der  Administration  des  heil.  Nachtmahls  dieae  oder 
andere  dergleichen  Worte:  Der  Leib  und  Blut  Jean  Chrlsti  bewahre 
deinen  Leib  und  Seele  zum  ewigen  Leben,  nothwendig  miissen  ge- 
sprochen  und  dahin,  da  Christus  sagt:  Solches  thut  zu  meinem  Ge- 
dftchtniss,  gezogen  werden',  beruht  allerdings  auf  der  Einsetzung  dea 
heil.  Sacramenta,  von  Christo  beschehen,  insonderbeit  aber  auf  den  mit- 
angezogenen  Worten  :  , Solches  thut*  u.  s.  w.t  als  damit  auf  die  End- 
ursache  dieser  Administration  gesehen  wlrd.  In  Erwàgung  dessen  ist 
zuvorderst  ganz  gewlss,  zu  heilsamer  und  gebiihrlicher  Administration 
des  heil.  Abendmahls  solle  und  musse  des  Herrn  Christi  dankbarlich 
gedacht  und  sein  Tod  verkiindigt  werden.  Daneben  aber  stehet  ausser 
Zweifel,  daas  elne  solche  Commemoration  und  des  Herrn  Todes  Ver- 
kiindigung  auch  ohne  dieses  oder  gleiches  Formular,  so  zu  jedem  Coni- 
municanten  repetirt  werde,  geschehen  kònne,  als  durch  vorgehende 
Admonitlon.  Item,  der  Wort  der  Einsetzung  Recitation,  chrlstliche 
Geaange,  die  unter  Ausspendung  verrichtet  werden,  auch  wohl  eines 
jeden  Christen  rechte  und  gebuhrliche  Andacht;  deswegen  man  die  In 
der  Frage  gesetzte  Worte  nicht  fur  eln  Essential,  daa  zum  Weaen,  auch 
nicht  fur  ein  Integralstiick,  das  zu  rechter  Vollkommenheit  des  Nacht- 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEXA. 


497 


mahls  gehòrig,  wle  imgleichen  zuni  Nutz  und  heilsamen  Gebrauch  dea 
Abendmahls  uothwendig  nlcbt  balten  kann.  In  sonderer  Betrachtung, 
dass  Mie:  1.  der  ersten  Einsetzuug  nicbt  eluverleibet  oder  ausdrucklieh 
darinnen  befohlen;  2.  vou  St.  Paulo  als  uotbweudig  zum  beil.  Sacra- 
ment  nicht  angezogcn;  3.  nlrgends  gelesen  wird,  dass  Chrlstus,  die 
Apostel  oder  erste  apostoliche  Kirche  eiue  gleiche  oder  aucb  diese 
Formulam  gebrauchet,  bei  welchetn  jedoch  alles  dasjenige,  so  zum 
heil.  Sacraroent  seiner  Substauz  uud  Nutzens  balbeu  notbwendig  ist, 
verrichtet  worden.  Indesseu  uiag  uicbt  geleugnet  werdeu,  dass  zu  der 
Kircben  Wohlstand  uud  Erbauuug  sehr  dieulicli,  wenn  man  die  Ver- 
ricbtung  der  Communion  nicbt  ein  actionem  mutam  sein  lasset,  beson- 
dern  einem  jeden  C'ommunicauten  des  Herrn  Cbristi  Woblthaten,  auch 
dleses  Sacramenta  Nutz  uud  Wirkung  absonderlich  erinnert,  die  Eln- 
fdltigen  infonniret  und  unterrichtet,  auch  sonsten  manchen  Menschen, 
der  durch  einer  solchen  formulae  Recitation  zu  desto  tieferer  Betrach- 
tung seiner  Verrlclitung  angefuhrt  wird,  erweeket;  geschleht  auch 
endlich  desto  mehr  Folge  den  Worten  Christi  :  .Solches  thut  zu  meinem 
Gedachtniss'  und  Pauli  :  ,So  oft  ihr  von  diesem  Brot  csset  und  vou 
diesem  Kelch  triuket,  sollt  ihr  des  Herrn  Tod  verkiindigen4  ;  dass  also 
keine  Gemeine  angeregter  und  auch  anderer  Ursachen  wegen  unter- 
lassen  solite,  in  des  heil.  Nachtraahls  Verrichtung  sich  eines  gewissen 
Formulars  zu  gebrauchen."  (Anno  1G19.  Vid.  Dedekenui  thesaur. 
II,  2(J7.) 

Guerickius:  ,,So  waren  allerdings  in  den  verschledenen  alten 
Liturgieen  die  Spendetcorte  niclit  ganz  gleich;  die  wahre  Gegenwart 
aber  des  Leibes  und  Blutcs  Christi  bezeugen  alle,  uud  die  Einsetzungs- 
worte  selbst,  historisch  referiri  (das  neue  Unions formular),  wurden  in 
der  alten  Kirche  bei  der  Austheilung  nirgends  und  nie  gebraucht.  Das 
re/erirte  Wort  des  Herrn,  erkannte  man  ja  klar  (hier,  wie  analog  bei 
derTaufe),  gehòrt  in  die  Conaecration,  das  Jìekenntniss,  das  offene, 
freie,  uuzweldeutige  der  Kirche  in  die  Distribution  ;  und  am  aller- 
entfern teste ii  war  man  von  dem  Gedanken,  den  man  als  satanisch  be- 
trachtet  und  verabscheut  haben  wiirde,  aus  Misstrauen  in  die  unbe- 
dingte  Wahrhelt  des  klaren  Testamentsworts  des  Uerrn,  und  um 
dessen  Geltung  oder  Nichtgeltung  aus  inenschlicher  Friedensliebe  in 
Freiheit  zu  stelleu,  das  Bekenntniss  zur  Ehre  des  Herrn  in  der  Distri- 
bution in  elne  dies  Bekenntniss  absichtlich  umgehende  Relation,  also 
in  ein  Nlchtbekenntniss  zu  Uuehren,  d.  h.  in  eine  Verleugnung,  ver- 
wandeln  zu  wollen."  (Lehrbuch  der  christi.  Archeologie.  2.  Aufl. 
1869.  p.  310.) 


§  0. 

Materia*  s.  coenae  duplex  est,  terrena  etb  coelestis. 

a)  Res  il  hi,  inquam,  quae  in  hoc  sacramento  tractanda  et  homi- 
nibus  applicanda  est. 

b)  Ita  nostrates  communiter,  praeeunte  frenato,  qui  Lib.  IV.  adv. 
haeres.  cap.  XXXIV.  p.  ra.  363.  edit.  Feuard.  scribit:  Qui  est  a  terra 
pani»,  percipien*  inweationem  Dei,jam  von  communi*  pani*  est,  seti  eucha- 
ri&Ua,  ex  duabus  rebus  constati*,  terrena  et  coelesti.  De  quorum  verborura 
genuino  sensu  vid.  b.  Musarti*  Disert.  de  S.  Coeua  §  81.  sq.  p.  73. 
74.  75. 

B»lerlComp.  etl.  Walther.  III.  32 


Digitized  by  Google 


498 


PART.  m.     CAP.  XI. 


§  6. 

Materia  terrena*  sunt  panis  verus  et  vinum  veruni, 
quoad  b  substantiam  ;  azymus c  tamen  panis  aeque  ac  fer- 
mentatusf  et  subtilior  aut  tenuior*  aeque  atque  crassior, 
sive  vulgaris  et  usualis;  triticeus  non  solum,  verum 
etiani  frumentorius*  alius.  Vinum  quoque  rubrum  per- 
inde  atque  album*  et  sive  merum  sit,  sive  aqua  paulis- 
perh  dilutum. 

a)  Quae  etiani  per  consecrationem  non  aboletur,  sed  retinet  sub- 
stantiam  smini.  Sic  eniui  1  Cor.  11,  26.  27.  communicantes  dicuntur 
edere  panem,  utique  jam  benedictum  aut  consecratum  ;  non,  inquam, 
aliquid,  quod  fuit  panis,  et  esse  desiit,  sed  panera  ipeuni,  adhuc  ex- 
sistentem. 

Quknstedtil'8  :  „1  Cor.  10,  16.  vocatur  panis  eucbar.  a  Paulo 
Kotwvia  corporls  et  poculum  cuchar.  Kotvuvia  sanguinis  Christl.  Kom/vta 
autem  sacramentalis  involvit  substantlae  terrenae,  communicantls  cura 
communlcanda  re  eoelesti,  praesentlam  et  evertit  transsubstantiatlo- 
ncm.  Panis  enim  est  Koivuvta  corporls,  vinum  sanguinis  Christl.  Ergo 
non  est  ipsum  corpus,  ipse  sanguis  substantiali  commutatione.  k  ut  ma 
est  Inter  duo  unita  existentia.  Sublata  exlstentia,  tollltur  relatlo  com- 
munlonls."    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f.  1249.) 

Uafekreffkrus  :  „Nequaquam  valet:  Cbristus  vere  dixit:  Hoc 
est  corpus  raeum  ;  ergo  substantia  panis  conversa  est  in  substantiam 
corporls  Christl.  Queraadmodum  enim  non  valet:  Petrus  vere  dbdt 
deChrlsto:  Tu  es  Flllus  Del  vivi;  ergo  substantia  Filli  hominis  con- 
versa est  in  substantiam  Filii  Dei:  ita  nec  prius  lllud  valet:  Cbristus 
vere  dixit:  Hoc  est  corpus  meum;  ergo  substantia  panis  conversa  est 
In  substantiam  corporls  Christl.  Ratio  est:  quia  utroblque,  videllcet 
et  in  hoc  (de  quo  Christus  pronunciat,  quod  slt  corpus  suum)  et  in 
Christo  (de  quo  Petrus  alt,  quod  slt  Flllus  Dei)  non  una,  sed  duae  res 
vel  substantlae  aut  naturae  comprehenduntur.  Nam  Christl  persona 
duabus  naturls  constat,  humana  et  divina,  quae  per  unionem  perso- 
nalem  unitae  sunt.  Vere  igitur  dici  potest:  Christus  est  Flllus  Del. 
Et  simili  piane  ratione  lllud  hoc  ide  quo  Christus  alt:  Hoc  est  corpus 
meum)  non  una  tantum  re,  sed  duabus  constat,  altera  terrena,  quae 
panis  est,  altera  eoelesti,  quae  corpus  Christl  est,  UH  pani,  cujus  medio 
exhlbetur,  sacramentallter  unltum.  Ad  verltatem  igitur  hujus  enun- 
ciati :  Hoc  est  corpus  meum,  papistica  transsubstantiatlo  nequaquam 
requlritur.  Panis  enim  est  panis  et  manet  panis,  corpus  Christi  est 
corpus  et  manet  corpus  Christi,  slne  omni  conversione  aut  transsub- 
stantlationc.  Sed  propter  sacramentalem  illam  unionem,  qua  panis  et 
corpus  Christl  jam  quoddam  sacramentale  unum  sunt;  quod  per  hoc 
demonstratur,  pianissime  et  verissime  dicltur:  Hoc  est  corpus  Christl. 
—  Annon  haec  res  allquando  dllucidius  declararl  possit?  Imo  vero 
non  tantum  exemplis  quibusdam,  sed  eleganti  quoque  regula  illustrari 
potest.  Nam  familiare  et  usltatum  est,  non  tantum  In  Scripturls  s., 
sed  etiam  In  omnibus  linguis,  ut  cura  duae  quaedam  res  conjunctae 
porriguntur  aut  demonstrantur,  Id  totum  quidem,  duobus  constaos, 
porrigltur  aut  demonstratur,  atque  alterum  eorum,  quod  non  ita  sensi- 
bus  exposltum  est,  de  ilio  vere  enunciatur;  ut,  si  marsupium  porrigens, 
dicam:  Hi  sunt  centum  iloreni;  aut  dolium  monstrans,  dleam:  Hoc 
est  vinum  Rhenanum,  hoc  Italicum,  hoc  rubellum  ;  aut  vitrum  tangens, 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A. 


499 


dicam:  Haec  est  aqua,  haec  cerevisla,  hoc  unguentimi  etc.  Quibus 
omnibus  exemplis  apparet,  particulam  deraonstrativam  hoc  utrunqne 
sane  et  va»  et  potum  complecti  et  propter  istam  unlonem  de  ilio  toto, 
quod  monstratnr,  verissime  enunciali  posse  alterum,  quod  sensibus 
non  ita  obvium  est,  alterius  autem,  quocum  unitum  nut  conjunctnm 
est,  interventu  verissime  monstrari  aut  exhiberi  posse."  (Loc.  th. 
Tubingae,  1601.  p.  347.  sqq.) 

Hollazius:  ,,DÌ8t.  Inter  mutationem  essentialem  et  accidentalem. 
Quando  sancti  patres  scripserunt,  quod  panis  et  vinum  in  eucharistia 
per  consecrationem  mutentur  aut  transelemententur,  non  intellexerunt 
mutationem  essentialem,  sed  accidentalem,  nempe  ratione  omeii  et  usus 
mystici,  i.  e.,  evectlonem  elementorum  in  nobiliorem  statum,  ita,  ut 
panis  alt  et  maneat  ratione  essentiae  idem,  qui  ante  consecrationem 
fuit,  sed  juxta  institutionem  atque  promissiouem  Christl  omnlpotente 
ipsius  virtute  fiat  symbolum  corporis  Christi  communicativum,  cum 
ante  consecrationem  esset  panis  vulgaris.  .  .  .  (Pontificii  objiciunt:) 
Si  panis  euchar.  non  mutatur  essentialiter  in  corpus  Christi,  sequitur, 
quod  Illa  propositio:  Panis  est  corpus  Christi,  sit  falsa.  At  Illa  propo- 
sitio  est  vera  et  usurpata  a  sanctls  patribus  et  Luthero.  Ergo.  Resp.  : 
Dist.  Inter  propositionem  biblicam  et  ecclesiastlcara.  Propositio  il  la  : 
panis  est  corpus  Christi,  non  est  biblica,  sed  ecclesiastica,  ratione 
unionis  sacramentali*  intelligenda."  (Exam.  P.  III.  s.  2.  c.  5.  q.  14. 
p.  1129.) 

QUEN8TKDTIU8  :  „  Transsubstantiationem  pontiflclam  non  esse  sub- 
stantialem  conversionem,  sed  annihilatlonem,  inde  probatur,  quia  in 
substantiali  conversione  materia  manere  debet,  tanquam  subjectum 
converslonls  utriusque  termini  a  quo  et  ad  quem,  sed  juxta  pontiflcios 
materia  panls  non  manet.  In  creatione  fit,  quod  non  erat  ;  iu  annihila- 
tione  desinit  esse,  quod  erat;  in  conversione  translt  allquid  de  non  esse 
ad  aliud."    (L.  e.  s.  2.  q.  6.  f.  1247.) 

Gbkhardus  :  „Posita  transsubstantiatione  .  .  .  sequitur,  Christum 
habere  duo  corpora,  alterum,  quod  ex  Maria  assunisit,  alterum,  quod 
ex  pane  formatur."    (L.  de  s.  c.  §  130.) 

ANTITHE8IS. 

Quknstedtu'8  :  ,,Antithesis  :  Pontificiorum,  qui  fingunt,  substan- 
tiam  panis  et  vini  in  s.  coena  post  verba  consecrationis  transire  in  sub- 
stan tiara  corporis  et  sanguinis  Christi,  ita  ut  nihll  reraaneat,  nisi 
species  et  accidentia  panis  et  vini,  sive  vi  divinorum  verborum  trans- 
mutari  naturam  panis  et  vini,  ut  convertatur  in  corpus  et  sanguinem 
Domini,  ut  sententiam  Romauac  ecclesiae  exponit  Costerna  Euchlr. 
controv.  p.  313.  .  .  .  Conclllum  Trld.  scss.  13.  c.  4.  de  transsubstantia- 
tione ita  decrevit:  ,Quoniam  Chrlstus  redemtor  nostcr  corpus  suum 
id,  quod  sub  specie  panis  efferebat,  vere  esse  dixit,  ideo  persuasimi 
semper  in  ecclesia  Dei  fuit,  idque  nunc  denuo  sancta  haec  synodus 
deciarat,  per  consecrationem  panis  et  vini  couversionem  fieri"  totius 
substantiae  panis  in  substantiam  corporis  Christi,  D.  n.,  et  totius  sub- 
stantiae  vini  in  substantiam  sanguinis  ejus,  quae  couversio  convenienter 
et  proprie  a  s.  catholica  ecclesia  transsubstantiatio  est  appellata." 
(L.  c.  s.  2.  q.  G.  f.  1247.  sq.) 

b)  Alia  autem  elemento,  cibos  aut  jx>tus,  sub-itontialiter  ab  illis 
diverso»,  eorum  loco  adhibere  non  licet. 

c)  Qualem  Christus  adhibuisse  creditll r,  cimi  agni  paschalis  sa- 
cramentum  modo  celebrasset. 


Digitized  by  Google 


500 


PART.  IH.     CAP.  XI. 


d)  Qualem  ecclesia  Graeca  inde  ab  antiquissimis  temporibus  ad- 
hibuit,  imo  et  Latina  usque  ad  tempora  Alexandri  I.  episcopi  Rora. 

e)  Prout  panes  orbiculares  seu  placentulae,  quas  ìiostias  et  oblato» 
appellarunt,  in  nostris  ecclesiis  recte  adhibentur.  Sunt  enim,  quoad 
materiam  et  formam,  adeoque  quoad  substantiam,  veni*  pani*,  quia  Con- 
stant ex  farina  triticea  puriore,  aqua  permixta  et  calore  foruacis  cocta; 
possunt  etiam  servire  nutritioni  corporis,  si  in  majore  quautitate  su- 
mantur,  licet  in  eucharistia  tanta  quantitas  non  requiratur,  ubi  nec 
nutritio  corporis  quaerenda  est. 

ANTITHESIS. 

Quenstkdtius  :  „Antithesis  :  1.  frraecorvm,  quibus  persuasum 
est,  Christum  ad  pascila  suum  fermentata  fvfv/tia,  non  <ìs''  ««  adhibuisse, 
unde  et  ipst  pane  fermentato  in  boc  my.sterlo  utuntur  atque  rem  sua 
natura  (i'Wo^./Kii'  et  indifferentem  in  dogma  fidei  convertunt;  sed  falsa 
nituntur  hypothesi,  se.  legitimum  diem  pasebatis  cclcbrandi  a  Domino 
esse  anticipatum.  .  .  .  Negare  vero,  paseba  fuisse  legitimum,  quod 
Christus  solcmniter  in  coenacuio  patito  aute  institutionem  coenae 
celebravit  cum  discipulis,  impietate  sua  non  caret.  Etiam  Abissini 
fermentato  pane  in  sacris  utuntur,  eodem  die  confecto.  ...  2.  Cal- 
vinianorum  quorundam,  qui  1 .  abrogato  pane  azymo,  quem  ipse  Christus 
usurpavit,  necessitatem  panis  fermentati,  cibarli  seu  usualis  in  s. 
euebar.  propugnanti  2.  panem  grandiorem,  qui  possit  in  actu  coenae 
frangi,  urgent  ;  et  3.  panis  sucramentalis  a  nostris  ecclesiis  adhiberi 
soliti  incusant  naturam,  quantitatem,  formam  externam  et  efficaciam. 
Natii  ram,  cum  hostìas  nostra»  verum  panem  esse  negant,  easque  spu- 
mam  panis,  spumam  panis  nomine  indignam,  antiebristi  inventum, 
ncbulas  azymas,  ncbulas  nummulares,  chartaceas  crustulas,  farinacea 
folla  etc.  .  .  .  Antonius  Praetorius  ait,  nos  nummulariis  bis  panibus 
non  tam  mortui  ('liristi,  quam  prodentis  Judae  memoriam  instituere. . . . 
3.  Xonnullorum  Calvinianorum,  ut  Bezae,  asserenti»,  .substantiam  pani 
similem  adbiberi  posse  in  illis  regionibus,  ubi  panis  nullus  sit  usus4. . . . 
Quo  pertinet  Iunocentii  Vili,  decretum  apud  Volatcranum  1. 2.  Georg.: 
,Iis  in  locls,  quibus  nullus  est  vcl  frumenti  vel  vini  usua,  loco  pania 
alium  cibura  et  loco  vini  aquara  esse  usurpandam.  ...  5.  Socinianorttm, 
bostiam  prò  paue  accipl  non  posse,  statuentium.  Smalzius  c.  Franzlum 
p.  841».  inquit:  , Defendi  nullo  modo  potest,  quod  prò  pane  hostia  usur- 
paturi U.  Pontiflciorum,  statuentium,  ,usum  pauis  azymi  In  euchari- 
stlae  ad  ni  inis  trattone  esse  simpliciter  necessarium.'  .  .  .  Licet  Concil. 
Trid.  azymi  usurpationem  praeceptum  appcllet  ecclesiasticum,  ast 
contra  Jesuitac  rejiciunt  lllud  ad  Cbrlsti  et  apostolorum  institutionem; 
vide  Bellarrainum  1.  c."    (L.  c.  q.  4.  f.  1234.  sq.) 

f  )  Quamvis  enim  quoad  species  frumenti  differant,  tamen  in  esse 
panis  conveniunt. 

g)  Vinum  enim  tantum,  seu  yinnjpux  rì^  à>n:éX<>u,  determinavit 
Christus  Matth.  20,  29.,  caetera  libertati  christianae  reliquit. 

h)  Nernpe  in  illi*  regionibus,  ubi  vina  fortiora  vix  aliter,  quam 
aqua  temperata,  ad  communem  usum  adhibentur,  etiam  in  eucha- 
ristia idem  jam  oli  ni  usu  venisse  constat.  In  >wwfrw  autem  regionibus, 
ubi  vina  adeo  fortia  non  sunt,  cut  aqua  temperari  debeant,  causa  non 
est.  Certe  Christus  vini,  non  item  aquae  admiscendae,  in  institutione 
8.  coenae  mentionem  fecit. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A. 


501 


§7. 


Habent  autem  panis  et  vinum  rationem  materiae  in 
8.  coena,  quatenus*  dispensantur  et  accipiuntur,  inandu- 
cantur  etb  bibuntur.6 

a)  Unde  quidam  bic  quoque  adhibent  distinctionem  materiae  iu 
remotam  et  propinqtiam;  Uhm  dicunt  esse  symbola  ipsa,  hanc  actus  me- 
morato8,  circa  symbola  illa  occupatos. 

b)  Ita  ut  seorsim  panis,  vinum  quoque  scortivi  sumatur,  prout 
Christus  administravit. 

c)  Ncque  vero  actiones  hae,  ut  tales  sunt,  fonnae  rationem  in  hoc 
sacramento  habent.  Sunt  enim  actiones  ex  se  indifferente*  atque  ali- 
unde  demum  determinantur  ad  esse  actionum  sacramentalium,  nempe 
accedente  verbo  institutionis,  ut  paulo  post  dicetur. 


Materia  coelestis*  s.  coenae  est  veruni  et  substantialeb 
corpus,  verus  idem  quoad  substantiam0  sangui»  Christi, 
quorum  illud  cum  pane,  hic  cum  vino  benedicto  sacra- 
mentaliter*1  unitur,  ita  ut  corpus  Christi  cum  pane  et 
sanguis  Christi  cum  vino  vere  et  realiter*  dispensenfur  et 
a  communicantibus  aeque f  omnibus  ore8  corporis  accipian- 
tur,  illud  manducetur,  hoc  bibatur* 

• 

a)  Coeletti*  materia  dicitur,  non  quasi  tantum  in  coelo  haereat  aut 
quod  coelestis  si  ve  sidereae  sit  substantiae,  mi  quod  coeletti  si  ve  super- 
naturali  modo,  vere  tamen  et  reuliter  sit  praesens  et  cum  materia  ter- 
rena con  j  mieta. 

b)  Hoc  ipsum  corpus,  quod  prò  nobis  tnulitum  est.  Vid.  Lue.  22, 10. 
1  Cor.  11,  21 


Kkomayerus:  „Ex  epistola  Phil.  3.  v.  ult.,  quod  corpus  nostrum 
Mimile  conformaturus  sit  corpori  suo  glorificato,  cum  tamen  corporibus 
glorificati  omnipracscutlam  derogemus,  objiciuut.  Seti  respondemus 
distinguendo  Inter  corpus  glorificatimi  et  majestaticum.  Christus 
humile  corpus  nostrum  confonnabit  corpori  suo  glorificato,  non  maie- 
statico. Corpus  gloriflcatum  et  spirituale  quid  sit,  ex  corpore  Christi 
post  resurrectionem  et  quibusdam  actlbus  partlcularibus  ante  resur- 
rectionem  ipslus,  discimus;  v.  g.  quando  factum  t'uit  .  quando 
fores  olausas  penetravit,  quando  fulsit  instar  solis  in  monte  Tabor; 
corpus  majestaticum  Christus  ex  unione  personali  cum  h'ryv  et  sessione 
ad  dextram  Dei  obtinet.  Quod  omnipraesens  sit,  ad  majestaticum 
ipslus  corpus  pcrtlnet."    (Th.  posit.-pol.  I,  913.  sq.) 


§  8. 


c)  Is  i 
caiorum.  1 


Digitized  by  Google 


502 


PART.  HI.     CAP.  XI, 


Fkchtiub  :  ^Pontificii,  totum  Christum  esse  materiam  coelestem 
hujus  sacramenti,  contendunt,  quia  nolunt  videri  per  communlcationem 
sub  una  qulcquam  Christi  communicantibus  subtrahere.  Dicnnt  ita- 
que,  sub  una  specie  totum  Christum  perinde  ac  sub  utraque  sumi." 
(Compend.  p.  706.) 

Luthxku»  :  ,,Siehe,  die  Glànze  der  Sonne  sind  dir  so  nahe,  dass 
sie  dich  gleich  in  die  Augen  oder  auf  die  Haut  stechen,  dass  du  es 
f  iihlest  ;  aber  doch  vermagst  du  es  nicht,  dass  du  sic  ergreifest  und  in 
ein  KMstlein  legest,  wenn  du  gleich  ewiglich  darnacb  tappest.  Hindern 
kannst  du  sie  wohl,  dass  sie  nicht  scheine  zum  Fcnster  ein  ;  aber  tappen 
und  greifen  kannst  du  sie  nicht.  Also  auch  Christus,  ob  er  gleich 
allenthalben  da  ist,  lSsst  er  sich  nicht  so  greifen  und  tappen  ;  er  kann 
slch  wohl  ausschiilen,  dass  du  die  Schale  davon  kriegest  und  den  Kera 
nicht  ergreifest.  Warum  das?  Darum,  dass  ein  anderes  ist,  wenn 
Gott  da  ist,  und  wenn  er  dir  da  ist.  Dann  aber  ist  er  dir  da,  wenn  er 
sein  Wort  dazu  thut  und  bindet  sich  damit  an,  und  spricht  :  Hit  sollst 
du  mich  fluden."  (Dass  dlese  Worte Christi:  Das  ist  mein  Leib,  noch 
fest  stehen.    A.  1527.  XX,  1015.  sq.) 

Dannhaukrus  :  „In  sacra  coena  praesens  est  totum  Christi,  non 
tamen -totum  Christi  praesens  est  sacramentaliter,  sed  sola  caro  et 
sanguis.  In  fumos  igitur  abit  fallacia  Bellarmini  1. 8.  de  incarn.  c.  13.  : 
,Pugnat',  inquit,  .ubiquità»  cum  ipso  sacramento  eucharistiae,  prò  quo 
stabiliendo  est  excogitata.  Nam  si  caro  Christi  est  ubique,  certe  non 
egemus  eucharistia.'"    (Hodos.  phaen.  8.  p.  400.  uot.) 

Luthkkus  :  ,,Das  Allerfeinste  aber  in  des  Bischofs  Zettel  ist,  dass 
die  Pfarrherrn  sollen  das  Volk  lehren,  wie  unter  der  einen  Gestalt  der 
ganze  Jesus  Christus,  Gottes  Sohn,  Gott  und  Mensch,  dazu  sein  Leib  und 
Blut  sei,  und  vou  den  Laien  gegessen  und  getrunken  werde.  . . .  Hiezu 
schliigt  nnn  die  Concomitantien,  das  ist,  die  Folge.  Weil  Christi  Leib 
nicht  ohne  Blut  ist,  so  folget  daraus,  dass  sein  Blut  nicht  ohne  Seele 
ist;  daraus  folget,  dass  seine  Seele  nicht  ohne  die  Gottheit  ist;  daraus 
folget,  dass  seine  Gottheit  nicht  ohne  den  Vater  und  Heiligen  Geist  ist  ; 
daraus  folget,  dass  im  Sacrament  auch  unter  einer  Gesta.lt  die  Seele 
Christi  ist,  die  heillge  Dreifaltigkeit  gegessen  und  getrunken  wlrd, 
saramt  seinem  Leib  und  Blut;  daraus  folget,  dass  ein  Messpfaffe  in 
einer  jeglichen  Messe  die  heillge  Dreifaltigkeit  zweimal  opfert  und  ver- 
kauft;  daraus  folget,  weil  die  Gottheit  nicht  ohne  die  Creatur  ist,  so 
muss  Hiramel  und  Erdeu  auch  im  Sacrament  sein;  daraus  folget,  dass 
die  Teufel  und  die  Hòlle  auch  im  Sacrament  sind  ;  daraus  folget,  dass 
wer  das  Sacrament  (auch  elnerlei  Gestalt)  isset,  der  frisset  den  Bischof 
zu  Meissen  mit  seinem  Mandat  und  Zettel;  daraus  folget,  dass  ein 
Meissnischer  Priester  seinen  Bischof  in  einer  jeglichen  Messe  zweimal 
frisset  uud  saufet  ;  daraus  folget,  dass  der  Bischof  zu  Meissen  muss 
einen  gròssern  Leib  haben  denn  Himmel  uud  Erden,  und  wer  wìll  alle 
Folge  imraerraehr  erzahlen?  Aber  zuletzt  folget  auch  draus,  dass  alle 
solche  Folger  Esel,  Narren,  blind,  toll,  unsinnig,  rasend,  thòricht  und 
tobend  sind:  diese  Folge  ist  gewlss."  (Bericht  von  beiderlei  Gestalt 
U.  s.  w.  A.  1528.  XIX,  1688.  1681».  sq.) 

d)  Quae  quidem  unio  sacramentali*  ncque  substantialis,  neque  per- 
sonalis,  neque  mere  r.apaararixr,  aut  locali*,  nedum  mere  mgnifieatìva,  sed 
talw  est,  qua  eorum,  quae  uniri  dicuntur,  vtrummie  in  esse  suo  per- 
manet,  utrumque  tamen  etiam  simul,  vere  et  realiter,  uno  aciu  acci- 
pitur  ab  his,  qui  sacramento  utuntur.  Unde  impanationem  et  comvb- 
stantiationem,  quam  Lutheranis  affinxerunt  adversarii,  excludi  potiua 
manifestum  est.  Vid.  Disp.  nostra  peculiaris  de  Impan.  et  Consubst. 
anno  1677.  habita. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A.  ,  503 


Kromaykkt  s  (Calviniani  objiciunt:)  ,,Quod  flwnwi'a,  id  est,  con- 
substantiatio'nobì»  sit  statuenda.  Sed  respondemus,  nos,  inter  /itrovolav, 
id  est,  transsubstantiationem  pontlfteiam  et  àirmtunv,  id  est,  absentiam 
Calvinianam,  tamquam  inter  duos  scopulos  oppositos,  media  via  ince- 
dente*, vapovalnut  id  est,  praesentiam  corporis  et  sanguinis  Christi 
cum  symbolls  asserere.  Zvvmmav  quod  attinet,  si  per  eandem  duarum 
rerum  disparatarum  sacramentalis  unto,  qua  simul  praesentcs  in  coena 
statuuntur,  signitlcaretur,  voccm  admittere  posseraus;  verum  quia 
Calviniani  corporis  Christi  localem  inclusionem  in  pane,  delitescentiam 
pani  corpusculi  sub  pane,  impanationem,  artocreas,  id  est,  eine 
Fleischpastete,  per  illuni  significar!  volunt,  ab  eadem  non  immerito 
abstinemus.  —  In  stantia  :  Sed  in,  cum  et  sub  symbolls  corpus  et  sangul- 
nem  Christi  praesentia  in  coena  statuimus.    Resp.  : 

In,  cum,  sub  totum  turbant  monosyllaba  muudum. 

Non  modus  praesentiac,  qui  est  aKard/u/n-rof,  id  est,  incomprehensibilis 
(or  icar*  ànmi;  ld  est,  non  per  remotioncm,  sed  «nrà  déaiv,  id  est,  per 
certi  modi  positionem),  verum  ex  una  parte  substantialis  corporis 
Christi  praesentia  per  hasce  vocuias  adstruitur,  ex  altera  flgmentum 
transsubstantiationis  pontiùciae  destruitur.  Ad  lmitationem  autem  pro- 
posltionum  personalium  ecclesiae  doctores  propositiones  sacramentales 
hiace  voculis  explicarunt.  De  Christo  dicltur  2  Cor.  5, 19.  :  .Deus  erat 
in  Christo4,  Act.  10,  38.  :  ,Deus  erat  curo  Christo',  quibus  intima  prae- 
sentia innuitur;  sic  etlam  in  et  cum  pane  corpus  Christi  praesens  esse 
in  coena  doctores  ecclesiae  statuunt.  Particula  vero  sub,  qua  Lutherus 
In  catechesi  minore  utltur,  non  delltescentia  parvuli  corpusculi  sub 
pane,  sed  summum  mysteriuin  innuitur.  —  Instantla:  Sic  eadem  erlt 
unio  sacramentalis  et  personali».  Resp.  :  Distinguendo  inter  genus  et 
speciera.  Convenlunt  genere,  differunt  specie.  In  hypostatica  (de- 
nomlnationem  siquldem  uniones  non  a  tenutali  a  quibus,  sed  ad  quem 
sortiuntur)  duae  naturae  ad  constitutionera  unius  personae,  in  sacra- 
mentali duae  res,  terrena  et  coelestis,  visibilis  et  invisibili,  ad  consti- 
tutionera unius  sacramenti  tendunt.  Hypostatica  est  insolubili*  ;  sacra- 
mentalis, postquam  oralis  manducatio  peracta  est,  solubills.  V.  g.  cum 
contlngit,  ut  ab  aegrotis  panis  et  sanguis  eucharisticus  evoraantur,  non 
corpus  et  sanguis  Christi,  sed  nuda  symbola  evomuntur.  Unlonem 
hypostatlcara  sequitur  mauvin  $i>eruv  tAtuunruv,  In  sacramentali  nibil 
ejusraodi  reperltur.  —  Instantia  :  Sed  impanationem  aut  localem  inclusio- 
nem fatemur  in  cantico,  quod  Lutherus  ex  Hussi  cantilena  transtulit  In 
linguara  germanicara  :  ,verborgen  im  Brot  so  kleiu.4  Sed  responderaus  : 

Sit  bonus  Interpres,  nunquara  mala  verba  nocebunt, 
Sit  malus  interpres,  nunquam  bona  verba  juvabunt. 

Sensus  est:  in  parvo  pane  corpus  suum  mystice  nobls  coraedendum 
dedit.  ,Im  kleinen  Brot  gab  er  uns  setnen  Leib  verborgener  Weise  zu 
essen.***    (Th.  posit.-pol.  I,  917.  sq.) 

Gkrhardus:  ,, Quando  veram,  realera  et  substantialem  corporis 
(et  sanguinis)  Christi  praesentiam  nos  credere  profltemur,  nequaquam 
vel  impanationem,  vel  incorporationem,  vel  consubstantiationem,  vel 
physicam  inclusionem,  vel  localem  praesentiam,  vel  delitescentiam  corpus- 
culi  sub  pane,  vel  essentialem  panis  in  corpus  conversionem,  vel  durabi- 
lem  corporis  ad  panem  extra  usum  coenae  afflxionem,  vel  personalem 
pauis  et  corporis  unionem  statuimus  ;  sed  credimus,  docemus  et  con- 
fltemur,  juxta  ipslus  Christi  Institutionem  modo  soli  Deo  cognito, 
nobls  vero  lncomprehenslbill,  pani  eucharistico  tanquam  medio  divini- 
ti ordinato  corpus  Christi  vere,  realiter  et  substantlallter  praesens 
uniri,  ut  mediante  ilio  pane  verum  Christi  corpus  in  sublimi  mysterlo 
sumamus  et  manduceraus;  quae  praesentia  dicitur  sacramentalis,  non 
quod  sit  tantum  a  -t  >  ri*  •  ac  significativa  praesentia,  sed  quia  res  coelestis 
mediantibus  externis  symbolls  In  hoc  mysterlo  nobls  confertur  et  ex- 


Digitized  by  Google 


504 


PART.  III.     CAP.  XI. 


hibetur.  Dici  tur  vera  et  reali»  praesentla  ad  excludeudura  flgurativam, 
imaginariam  ac  repraesentativara  praeseutiain  ;  dicitur  substantialis 
praesentla  ad  excludendam  opinionem  de  sola  corporis  Christi  efficacia 
In  hoc  mysterio  praesente;  dicitur  mystica,  supernaturalis  et  incompre- 
hensibilis  praesentia,  quia  non  modo  aliquo  hujus  saeculi,  sed  mystico, 
supernaturali  et  iucomprehensibili  corpus  (et  saligni»)  Christi  in  hoc 
mvsterio  adsunt,  distribuuntur  et  accipiuntur.44  (Harm.  ev.  contin. 
cap.  171.  f.  784.) 

Idem  :  , ,Quidam  ex  nostnitibus,  secuti  Cyrillum  1. 10.  in  Joh.  c.  13., 
corporalem  praesentiara  vocarunt  respectu  habito  ad  objectum,  nequa- 
quam  vero  ad  mndum  ;  volueruut  hoc  dicere,  non  solam  virtutein  et 
eftìcaciani,  sed  ipsam  substantiam  corporis  et  sanguini»  Christi  in  sacra 
coena  praesentem  esse;  opposueruut  enim  hanc  vocem  praesentiae 
spirituali,  prout  ab  adversariis  ea  deflnitur;  nequaquam  vero  hoc  vo- 
luerunt,  quod  mudo  corporali  et  quantitativo  corpus  Christus  praesena 
sit.  Sic  Hilarius  1.  8.  de  triu.  p.  101.  asserit:  , Christi  cameni  natii  ra- 
liter  iu  nobls  manere4,  quod  ibid.  sic  exponit  :  ,Per  naturae  veritatem 
Christum  in  nobis  esse,  non  tantum  per  coucordiaiu  voluntati»/" 
(L.  de  s.  c.  §  08.) 

LlTTRKRUS:  ,,Wir  sagen,  das»  die  Jiinger  raurreten  beide  wider 
den  Verstand  des  Ceistes  unii  wider  das  leibliche  Essen  de»  Fleisches' 
Christi;  denn  sic  ver.stunden  keines  recht,  treil  sie  dachten,  sie  miissten 
se  in  Fleisch  mit  Ztfhnen  zerreissen,  tne  ander  verytinglich  Fleisch.  Aber 
danni»  folcet  noch  nicht,  dass  Christi  Fleisch,  als  ein  unvergangllch 
geistlich  Fleisch,  nicht  mojxe  mit  dem  (ilauben  im  Abendmabl  leiblich 
zu  essen  sein.  Solches  solite  der  (ìeist  umstossen  ;  so  lehrct  er  uns,  wie 
die  Junker  haben  ('liristi  Fleisch  leiblich  zu  essen  verstanden,  gerade 
als  wùssten  wir  solches  nicht  ohu  scine  Meisterschaft.44  (Bek.  vom  A. 
Christi,  1528.  XX,  p.  1225.) 

Idem:  ,,Darum  ists  allerdings  rechi  geredt,  dass,  so  man  aula 
Brot  zeiget  und  spricht:  Das  ist  Christus  Leib,  und  wer  das  Brot 
siehet,  der  siehet  den  Leib  Christi,  glelchwie  Johannes  spricht,  dass  er 
den  Heiligen  Geist  sahe,  da  er  die  Taube  sahe,  wie  gehoret  ist.  Also 
fortau  ists  recht  geredt:  wer  die»  Brot  angreift,  der  greifet  Christi 
Leib  an,  und  wer  dies  Brot  isset,  der  Isset  Christi  Leib,  wer  die»  Brot 
mit  Ziihnen  oder  Zungcn  zenlriiekt,  der  zerdriickt  mit  Ziihuen  oder 
Zungeii  den  Lei»)  Christi,  und  bleibt  dock  aiiewgé  irahr,  dass  niemand 
Christi  Leib  siehet,  tjreifet,  isset,  oder  zerbeinset,  wie  man  sichtlich  ander 
Fleisch  siehet  und  zerbeisset.  Denn  was  man  den  Brot  thut,  wird  recht 
und  wohl  dem  Leibe  ('liristi  zuireeitrnet  um  der  sacramentliclieu  Elnig- 
keit  willen.44    (Bek.  vom  Abendinahl  Christi  1528.  XX,  1204.) 

e)  Ncmpe  licei  moment  uni  tempori»,  quo  corpus  et  sangui»  Christi 
cuna  pane  et  vino  saeranieutaliter  uniri  incipiunt,  non  Decessa  sit  de- 
finire; certuni  tanien  est,  unvnie.m  sacramentalein  ita  spedare  nd  umm, 
ut  juxta  regulaiu  vetereni  nih'd  h'ibeat  rationem  sacramenti  extra  t/»?tm, 
qui  instituttut  ed  a  Deo.  Unde  et  tymbda  post  consecrationetn  nservata 
et  extra  iman  eonstituta  rationem  sacramenti  non  obtinere,  neque  cor- 
pus et  sanguinem  Christi  extra  usum  cum  illis  saeramentaliter  unita 
esse,  credimus. 

Litheru»:  ,,,Accedat  verbum  ad  elemeutum  et  flt  sacrameli  tum.' 
Diesen  Spruch  zu  verstehen,  ist  desto  nùtzlichcr,  jemehr  die  l'api. sten 
denselbcn  geralssbraucht  und  daraus  die  gròssten  Irrthiimer  liergeleitet 
haben.  Denn  also  schliesscn  sle :  Augustinus  verslchert,  dass  ein  Sa- 
crament  aus  zwei  Stiicken  bestehe,  uiimlich  aus  dem  Wort  und  dem 
ausserlichen  Zeichen  (elemento).  FolgUch,  sobald  der  Messpfaffe  In 
Gegenwart  des  Brotes  und  Welues  die  Worte  de»  Abeudmahls  her- 


DE  SACRA  COEN A. 


505 


gesagt  hat,  muss  sogleich  dcr  Leib  und  das  Blut  Christi  da  sera. 
Ferner,  damit  Christo  die  gebuhrende  Ehre  erzclget  werde,  muss  die- 
sis Brot  In  ein  feste»  Uiluslein  elngeschlossen  werden,  dass  es  nicht 
eine  Speise  der  Wiirmer  und  Miiuse  werde,  und  heruach  muss  es  von 
Menschen  augebetet  werden.  Also  ist  unter  dem  Pabstthum  eine  Stra- 
licile Melnung  deu  Gemiitheru  dea  Volkes  eiugepriiget  wordeu,  dass 
sie  gemei  net,  ihre  Gebete  wiireu  Gott  nie  angeuehtner  und  wiirden  nie 
leichter  erhoret,  als  wenn  sie  an  dem  Orte  beteten,  wo  benannte.s  Brot 
elngeschlossen  ist.  Damit  man  aber  diese  Irrthiimer  vermeide,  muss 
man  wissen,  dass  Angustimi*  nicbt  alleili  von  der  Aussprachc  der 
Worte  Cliristi  rede,  sondern  vielinehr  den  Befehl  vom  Nehmeu  und 
Essen  des  Brotes  mit  darunter  begrcife.  Und  heruach  thut  er  hinzu: 
Hic  est  corpus  rneum,  weiches  soviet  ist,  als  :  ausser  diesem  Gebrauche 
wird  mein  Leib  und  mein  Blut  nicht  init  diesen  iiussern  Zeiehen  ver- 
hundcn.  Deun  man  muss  nicht  denken,  dass  dieses  Abendmahl  magi- 
schen  (ìaukeleien  gleich  sei,  darin  Ohristus  ohne  Worte  durch  blossen 
menschlichen  Aberglauben  konne  angebunden  werden.  Darum,  glelch- 
wie  die  Taufe,  wenn  kein  Kind  da  ist,  das  getaufet  werde,  nichts 
anders  ist,  als  blosses  Wasser,  also  beluiupteu  wir  auch  ganz  gewiss, 
wo  nicht  essende  und  trlukcndc  Menschen  da  sind  uach  der  Einsetzung 
Chrhti,  da^s  ulchts  anders  als  Brot  und  Wein  da  sei,  wenn  man  auch 
die  Worte  tausendmal  hersageu  solite."  (Luther!  Meiuung  von  den 
Worten  Augustinl:  Aceedat  etc.   XXI,  15KS.  sq.) 

Qt  KXSTEDTius  :  „In  regula  Illa  theologiea:  Nihii  habet  rationem 
sacramenti  extra  usum  a  Christo  institutum,  nomine  usus  intelligitur 
tota  seu  integra  actio  sacramentalis  a  Christo  pracscrlpta,  videlicet 
consecratio,  distributio,  manducatio  et  bibitio;  hi  enim  actus  omnes 
et  singuli  coujunctim  sumti  absolvunt  usum  illuni  sacramentalcm,  de 
quo  regula  agit,  h.  e.,  non  una  aliqua  actio  particularis,  sed  omnes 
simul  sumtae  et  conjunctae  rationem  sacramenti  cucharistici  consti- 
tuunt,  adeoque  iv  ^onti  k«ì  tv  '/.ijtf>n  simul  consistit.  Unio  sacramentalis 
corporis  Christi  cura  pane  et  sanguinis  ejus  cura  vino  ex  institutione 
Christi  immutabili  respicit  usum  et  aetionem  :  ,Hoc  facite',  ,quoties- 
cun<iue  feeerìtis';  cessante  ergo  usu  et  aetioue,  cessai  quoque  unio 
sacramentalis.  .  .  Objlc  Bellarminus  1.  4.  de  euchar.  e.  2.:  ,Verba 
Domini  :  hoc  est  corpus  meum  etc,  prlus  dieta  sunt,  quatti  fleret  actio 
mauducandi  et  bibendi;  ergo  ante  Ulani  aetionem  fuit  corpus  Domini 
praesens  in  coena,  et  prolude  etiam  sacrameutum  eucharistiae  cou- 
fectum.  Consequentia  probatur:  1.  quia  si  accedit  verbum  ad  elemen- 
tum,  ti t  sacrameutum;  2.  verba  Domini,  inox  atquc  prolata  suut,  vera 
fueruut.*  Resp.:  1.  Christus  non  prlus  dixit:  Hoc  est  corpus  meum, 
hic  est  sanguis  meus,  quam  Beret  actio  manducandi  et  bibeudi,  sed  in 
media  actione  sacramentali  verba  illa  protulit:  h.  e.  c.  m.  etc,  ita  ut 
distributio  atque  acceptio  panis  et  vini  eucharistiae  simul  facta  sit  cura 
verborum  prolatioue.  Bene  Lutheru*  ait,  quod  dicendo  dederit  et  dando 
dixerit:  h.  e.  c.  ra.  2.  Verba  Christi  verissima  suut  eo  demum  sensu 
et  ordiue,  quem  ipse  in  te  udii  et  iunuit,  cura  verba  illa  prouuuciavit;  in 
ordine  autein  verborum  Christi  illa  praecedunt,  quae  acceptiouem,  man- 
ducationein  et  blbitionem  praecipiunt;  quae  vero  praeseutiara  corporis 
et  >anguinis  promittuut  ea  sequuntur.  Horum  ergo  impletlo  illorum  ini- 
pletiouem  ratione  ordini»  praereqtiirit.  3.  Nec  Christus  absolute  pro- 
uuneiat  de  pane  consecrato,  quod  sit  corpus  Christi,  sed  de  pane  frano 
et  dato  ad  mauducaudum.  Prius  enim  dixit:  Accipite  et  manducate; 
deinde  dixit:  ,  Hoc  est  corpus  meum.*  4.  Dietimi  Augustini  :  , Aceedat 
verbum  ad  dementerai  et  fit  sacramentum1,  Intelligendum  est  de  verbo 
et  elemento  in  ipso  actu  et  usu  existente,  alioqui,  quod  pontificii  de 
sacramento  eucharistiae  bine  probare  inteudunt,  de  caeteris  etiara 
sacramentis  procederei."     (L.  c.  s.  2.  q.  8.  f.  12155.  1268.) 

Kromaykkus  :  „Aphorismus  theologicus  (est)  :  Unio  sacramen- 
talls  flt,  quando  tlt  manducatio  et  bibitio.    Instantia:  Sic  verba  salva- 


PART.  III.     CAP.  XI. 


toris  dispositiva  sua  carebunt  efficacia,  si  tunc  demum  elementa  tìunt 
corpus  et  sanguls  Christi,  quando  flt  manducatio  et  bibitlo.  Sed 
respoudemus  distinguendo  Inter  efficaciam  in  actu  primo  et  tecundo 
spectatam.  Per  verba  institutionis  elementa  quidem  vocationem  nane 
accipiunt,  ut  sint  media  exhibitira  corporis  et  sanginis  Dominici,  sed 
efficaciam  sunm  actu  secundo  exserunt,  quando  Ut  manducatio  et  bi- 
bitio."    (Th.  posit.-pol.  I,  968.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Qu.knstedtius  :  „Anlithesis  :  Pontifidorum,  qui  I.  eucbaristlam 
non  in  sola  actione  h.  e.  usu  vel  sumtione,  sed  in  re  permanente,  puta, 
in  ipsa  bostia  consecrata,  consistere  contendunt,  h.  e.,  asserunt,  uni- 
onem  sacramentalem  extra  usum  etiam  perpetuo  durare,  ita  ut  pania 
benedictus  extra  usum  sit  sacramentum.  .  .  II.  Contendunt,  panetti 
eucharistlcum  consecratum  in  sacrario  (in  ciborio,  ut  vocat  Johannes 
Fabri,  in  conopeo,  ut  Hardingus)  esse  reponendum,  clrcumgestandum, 
adorandum.  .  .  Concilium  Trid.  sess.  13.  c.  5.  :  .Nullus  dubitandi  locus 
relinquitur,  quin  omnes  Christi  tideles  prò  more  in  ecclesia  Christi  sem- 
per  recepto  latrine  cultum,  qui  vero  Deo  debetur,  buie  sacramento 
sanctisslmo  in  veneratione  exhibeant,  neque  enim  ideo  mlnus  adoran- 
dum, quod  fuerit  a  (  "uri sto  Domino,  ut  sumatur,  institutum.  Bellar- 
mlnus  1.  4.  de  euchar.  c.  29.  §.  Sed  haec  etc.  :  ,Cultu  latriae  per  se  et 
proprie  Christus  est  adorandus,  et  ea  adorati  >  ad  symbola  etiam  panis 
et  vini  pertlnet,  quatenus  apprehenduutur,  ut  quid  unum  cum  Chrlsto, 
quem  continenti  . .  Quidam  pontinclorum  non  difflteutur,  cum  non  pos- 
sint  esse  certi,  Christum  ibi  praesentem  esse,  et  nane  numero  hostiam 
esse  adorandum,  eo  quod  nemlni  constare  queat,  an  requisita  omnia  ad 
consecrationem  ibi  concurrerint, . . .  ideo  periculum  subesse  idololatriae 
saltem  materialis,  ut  loquuntur,  in  hostiae  quotidiana  adoratione.  Hinc 
plures,  ut  huic  incommodo  praeverterent  (quos  inter  nominantur  Bona- 
ventura, Massilius,  Alexander  Halensis),  cum  non  sit  roagis  de  fide, 
hanc  numero  hostiam  esse  adorandam,  quam  has  numero  reliquias  esse 
adorandas,  nullam  hostiae  cujuslibet  in  particulari  conceduut  adora- 
tionem,  nisi  conditionatam  :  Adoro  te,  si  tu  es  Christus.  Sed  hanc  re- 
jiciunt  hodiemi  Jesuitae,  pertendentes,  illam materialero  idololatriam  ab 
omni  culpa  fore  immunem  propter  insuperabilem  facti  ignorantlam; 
ut  videre  est  apud  Bresserum  1.  5.  de  consecr.  c.  12."  (L.  c.  s.  2.  q.  8. 
f.  1266.  sq.) 

f)  Non  solum  a  digiti*  si  ve  credentibus,  veruni  etiam  ab  indigni* 
sive  increduli*  et  impiis,  quos  Paulus  1  Cor.  11,  27.  dicit  reo*  esse  non 
tantum  symbolorum  sacrorum,  qui  bus  abutantur,  sed  ipsius  corporis  et 
sanguini*  Domini,  idque  ideo,  quod  non  dijudicent  corpus  (et  sanguinerà) 
Domini,  seu,  quod  ipsum  corpus  Domini  indigna  edaut,  dum  videlicet 
ad  hoc  epulum,  quo  verum  corpus  Domini  accipiunt,  ita  accedunt  sine 
fide  ac  religiosa  reverentia,  sicut  ad  epulum  vulgare.  Confer.  b.  Mu*. 
Dissert.  de  S.  Coena,  contra  Johan.  l  orstium  §  10.  p.  6.  8. 

Luthkbus  :  ,,Ich  rechne  sie  alle  in  einen  Kuchen,  wie  sie  auch 
sind,  die  nicht  gitili  ben  wollen,  dass  des  Herrn  Brot  im  Abendmahl  sei 
sein  rechter  natiirlicher  Leib,  welchen  der  Gottlose  oder  Judas  ebenso- 
wohl  mundlich  empfahet,  als  St.  Petrus  und  alle  Heiligen.  Wer  das 
(sage  ich)  nicht  w ili  gliiuben,  der  lass  mich  nur  zufrieden  mit  Briefen, 
Schriften  oder  Worten,  und  hoffu  bel  mir  keiner  Gemeinschaft,  da  wlrd 
nichts  anders  aus.««  rKurzes  Bek.  vom  h.  Sacr.  A.  1544.  XX,  2212. 
Vid.  Concord.  ed.  Miiller  p.  653.) 

Quenstkdtius  :  „Neque  dicit  Christus  :  edite,  hoc  tunc  est  corpus 
meum,  cum  creditis  etc.  ;  sed  simpliciter  alt,  id,  quod  offertur  cum  pane, 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COENA. 


507 


esse  corpus  suum  ;  neque  enlm  distribuitur  cum  pane  corpus  et  cum 
vino  sanguls  Christi,  quia  creditur,  sed  ut  cvedatur  et  remlssiouls  pec- 
catoruro  fldes  magis  raagisque  stabillatur;  fldes  sacramento  per  accl- 
dens  adhaeret."    (L.  c.  q.  11.  f.  1290.) 

Idem  :  „Loquitur  apostoius  1  Cor.  10, 21 .  non  de  facto,  sed  de  ju re, 
non  de  bibltione  slmpliciter  et  àirXùf  considerata,  sed  dlgna  et  decente. 
Non  potestis,  se.  digne  et  decenter,  wf  irpownu  et  ut  juris  est,  non  salu- 
tarlter  et  bona  conacientia,  partlcipes  fieri  mensae  Domini  et  daemoui- 
orum."    (L.  c.  f.  1294.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  I  S. 

QUKN8TEDTIU8  :  t,AntUhesis  :  1.  Calvinianorum,  statuentium,  in- 
digli os  et  hypocritas  dimidium  tantum  sacramentum,  se.  signa  duntaxat 
externa,  accipere,  non  vero  integrum  sacramentum,  h.  e.,  non  fieri  par- 
ticipes  corporis  et  sanguinis  Christi  in  s.  coena,  sed  tantum  nuda  et 
inunia  signa  percipere.  Ita  Danaeus  in  resp.  p.  122.:  , Indigni  et  im- 
poenitentes  dimidium  tantum  sacramentum,  videi,  signa  duntaxat,  su- 
munt,  poenitcntes  vero  integrum  sacramentum.'  .  .  Calvinus  eplst.  ad 
Jacob.  Andrene  scribit  :  .Tantum  abest,  ut  tuia  argumentis  dlmovear, 
ut  mirer,  tibi  non  venisse  in  mentem,  impios  Christum  respuendo  ma- 
gis, quam  rcciplendo,  sibi  acce  ssere  Interi  t  uni .  '  Quidam  Calvinianorum 
dlscrimen  faciunt  inter  manducationem  in  s.  coena  indignam  et  indig- 
norum.  Persona  digna  1.  e.  homo  credens  in  Christum  interi  In  m  digne, 
indigue  interdum  sumit  panem  et  vinum,  semper  vero  percipit  corpus 
et  snnguinem  per  fldem.  Ita  in  Supplem.  Panstrat.  Chamier.  c.  3.  :  In- 
digne,  qui  non  recte  se  praeparat  ad  hoc  tantum  convivium,  id  quod 
saepenumero  accidit  et  credeutlbus,  ut  docet  apostolus  1  Cor.  11.; 
contra  indignus  est,  qui  non  est  praedltus  vera  fide.  . .  2.  Socinianorum, 
Arminianorum,  Anabaptistarum,  Svenckfeldianorum,  qui,  uti  omnem 
corporis  et  sanguinis  Christi  in  s.  coena  realem  praesentiam,  ita  omnem 
oralem  perceptionem  eorundem  negant,  reprobnnt,  dirisque  traducunt 
blasphemlis.  3.  Labadistarum,  asserentium,  in  s.  coena  non  nisi  c re- 
dente s  de  corpore  et  sanguine  Christi  participare,  neque  dignitatem 
communicantium  in  fide  quaerendam  esse.  Vide  Declarat.  p.  144." 
(L.c.  8.2.  q.  11.  f.  1290.) 

g)  Netnpe  sacramentali*  illa  manducatio  uno  actu  complectitur  et 
manducationera  naiuralem  ac  sensibilem  panis  benedicti,  et  manduca- 
tionem, non  quidera  sensibilem  et  ìiatnralem,  veram  tamen,  corporifl 
Christi  cum  pane  sacramentaliter  uniti.  Et  bibitio  sacraraentalis,  quae 
ore  corporis  peragitur,  complectitur  simul  bibitìonem  sensibilem  ac  natu- 
raUm vini  benedicti,  et  bibilionem,  non  quidem  sensibilem,  veram  tamen, 
sanguinis  Christi.  Atque  hinc  manducatio  et  bibitio  illa  sacramen- 
talis  etiam  orali»  dici  solet  propter  unitalem  et  identitatem  actus,  seu  ut 
connotetur  Organon  oris,  quo  manducatio  panis  et  corporis,  itemque  bi- 
bitio vini  ac  sanguinis  Christi  peragitur;  licet  eibu»  et  potm  utrinque 
ait  diversus  et  moam  manducanti  panem  a  modo  manducami i  corpus,  ac 
modus  bibendi  vinum  a  modo  bibeudi  sanguinera  Christi  plurimum 
differat;  quemadmodum  nee  de  ratione  formali  manducationis  {sed  tan- 
tum de  ratione  manducationis  naturalis)  est,  ut  cibus  modo  sensibili 
accipiatur,  dentibus  comminuatur  et  in  ventriculum  demittatur,  nee 
de  ratione  formali  bibitionis  (sed  tantum  de  ratione  bibitionis  natura- 
lis) est,  ut  lingua  et  palato  humorem  saporemque  potus  experiamur; 
hie  autem  praesentia  pariter  et  manducatio  corporis  ac  bibitio  sangui- 
nis Christi  est  insensibili»,  supernaturalis  humanaeque  menti  incognita  et 


Digitized  by  Google 


508  PART.  DI.     CAP.  XI. 


incomprehensìbilis,  ita  tamen,  ut  nemine  cogitante  rea^e  existat.  Pos- 
auraus  autem  quoad  determiuationeiu  modi,  quo  corpus  et  sangui»  Do- 
mini adsit  et  accipiatur  in  coena.  ignorantiam  nostrani  profiteri,  etsi 
rò  on  tìrniiter  teueanius.  Conf*.  b.  Ma*.  Dissert.  de  8.  Coena  contra 
Johan.  VorsL  §91.  92.  p.  83.  sqq. 

LUTHKRUS:  ,,Darauf  stehen,  gliiuben  und  lehren  wir  aueh,  dass 
man  Ira  Abendmahl  wahrhaftig  und  leiblich  ('liristi  Leib  isset  und  zu 
sich  nimnit.  Wie  aber  ila*  z  tu/ e  he  oder  irie  er  im  lirot  sci,  \rissen  tdr 
nicht;  Hollens  aueh  uicht  wissen.  Gotte»  Wort  sollen  wir  gliiuben  und 
ihm  niclit  Weise  nodi  Mass  setzen.  Brot  sehen  wir  mlt  den  Augen, 
aber  wir  hòren  mit  deu  Ohren,  dass  dcr  Leib  da  sei."  (Dass  diese 
Worte  u.s.  w.  XX,  !»68.) 


ANTITHESES. 

Qukxstedtius  :  „AntithesU  :  l.  Haereticontm  antiquorum,  naturae 
humanae  Christi  veri  tate  ni  negantium.  .  .  2.  C'iìriniatiorum,  ex  quo- 
rum verbi»  et  hypotbesibus  patet,  ipsos  1.)  nesrare,  corpus  et  sanguinem 
Christi  esse  altcram  s.  coenae  partem  substantialem.  2.)  Negare,  cor- 
pus et  sanguinem  Christi  in  s.  coena  ose  vere  et  substantialiter  prae- 
sentia ;  ubi  tamen  observa  :  alios  Calvinianorum  aperte  à-nrrmr  seu  ab- 
sentiarn  corporis  et  sanguini*  Christi  in  coena  protìteri,  ut  Calvinum 
1.4.  Instit.  c.  17.  th.  21.,  Zwiuglium  in  expos.  fld.  christ.,  Zanchium 
in  Conte»»,  p.  177.,  Bezam  voi.  1.  f.  228.,  Polanum  p.  2fii>.  ;  alios  tecte 
et  operte,  qui  se.  volunt,  non  de  ipsa  praesentia,  sed  de  modo  praesen- 
tiae  quaestionem  es>e  ;  vide  Bczeliuiu  1.  de  coeua  p.  44.,  conf.  Musculum 
Loc.  Cora.  p.  822.  .  .  Catechismo»  Palatinus  nostram  de  corporali 
Christi  praesentia  doctrinam.iumlameutura  missile  et  hlololatriae  papls- 
ticae'  proclamai,  qa.  80.  .  .  Nou  magis  ergo  corpus  Christi  praeseus  in 
».  coena  creduti t  Calviniani,  quara  corpus  solis  praesens  est  In  terrls, 
h.  e.,  ut  Theodor.  Beza  Ingenue  professus  est,  ,tam  procul  uuuc  abesse 
credunt  corpus  Christi  a  loco,  in  quo  coenam  Doni,  celebramus,  quam 
coeluin  abest  a  terra.'  .  .  3.  Sorinianorum,  qui  cibum  et  potum  in  s. 
coeua  tantum  esse  nudum  panem  et  viuum  statuunt,  et  realem  corporis 
et  sanguinis  ("liristi  praesentiam  in  s.  coena  intlciautur.  .  .  Eadera  ha- 
bet  Cateehisni.  Racoviens.  c.  3.  de  coeu.  Dom.  Inquit  enim  :  .Nativus  et 
genuinus  horum  Christi  verborum  sensus  est  :  haec  actio  frangendi  et 
manducandi  panis  hujus  est  commemoratio  et  adumbratio  quaedam 
ejus,  quod  corpori  meo  futurum  est,  et  haec  actio  fundendi  bibendiqne 
vini  hujus  coinmemoratio  et  repraeseiitatio  quaeilam  est,  quid  sanguini 
meo  llet.'  4.  Arminianorrtm,  qui  tiegaut  sacramentalem  unionem  panis 
eucliaristiei  et  corporis  Christi  et  vini  benedici!  cum  sanguine  ejus, 
eamoue  idoluraaniac  papisticae  impie  arguunt  iu  apologia  f.  250. 
5.  Schìcenckffldianorum  H  Anabaptistarum,  qui  corpus  Christi  in  a. 
coeua  exhiberi  negant,  partim,  quia  ,Christus,  jam  exaltatus,  amplius 
uon  est  corporalità  in  tetris1,  partim  quia  .eorporalis  Christi  in  coena 
et  eoe  tu  eccleslae  praesentia  est  humiliationis,  quae  dudum  deslit.'  " 
(L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  1208.  sqq.) 

IDKM:  „Antithf!*is  :  1.  Calrinianorum,  qui  oralem  manducationem 
corporis  Christi  non  tantum  intlciantur,  sed  etiara  blasphemant.  ZiPing- 
lius  T.  2.  in  Exege».  p.  372.  non  ve  re  tur  eam  ,pestcm'  vocare.  Beza 
tale  ,tlgnientum  etcommentum,  cujus  vel  ipsum  satanam  pudeat',  nos- 
que  ,sarcophagos'  et  ,Capernaitas'  proclamat.  Idem  Beza  In  Creopha- 
gia  f.  2»!2.  oralem  manducationem  vocat  ,brutum  et  cyclopicum  esuni'; 
voi.  1.  £.21  fi.  inquit:  ,ln  terris  dari  »ymbola  dielraus  a  ministri»,  fide  vero 
no»  sacramenti»  tanc|uam  scalis  subvectos  in  eoelum  assurgere,  ubi  de- 
mum  camera  Christi  quaerimus.'  Polanus  1.  G.  c.  5G.  distiuguit  Inter  < 
óftoi  et  àua.    ,Cum  pane  et  vino',  inquit,  ,exhlbetur  a  Christo  et  perci- 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COESA. 


509 


pitur  a  vere  fldelibus  corpus  et  sanguis  Christi,  quod  non  lutelligl  debet 
òum  i.  e.  simul  loco,  ac  si  in  vel  sub  pane  corpus,  itera  in  vel  sub  vino 
Mttguia  Christi  in  eodem  loco  hic  in  terris  esseut,  sed  hua  i.  e.  simul 
tempore,  ut  sit  sensus  :  Quando  homo  ildelis  edit  panem  Domini,  vinum 
Domini  ore  corporis,  tum  eodem  tempore  simul  edit  corpus  et  bibit 
sanguinem  Christi  ore  auimae.'  Confessio  Helvetica  a.  21.  p.  71.  ait: 
,Corporaliter  manducar!  non  posse  carnem  (Christi)  circa  iiagitium  aut 
truculentiam.4  ,Den  gekreuzlgten  Lelb  Christi  esseu  und  sein  vergossen 
Blut  trinken,  heisst  an  Christum  glauben  und  im  Glauben  mit  ihm  ver- 
einigct  werden*,  inquit  Catechis.  Palat.  qu.  76.  2.  Photinianorum  seu 
Socinianorìim,  qui  nullam,  neque  oralem,  neque  spiritualem  manduca- 
tionem  et  blbitionem  admittuut  In  coena  s.  corporis  et  sanguinls  Christi, 
sed  extra  coenam  largiuntur  spiritualem."  (L.  e.  s.  2.  q.  3.  f.  1224.  sq.) 

Dklitzschius:  „Wer  nur  immer  getauft  ist  und  theil  nimmt  an 
des  Herrn  Mahle,  der  ist  ein  Olied  am  Leibe  Christi.  Der  Leib  Christi 
ist  die  Gesammtheit  aller  derer,  die  zu  eiuem  Leibe  getauft  und  zu 
einem  Geiste  getrankt  siud.  Es  sei  Hengstenberg  oder  Wislizenus  — 
kraft  der  That  Gottes,  die  der  Glaubc  nicht  hervorbringt  und  der  Un- 
glaube  nicht  vereitelt,  sind  sie  beide  Glieder  eiues  und  desselben  Lei- 
bes."    (Vier  Biicher  von  der  Kirche.    Dresden  1847.  p.  33.  sq.) 

h)  Probatur  autem  vera  et  realis  praesentia,  manducatio  et  bibitio 
corporis  et  sanguini-  Christi  praeeipue  ex  ipsis  verbi*  institutionù,  ubi 
ChriaUi8,  porrecto  pane,  ad  discipulos  dixit:  Accipite,  comedite,  hoc  est 
corpus  meum.  et  porrecto  poculo,  in  quo  vinum  erat  :  Bìbite,  hoc  est  san- 
gui* auto*.  Quae  ut  indubiede  manducatione  et  bibitione  orali  loquun- 
tur,  ita,  si  in  sua  nativa  vi  et  indole  spectentur,  orarissime  siguificant, 
hoc,  quod  accipcre  et  ore  corporis  comedere  Christus  jubet  atque  adco 
reapse  praeseus  esse  testatur,  esse  suuru  ipsius  corpus,  et  hoc,  quod  de 
poculo  benedicto  itidem  ore  bibere  jubet,  e.sse  suum  ipsius  sanguinem. 
Nempe  enuutiationis,  qua  Christus  porrecto  pane  et  pronuntiatis  ver- 
bis  :  Accipite,  comedite,  pergit  :  Hoc  est  corpus  meum,  verbis  proprie  ac 
8ine  tropo  acceptis  hic  est  sensus  :  Hoc,  quod  vobit  do,  et  quod  vos  acci- 
pere  et  comedere  jubeo,  e#t  corpus  meum.  Similiter  verborurn,  quibus 
Christus  porrecto  poculo,  in  quo  vinum  erat,  additisque  verbis:  Occi- 
pite, bibite,  porro  dixit:  Hoc  est  sanguis  meus,  sensus  hic  est:  Hoc,  quod 
vobis  }>orrigo,  et  aecipere  oc  bibere  jubeo,  est  sanguis  meus.  Ac  licei  non 
nisi  panis  et  vinum  ad  sensum  monstrata  fuerint,  aliud  tamen,  et  qui- 
dem  ipsum  corpus  et  sanguis  Christi,  sensibus  non  aeque  obvium, 
nihilominus  cum  eo,  quod  ad  sensura  monstratur,  conjunctum  et  uni- 
tum,  tanquam  realiter  praesens  ac  reapse  exhibitum  verbis  adjectis 
declaratur.  Confer.  b.  Mu*.  L  c.  §  109.  sqq.  p.  103.  §  111.  p.  134. 
§  144.  p.  137.  §  158.  p.  153.  Quod  autem  verba  illa  Christi  tu  sua 
nativa  vi  atque  indole  accipienda,  neque  a  propria  illorura  significatione 
ad  tropum  defìectendum  sit,  constat  (1.)  ex  communi  et  in  ipsa  ratione 
naturali  fuudata  regula  inierpretationis  de  retinenda  propria  significa- 
tione, nisi  urgens  necessitas  ad  significationem  impropriam  descendere 
cogat;  quae  quidem  regula  in  iis,  quae  res  supernaturales  continent 
atque  ad  fidem  pertinent,  in  primis  solicite  obscrvanda  est.  (2.)  Quod, 
cum  tres  evangelista*'  atque  Paulus,  temporibus  ac  locis  diversis,  insti- 
tutionem  s.  coenae  commemorarent,  nemo  tamen  verbo  signifìcavit, 
tropicam  significationem  verborurn  eatenus  amplectendam  esse,  ut,  non 
corpus,  sed  aignum  corporis  edi,  non  sanguinem,  sed  signum  sanguinia 


Digitized  by  Google 


510 


PART.  HI.     CAP.  XI 


bibi,  credendum  sit.  (3.)  Ex  coìisensti  LL.  1  Cor.  11,  27.  28.  et  cap. 
10,  16.  Illic  eniin  indignus  conviva  eucharistiae  dicitur  rem  ipsius 
corpori*  et  sanguini*  Domini,  tanquam  indigne  aut  cuna  contumelia  ac- 
ceptorum,  quia  panis  et  vinum  sunt  xotvu»ta,  communicatw,  corpori*  et 
sanguini*  Christi,  quod  altero  loco  docetur.  Conimunicatio  autem  haec 
non  est  nuda  si^nificatio,  8ed  realis  conjunctio.  (4.)  Ex  indole  testa- 
mentorum,  in  quibus  verborum  proprietà»  et  nerspicuitas  maxime  re- 
quiritur  ac  minime  omnium  putandum  est,  Christum  sapientissimum 
ac  veracissimum  in  te8tamento  suo  verborum  improprietate  litium  ac 
rixarum  materiam  vel  data  opera  vel  imprudenter  dedisse.  Confer. 
b.  Mtt*.  1.  c.  §  4.  sqq.  ad  13.  p.  2.  sqq. 

„Lutherus:  ,,Euch,  als  die  Unsern,  welter  zu  unterrichten,  sollt 
ihr  wissen,  dass  eln  lauter  Gedicht  ist,  wer  da  sagt:  Dass  dies  Wòrt- 
leln  ti$f  so  viel  he  Use,  als  ,deutH'.  Es  kann  kein  Mensch  nìmmermehr 
bewelsen  an  elnigem  Ort  der  Schrift;  ja,  icb  wlll  welter  sagen:  wenn 
die  Schurtrmer  in  alien  Sprachen,  so  auf  Erden  sind,  einen  Spruch  brin- 
geu,  darinnen  tist*  so  viel  gelte  als  ,deutetl,  so  sollen  sie  getconnen  haben. 
Aber  sle  sollens  wohl  lassen,  es  raangelt  den  hoben  Gelstern,  dass  sie 
die  Kedekunst,  Grammatik,  oder  wie  sie  es  neunen,  Tropus,  so  man  in 
der  Kinderschulen  lehret,  nicht  recht  ansehen.  Dieselblge  Kunst  leh- 
ret,  >vie  ein  Knabe  solle  aus  einem  Wort  zwei  oder  drei  roacben,  oder 
wie  er  einerlei  Wort  neuen  Brauch  und  mehr  Deutungen  geben  moge. 
AJs,  dass  ich  mit  etlichen  Exempeln  beweise  :  das  Wort  Blurae,  nacb 
seiner  ersten  und  alten  Deutung,  belsst  es  eine  Rose,  Lilic,  Violen  und 
dergleicheu,  die  aus  der  Erden  wiicbst  und  bliilit.  Wenn  icb  nun  Chri- 
stina wollt  mit  einem  feinen  Lobe  preisen  und  sahe,  wie  er  von  der 
Jnngfrau  Maria  kommt,  so  ein  schòn  Klnd,  mag  icb  das  Wort  Blume 
nehroen  und  einen  Tropum  machcn,  oder  eine  neue  Deutung  und  Braucb 
geben  und  sagen:  Cbristus  ist  ebie  Bluine.  Hle  sprecben  alle  Gram- 
matici oder  Rcdenmeister,  dass  Binine  sei  ein  neu  Wort  worden  und 
babe  eine  neue  Deutung  und  bcisse  nun  nielli  inebr  die  Blume  auf  dem 
Feld,  sondern  das  Kind  Jesus,  und  miisse  nicht  bie  das  Wort  ,istc  zur 
Deutclci  werden,  denn  Christus  bedeutet  nicht  eine  Blume,  sondern  er 
ist  eine  Blume,  doch  eine  andere  Blume,  denn  die  naturitene.  Denn  so 
spricht  der  Poet  Horatius  :  Dixeris  egregie,  notum  si  callida  verbum 
reddiderit  junctura  uovum  (De  arte  poetica,  v.  47.  48.),  das  ist,  gar 
fein  ists  geredt,  wenn  du  ein  gemein  Wort  kannst  wohl  verneuen.  Dar- 
aus  man  hat,  dass  einerlei  Wort  zwei  oder  vielerlei  Wort  wird,  wenn  es 
iiber  selne  gemeine  Deutung  andere  neue  Deutung  kriegt.  Als,  Blume 
ist  ein  ander  Wort,  wenn  es  Christum  heisst,  und  ein  anders,  wenn  es 
die  naturliche  Rosen  und  dergleicheu  heisst.  Itera,  ein  anders,  wenns 
eine  giildene,  silberne  oder  holzerne  Rosen  heisst.  Also,  wenn  man 
von  einem  kargeu  Mann  spricht:  Er  ist  ein  Hund;  hie  heisst  ein  Hund 
den  kargen  Filz  und  ist  aus  dem  alten  Wort  eln  neu  Wort  worden  ;  nach 
der  Lehre  Horatii  muss  nicht  hie  ,lst*  eine  Deutelei  seln;  denn  der 
Karge  bedeutet  nicht  einen  Hund.  Also  redet  man  nun  in  alien  Spra- 
chen und  verneuct  die  Wòrter,  als,  wenn  wir  sagen:  Maria  ist  eine 
Morgenròthe  ;  Christus  Ist  eine  Frucht  des  Lelbes  ;  der  Teufel  ist  eln 
Gott  der  Welt  ;  der  Fabst  Ist  Judas  ;  St.  Augustln  Ist  Paulus  ;  St.  Bern- 
hard ist  eineTaube;  David  i-t  eln  Uolzwurmlein,  und  so  f orina,  Ist 
die  Schrift  solcher  Rede  voli.  Und  heisst  Tropus  oder  Metaphora  in 
der  Grammatik,  wenn  man  zweierlei  Dingen  einerlei  Namen  glbt,  um 
deswlllen,  da»s  ein  Gleichnlss  in  beiden  ist,  und  ist  denn  derselbige 
Name  nach  dem  Buchstaben  wohl  einerlei  Wort,  aber  potestate  et  sig- 
nitìcatione  plura,  nach  der  Macht,  Brauch,  Deutung  zwei  Wort,  ein 
altes  und  neues,  wie  Horatius  sagt  und  die  Kinder  wohl  wissen.  Wir 
Deut^chen  pfiegeu  bel  solchen  verueueten  Worten  recht,  oder  ander, 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COENA 


511 


oder  neu  za  setzen  und  sagen  :  Da  bist  fin  rechter  Hund,  die  Monche 
sind  rechte  Pharlsaer,  die  Nonnen  sind  rechte  Moabiter  Tochter,  Chri- 
stus ist  i-in  rechler  Salomon.  Item,  Luther  ist  ein  ander  Huss,  Zwin- 
gel  ist  ein  ander  Korah,  Oecolampad  ist  ein  neuer  Ablram.  In  solchen 
Reden  werden  mir  alle  Deutsche  Zeugniss  geben  und  bekennen,  dass 
neue  Wòrter  sind  und  gleich  so  viel  ist,  wenn  ich  sage:  Luther  ist 
Huss,  Luther  ist  ein  ander  Huss,  Luther  ist  ein  rechter  Huss,  Luther 
ist  ein  neuer  Huss.  Also,  dass  man  es  fuhlet,  wie  in  solchen  Reden 
nach  der  Lehre  Horatli  ein  neu  Wort  aus  dem  vorigen  gemacht  wtrd, 
denn  es  klappet  noch  klinget  nicht,  wenn  ich  sagt  :  Luther  bedeut  Huss, 
sondern,  er  ist  ein  Huss.  Vom  Wesen  redet  man  in  solchen  Spriichen, 
was  einer  sei,  und  nicht,  was  er  bedeute,  und  macht  iiber  selnem  neu 
Wesen  auch  ein  neu  Wort.  So  wlrst  du  es  llnden  in  alien  Sprachen, 
das  weiss  ich  furwahr,  und  also  lehren  alle  Grammatici  und  wlssen  die 
Knaben  In  der  Schule,  und  wirst  nlmmer  flnden,  dass  ,lst*  mòge  .den- 
tei helssen.  Wenn  nun  Chrlstus  spricht:  Johannes  Ist  Elias,  kann 
niemand  beweisen,  dass  Johannes  bedeute  Elias,  denn  es  auch  lacher- 
llch  ware,  dass  Johannes  solite  Elias  bedeuten,  so  viel  bllliger  Elias 
Johannem  bedeutet.  Und  nach  Zwingels  Kunst  miisste  es  Chrlstus  ura- 
kehren  und  sagen:  Elias  ist  Johannes,  das  ist,  er  bedeutet  Johannem. 
Sondern  Chrlstus  will  sagen,  was  Johannes  sei,  nicht  was  er  bedeute, 
sondern  was  er  vor  ein  Weseu  oder  Amt  habe,  und  spricht:  er  sei  Elias. 
Hle  Ist  Elias  ein  neu  Wort  worden  und  heisst  nicht  den  alten  Elias, 
sondern  den  neuen  Elias,  wle  wlr  Deutschen  sagen  :  Johannes  Ist  der 
rechte  Elias,  Johannes  Ist  ein  ander  Elias,  Johannes  ist  ein  neuer  Elias. 
Eben  so  ists  auch  geredt  :  Chrlstus  ist  ein  Fels,  das  ist,  er  hat  ein  We- 
sen und  ist  wahrhaftig  ein  Fels,  aber  doch  ein  neuer  Fels,  ein  ander 
Fera,  ein  rechter  Fels;  item:  Chrlstus  Ist  ein  rechter  Weinstock.  Lie- 
ber,  wie  klappets,  wenn  du  solches  also  wlllt  deuten  nach  Zwingels 
Diinkel  :  Christus  bedeutet  den  rechten  Weinstock?  Wer  Ist  denn  der 
rechte  Weinstock,  den  Christus  bedeutet?  So  hor  Ich  wohl,  Chrlstus 
solite  ein  Zeichen  oder  Deutung  seln  des  Holzes  Im  Welnberge?  Ach, 
das  ware  fein  Ding!  Warum  hatte  denn  Chrlstus  nicht  billiger  also 
gesagt  :  Der  rechte  Weinstock  ist  Chrlstus,  das  Ist,  der  hòlzernc  Wein- 
stock bedeutet  Christum?  Es  Ist  ja  bllliger,  dass  Chrlstus  bedeutet 
werde,  denn  dass  er  allererst  bedeuten  solite,  slntemal  das  da  deutet, 
alternai  geringer  ist,  denn  das  bedeutet  wird,  und  alle  Zeichen  gerlnger 
sind,  denn  das  Ding,  so  sic  bezeichnen  ;  wie  das  alles  auch  Narreu  und 
Kinder  wohl  verstehen.  Aber  der  Zwlngel  siehet  nicht  auf  das  Wort 
vera  in  diesem  Spruch  :  Christus  ist  der  rechte  Weinstock.  Wenn  er 
dasselbige  ansane,  hatte  er  nicht  kònnen  Deutelel  aus  dem  ,ist*  machen. 
Deun  es  leldet  keine  Sprache  nach  Vernunft,  dass  man  sage,  Christus 
bedeute  den  rechten  Weinstock.  Denn  es  kann  ja  niemand  sagen,  dass 
an  diesem  Ort  der  rechte  Weinstock  sei  das  Holz  lm  Welnberge.  Und 
zwinget  also  der  Text  mlt  Gewalt,  dass  Weinstock  sei  hle  ein  neu  Wort, 
das  einen  andern,  neuen,  rechten  Weinstock  heisse  und  nicht  don  Wein- 
stock lm  Welnberge.  Drum  kann  auch  ,lst'  hle  nicht  Deutelel  seln,  son- 
dern Chrlstus  ist  wahrhaftig  und  hat  das  Wesen  eines  rechten,  neuen 
Weinstocks.  Wicwohl,  wenn  gleich  der  Text  also  sttinde  :  Christus 
ist  ein  Weinstock,  so  lautets  doch  nicht,  dass  ich  sagen  wollte :  Chri- 
stus bedeutet  den  Weinstock,  sondern  vielmehr  solite  der  Weinstock 
Christian  bedeuten.  Also  auch  dleser  Spruch  :  Chrlstus  Ist  das  Lamm 
Gottes,  Joh.  1,  29.,  kann  nicht  also  verstanden  werden,  Christus  be- 
deutet das  Lamm  Gottes,  denn  so  miisste  Christus  geringer  sein,  als  ein 
Zeichen,  denn  das  Lamm  Gottes.  Welchcs  wlll  aber  denn  das  Lamm 
Gottes  seln,  das  Chrlstus  bedeutet?  Solls  sein  das  Osterlamm?  War- 
um kehret  ers  denn  nicht  um  und  sprache  billiger:  Das  Lamm  Gottes 
ist  Christus,  das  ist,  Osterlamm  bedeutet  Christus,  wie  Zwingel  deutet? 
Nun  aber,  weil  das  Wòrtlein  Gottes  bei  dem  Wort  Lamm  stehet,  zwlngt 
es  mit  Gewalt,  dass  Lamm  hle  ein  ander,  neu  Wort  ist,  heisset  auch  ein 


Digitized  by  Google 


512 


PART.  IH.     CAP.  XI 


ander,  neu  and  da»  rechte  Lamm,  welches  Christus  wahrhaftig  ist, 
und  nicht  das  alte  Osterlamm.  Uod  so  fortan,  was  sie  mehr  vor  Exem- 
pel  fuhren,  als  :  Dcr  Same  ist  Gottes  Wort,  Lue.  8,  11 .  ff.,  der  Acker  ist 
die  Welt  u.  s.  w.,  Matth.  13,  38.,  kòuuen  sie  keine  Deutelei  aus  dem  ,ist* 
machen  mit  gutem  (ìruade,  sonderà  die  Kinder  io  der  Schulc  sagen, 
dass  Sanie  und  Acker  selen  tropi  oder  verneuete  Wòrter  nach  der  Meta- 
phora.  Denn  vocabuluni  simplex  et  metaphoricum  slnd  nicht  eln,  son- 
deru  zwei  Worte.  Also  heisst  Same  hie  nicht  Korn  noch  Weizen,  son- 
dern  Gottes  Wort,  uod  Acker  heisset  die  Welt,  deon  Christus  (spricht 
der  Text  selbst)  redet  in  Gleichnissen  und  nicht  voo  natùrlicheni  Koru 
oder  Weizeu.  Wer  aber  io  Gleichnissen  redet,  der  machet  aus  gemei- 
neu  Worten  eltel  tropos,  neue  uud  audere  Wòrter,  sonst  wiirens  nicht 
Gleichnisse,  wo  er  die  gemeincn  Wort  brauchet  in  der  vorigen  Deutung. 
Dass  gar  eiu  toller,  unverstiindiger  Geist  ist,  der  in  Gleichnissen  will 
die  Worte  nehmeu  nach  geraeiner  Deutung,  wlder  die  Natur  und  Art 
der  (Jleichnlssen;  der  muss  deun  wohl  mit  Deutelei  uud  Gaukelei  zu 
schaffen  gewinnen.44  (Bekeuntniss  vom  Abeudmahl.  A.  15L'8.  Tom. 
XX,  1131—1136.) 

Idem:  „Hie  wird  vielleicht  die  audere  Rotte  sich  briìsten  und 
sagen  :  Hiermit  wirst  du  bestiitigen  des  Oecolampadii  ZeicMri,  weil  der- 
selbige,  nach  solcher  Lehre  Horatii,  auch  fin  neu  Wort  uud  tropum 
machet  aus  dem  gemeinen  und  spricht,  ,mein  Leib4  heisse  hie  ,meines 
Leibc*  ZricMn1.  Hierauf  ist  bald  geantwortet:  dass  die  Grammatici,  » 
dazu  auch  alle  christliche  Lehrer  verbieten,  man  solle  nimmermehr  von 
gemeiuer  alten  Deutung  eiues  Wortes  treteu  und  neue  Deutung  an- 
nehmen,  ea  zwinge  denn  der  Text  und  der  Verstaud,  oder  werde  aus 
andern  Orten  der  Schrift  mit  Gewalt  bewiescn;  sonst  wurde  man  nim- 
mermehr keinen  gewissen  Text,  Verstand,  Rede  noch  Sprache  behalten. 
Als,  wenn  Christus  spricht:  Johannes  ist  Elias;  Ide  zwinget  der  Text 
und  Glaube,  dass  Elias  ein  neues  Wort  sein  muss,  weil  das  gewiss  ist, 
dass  Johannes  nicht  ist  noch  sein  kann  der  alte  Elias.  Item  :  Christus 
ist  ein  Fels,  zwinget  aberraal  der  Text  selbst  und  der  Glaube,  dass  Fels 
hie  ein  neues  Wort  ist,  weil  Christus  nicht  ist,  noch  sein  kann  ein  na- 
turlicher  Fels.  Dass  nun  Oecolampad  hie  aus  dem  Wort  Lcib  macht 
Leibes-Zeichen,  gestehet  man  ihm  nicht,  denn  er  thuts  muthwilliglich 
und  kanns  nicht  beweisen,  dass  der  Text  oder  Glaube  so  erzwinge. 
Gleich  als  wenn  einer  muthwilliglich  wollte  also  tropisiren  o<ler  Wort 
verneuen:  Das  Evangclium  ist  (iottcs  Kraft,  Ró'm.  1,  1G.,  solite  so  viel 
gelten,  das  Evangelium  ist  des  Roland*  Schwert.  Also  mochte  eiuer 
Christum  Belial,  Paulum  Judas  heissen  oder  deuten,  wer  wills  llim 
wehrcn?  Aber  man  nlmmts  nicht  an,  er  beweise  es  denn,  und  zwinge 
es  aus  dem  Text.  Also  streitet  Oecolampad  auch  nicht  welter,  deno, 
dass  er  eitel  Brot  und  Wein  im  Abeudmahl  mache.  Aber  wenn  er  das- 
selbigc  schon  erstritte  (als  er  nicht  vermag),  so  kann  er  doch  nicht  er- 
streiten  noch  beweisen,  dass  Leib  Leibes  Zelchen  heisse.  .  .  .  Ueber 
das,  so  ists  auch  eiu  verkehrter  unartiger  Tropus  wider  alle  Tropos  der 
Schrift,  dass  man  greifen  muss,  es  sei  eln  muthwillig  Gedichte;  das 
muss  ich  klar  machen.  Wo  eln  Tropus  oder  verneuert  Wort  wird  in 
der  heiligen  Schrift,  da  werden  auch  zwo  Deutaogeo,  eine  neue  uber 
die  erste  alte  oder  vorige,  wie  droben  gesagt  ist  ;  als,  das  Wort  ,Weln- 
stock4  in  der  Schrift  hat  zwo  Deutungen,  eine  alte  und  neue.  Nach  der 
alten  oder  ersten  heisst  es  schlecbt  den  Strauch  oder  GewSchse  im 
Welnberge,  nach  der  neuen  heisst  es  Christum,  Job.  15,  5.  :  ,Ich  bin  ein 
Weinstock4;  oder  heisst  eine  Klndermutter,  Ps.  128,3.:  ,Deln  Weib 
wird  sein  wie  ein  Weinstock4,  oder  was  desuleichen  ist,  darum,  dass  es 
mit  dem  Weinstock  ein  Gleichniss  hat  der  Frucht  halbcn,  wie  die  Re- 
denmeister  lehren,  quae  transferuntur,  secuadum  simllltudinem  trans- 
feruntur,  das  ist,  alle  Verneurung  oder  Tropi  gescheheu  einer  Gleich- 
niss halben.  Nun  sind  dieselbigen  Tropi  in  der  Schrift  also  gethan, 
dass  die  Worte  nach  der  alten  oder  ersten  Deutung  zeigen  das  Ding, 


Digitized  by  Goc 


% 


DE  SACRA  COEN A. 


513 


so  des  neuen  Gleichniss  ist,  und  nach  der  neuen  Dcutung  zeigen  sie 
das  neue  rechte  Ding  oder  Wesen  selbst  und  nicht  wlederum  zuriicke. 
Als  In  diesem  Spruch:  Idi  bin  der  rechte  Weinstock.  Hie  ist  das 
Wort  Weinstock  ein  Tropus  oder  neu  Wort  wordeu,  welches  nicht 
kaun  zuriick  deuteu  den  alten  Weinstock,  der  des  neuen  Gleichniss  ist, 
sondern  deutet  fiir  sich  den  rechten  neuen  Weinstock  sclbst,  der  nicht 
ein  Gleichniss  ist.  Denn  Christus  ist  nicht  ein  Gleichniss  des  Wein- 
stocks,  sondern  wiederum  der  Weinstock  ist  ein  Gleichniss  Christi 
u.  s.  w.  Itetn,  ,der  Sanie  ist  Gottes  Wort',  Lue.  8,  11.,  hie  zeiget  Same 
nicht  das  Kom,  welches  ein  Gleichniss  ist  des  Evangelii,  sondern  (wie 
ein  verneuet  Wort  oder  Tropus  soli)  deutet  es  das  Evangelium,  den 
rechten  neuen  Samcn  selbst,  der  nicht  die  Gleichniss  ist.  Und  so 
forum  alle  Tropi  in  der  Sclirift  deuten  das  rechte  neue  Wesen  und 
nicht  das  Gleichniss  desselbigen  neuen  Wesens.  Solches  aber  kehret 
Occolampad  uni  und  macht  eineu  solchen  Tropurn  oder  verneuet  Wort, 
das  zuriicke  deutet  die  Gleicliniss  des  neuen  Wesens,  und  spricht,  Leib 
solle  Leibcs  Zeichen  oder  Gleichniss  heissen,  in  dem  Spruch:  das  ist 
melu  Leib,  so  er  doch,  wo  er  der  Schrift  nachfolgen  wollt,  viclmehr  soli 
das  Wort  Leib  also  verueuen,  dass  es  den  rechten  neuen  Leib  heisst, 
welchem  der  naturlichc  Leib  Christi  ein  Gleichniss  wiire.  Denn  die 
Schrift  troppet  nicht  also  zuriicke  und  lautet  auch  nicht,  wenn  ich  also 
wollte  troppen:  Christus  ist  ein  Weiustock,  Joh.  15,  6.,  das  ist,  ein 
Zeichen  des  Welnstocks.  Kvangelium  ist  ein  Same,  das  ist,  ein  Zeichen 
des  Saracns.  Christus  ist  ein  Lanini,  Joh.  1,  21).,  das  ist,  ein  Zeichen 
des  Lamins.  Christus  ist  ein  Fels,  Matth.  16,  18.,  das  ist,  ein  Zeichen 
des  Feisen.  Christus  ist  unser  Passali,  das  ist,  ein  Zeichen  unsero 
Passali.  Johannes  ist  Elias,  Matth.  11,  14.,  das  ist,  ein  Zeichen  Elias. 
Su  in  ma  s  u  in  ina  nnn ,  solcher  Tropus  ist  keiuer  iu  der  Schrift  und  taugt 
auch  keiuer.  Dannu  kann  auch  Oecolampads  Tropus  nicht  gelten,  da 
er  sprlcht:  Brot  ist  mein  Leib,  das  ist,  meines  Lelbes  Zeichen,  denn  es 
ist  ein  riicklingcr,  verkehrter  Tropus,  macht  aus  dem  rechten  Wesen 
ein  Gleichniss  oder  Zeichen,  welches  der  heiligen  Schrift  Art  nicht  ist, 
darmi)  ists  ein  lauter  Gedicht.  Wenn  aber  der  Text  also  stiinde:  Neh- 
met,  esset,  <las  ist  niein  rechtes  Brot,  da  kònnt  man  einen  artigeu  Tro- 
pnm  niachen  und  irar  fein  sageu  :  Brot  ist  hie  ein  verneuet  Wort,  wel- 
ches nach  der  ersten  Deutun;:  heisst  schlecht  Brot,  das  ein  Gleichniss 
ist  des  Leibes  Christi,  und  nach  der  neuen  Dcutung  heisst  es  das  rechte 
neue  Brot  selbst,  welches  ist  der  Leib  Christi.  Aber  nun  der  Text 
also  stehet:  Das  ist  mein  Leib,  und  er  will  einen  Tropum  da  machen, 
muss  er  der  Schrift  nach  also  sagcn:  Das  Wort  Leib  nach  der  alten 
Dcutung  heisst  den  uaturlicheu  Leib  ('liristi,  aber  uaeh  der  neuen  Deu- 
tung  muss  es  einen  andern  neuen  Leib  Christi  heissen,  welchem  sein 
natùrlicber  Leib  ein  Gleichniss  ist.  Das  wiire  nach  der  Schrift  Weise 
das  Wort  recht  und  wohl  verneuet,  dass  der  neue  Text  also  stiinde  : 
Das  ist  mein  rechter  neuer  Leib,  der  nicht  ein  Gleichniss  ist,  gleichwie 
ich  sajre  von  Christo:  das  ist  unser  Weiustock,  das  ist,  ein  neuer  rech- 
ter Weinstock,  welches  Gleiehniss  ist  der  alte  Weinstock  im  Weiubergc. 
Ob  nun  jemand  hie  wollt  vorireben,  man  linde  uleichwohl  solchen  Oeco- 
lampadstropum  in  jremeiner  Kede,  als,  wenn  man  von  den  Bilderu  saget: 
das  ist  St.  Peter,  das  ist  St.  Paulus,  das  ist  Pabst  Julius,  das  ist  Kaiser 
Nero  und  so  fortan.  In  wclchen  Reden  die  Worte  Petrus,  Paulus, 
Julius,  Nero  fiir  Bilder  genommeu  werdeu.  Autworte  ich  erstlich:  da 
frajre  ich  nichts  nach;  Oecolampad  liat  nicht  fiir  sich  genommen  zu 
troppen  in  gemeiner  Rede,  sondern  in  der  Schrift,  da  muss  er  auch  in 
bleiben  und  derselblgen  Art  und  Welse  folgen.  Wo  er  aber  mlr  ein 
Exempel  seiues  Troppeus  in  der  Schrift  kònnte  zeigen,  so  sollt  er  ge- 
wonnen  habeu  und  Ich  wollt  ihm  in  alien  Stiicken  zufallen.  Woeraber 
kein  Exempel  aufbringet,  so  hat  er  verloreu  und  ist  sein  Tropus  nichts 
und  fin  lauter  Gedicht.  Denn  die  heiligc  Schrift  halt  sich  rait  reden, 
wie  (iott  sich  halt  mit  wirken.  Nun  schafft  Gott  allwege,  dass  die  Deu- 

B»ieriComp.  ed.  Walther.  III.  33 


514 


PART.  ITI.    CAP.  XI 


tung  oder  Gleichniss  zuvor  geschehen,  und  darnach  folge  das  rechte 
Wesen  uud  Erf'ullung  der  Glelchnissen.  Demi  also  gehet  das  alte  Testa- 
mcnt  als  ein  ( ìleìchniss  vorher,  und  folget  das  neue  Testament  hernach 
al»  das  reclite  Wesen.  Eben  also  thut  sie  aucli,  wenn  sie  Tropos  oder 
neue  Wort  macht,  dass  sie  nlramt  das  alte  Wort,  welches  die  Gleich- 
niss ist,  und  gibt  i luti  cine  neue  Deutung,  welche  das  rechte  Wesen  ist. 
Demi  wie  sollts  lauten,  wenn  ich  sprache  :  Evangeli um  ist  ein  neu  Testa- 
ment,  das  ist,  ein  Gleichniss  des  neuen  Testaineuts.  Das  wiire  so  viel 
gesagt:  Das  Evaugelium  ist  das  alte  Testainent.  Item,  Christus  Ist 
Gottes  I, ani  tu,  das  ist,  ein  Bild  oder  Gleichniss  Gottes  Lamnis;  das 
wiire  so  viel  gesagt:  Christus  ist  das  alte  Osterlamm  Mosis.  Eben  so 
thut  auch  Oecolampad  mit  seinem  riicklingen  Tropo,  da  er  aus  dem 
neuen  Wort  Leib  ein  alt  Wort  macht  und  spricht:  Es  soli  heissen,  das 
ist  meines  Leibes  Zeichen,  das  ist  so  viel  gesagt,  das  ist  Brot.  Nun 
soli  hie  billig  Brot  das  alte  Wort  sein  und  der  Leib  das  neue,  und  das 
Wort  Brot  den  Leib,  nicht  das  Wort  Leib  das  Brot  bedeuten.  Also 
wird  sein  Tropus  zu  Wasser  und  kann  nicht  bestehen  in  der  Schrift. 
Zum  andern  ists  auch  nicht  ìcahr,  dass  solcher  Tropus  Oecolampad»  iti 
diliger  gemeinen  Jìrde  oder  Sprache  nei  in  der  ganzen  JIY/É,  und  xcer  mir 
des  ein  besttindig  Exempel  briuget,  devi  fili  ich  meiiien  Ifals  gebm.  Sie 
sageu  wohl,  dass  ein  solcher  Tropus  sei  in  dieser  Kede  :  Hie  ist  St.  Pe- 
trus, das  ist,  ein  Bilde  St.  Petrus;  ich  sage  aber  nein  dazu,  und  sie 
kònnens  nicht  beweisen,  es  ist  ihr  eigeu  falsch  Gedicht.  Denti  das  ist 
eine.  gewisse  Hegel  in  alien  Sprachen  :  wo  das  Wortlein  tist'  in  einer  liede 
gejVhrt  trini,  da  redrt  man  geicisslich  vom  Wesen  desselbigen  Dinges  und 
nicht  roti  seinem  Deuten.  Das  merke  dtibei  :  ich  nehroe  eine  hòlzerne 
oder  sllberne  Rose  vor  mich  und  frage,  was  ist  das?  so  antwort  man 
in  Ir,  es  ist  eine  Rose.  Hie  frage  ich  nicht,  was  es  bedeute,  sonderà 
naeh  dem  Wesen,  was  es  sei:  so  antwortct  man  mir  auch,  was  es  sei, 
und  nicht,  was  es  bedeute.  Demi  es  ist  viel  eine  andere  Frage,  wenn 
ich  sage,  was  bedeut  das?  und  wenn  ich  sage,  was  ist  das?  ,Ist'  gehet 
immer  uufs  Wesen  selbst,  das  fehlet  nininiermehr.  .la,  sprichst  du  : 
es  ist  ja  nicht  eme  Rose,  sondern  ein  Holz?  Antwort:  das  Ist  gut; 
dennoch  ists  eine  Rose,  obs  nicht  cine  gewachsen  naturliche  Rose  ist 
ira  Garten,  dennoch  ists  auch  wesentllch  eine  Rose  uuf  seine  Welse, 
denn  es  slnd  mancherlel  Rosen,  als  sllbern,  giìldcn,  tiichern,  paplerern, 
stcinern,  hòlzern;  dennoch  Ist  cine  jegliche  fiir  sich  wesentlich  eine 
Rose  in  ihrem  Wesen,  und  kaun  nicht  ein  blos  Deuten  da  sein.  Ja,  wie 
wollte  ein  Deuten  da  selli,  das  nicht  zuvor  ein  Wesen  hiitte?  Was  nichts 
ist,  das  deutet  nichts;  was  aber  deutet,  das  muss  zuvor  ein  Wesen  und 
ein  Gleichniss  des  andern  Wesens  haben.  Darum  ist  an  einer  holzern 
Rosen  beides  von  elnander  zu  scheideu,  das  Wesen  und  das  Deuten, 
sicut  actuin  primum  et  secundum,  sicut  verbum  substautlvuni  et  acti- 
vum;  nach  dem  Wesen  ists  wahrhaftlg  eine  Rose,  niimlich  eine  hòl- 
zerne Rose;  darnach,  wenn  das  Wesen  also  stehet,  mag  man  denn 
sagen:  diese  Rose  bedeut  oder  ist  nach  einer  andern  Rosen  gemacht. 
Denn  dies  slnd  zwo  llllterschiedllclu,  Reden  oder  proposltlones  :  das  Ist 
eine  Rose,  und,  das  bedeut  eine  Rose;  und  wer  eine  Rede  draus  macht, 
der  thiit  so  viel,  als  der  propositionem  hypothcticam  und  categorlcam 
fiir  eme  Proposition  bielle,  quod  est  impossibile.  Wie  ungcschickt 
Ding  das  sei,  wissen  die  Gelehrten  wohl.  Wie  nun  der  Rosen  Wesen 
mancherlel  ist,  holzern,  silbcru,  giilden  u.  s.  w.,  und  dodi  eine  jegliche 
wahrhaftig  fiir  sich  selbst  eine  Rose  ist  und  heisst,  also  wird  auch  das 
Wort  Rose  so  oft  ein  ander  neu  Wort  (obs  wohl  eiuerlei  Buchstaben 
bleibt)  nach  der  Dcutung,  so  oft  dtjs  Wesen  der  Rosen  anders  und  an- 
ders  wird.  Also,  dass  man  nlrgend  darf  des  Oecolampads  Tropos 
brauchen,  oder  sagen  :  das  ist  einer  Rosen  Bilde.  Denn  es  ist  auch 
nicht  wahr,  dass,  wer  da  spricht:  das  ist  eine  Rose,  dass  er  wolle  ge- 
sagt oder  verstanden  haben,  das  ist  einer  Rosen  Gleichniss,  sondern  er 
will  sagen,  was  es  sei  am  Wesen.   Uud  wenn  er  weiter  sasren  wlll,  was 


DE  SACRA  COESA. 


515 


es  bedeute,  so  macht  er  zwo  unterschiedltche  Reden  und  spricht:  das 
ist  eìne  Rose  mid  bedeut  ciue  Rose.  Uud  jedermann  muss  bekennen, 
dass  solche  zwo  Reden  nicht  gleich  viel  gelten,  noch  von  einerlei  Rosen 
reden,  sondern  eine  jegliche  fiir  sich  ein  anders  sagt,  demi  die  andere. 
Das  weiss  ich  fiirwahr,  dass  diesem  allem  so  sei,  und  niemand  wirds 
leugnen  kònuen.  Darum  kann  Oecolampad  mit  seinem  Tropo  nicht 
besteben,  dass  er  diese  zwo  Reden  gleich  viel  will  gelten  lassen  :  das 
ist  meln  Leib,  uud  das  ist  melues  Leibes  Glclchniss;  denn  das  leidet 
keine  Zunge  noch  Sprache.  Gleich  als  nicht  kann  gleich  viel  gelten, 
wenn  ich  sage  vom  Bilde  St.  Pauli  :  das  ist  St.  Paulus,  und  :  das  bedeut 
St.  Paulus.  Denn  die  erste  Rede  will  sageu,  was  das  Bild  sei,  dass  es 
sei  St.  Paulus,  uamlich  ein  hòlzeroer  St.  Paulus,  ein  silberuer  St.  Pau- 
lus, ein  giildener  St.  Paulus,  ein  geni  al  ter  St.  Paulus.  Kurzum,  vom 
Wesen  redet  das  Wòrtleln  ,lst',  es  sei,  was  es  auch  fur  ein  Wcsen  sei, 
und  ist  St.  Paulus  hie  ein  neu  Wort  wordeu,  das  nicht  deu  lebendigen 
St.  Paulus  heissl.  Daruach,  wenn  ioli  welter  frage:  was  bedeut  es 
denn?  da  ist  so  balde  eine  audere  Rede,  die  nun  nicht  vom  Wesen,  son- 
dern vom  Deuten  redet.  Dass  also,  gleich  wle  Wesen  uud  Deuten 
nicht  einerlei  sind,  also  aucli  nicht  mit  einerlei  Worteu  oder  Reden 
mògen  ausgesprochen  werden;  ein  jegliches  muss  seine  besondere 
Rede  ha  ben.  Soli  nun  Oecolampad  mit  seinem  Tropo  besteben,  so 
muss  er  ini  Abendmahl  auch  zwo  Redeu  machen,  die  eine  vom  Wesen, 
also:  das  ist  mein  Leib;  demi  es  stchet  ein  ,ist'  da,  das  will  und  muss 
vom  Wesen  reden.  Dieweil  nun  im  Abendmahl  nicht  mehr  demi  die 
eine  Rede  stehet,  so  vom  Wesen  redet,  niimlich:  das  ist  mein  Leib,  so 
muss  es  von  einero  weseutlichen  Leibe  ('liristi  gercdet  scio,  Gott  gebe, 
derselbige  Leib  sei  hòlzern,  silbern,  oder  wie  er  will;  denn  es  stehet 
ein  ,ist'  da,  das  will  einen  Leib  Christi  habcn,  der  da  sei  und  heisse 
Christus  Leib,  wie  gemeiner  Sprache  Art  ist,  dass  ein  Paulus  da  sein 
muss,  wenn  man  vom  Bilde  sagt  :  das  ist  Paulus.  Also  muss  Oeco- 
lampad einen  Leib  Christi  im  Abendmahl  sein  lassen,  da  mag  er  nach- 
deuken,  ob  er  denselbigeii  aus  Brot,  Holz,  Thon  oder  Stciu  machen 
wolle;  dcrTropus  muss  eineu  Leib  Christi  haben,  weil  nicht  die  an- 
dere Rede  dabel  stehet,  das  bedeut,  oder  das  ist  nieines  Leibes  Zel- 
cheu,  sondern  also:  das  ist  mein  Leib.  Stimma  Summarum,  wie  ich 
von  der  Rose  gesagt  habe,  wo  etwa  in  eluer  Rede  das  Wort  Rose  soli 
ein  neu  Wort  oder  Tropus  werden,  da  mussen  zwo  Rosen  zukommen, 
die  alle  beide  den  Namen  Rose  mit  Wahrheit  fuhreu,  eine,  die  bedeute, 
die  andere,  die  bedeutet  werde,  und  eine  jegliche  der  beideu  Rosen 
muss  wahrhaftig  eine  Rose  sein  und  heissen,  wiewohl  eine  jegliche  auf 
Ihre  Weise,  eine  hòlzern,  die  audere  naturiteli.  Also  auch,  so  das  Wort 
,mein  Leib*  in  der  Rede  des  Abendmahls  ein  neu  Wort  oder  Tropus  wer- 
den soli,  so  mussen  auch  zween  Leibe  Christi  darzu  kommen,  die  alle 
beide  den  Namen:  mein  Leib,  mit  Wahrheit  fuhren,  eincr,  der  da  be- 
deute, der  andere,  der  bedeutet  werde.  Also,  dass  ein  jeglicher  der 
bciden  Leibe  Christi  wahrhaftig  und  recht  ein  Leib  Christi  heisse  und 
sei  wesentlich,  er  sei  gleich  hòlzern,  silbern  oder  bròtern.  Kaun  nun 
Oecolampad  bcweiscn,  dass  Brot  sei  wahrhaftig  ein  Leib  Christi  und 
mag  sagen,  es  sei  ein  bròtern  Leib  Christi,  der  da  sei  ein  Glclchniss 
des  natii rlichen  Leibes  Christi,  wie  die  hòlzern  Rose  wahrhaftig  eine 
Rose  ist  und  ein  Glclchniss  der  natiirlichen  Rose,  so  hat  er  damit  so 
viel  ausgericht,  dass  selnes  Tropi  Exempel  maji  fundcn  werden,  und 
sein  Tropus  sei  dem  gleich,  so  in  gemeiner  Rede  gehet  von  Bildern, 
das  ist  St.  Petrus,  das  ist  St.  Paulus  u.  s.  w.  Obs  wohl  noch  nicht  ein 
Tropus  ist  nach  der  Schrlft  Art.  Wo  aber  nicht,  so  Ist  sein  Tropus 
auch  ausser  der  Sehrift  ulchts.  Wle  will  er  nun  solches  beibringen, 
dass  Brot  Christi  Leib  sei  und  heisse,  oder  dass  Christus  einen  brò- 
tern Leib  li. 1 1  ir,  wie  St.  Paulus  einen  hòlzern  St.  Paulus  hat.  Nun  muss 
ers  thun,  oder  ist  Lurzsch;  und  weun  ers  gleich  funde,  was  hllfts,  so 
dennoch  In  der  Schnft  solcher  Tropus  ulchts  giilte?   Well  denn  sein 


Digitized  by  Google 


516 


PART.  III.    CAP.  XI. 


Tropus  weder  in  der  Sclirift  noch  ausser  der  Schrift  Excmpel  hat,  ja 
wider  der  Schrift  und  aller  Sprachen  Art  ist,  so  kann  man  ja  wohl  grei- 
fen,  dass  eiu  lauter  uuniitz  Gedicht  sei."  (Ibid.  p.  1137.  sq.  1234 — 
1242.) 

CaLOVIUS:  ,,Calvinianorum  sententiam  refellìmus  .  .  .  15.)  singu- 
Ioni  ni  verborum  inductione  ac  sententia  nativa.  In  nullo  enim  reperi- 
tnr  figura,  aut  si  statuatur,  non  Invenietur,  ubi  pcs  tigatur,  nierusquc 
erit  uertuptoftóc.  Ex  adverso  autcm  omnia  verba  clamant,  proprium 
sensum  retlnendum  esse.  Nam  si  cum  Carlstadio  rubra  ArmriKùv  ad 
corpus  Cbristl  mensae  assidens  accommodare  velis,  reclamat  Marcus, 
idem  pronomen  ctlam  ad  sanguinem  Christi  accommodans  :  robro  tari  rò 
aifìó  fi»!,  ubi  nulla  ostensio  visibilis  sauguinis  ('liristi  assidentis  locum 
habere  potest.  Ne  dicam,  quod  Xtwnt'Aoyia  flngatur  verbis  Christi  inesse, 
inepta  ista  verborum  detersione  :  edite,  hic  cernìtis  corpus  meum,  bi- 
bite, hic  enim  sedet  sanguis  meus.  Ita,  si  cum  Zwinglio  tropum  velis 
locare  in  copula  rst,  non  modo  reclamat  conseusus  evangelistarum,  qui 
nil  de  esse  significativo  habent,  sed  et  obstat  Lucae  locutio,  qui  ver- 
bum  substantivum  piane  omittit,  id  vero  quod  uun  est,  modi  Acari  ue- 
quit,  multo  mlnus  propter  id  reliqua  verba  in  allenam  trahi  debent  sen- 
tentiam. interina:  siguls  Oecolampadii,  Zwinglio  adversa  fronte 
obloqueutis,  praesumat  tueri  sententiam  et  loco  corporls  in  praedicato 
substituere  tiguram  corporls,  vel  cum  Johaune  Calvino  beneficia  cor- 
poris  Christi,  reclamant  Lucas  et  Paulus,  asserente*  illud  ipsum  corpus 
exlnberi,  quod  prò  nobis  in  mortem  est  traditum,  ut  de  Ipsumet  cor- 
porls substantia,  urgente  ipso  Beza,  intelllgere  necessario  cogaris.  Ita 
ergo  conseusus  unauiuds  amanuensium  Christi  solidissime  omnes  tropos 
refutat,  qui  ad  ista  general ia  capita  reducuntur,  quamvis  caeteroquin 
innumeri  sint.  Hiuc  argumentor:  Quae  verba  singula  ita  determinan- 
tur,  ut  omnibus  tropis  rimas  obstruant,  ea  non  troplce,  sed  litcraliter 
intelligenda  sunt,  atqui  cssentìalia  coenae  verba  taliaesse,  jatn  evictum 
est.    Ergo,   'o-ep  iòti  Ati{at.u    (System.  IX,  296.) 

Gkhhakdub:  ,,Saepius  etiam  hoc  ab  adversariis  nobis  objicitur, 
quod  ipsimet  a  farù  verborum  discedamus,  usi  se.  in  hoc  mysterio  bisce 
propositionibus  :  in,  cum  et  sub  pane  benedicto  datur  corpus  Christi, 
ia,  cum  et  sub  vino  benedicto  datur  sanguis  Christi,  unde  propudiosum 
exeogitaruut  versum:  ,/n,  cura,  sub  totum  fallunt  monosyllaba  mun- 
dum.4  .  .  liesp.  1.:  Concedatur  nobis  vera  realis  et  substantlalis  cor- 
porls  et  sanguini*  diritti  iu  s.  coena  praescntia;  concedatur,  verba 
Christi  Kiira  r„  ,'tr/rvy  in  geuuino,  nativo  et  proprio  seusu  accipienda  esse, 
ac  de  usu  harum  particularum  facile  cum  illis  tninsigcmus.  2.  Praedl- 
cationes  sacrameutales  :  ,hoc  est  corpus  meum',  ,hoc  est  sanguis  meus', 
sunt  ctnnprehensiraM  et  rxhihitivae,  id  est,  duarum  rerum  distinctarum 
uuionem  et  conjunctam  exhibitionem  notant,  ut  superius  ostendimus, 
Ideo  non  possunt  commodius  resolvi,  quara  per  partici! las  :  in,  atm,  sub, 
quibus  unitorum  conjunctio  et  conjuncta  exhibitlo  exprimilur.  Sicut 
haec  exhibltiva  proposito:  accipe,  hocestvinum,  non  potest  dexterius 
et  commodius  resolvi,  quam  eo  modo:  in  vel  cum  hoc  vase  exhibetur 
vimini;  quameunque  enim  aliam  proferas  aualysln,  nugatoria  erit  et 
absurda;  ita  quoque  ffraedieatlo  illa  sacramentai is  :  hoc  est  corpus 
meum,  commodissime  resolvitur  :  in,  cum,  sub  hoc  pane  exhibee  cor- 
pus meum,  «jtiia  ex  instituto  Christi  panis  eucharlsticus  est  organum, 
i>XVfin  et  symbolum,  cum  quo  et  sub  quo  datur  Christi  corpus.  .  .  TV 
/"/■<*>  nlhil  derogat  synonymia  grammatica,  paraphrasis  oratoria,  aequi- 
pollentla  logica,  interpretatio  theologica,  quae  aliis  eandem  rem  verbis 
effert,  ut  rette  scribit  D.  Major  in  tractatu  rrtpA  ry  >/nj  tit.  3.  c.  1. 
th.  17.  .  .  Quod  particularum  istarum  usua  locatem  inclusione»*  denotet, 
ex  eo  falsitatls  convlncltur,  quod  in  mysterio  unionis  personalis  duarum 
naturarum  in  Chris:  Spiritus  S.  eisdem  utatur,  nemo  tamen  dixerit, 
divinarti  naturam  rù  >6}w  in  assumta  carne  locallter  inclusam.  Quod 
verbum  dicitur  caro  factum  Joh.  1,  14.,  id  apostolus  sic  effert  1  Tini. 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COENA. 


517 


3,  16.  :  ,Deus  ina  nif  estatus  est  in  carne.'  Quoti  Chrlstus  dicitur  verus 
Deus  Rom.  9,  5.,  id  Col.  2,  9.  sic  effertur:  ,In  Ipso  habitat  tota  plenl- 
tudo  deitati»  corporaliter*,  2  Cor.  5,  19.  :  ,Deus  erat  in  Christo,  mun- 
dum  reconcllians  slbi  Ipsi*  ;  Joh.  3,  2.  Actor.  10,  88.:  .Deus  erat  cum 
ilio.'  Quemadmodum  propter  uuiouem  personalem  divinae  et  humanae 
naturae  recte  dicitur:  Deus  est  homo  et  homo  est  Deus,  se.  personaltter, 
ita  propter  uniouem  sacramentalem  panis  et  corporis  Christi  recte  dici- 
tur: panls  euchar.  est  corpus  Christi,  se.  sacramentaliter.  Quemadmo- 
dum unto  personali*  exponitur  per  particulas  in  alcuni  :  ,Deus  est  in  Chri- 
sto, Deus  est  cum  Christo',  ita  per  easdem  etiam  uuio  sacramentali*  de- 
clarari  potest.  .  .  Quaudocuuquc  Invisibile  quid  in  externo  quodam 
symbolo  corporeo  visibili  sese  manifestat  vel  etiam  datur,  commodissime 
a  hae  particulae  adhiberi  possunt.    Sic  Spiritus  S.  in  corporali  specie 

columbae  super  Christum  descendisse  Matth.  3,  10.  Lue.  3,  21.,  cum 
tìatu  apostoli»  datus  Joh.  20,  33.,  sub  specie  llnguarum  ignearum  in 
apostolo»  descendisse  Actor.  2,  1.  rectlssime  dicitur,  ubi  tamen  nemo 
somniat  localem  inclusionem  Spiritus  S.  in  columbam  vel  fiatum  vel 
linguas  igneas,  sed  peculiari»  tautummodo  praesentia  et  per  haec  ex- 
terna vlsibilia  symbola  invisibili»  Spiritus  S.  manlfestatio  et  collatio 
tantummodo  exprimitur,  ita  quoque  in  articulo  de  coena  usus  particu- 
larum  in,  cum,  sub  nihil  aliud,  quam  sacramentalem  uniouem  et  parti- 
cipationem  denotat."    (L.  c.  §  96.) 

CnEMxn  iLS  :  ,, Nonne  hoc  dogma  pugnat  cum  articulis  miei  nostrae  : 
ascendit  ad  coelos,  inde  venturus  est  etc?  Minime.  Nam  Christus 
quldem  corpore  suo  secundum  veruni  et  naturateli!  corporis  modum 
seu  proprietatem  vlsibiliter  et  locaiiter  ascendit  ad  coelos,  sicut  eodem 
etiam  modo  inde  rediturus  est  ad  judicium,  Act.  1,9.  11.  Matth.  24,  30. 
Quod  vero  alium,  coelestem  et  supernaturalem  modum  non  norit  aut 
lu  promptu  habeat,  quo  juxta  verba  histitutionis  in  coeua  corpore  et 
sanguine  suo  adesse  possit,  hoc  ipsum  praedicti  articoli  non  asserunt, 
sed  contrarium  potius  docent  et  contlrmant.  TesUiutur  enlm  articuli 
fldei  nostrae,  Christum  corpore  suo  ad  coelos  ascendlsse  non  eo  modo, 
sicut  aviculae,  relieta  superficie  terrae,  ramina  super  arbore  sidunt, 
ncque  sicut  Elias  in  coelum  assuraptus  est,  sed  Ita  ut  consederit  ad 
dexteram  Del  Patris  omnipotentis.  Dextera  autem  Dei  non  est  locus  clr- 
cumscriptus  vel  peculiarissedcs  seu  regio  in  coelo,  qua  Christus  circum- 
scriptus  et  conclusi!»  teneatur,  sed  Scriptum  vocat  eam  dexteram  maje- 
statis  et  virtutis  Dei,  quae  implet  omnia  (Ps.  139,  7.  et  sqq.),  ad  quam 
Christus  secundum  humauam  naturamexaltatusest,  .super  omnem  prin- 
cipatum,  potestatem,  dominationem  et  oraue  nomeu,  quod  nomiuatur, 
non  soluto  in  hoc  saeculo,  sed  etiara  in  futuro1,  Ephes.  1,  20.  1  Pet.3,ult.  : 
,qui  est  ad  dexteram  Dei  profectus  in  coelum,  subjectls  sibi  augelis  et 
potestatibus  ac  virtutibus.'  Ita  ut  ipsi  etiam  secundum  huraanam  na- 
tii ram  omnia  sint  subjecta,  Ps.  8,  7.  Ephes.  1,  22.  Ebr.  2,  8.  I  Cor. 
15,  27.  Matth.  28,  18.  Joh.  13,  3.  Nura  igltur  non  posset  corpore  et 
Magnine  suo  hoc  pracstare,  quod  in  testamento  suo  verbi»  expressis  et 
perspicui»  elocutu»  est  et  ordinavit?  Imo  praedicti  articuli  maxime 
comprobant  veram  et  esscntialem  praesentiam  corporis  et  sanguini» 
Christi  in  coena  juxta  verba  testamenti  ipsius.  Licet  eulm  hoc  ip- 
sum juxta  naturale»  et  essentlale»  veri  corporis  humani  proprle- 
tates  possibile  non  sit;  quia  tamen  illc  attlrraat,  qui  corpore  suo  in 
coelum  ascendit,  Ita  ut  consederit  ad  dexteram  majestatis  et  virtutis 
Dei  Patri»  omnipotentis,  horrenda  esset  blasphemia,  vel  dicere,  vel  co- 
gitare, impossibile  ldipsum  esse  et  fieri  nullo  modo  posse.  Atque  ex 
hac  consideratlone  animadvertl  potest,  cujus  fariuae  sit  factio  sacra- 
mentariorum."  (Enchiridion  1600.  p.  326.  sqq.  Cf.  supra  annotata  ex 
Kromayerl  th.  posit.-pol.  P.  III.  c.  2.  s.  1.  p.  64.  sq.) 

Lutherus:  „So  ist  nun  ihr  ander  bestes  Stiick  der  Spruch  Joh. 
*  6,63.:  fFlei*ch  Ut  kein  nlitze',  welchen  Oecolampad  riihmet,  er  sei 

selne  elscrue  Mauer.  .  .  Christus,  so  oft  er  in  der  Schrlft  von  selnem 


Digitized  by  Google 


518 


PART.  IH.    CAP.  XI. 


Fleisch  oder  Leib  redet,  thut  er  das  Wòrtleln  ,m*in'  hinzu  und  spricht: 
,Mein  Fleisch',  ,mein  Leib'  ;  wie  er  In  demseibigen  Capite),  Joh.  6., 
spricht  :  ,Mein  Fleisch  Ist  die  rechte  Speise.'  Item  :  ,Wer  raelnes  Flel- 
sches  Isset'  u,  s.  w.  Item:  ,Wo  ihr  nlclit  esset  vom  Fleisch  des  Men- 
schensohnes'  u.  s.  w.  .  .  Also  liegt  die  eiserne  Mauer  mit  einein  Wòrt- 
lein  umgeblasen,  das  heisst:  ,mea',  raein.  Denn  weil  da  nicht  stehet: 
Mein  Fleisch  niitzet  nicht,  sondern  schlechthin:  Fleisch  niitzet  nicht, 
haben  wir  erstlich  also  gewonnen,  dass  nicht  mag  von  Christi  Leib  ver- 
standeu  werdeu.  Denn  weil  ers  nicht  selbst  hinzusetzt  und  spricht: 
Mein  Fleisch,  so  ists  verboten,  seiue  Worte  zu  bessern  und  etwas  hinzu- 
t  hu n,  slnd  auch  gewiss  und  sicher,  wenn  wirs  nicht  von  seinem  Fleisch 
versteheu.  Zum  andern  also,  dass  sic  nicht  mogen  bewelsen  mit  einigem 
Buchstaben,  dass  Fleisch  hier  Christi  Fleisch  heisse."  (Dass  diese 
Worte  u.  s.  w.  XX,  1027.  1028.  1030.  sq.) 

Idkm  :  ,,Aufs  andere  haben  wir  iiber  diese  vler  gewaltige  Spriiche 
noch  einen  andern,  1  Cor.  10,  16.,  der  lautet  also:  ,Der  Kelch  der  Be- 
nedeiung,  welchcu  wir  benedeico,  ist  der  nicht  die  Gemelnschaft  des 
Blutes  Christi?  Das  Brot,  das  wir  brechen,  ist  das  nicht  die  Gemeln- 
schaft des  Leibes  Christi?'  Das  ist  ja,  raelne  ich,  ein  Spruch,  ja  eine 
Donneraxt  auf  Dottor  Carlstadts  Kopf  und  aller  seiner  Rotteu.  Der 
Spruch  ist  auch  die  lebendige  Arznei  gewesen  meines  Herzens  in  mei- 
ner  Aiifechtuug  iiber  dlesem  Sacramcnt.  Uud  wenn  wir  keine  Spriiche 
mehr  hiitteu  denn  diesen,  konnten  wir  doch  damit  alle  Gewissen  genug- 
sam  stitrken  und  alle  Widerfechtcr  miichtigllch  genugsam  schlagen. 
O,  wie  hat  D.  Carlstadt  den  Spruch  gefurcht!  und  tìng  an,  ein  gross 
stark  Gewòlb  iiber  slch  zu  bauen  wider  diese  Douneraxt."  (Wider  die 
himtnllschen  Proph.  A.  1525.  XX,  313.) 

Idkm  :  „Wlr  armen  Siinder  sind  ja  nicht  so  toll,  dass  wir  glSubcn, 
Christi  Leib  sci  im  Brot,  auf  die  grobe  sichtbarliche  Weise,  wie  Brot 
im  Korbe  odor  Wein  im  Becher,  wie  uns  die  Schwarmer  geme  wollten 
auflegen,  sich  mit  unsrer  Thorh'eit  zu  kiitzelu;  sondern  wir  gliiuben 
stracks,  dass  sein  Leib  da  sei,  wie  seine  Worte  drauf  lauten  und  denteo  : 
,Das  Ist  melo  Leib*  u.  s.  w.  Dass  aber  die  Viiter  uod  wir  zuweileo  so 
redeo:  Christi  Leib  ist  An  Brot,  geschieht  eiofaltiger  Mclnung  darum, 
daas  unser  Glaube  wlll  bekennen,  dassChristus  Leib  da  sei;  sonst  mò- 
gen  wir  wohl  leidcn,  nian  sage  :  er  sci  im  Brot,  er  sei  das  Brot,  er  sei, 
da  das  Brot  ist,  oder  wie  man  wlll.  Ucber  Worten  wollen  wir  nicht 
zanken,  allein  dass  der  Slnu  da  bleibe,  dass  nicht  schlecht  Brot  sei,  das 
wir  im  Abendmahl  Christi  essen,  sondern  der  Leib  Christi. "  (Dass 
diese  Worte  u.  s.  w.  XX,  1011.  sq.) 

ANTITHESES. 

Quenstedtius:  „Antithe8Ìs  :  1.  Calvinianorum,  qui  rò  'pr/ròv  In 
verbls  coenae  rellnquuut  et  propositlones  sacramcntales  :  hoc  est  cor- 
pus ineum  etc,  flguratas  et  tropica s  esse  volunt.  Beza  et  sodi  In  Colloq. 
Mompelg.  ad  dogma  I.  de  coeua  Domini  inquiuut  :  ,Existimamus,  verba 
Institutionis  Domini  Kinà  rò  'pr/ròv  accipi  salva  tìdel  analogia  non  posse.1 
Totum  coenae  mysterlum  tropis  esse  refertum,  scrlbit  P.  Ramus  1.  4. 
de  rt'llg.  chrlst.  c.  14.  Tropos  vero  dlversis  vils  quaeruut:  Calvintu 
cum  Oecolampadio  tropum  In  praedicato  constltult  et  corpus  metony- 
mice  prò  figura  et  symbolo  corporis  acciplt.  In  praedicato  etiam  sedem 
tropi  quacrere  maluit  Walaeus  In  L.  Comm.  de  coena  Dom.  p.  989.,  sed 
absurditatem  hujus  tropi  osteudit  ipse  Chamier.  Panstr.  cathol.  1. 10.  de 
euchar.  c.  4.  n.  5.,  qucm  vide.  Quauquam  Calvinus  defeus.  2.  c.  West- 
phal.  corpus  accepvrit  prò  vlrtute  et  efficacia  corporis,  eo  nomine  re- 
prehensus  (at  sine  nomine)  a  Beza  Ep.  5.  ad  Aleman.  V.  3.  p.  203. 
Carolstadiua  in  subjecto  tropum  fovet,  Christumque  panem  discipulls 
porrigendo  corpus  suum  digito  designasse  et  disisse:  Hoc  (quod  In 
mensa  assidere  ceruitis)  est  corpus  meum,  afflrmat.  Ad  quam  classem 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A 


519 


pertinent  illi,  qui  per  Ahktikòv,  hoc,  Intelligunt  solum  panem,  ut  Calvi- 
niani Marpurgenses  et  Cassellanl;  quasi  clixerit  Chrlstus:  Hoc,  pania, 
est  corpus  rai'um.  Ulricus  ZvcingUna  tropum  et  flguram  quacrit  in  co- 
pula ,est4,  eamque  per  signiflcnt  exponit  ;  vide  Zwinglium  ad  Matthaeum 
Alberum  f.  155.  »q.,  ubi  ait:  ,Nos  cardinem  hujus  rei  in  brevissima  syl- 
laba  versari  arbìtramur,  vid.  in  hoc  verbo  e$t,  cuju»  sigulflcantia  non 
perpetuo  prò  esse  accipitur,  sed  etiam  significare.4  Zwinglium  sequun- 
tur  Polanus  t.  2.  Syntagm.  p.  252.,  ubi  iuquit:  ,Tropùs  non  est  in 
subjecto,  neque  in  praedicato,  sed  in  copula  est.'  Musculus  in  LI. 
p.  822.  Beza  in  summa  doctrinae  de  re  sacram.  q.  2.  Danaeus  in  resp. 
ad  Selnec.  p.  199.  Carolstadius  in  lib.  de  sacramentis.  Zanchius  de 
coena  Doni,  c.  4.  Charaler.  Panstr.  1. 10.  de  euchar.  c.  2.  n.  3.  Sic  et 
Bucanus  L.  48.  q.  44.  quaerit:  ,anne  verbum  est  oìcujtSùf,  essentialiter, 
seu  fariqumitùf,  substantialiter,  et  nativa  sua  signiflcatione  accipiendum 
est?  Resp.:  Nequam  ;  sed  mjuavTiKÙu;,  significative,  repraesentative, 
figurative',  etc.  Wendelinus  1.  1.  Christ.  Theol.  c.  23.  ad  objeetionem  : 
,Rhetores  non  collocant  tropum»  nisi  in  subjecto  vel  praedicato,  neque 
quispiam  unquaiu  scripsit,  tropum  posse  Agi  in  copula  seu  verbo  est?' 
resp.  :  ,Atqui  theologi,  cum  veteres,  tum  rccentcs,  improprie  quando- 
que  copulam  est  accipi,  saepissime  dixenint  et  scripseruut  ;  horum 
major  apud  nos  auctoritas  est,  quam  rhetorum  sive  gcntilium,  sive 
christianorum,  errori  suo  servientium.4  Item  ri,  edere  in  verbi»  insti- 
tutionis  illi»  est  credere.  Sic  Zwinglius  ad  Matth.  Alberum  1.  c.  :  ,Sic 
ergo  docebis,  quid  hic  Christu»  per  edere  intclligat,  nempe  credere.* 
Et  Musculu»  1.  e,  , verbum  manducandi  in  Ime  causa  accipiendum  est 
sensu  metaphorico,  non  proprio;  quod  nemo,  opinor,  negabit4;  idem 
docet  Beza  1.  c.  Keckerman.  Syst.  Th.  1.  3.  c.  8.  p.  444.  sq.  diserte 
asserit  et  appositi»  argumentis  confirmat  :  ,Non  trausferri  hic  ullam 
vocem  de  sua  signiflcatione  in  alieuam.4  Ib.  p.  443.  propositiones  has: 
,Panis  est  corpus  Christi  ;  vinum  est  sanguis  Christl4,  vocat  proposi- 
tiones .relativa*4;  item  ,extrìnsecas  et  analogica»4  praedicationes. 
Quas  sic  expllcat:  Panis  est  corpus  Christl,  i.  e.,  summa  est  et  sacra 
unio  Inter  panem  et  corpus,  nempe  unio  significationis  et  confirma- 
tloui».  Vide  1).  Menzeri  Exejzes.  A.  C.  p.  482.  sq.  ,Absurdus  denique 
etiam  Lite  Keckermanni  (quem  repetit  Coinbachius  de  eucharist.  c.  2.) 
tropus4  (iuquit  1).  Danuhawerus  Hodomor.  Spiritu»  Calvin,  p.  3147.) 
,in  tota  proponitione,  ita  tameu,  ut  singula  verba  maneant  propria,  to- 
tum  se.  enunciatimi  est  tropicuro,  tot  uni  enunciati  proprium,  cujus- 
modi  monstrum  in  nulla  unquam  rhetoriea  auditum  est.'  2.  Sociniano- 
n<m,  cum  Calviniani»  statuentium:  , Verba  coenae  non  esse  proprie,  ut 
sonant,  accipienda,  sed  tropice  exponenda.4  44  (L.  c.  ».  2.  q.  1 .  f .  1 196.  sq.) 

Kamnisu'S:  ,,Dic  lutherische  Kirche  hat  den  unumstosslichen 
Gnindsatz  der  Hermeneutik,  da»s  die  wortliche  Auslegung  das  erste 
Kecht  hat,  welche  bei  Worten  von  so  grosser  Bedeutung  (die  dem 
Apostel  Paulus  besonders  vom  Herm  offenbart  wurden  1  Cor.  11,  25. 
m.  Lehre  v.  Abendm.  S.  14  ff.)  besonders  in  Betracht  kommt,  fur  sich, 
wenn  sie,  \vo  irgend  mòglich,  das  wòrtliclie  VerstUudniss  aufrecht  hiilt. 
Die»  Ist  Jiber  nur  raò^lich,  wenn  in  dem  Satze:  Dies  ist  mein  Leib 
(mein  Blut),  dasSubjeet  niclit  =  Brot  (Wein)  ist.  Wo  es  sich  uni  die 
Bestimmung  cine»  Subjectes  handelt,  entscheidet  einerseits  der  Zusam- 
menhang,  anderseits  das  Priidicat.  Der  Zusammenhang  fordert  als 
Subject  Brot  (Wein),  das  Priidicat  Leib  (Blut).  Und  so  fand  sich  denn 
die  Auslegung  an  ehi  Ineinander  von  Brot  (Wein)  und  Leib  (Blut)  ge- 
wiesen,  aus  welchem  das  Priidicat  die  HaupUsubstauz  herauszk-ht.  So 
sagt  der  Arzt,  indem  er  in  Wasser  eine  Essenz  gibt  :  Dies  ist  Lebens- 
esseuz.  Das  ,dies4  ist  hier  Essenz  und  Wasser,  das  Priidicat  die  Haupt- 
substanz.  Wenn  Chrlstus  sagt:  Mclne  Worte  sind  tìeist  und  Leben, 
zieht  er  au»  dem  Subjecte  Wort,  welches  theils  Gelst,  thells  Bnchstabe 
ist,  die  wesenhafte  Snbstanz  heraus.  Diese  von  Luther  als  Synecdoche 
bezeichnete  Redeweise  ist  an  sich  zuliissig.  Die  Frace  kann  nur  sein, 
ob  sie  hier  zuliissig  ist.    Einer  nach  dem  Grundsatz  dies  diem  docet 


Digitized  by  Google 


520 


PART.  ni.     CAP.  XI. 


emeuten  Betrachtung  haben  sich  die  Schwierigkeltcn  dieser  Annahme 
in  steigendem  Grade  herausgestellt.  Nach  dem  Zusammcnhange  ist  das 
,dies(  das,  was  Jesus  nahm,  brach,  zum  Esseu  gab,  d.  h.  das  Brot. 
Beim  Kelche  aber  wild  als  das  Subject  ausdriicklich  mirra  rò  icorf/ptov  be- 
zeichnct.  Nun  steht  der  Kelch  (Bechcr)  nach  der  bekannten  Metonymie 
continens  prò  contento  fur  das,  was  er  enthalt.  Das  aber,  was  der 
Beeher  enthalt,  ist  der  Wein.  Christus  sagt  nicht:  Das,  was  ihr  jetzt 
esset,  ist  raein  Leib,  das,  was  ihr  jetzt  trinket,  mein  Blut,  sondern  das, 
was  ich  cuch  zu  esseu,  zu  trinken  gebe:  also  uoch  vor  dem  Genusse. 
Das  TTnriifHuv  ist  der  Trank,  wie  er  in  dem  Beclier  war,  noch  ehe  die 
JUnger  tranken.  Vor  dem  Genusse  aber  ist  doch  auch  nach  lutherl- 
scher  Lchre  Brot  uud  Wein  nicht  Leib  und  Biut  Christi.  Dass  fror^ptov 
aber  als  der  noch  ungctrunkene  Wein,  der  im  Bccher  war,  zu  nehmen 
ist,  besagt  die  Auslegung  des  Paulus  1  Cor.  10,  1G.  :  Td  irort/pinv  rifr 
e t'.'/o) u  yv'/o}(ivun,t  oi'x'i  Kntvwtn  tov  ntuaruf  tov  X,>tarov  ìotiv;  ruv  àorav 
bv  KAÙiUV  ni>xì  KoivuH'ia  ~oi>  aùiiaroq  rnr  Xfiiaroi'  roriv;  —  in  welcher  oline 
Zweifel  das  Brot  als  das  zum  Essen  gebrochene,  der  Kelch  als  der  zum 
Trinken  gesegnete  die  Gemeinschaft,  d.  h.,  was  uns  in  Gemeinschaft 
sctzt  mit  Leib  und  Blut  Christi  (Abendm.  S.  127  n*.),  heisst:  also  noch 
vor  dem  Genusse.  Ist  aber  Brot  (Wein)  das  Subject,  so  ist  die  eigent- 
liche  Fassung  aufzugcbcn.  Da/.u  nothigt  schon  der  Satz:  Dieser  Kelch 
ist  der  neue  Bund  in  meinera  Biute,  der,  da  ein  Beeher  Weines  muntig- 
lieli das  von  Christo  in  seinem  Tode  gestiftetc  Bundesverhiiltniss 
zwischen  Gotthcit  und  Menschheit  selbst  scin  kaun,  doch  nur  ausge- 
legt  werden  kann:  dieser  Kelch  ist  ein  Zeichen  des  neueu  Bundes  in 
meinem  Biute.  Die  Annahme,  dass  Leib  (Blut)  fur  Zeichen  des  Lei- 
be»  (Blutes)  metonymisch  stehe  (Occolampadius,  Calvin),  ist,  da  eine 
solche  Metonymie  sich  nicht  uachweisen  liìsst  (Abendm.  S.  4.S  ff.),  un- 
statlhaft.  Der  Satz  ist,  wie  unzahligc,  ein  Tropus,  In  welchem  das 
Priidicat  uneigentlich  steht.  So  sagt  man  von  elner  Statue  :  Dies  ist 
Blueher,  und  voti  einer  in  den  Schwanzsich  belssenden  Schlange  :  Dies 
ist  die  Ewigkelt.  Zur  Annahme  eInes  Symbols  aber  berechtlgt  das 
offenbar  Symbolische  der  «a» zen  Handlung.  Das  Brot,  welches  ge- 
brochen  wird,  istderLeih,  welcher  fiir  uns  gebrochen  {K>Mfuvov)  wird; 
der  Wein,  welcher  aus  einem  grossern  Gefasse  in  den  Beeher  ausgegos- 
sen  ist,  ist  das  Blut,  welches  fùr  uns  vergossen  wird  (ìkxvvóhcvov). 
Dass  das  Brechen  des  Brotes  eine  besondere  Bedeutung  hat,  beweist 
die  Bczeichnung  des  Brotes  als  des  Brotes,  welches  wir  brechen  (1  Cor. 
10,  1»;.),  pamllel  dem  Kelche,  welchen  wir  segnen.  So  Ist  ja  auch  in 
der  Taufe  das  Uiitertauchen  unter  das  Wasser  ein  symbolfscher  Act 
(S.  616).  Wiire  es  der  verkliirte  Leib,  welchen  Jesus  bei  der  Ein- 
sctzung  im  Brote  bote,  so  Messe  sich  irgendwie,  wenn  auch  immer  in 
geheimnissvoller  und  dunkler  Weise,  eine  Mittheilung  desselben  den- 
ken.  Der  zu  Tòdtende  aber,  welcher  vor  den  Jungern  stand,  konnte 
nicht  Gegenstand  des  Genussea  sein.  Bis  hieher  reicht  das  Recht  der 
Auslegung  Zwinglls."    (Die  luth.  Dogm.  1801.  I,  017.  sqq.) 


§  9. 

Forma*  coenae  consistit  in  verbish  institutionis. 

a)  Sive  ratio  formali*,  per  quam  actio,  qua  svnibola  panie  et 
vini  communieantibus  dispensantur  et  accipiuutur,  formai  iter  habet, 
quod  est  merammtum  eorporis  et  sanguinis  Christi. 

b)  Nempe,  quod  di*i>ens«tio  symboloruni  est  mcramentaìi*  dispen- 
sano corporis  et  sanguinis  Christi,  hoc  inde  habet,  quod  juxta  iustitu- 
tionem  Christi  peragitur  et  cum  verbo  institutionis  est  conjuncta.  Et 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COESA. 


521 


quod  mandticatio  pania  et  bibitio  vini  form&liter  est  sacramentali*  man- 
ducalo corporis  et  bibitio  sanguinis  Christi,  hoc  inde  habet,  quod  est 
symbolorum  manducalo  et  bibitio,  juxta  institutionem  Christi  peracta 
et  cum  verbo  institutionis  conjuncta.  Neque  obdat,  quod  verbuni  in- 
stitutionis  ex  parte  caunae  efficienti*  sese  habet.  Sicut  enim  alias  in  ac- 
cidentalibus  et  entibus  per  aggregationem,  ita  et  hic  fieri  potest  et  fit, 
ua  rea  (actio  8.  coenae)  in  esse  suo  specifico  constituatur  et  rationem 
fonnalem  accipiat  ab  eo  (a  verbo  institutionis),  quod  suo  modo  etiam 
ad  coitfam  efficientem  pertinet. 

Lutiierus  :  „Ebenso  rede  ich  anch  und  bekenne  das  Sacraroent 
des  Altare,  dass  daselbst  wahrhaftig  der  Leib  und  Blut  im  Brot  und 
Wein  werde  mundlich  gegessen  und  getrunken,  obgleich  die  Priester, 
so  es  reichen,  oder  die,  so  es  empfahen,  nicht  gliiubeten  oder  sonst  miss- 
brauchten.  Denn  es  stehet  nicht  auf  Menschen  Glauben  oder  Unglau- 
ben,  sondem  auf  Gottes  Wort  und  Ordnung.  Es  wiire  denn,  dass  sie 
zuvor  Gottes  Wort  und  Ordnung  andern  und  anders  deuten,  wle  die 
jetzigen  Sacranients-Felndc  thun,  welche  freilich  eitel  Brot  und  Wein 
haben  ;  denn  sie  haben  auch  die  Wort  und  eingesetzte  Ordnung  Gottes 
nicht,  sondern  diesclbigen  nach  ihrem  eigenen  Diinkel  verkehret  und 
veriindcrt."    (Bek.  vom  Abendmahl.  A.  1528.  XX,  1381.) 

§  io. 

Finis  cui*  sive  subjectumf  ad  participationem  sacrae 
coenae  admittendum,  sunt  homines  christiani,c  qui  se  pro- 
bare  possunt.d 

a)  Quorum  bono  institutum  est  ab  auctore  suo  hoc  sacramentum. 

b)  Seu,  cui  sacramentum  hoc,  tanquam  medium  gratiae,  appli- 
cari  debet.  Quidam  objectum  vocant,  intclligentes  personale,  quod  est 
correlatum  personae  administrantis  s.  coenam. 

c)  Fidem  seu  religionem  christianam  profitentes  et  sacramento 
initiationÌ8  donati,  seu  baptizati. 

d)  Vid.  1  Cor.  11,  2S.  Est  autem  probare  se  h.  1.  examinare  se 
ipsum,  juxta  ea,  quae  in  homine  sacra  coena  recte  et  utiliter  usuro 
abesse  aut  adesse  debent,  ita  ut  peccata,  quae  salutari  sacramenti  usui 
adversantur,  per  poenitentiam  retractentur,  contra  autem  fide*  in  corde 
contrito  sese  exserat  et  in  corpus  Christi  ac  sanguinem,  ut  praesentia, 
et  causam  remissionis  peccatorum  feratur. 

§  11. 

Omnibw*  illis,  qui  ad  communionem  s.  coenae  admit- 
tuntur,  symbolum  benedictum  utrumqueb  dari  omnino0 
debet. 

a)  Nulla  differentia  inter  clerico*  et  laico»  admittenda;  prout  fa- 
tendum  est,  sacramentum  hoc,  tanquam  medium  gratiae,  fidelibus,  ut 
talibus,  citra  diffeientiam  status  ecclesiastici  ac  saecularis  destinatimi  et  in 


Digitized  by  Google 


522 


PART.  III.     CAP.  XI. 


prima  administratione  apogtUo*  ipsos,  non  ut  apoxtohs  aut  ministro*  eccle- 
sia?, sed  ut  christianos  ac  fideles  speetatos  fuisse.  Vid.  b.  Musati  de 
Comm.  sub  utraque  Disp.  poster.  §  15.  sqq. 

b)  Non  solimi  pauis,  mi  etiam  praeterea  vinum  consecratum,  idque 
non  ad  ablutionem  panis  sive  hostiae,  mi  tanquam  ut  altera  pars  sacra- 
menti. Vulgo  utramque  speciem  appellant,  non  quasi  externa  tantum 
species,  aut  nuda  accidentia  symboloruni,  sine  substantki  ipsa,  aut  in 
aliena  substantia,  adsint,  mi  quod  symbola  ipsa  panis  et  vini  inter  se 
specie  diflèrant.    Vid.  b.  Mus.  L  c.  Disp.  prior.  §  2. 

c)  Sciliret  propter  institutionem  Christi,  quae  sua  natura  importat 
praeceptum  de  specificatane  actus;  neque  relinquit  ecclesiae  eam  liber- 
tatem,  ut  sic  vel  aliter  administrare  hoc  sacramentum  liceat.  Vid. 
b.  Mus.  Disp.  cit.  prior.  §  3.  et  seqq. 

Gkrhakdus:  „Communio  sub  una  specie  decreta  est  primum  in 
concil.  Constant,  sess.  13.  A.  1415.  et  continuata  in  concil.  Tri-I.  sess. 
21.22.  A.  15C2.  Decrctum  condili  Constantiensls  sic  habet:  .Generale 
concilium  dcclarat,  decernit  et  dellnit,  contra  huuc  errorem  (de  com- 
munione  laicorum  sub  utnique  specie),  quod  licet  Christus  postcoenam 
instituerit  et  suls  discipulis  adminlstrarit  sub  utraque  specie  panis  et 
vini  hoc  venerabile  sacramentum;  tamen  hoc  non  obstante,  sacrorum 
canonum  auctoritas  et  approbata  consuetudo  ecclesiae  servavit  et  ser- 
vat,  quod  ...  in  primitiva  ecclesia  hujusmodi  sacramentum  reclpere- 
tur  a  fldellbus  sub  utraque  specie  et  a  lalcls  tantummodo  sub  specie 
panis  suscipiatur,  cum  tlnnissime  credendum  sit  et  nullateuus  dubitan- 
dum,  i n ti- 1; rum  Christi  corpus  et  mnguiuem,  tam  sub  specie  panis, 
quam  sub  specie  vini  veraclter  contiueri.*  "  (L.  c.  §  48.)  Lutherds 
addit:  ,,l)ie  lòbliche  Stadt  hat  einen  feinen  Namen:  ,Constantia',  das 
heisst  Bestand  oder  fest  mannlich  Gemutile,  daher  sle  es  nennen  Con- 
stantlense  concilium.  Aber  idi,  Dr.  Martinus,  tiiufe  sie  nach  ihrem 
rechten  Namen,  den  sie  ihnen  selber  hierinnen  gegebcn,  obstantiense 
concilium  ;  obstantia  aber  heisst  Widerstaud.  Denn  hie  haben  sie  nicht 
allein  mit  der  That  wider  Christum  und  seine  Kirche  gchandelt,  son- 
dern  riihmen  sich  dazu  und  bestiitiscn,  dass  Christus  wohl  moge  setzcn, 
was  er  will;  aber  die  Herren  obstantiensls  concilii  wollen  dawhler 
setzen  und  ihn  nicht  ansehen,  noch  scine  Kirche  dazu.  Non  obstante 
Christo  et  ecclesia,  sagen  sie  frei  heraus;  Christus  sammt  seiner  Klr- 
chen  soli  uns  nicht  widcrstcheu,  wir  sind  wohl  eln  hòher  und  ander 
Christus  und  Kirche,  denti  jcne  sind.'*  (Etliche  Spriiche  wider  das  Con- 
cilium zu  Constanz.  A.  1535.  XIX,  1099.) 

ANTITHESIS. 

Qi  ENSTKDTius:  ,,Antithesis  :  Pontificiorum,  communionem  sub 
una  specie  cum  anathemutis  deuunclatioue  et  sub  legls  necessitate  de- 
crevlt  concil.  Constantiense  sess.  13.  .  .  Denique  concilium  Trid.  sess. 
21.,  hablta  die  1G.  Julil  anno  1562.,  capltulo  1.  declaravlt  et  docult, 
, nullo  divino  praecepto  lalcos  et  clerlcos  non  contìcleutes  obligarl  ad 
eucharistiae  sacramentum  sub  utraque  specie  sumeudum,  ueque  ullo 
pacto  salva  fide  dubitar!  posse,  quln  illls  alterius  speciei  communio  suf- 
tìclat  ad  salutem.  Si  quls  dlxerlt  ex  Dei  praecepto,  vel  necessitate  sa- 
lutls  omnes  et  singulos  Christi  fideles  utramque  speciem  sanctisslml 
sacramenti  eucharistiae  sumere  debere,  anathema  sit.'  .  .  Ut  vero  ca- 
licis  Dominici  imagine  aliqua  imperitam  plebem  fallant  Romanenses, 
vinum  ori  abluendo  1111  porrlpunt  sacrltìculi  h.  e.  sumto  pane  sacro, 
callcem  exhibent  communicantibus  laicis  et  non  conflclentibus,  sed  qui 
vinum  simplex  et  non  consecratum  contlneat,  ut  testatur  Alphonsus 
Tostatus.'»  (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  1254.  sq.) 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A. 


523 


§  12. 

Finis  cujusf  qui  etiam  fructus  aut  effecfus*  hujus  sa- 
cramenti, isque  intermedim,  est  (1.)  recordatio  et  comme- 
moratioc  mortis  Christi,  quae  fided  peragitur  ;  (2.)  obsig- 
natio6  promissionis  de  remissione  peccatorum,  et  fide! 
nostrae' confirmatio;  (3.)  insitio  nostra g  in  Christum  et 
spiritualis  nutritioh  ad  vitam  ;  (4.)  dilectio  mutua1  com- 
municantium,  et  similiak  plura.  Ultimus  finis  est  salus1 
aeterna  communicantium.m 

a)  Cujus  consequendi  gratia  institutum  ac  celebrandum  est  hoc 
sacramentum. 

b)  Nempe  sacramenta  sunt  media  efficacia  in  ordine  ad  finem 
suum  ;  quod  etiam  h.  1.  de  S.  Coena  sigillatim  ostendemus. 

c)  Ita  Cbristua  ipse  apud  Lucani  cap.  22,  19.  :  Hoc  facile  efc  nji/ 
iiiijv  à)>àp.v^atv.  Quae  repetens  Paulus  1  Cor.  11,  24-  25.  addit  v.  26.  : 
Quotiescunque  enim  comederitis  pattern  huiic  et  de  poetilo  hoc  biberitis,  mar- 
iem  Domini  annunciate,  donec  venerit.  Habet  autem  utique  hoc  sacra* 
mentum,  quo  Christus  ipse  suum  corpus  et  sanguinem  nobis  realiter 
exhibet,  vim  ingentem  movendi  animus  ad  sui,  qui  tanta  nobis  prae- 
stitit  et  praestat,  recordationem. 

Luthekus:  ,,Ich  hoffe,  es  sei  nicht  noth,  hier  lange  zu  lehren,  was 
da  heisM  ,Christi  (ieddchtniais1,  davon  wir  anderswo  oft  und  viel  ge- 
lehret  haben,  a  uniteli,  dass  cs  nicht  sei  das  Betrachten  des  Leiden», 
damit  etliche,  als  mit  einem  guten  Werk,  wollen  Gott  gedienet  und 
Guade  erlauget  haben,  gehen  um  mit  Traurcn  fiir  das  bittcrc  Leiden 
Christi  u.  8.  w.  Sundern  das  ist  Christi  Gediichtniss:  so  man  die  Kraft 
und  Frncht  seines  Leidens  lehret  und  glaubt.  Also,  dass  unsere  Werk 
und  Verdienste  uichts  slnd,  der  frele  Wille  todt  und  verloren  sei,  son- 
dern  ailein  durch  Christi  Leiden  und  Tod  von  Siindcn  los  und  fromm 
werdeu,  dass  es  sei  ein  Lehren  oder  Gediichtniss  von  der  Gnade  Gotte» 
in  ChriMto  und  nicht  ein  Werk  von  uns  gegen  Gott  gethan."  (Wie  man 
sich  zum  Abendraahl  zubereiten  soli  A.  1530.  X,  2680.) 

Gkrhardus  :  ,, Christus  non  dicit:  hoc  facite  In  raeorura  dolorum 
ac  cruciatuum  prò  vobls  toleratorum  recordationem,  sed  ik  rì/v  ifiijv 
h.  e.  t?/v  ifiov  àvóftv^atVf  in  mei  recordationem,  h.  e.,  in  gratam  et  flde- 
lem  memoriam  iramensae  raeae  caritatis,  ex  qua  prò  vobls  passus  et 
mortuus  sum,  qua  etiam  paratus  eram,  plura  prò  vobis  pati,  si  haec 
mea  passio  et  mors  non  fulsset  suflìciens  prò  peccatis  vestris  precium. 
(Harmon.  ev.  cap.  171.  f.  788.) 

d)  Nempe  ut  expendamus  et  credamus,  quoti  Jesus  Christus, 
&9é»$p»9uql  rex  et  sacerdos  noster,  ipse  corpus  suum  Deo  Patri  victi- 
mam  prò  nobis  obtulerit  in  ara  crucis  et  sanguinem  suum  prò  nobis 
effuderit,  ut  itnpetraret  nobis  Dei  gratinili  et  remissionem  peccatorum. 
Atque  ita  fides,  quatenus  fertur  in  corpus  Christi  prò  nobis  in  rnortem 
traditimi,  dicitur  corporis  Christi  manducatio  spirituali*,  et  quatenus 
fertur  in  sanguinem  Christi  prò  nobis  effusum,  dicitur  spiritxtalig  bibilio 
sanguinis  Christi  ;  de  qua  utraque  vid.  Joh.  0,  35.  53.  »qq. 


Digitized  by  Google 


524 


PART.  m.     CAP.  XI. 


e)  Quia  enim  illud  ipsum  Christi  corpus  prò  nobis  in  mortali  tradi- 
timi, mediante  benedicio  pane,  manducami!*  et  illum  ipsum  Cliristi  sangui- 
nem,  qui  prò  peccati*  nostri*  effusu*  est,  mediante  vino  bibimus,  inde  certi 
reddimur  (et  Christus  vult,  ut  hac  ratione  certi  reddatnur),  quod  ex 
gratia  per  fulem  nobis  donentur,  quaecunqiie  tradilione  rat  eorporù  et  e$fu~ 
sione  sui  sanguini*  Christu*  in  ara  crucis  promeruit,  quae  sunt  remissio 
peccatorum,  gratia  Dei  et  vita  aeterna.  Ita  b.  Joh.  Gerhardus,  fìnem  et 
fructum  s.  coenae  conjungens,  T.  V.  L.  de  S.  Coena  §  212. 

QLKN8TEDTIU8:  „Vere  pocnitentcs  ac  credentes  christlaui  pera, 
cocnam,  ceu  divinum  et  efflcax  medium  Annuiti;  nccipiuut  suorum  pec- 
catorum remlssionem  et  aeternam  salute  ni  .  .  Probatur  thesls  nostra:  < 
1.  ex  remissioni*  peccatorum  in  institutione  s.  coenae  diserta  mentione, 
Matth.26,26.sq.  :  .Acclplle,  manducate,  hoc  est  corpus  meum,  quod  prò 
vobls  datur  in  remissione  in  peccatorum.  Accipite,  bibite,  hoc  est  sau- 
guls  N.  T.,  qui  prò  vobls  effunditur  in  rcmissionem  peccatorum;  hoc 
faci  te,  quotiescunque  feceritls,  In  mei  commemorationem.'  Ac  proinde 
per  esum  hujus  prò  nobis  traditi  corporis  et  per  potum  hujus  prò  nobis 
effusi  sanguini»  remissio  peccatorum  in  Individuo  applicatili-  unicuique, 
cui  dicitur:  Ede,  h.  e.  c.  ni.,  quod  prò  te  tradltum,  et  bibe,  h.  e.  s.  m., 
qui  prò  te  effusus  est  In  remlssionem  peccatorum,  et  certi  de  eadera 
reddimur,  mediante  hac  benedicti  panls  et  vini  sacramentali  fruitione; 
Une  Ambroslus  1.  4.  de  sacram.  c.  fi.:  , Quotiescunque  bibis,  remls- 
sionem peccatorum  accipis  et  inebriaris  Spiriti!  S.'  2.  Ex  novi  testa- 
menti di  nominatione  ;  quicumque  accipit  cameni  Chrlstl  prò  se  datam 
et  smurili  ne  in  Chrlstl  prò  se  effusum  In  remlssionem  peccatorum,  Ita  ut 
comestio  hujus  carnis  et  bibltlo  hujus  sangulnls  alt  n.  t.  et  applicet 
bona  foederalia,  ille  accipit  etiam  remlssionem  peccatorum,  vi tam  splri- 
tualem,  nlsi  ipse  impedlverit  horum  beneticiorumapplicationem;  at  qui 
accedunt  ad  s.  synaxin,  acclpiunt  camera  Christi  prò  se  datam  etc. 
Ergo,  qui  accedunt  ad  s.  symixin,  etiam  accipiunt  remlssionem  pecca- 
torum, vltam  spiritualem  ac  aeternam,  nlsi  ipsimet  irapedivcrint  horum 
benetlciorum  applicationem.  Ipse  Christus  poculum  euchar.  nomlnat 
n.  t.  Lue.  22,  20.  et  Jereniias  afflrmat,  in  n.  t.  comprehendl  hoc  pactum; 
,Propitlus  ero  iniquitati  eorum  et  peccati  eorum  non  recordabor  ara- 
plius',  Jer.  31.  Quod  poculum  itaque  est  n.  t.  in  sanguine  Christi, 
eo  novum  gratiae  foedus  conflrmatur  atque  obsignatur  (alto  eulm  scnsu 
n.  t.  dici  nequit)  ;  atqul  poculum  euchar.  est  n.  t.  In  sanguine  Christi 
1.  c.  Ergo.  8.  Ex  cibi  ac  potus  euchar.  conditione  ;  qui  actu  acclpiunt 
in  s.  coena  illud  ipsum  corpus  Christi,  quod  prò  peccatis  nostris  in  raor- 
tem  tradltum,  et  illum  ipsum  sanguinem  Christi,  qui  prò  peccatis  nostris 
in  ara  crucis  effusus  est,  Illi  certi  redduntur,  quod  ex  gratia  per  il. lem 
lpsis  donentur,  quaecunque  Christus  traditione  corporis  sui  et  effusione 
sanguinls  sul  in  ara  crucis  promeruit,  quae  sunt  remissio  peccatorum, 
gratia  Dei  et  vita  aeterna.  Quod  comraunicat  solem  (Mal.  4,  2.),  com- 
municat  etiara  radios.  4.  Ex  nostra  in  Christian  imertione,  per  quod 
medium  Christo  inserimur  et  ad  unum  spiritum  potamur,  eo  medio  re- 
missionis  peccatorum  et  spiritualiuro  benenciorum  participes  reddimur. 
Atqnl  per  cucharistiam  ,Christo  inseriraur*  1  Cor.  10,  17.,  coli,  àwj/.òjwf 
Joh.  4,  66.,  ,et  ad  unum  spiritum  potamur1,  1  Cor.  12,  18.  Ergo.  Hinc 
Hilarius  1.  8.  de  trin.  ex  loco  jam  alleg.  Joh.  6,  56.:  ,Haec  sumta  et 
hausta  faclunt,  ut  nos  in  Christo  et  Christus  In  nobis  maneat.4  (L.  c. 
S.  2.  q.  10.  f.  1282.  1284.  sq.) 

Li'therus  :  ,,Darum  hat  der  Luther  recht  gelehret,  dass  wer  ein 
bòse  Gewtssen  hat  von  Sunden,  der  solle  zum  Sacraraent  gehen  und 
Trost  holen  nlcht  ara  Brot  und  Weln,  nlcht  ara  Lelbe  und  Blut  Christi, 
sondern  am  Wort,  das  im  Sacraraent  mlr  den  Lelb  und  Blut  Christi, 
als  fiir  raich  gegebeu  und  vergossen,  darbeut,  scheukt  und  gibt."  (Wl- 
Uer  die  hiinral.  Proph.  A.  1524.  XX,  364.) 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A. 


525 


Idem:  „Wir  antworten  ateo,  class  diese  Worte  Lue.  22,  20.:  ,Das 
ist  der  Kelch,  das  Neue  Testament  in  melnem  Blut',  nicht  sollen  noch 
mògen  also  zu  verstehen  sein,  dass  dies  Wort  ,ln  meinem  Blut'  solle 
gehòren  zu  dem  Wort  ,das  lst  der  Kelch4,  wle  dleser  Gelst  fiir  grosscr 
lauter  mutbwilligcr  Bosheit  vorgibt,  sondern  zu  dem  Wort  ,eln  neu 
Testament',  wle  sie  auch  nach  einander  naturiteli  stehen  undfolgen; 
dass  also  so  viel  sei  gesagt  :  Dieser  Kelch  ist  ein  neu  Testamcnt,  nicht 
durch  sich  selbst;  denu  er  viellelcht  in  Gius  oder  Sllber  lst;  sondern 
darutn,  dass  meln  Blut  da  ist;  durch  dasselbige  Blut  ist  er  ein  neu 
Testauient.  Denn  wer  den  Keleh  also  empfàhet,  dass  er  da  Christus 
Blut,  das  fiir  uns  vergosseu  ist,  empfàhet,  der  empfiihet  das  neue  Testa- 
ment,  das  ist,  Vergebung  der  Sùnden  und  ewiges  Lebeu."  (Wider  die 
uimml.  Pr.  1525.  XX,  3U8.) 

Idkm  :  ,,Was  ist  denn  nun  dies  Testament  oder  was  wird  uns  dar- 
innen  bescheiden  von  Christo?  Fiirwahr  ein  grosser,  ewiger,  unaus- 
sprechlicher  Schatz,  namlich,  Vergebung  aller  Sùnden,  wie  die  Worte 
klar  lauten  :  Dies  ist  der  Kelch  eines  neuen  ewigen  Testamenti  in  mei- 
nem Blut,  das  fiir  euch  und  fiir  viele  vergossen  wird,  zu  Vergebung  der 
Su  in  Ir .  Al»  solite  er  sagen  :  Siehe  da,  Mensch,  ich  sage  dir  zu  und  be- 
scheide  dir  mit  die.sen  Worten  Vergebung  aller  deiner  Siinde  uud  das 
ewige  Leben.  Und  dass  du  gewiss  seiest  und  wissest,  dass  soleh  Geliibde 
dir  unwiderruflich  bleibe,  so  will  ichdamuf  sterben  und  meln  Lclb  und 
Blut  dafùr  geben  und  beides  dir  zum  Zeichen  und  Siegel  hinter  mlr  lassen, 
dabei  du  melner  gedenken  sollt,  wie  er  saget  Lue.  22,  9.  :  ,So  oft  ihr 
das  thut,  so  gedenkt  an  mich.'"  (Sermon  von  dem  neuen  Test.  1620. 
XIX,  1273.) 

f)  Promano  emngelii,  quod  oinnis,  qui  in  Christum  credit,  non 
pereat,  ned  habeai  vitam  aeiernam,  est  quidem  universalis;  interim  tamen, 
quia  anxie,  et  peccati,  trae  diviiuie  et  propria?  indig aitati*  »-».<n  territae 
conscientiae  saepius  dubitarli,  an  ad  ite  quoque  in  individuo  lutee  promissio 
periineat,  uf  vera  fide  corani  Dei  judicio  eadem  n  iti  ncque  contro  accusatio- 
nem  legis,  laccati  et  satamte  ea  erigere  queant,  ideo  Christus  ipm  in  iruli- 
viduo  corjnis  et  sanguinem  wum  distribuii,  ut  tanquam  >>  iiàptup  6  irt«rdc, 
Apoc.  1,  o.,  cantra  omnes  variarum  tentationum  insultus  ipvos  confirmet 
(sic  rursus  finis  et  ettectus  conjunguntur),  quoti  vere  ad  ipsos  quoque 
evangelii  promimo  et  bona  in  eadem  Maia  pertineant,  cum  corjtore  (.'liristi 
in  mortem  tradito  et  sanguine  ejus  prò  peccai is  effuso  {qiuve  sunt  evangelicae 
prom'issionis  fon*  et  fuivlamentum)  in  sacra  coena  cibentur  oc  potentur: 
verba  sunt  b.  Gerii.  1.  c. 

g)  Filio  Dei  nUiil  propius  aique  arctius  est  conjuncium,  quam  assumta 
natura  humana,  quipjte  quam  personali  foedere  sibi  univii.  Vicissim  nobis 
nihil  projfius  conjungitur,  quam  quoti  mamlueumus  ac  bibimus,  quippe  quod 
in  carnis  nostrac  substantiam  eonvertitur.  Christus  igitur,  arctimme  sese 
nobistum  ri  nos  sibi  uni  ri  desiderane,  instituit  hoc  sacramentum,  in  quo  me- 
diante beiudicto  mine  corpus  ipsius  manducemus  et  mediante  benedicto  vino 
sanguinem  ejus  bibaìnus,  seri  bit  iterum,  ex  Tauleri  observaiione,  (ìerliar- 
dus  §  213.  Monet  autem,  se  non  stalliere,  quod  cibus  i Ile  spirituali^ 
alteretur  et  transmutetur  in  nobis,  sed  quod  nos  transmutd  et  aiterei,  ut 
divinae  naturar  consorte*,  2  Petr.  1,  4.,  et  membra  corporis  mystici,  cujus 
caput  est  Christus,  ejjiciamur,  Ephes.  5,  30.  Et  sic  patet,  non  solum  in- 
teutionem  Christi  auctoris  huc,  tanquam  ad  tinem,  spectare,  veruni 
etiam  insitionem  illam  nostri  in  Christum  per  sacramentum  ipsum 
effieienter  conferri. 


Digitized  by  Google 


526 


PART.  III.    CAP.  XI. 


Go.  Koenioius:  „Au  per  rectam  conscientiam  statuì  queat,  inter- 
vento! communionis  efflci  unionem  Christi  nobiscum  essentialem?  — 
Nolumus  hic  controvertere  cum  alils,  nisl  cura  solo  Weirjelio,  qui  putat, 
ex  coramunione,  h.  e.,  usu  coenae  Dom.,  qua  mediante  pane  corpus 
('liristi,  mediante  calice  ejusdem  sanguis  distrlbuatur,  sequi  essen- 
tialem  corporis  et  sanguinis  nostri  cum  corpore  et  sanguine  Christi  con- 
junctiouem.  Placeat  propria  illius  audire  vcrba.  .  .  Clarissime  mentom 
explicat  part.  I.  postiilae  suae,  p.  214.  :  .Christus1,  spricht  er,  ,gibt  uns 
das  Himraclbrot  nicht  allein  im  Glauben  geistlich  oline  Brot  und  Wein, 
sondern  auch  ìm  Nachtmahl  mit  Brot  und  Wein,  nicht  dass  das  siclit- 
bare  Brot  und  Wein  sei  ('liristi  Leib  und  Blut  augenscheinlich,  sondern 
darinnen  ist  er  uns  gegebeu.  Denn  das  Hinunclbrot  ist  sein  Wort,  und 
er  ist  das  Wort,  und  das  Wort  ist  im  Brot  und  dics  unsichtig  Brot  voni 
Hitnmel,  oder  das  Wort  icird  in  uns  Fluisca  und  Blut  und  leget  sich  an 
un&er  Fleisch  und  Blut.  Derlialben,  wenn  wir  solche  Speis  der  (ie- 
diichtuiss  empfangeii,  so  werden  wir  vereinlget  mit  Christi  gekreuzlg- 
tem  Leib  und  slnd  mit  ihm  leiblich  vereinlget. 1  .  .  Ha  ce  Weigelii  asser- 
tio  ita  comparata  est,  ut  bona  cum  couscientia  nullum  ei  possimus  prae- 
bere  assensum  propter  sequentes  ratioues:  1.  Quod  nullum  liabet 
fundamentum  in  Scriptura.  .  .  Ubi  enlm  Christus  dixit:  accipite  et 
bibite,  ut  corpus  et  sanguis  meus  in  communem  vobiscum  transmutetur 
substantiam?  Ubi  dixit:  accipite,  edite  et  bibite  ;  haec  sumta  et  hausta 
efflcient  in  vobis  communem  mecuin  essentiam?  Ubi  dixit:  edite,  hic 
est  panis  invisibllisde  coelo,  ex  quo  in  vobis  net  caro  et  sanguis  et  agglu- 
tinabitur  vestrae  carni  ac  sanguini?  Ubi  dixit:  edite,  ut  crucitìxo  meo 
corpori  snbstantialiter  uniamini?  ...  2.  Id  in  sacramento  uobis  con- 
fertur,  quod  in  verbo  promissum  est.  Nam  sacramenta  sunt  verbi 
sigilla,  sigilla  autem  non  plus  contirmant,  quatn  literae,  quibus  appensa 
suut,  continent.  At  verbis  Scripturae  nuspiam  nobis  promissum  est, 
quod,  vel  intra  communionem,  vel  extra  cara,  Christum  nobiscum  es- 
sentiallter  unlrl  debeat.  .  .  3.  SI  commuuicantes  nudo  coenae  Dom.  usu 
uniuntur  Cliristo  essentiallter,  etlam  linpii  hujus  unionis  reddentur 
particlpes.  Ratio  est,  quia  et  ili!  utuntur  coena  Dom.,  eaque  integra. 
Nani  nihll  interest,  cum  de  sacramenti  integri  tate  et  sanctltate  tracta- 
tur,  quid  credat  aut  quali  tlde  imbutus  sit  ille,  qui  acciplt  sacrameutum. 
Interest  quidem  plurimum  ad  salutis  viam,  sed  ad  sacramenti  quaesti- 
onem  nihll  Interest.  Fieri  enim  potest,  ut  homo  integrura  habeat  sa- 
cramentum,  et  perversam  tìdem,  inquit  Aug.  1.  3.  contra  Donat.  c.  14., 
vide  cundem  1.  4.  c.  24.  At  consequens  est  absurdum.  Eteuim  hac 
ratione  1.)  coadunarcntur  essentia  purissima  et  impurissima,  Filius 
Dei  et  flllus  diaboli,  Christus  et  Belial,  contra  manifestam  Scripturara, 
2  Cor.  <>,  15.  .  .  .  Dices,  an  igitur  praeter  spiritualem  non  erit  statuenda 
sacramentali*  quaedam  unio  inter  Christum  et  Jideles,  llueus  ex  participa- 
tione  corporis  et  sanguinls  Christi?  Sunt,  qui  ita  statuant  etlam  ex 
nostratibus,  dar!  talem  sacraraentalem  unionem,  quae  promanet  vi  et 
enicacla  communionis  et  t4ira  dignls,  quam  indìgnis  aeque  communls 
sit?  .  .  Mlhi,  ut  dicam  quod  res  est,  aliter  videtur  et  hoc  salva  veritate 
nec  asserì  nec  defendl  posse  exlstimo:  I.  quia  hoc  modo  tcrmlnua 
unionis  in  manifestum  abusum  trahitur.  Nam  unio  sacramentalis  slm- 
pliciter  hactenus  dieta  fuit  Illa,  quae  Intercedit  rei  terrenae  cum  coe- 
lesti,  ex  qua  etiam  deductae  fucre  propositioncs  sacratnentales,  uti 
personales  ex  unione  personali.  Jam  nova  accederet  sacramentalis 
unio,  quam  tamen  Scriptura  prorsus  ignorat,  nec  ullum  ejus  fundamen- 
tum suppeditat.  Paulus  sane  1  Cor.  10,  16.  17.  dupllcls  saltem  com- 
munionis facit  mentionem,  quae  locum  habel  vi  eucharlstiae  :  1.)  sa- 
cramentalis, spectantis  symbola  euchar.  collata  cum  re  codesti; 
2.)  mysticae,  quae  spectat  corpus  Christi  mysticura,  ejusque  membra; 
uti  vero  hypocritae  corporis  illius  mystici  membra  non  sunt,  nisl  aequi- 
voce,  ita  putandum  non  est,  proprie  dictam  aliquam  unionem,  ex  eucha- 
-ristia  oriundam,  eosdem  spectare  aut  ipsis  cura  Christo  intercedere, 


DE  SACRA  COESA. 


527 


sfve  Illa  jam  sacramentali»  vocltetur,  sive  allter.  II.  Unio  Illa  sacra- 
mentali», sicundc  potest  ortum  trahere,  faclet  Id,  non  nisi  ex  manduca- 
tione  corporls  et  bibitloue  sanguini».  At  allud  est,  impio»  manducare 
corpus  Christl  et  bibere  sanguiuem  Christi,  allud,  eosdem  unirl  cum 
Chrlsto  mystlce  vi  sacramenti.  Illud  necessario  admittiinus  ob  uulonem 
vere  sacramentalcm,  quae  Intercedit  Inter  rem  terrestrem  et  coelcstcm, 
et  ab  auctorltate  institueutis,  non  a  condltione  manducanti»  depeudet. 
Hoc  contra  necessario  rejicimus  ob  detìclentem  conditionem,  a  mandu- 
cante et  bibeute  requlsitam,  quae  est  tldes.  In  quem  itaque  non  cadit 
fldes,  ad  illuni  etiam  effectus  sacramenti  salutari»,  cujus  circulo  etiam 
includi  debet  unio  cum  flirtato,  nullatenus  *pectare  potest,  Idque  nlsl 
concesscrimus,  sequetur,  eucharlstiae  tribuendum  effectum  aliqucm 
salutare!  u  ex  opere  operato  sine  bono  motu  utentis;  quae  seutentia 
scholasticorum  quorundam  veterani  ab  ipis  etiam  novelli»  Jesuitls  ut 
plurlinum  deseritur.  III.  Obstat  instituta  collatio  cum  baptismo  adul- 
torum.  Quem,  quaeso,  spiritualem  effectum  habet  ilio  tldclibus  et  hy« 
pocritis  communem?  Nullum  piane,  qui  quidem  salutem  respiciat;  sed 
externa  ni  solimi  communlonem  ecclesiae,  quod  utrique  per  baptismum 
Intra  ecclesiae  pomoeria  slnt  recepti.  Eadem  et  hic  ratio  est  et  non  alia. 
Negare  quidem  non  possumus,  patres  de  cffectu  eucharlstiae  interdum 
duriuscule  fuisse  locutos,  .  .  nam  multa  sic  »unt  comparata,  ut  facile 
ad  ipso»  hypoeritas  possint  detorqueri,  sed  talia  cum  grano  »alis  legl 
debent."    (Casus  consc.  p.  484.  sqq.  4'J4.  sq.) 

h)  Quando  euim  cum  sacramentali  manducatone  et  bininone  spi- 
ritualis  mauducatio  et  bibitio  conjungitur,  utique  corpore  et  sanguine 
Christi,  utraque  ratione  aoceptis,  cor  contrituni  et  peecatis  oneratum 
refìcitur,  pavida  mena  erigitur,  sustentatur  et  ad  vitam  aetcrnam  nu- 
tritur,  ita  ut  non  sfuriai,  ncque  vitiat,  sed  habeut  vitam  in  se,  habeat  vitam 
aeternam,  juxta  LL.  Joh.  0,  SS.  31,.  *qn.  Conf.  b.  Gerhard.  L  e,  ubi 
docet,  quod  ex  ista  unione  rum  Chrinto  provenivi,  ut  nova-n  vires,  tannuam 
palmite*  ex  vite,  con*etjuamur  pugnandi  contra  tatanam,  resistendi  deside- 
ri i*  carni*,  projU'ieudi  in  gratia  etc. 

Lutherus:  ,,Uas  Herz  weiss  wohl,  was  der  Mund  Isset.  Denn 
es  fasset  die  Worte  und  isset  das  geistlich,  welches  der  Mund  lelblich 
isset.  Weil  aber  der  Mund  de»  Ilerzens  (ìlledmass  ist,  muss  er  endllch 
auch  in  Ewigkelt  leben,  uni  des  Herzens  willeu,  welches  durchs  Wort 
ewiglleh  lebt,  well  er  hier  auch  leiblich  isset  dleselbige  ewige  Speise, 
die  seln  Herz  mit  ihm  geistlich  isset.'*  (Dass  diese  Worte  u.  s.  w. 
XX,  1037.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  E  S. 

Quknsteptuts:  „ Antithcsi*  i  Fontijiciorum;  concilium  Trid.  sess. 
13.  can.  5.  anathema  pronunciat  adversus  illos,  qui  statnunt,  vel  prae- 
cipuum  fructum  sanctlssimae  eucharlstiae  esse  remissiouem  pecca- 
torum,  vel  ex  ea  non  allo»  effectus  provenire.  Hcllarminus  T.  3.  1.  4.  de 
euchar.  c.  18.  scriblt:  ,Nusquam  docetur,  eucharlstiam  institutam  esse 
ad  peccata  remittenda,  sed  tantum  ad  vitam  spiritualem  agendam  et 
conservandam.»  .  .  2,  Socinianonwi  ;  sic  enim  Catech.  Racov.  c.  3.  de 
coena  l)om.  q.  5.:  ,Nonne  alia  causa'  (praetcr  commemorationem  mor- 
ti» Domini),  ,ob  quam  coenam  Instituit  Domimi»,  superest?  Resp.  : 
Nulla  prorsus.'  .  .  3.  Anninianorum,  qui  Sociuianorum  perversi»  In- 
sistunt  vestigli»,  statuente»,  ,sacramentum  eucharlstiae  meram  tantum 
lacere  morti»  Christi  commemorationem',  in  Confess.  c.  23.  s.  4.  Allo» 
usus  aut  rlnes  spirituales  eucharlstiae  non  agnoscuut.  .  .  4.  Calriniano- 
rum,  qui  statuuut,  ,sacrameutum  In  genere  esse  nuda  signa  sigultlcau- 
tia  gratiae  dlvinae  vel  jam  ante  collatae,  vel  postmodum  confereudae.4 . . 


Digitized  by  Google 


528 


PART.  DI.    CAP.  XI. 


,Fidem  largir!,  augere,  conflrmare,  solius  Sp.  S.  est,  non  corporls  illius 
externi  corporaliter  manducati*,  scriblt  Zwinglius  Tom.  II.  Resp.  ad  lib. 
Lutheri  de  sacram.  p.  397."    (L.  c.  8.  2.  q.  10.  f.  1283.  sq.) 

Lutuardtius  :  „Die  moderne  lutherische  Theologie  versuchte 
eine  Fortbildung  des  Dogma»  durch  stiirkere  Betonung  des  leiblichen 
Naturlebens  Christi.  Sartoriut,  Mcdltationen  iiber  die  Oflenbarung  der 
Herrlichkelt  Gottes,  S.  222  f.  auch  fùr  deu  Lelb:  ,die  sinnliche  Natur, 
das  leibliche  Leben  soli  dadurch  gebeiligt,  vergeistigt,  fùr  die  der- 
einstige  Herrlichkelt  zubereitet  werden.'  Martensen,  §  265.  S.  412.: 
,Das  Àbendmahl  ist  die  Vereinigung  mit  Ch  risto  aln  dem  Prinzip  der 
heil.  Vermiihlung  des  Gcistes  mit  der  Natur,  welche  das  Endziel  der 
Schòpfuug  ist',  daher  ,eine  Nabrung  fiir  den  ganzen  neueu  Menschen, 
also  auch  fùr  den  kiinftigen  Menschen  der  Auferstehung,  der  im  Ver- 
borgenen  schon  keimt  und  sleh  eutwickelt'  (also  ein  Naturmysterium). 
Hofmann,  Schriftb.  I,  51.  :  ,im  Abendnmhl  feiert  die  Kirche  ihren  (noch 

Ì'enseitigen)  Besitz  der  iu  Jesu  verkliirten  Leiblichkeit  menschlicher 
Jatur.'  II,  2,  244.  :  die  Wirkung  ist  eine  ,Erweisung  des  iu  Christi  Tod 
beschafften,  in  seiner  Verkliirung  vorhandenen  Thatbestands  der  Sùn- 
denvergebung,  welche  dem  im  Fleisch  lebenden  Christen  eine  geist- 
llche  Naturkraft  fiir  sein  Glaubensleben  dargibt.'  Auf  derselben  Bahn 
auch  Th<masiuat  III,  2,  §  76.  Wogegen  Kahni*  die  lutherische  Aus- 
leguug  der  Elnsctzungsworte  aufgibt  (I,  618.  f.),  und  Brot  und  Wein 
als  das  saeramentliche  Wort,  d.  h.  als  Zeichen  und  Medium  zugleich, 
fasst,  welche»  in  Verbindung  mit  der  geopferten  Leiblichkeit  Christi, 
d.  h.  mit  seiuem  (  >pfertod  und  dessen  Versòhnungsgnade  setzt  (I,  022.  f .) . 
,Inhiirlrt  nun  das,  was  der  Leib  Christi  im  Tode  erlltten,  dem  verkliir- 
ten Leibe,  so  nimmt  ebensomit,  wer  die  dem  verkliirten  Leibe  imma- 
nente Sùhukraft  cmpfrìngt,  den  verkliirten  Lelb  selbst,  iu  und  mit  ihm 
den  ganzen  Christus  in  sich  auf.  —  Dieses  Aufneluneu  ist  freilich  kein 
Essen  und  Trinken,  sondem  ein  geistliches  Empfangen  durch  das  Me- 
dium des  Glaubcns.'"    (Compend.  d.  Dogtn.  8.  Aufl.  1868.  p.  278.) 

Kahxisu's:  ,,Man  muss  sich  offen  sagen,  dass  die  lutherische 
Zin>ckbe8timmung  des  Abendmahles  unbegriindet  ist.  Wcnn  die  Wahr- 
heit  ganz  auf  Luthers  Seite  ist  in  der  Vertheidiguug  des  Empfangs  des 
wahren  Lelbes  und  Blutes  Christi,  so  entzieht  er  dieser  (ìrundthatsacbe 
ihre  Kraft,  wenn  er  in  ihr  uicht  den  Zineck  des  Abendmahles  sieht,  son- 
dern  nur  eine  Bùrgschaft  der  Aneignung  des  Wortes  von  der  Vergebuug 
der  Sunden.  .  .  Es  beruht  dieser  ganze  Begrlff,  dass  im  Abendmahle 
die  Vergebung  der  Sunden  empfangen  werde,  auf  der  Umkehr  des  Ver- 
hiiltnisses  des  Wortes  zum  specitlschen  Inhalt  des  Sacraments  im  All- 
gemeinen,  auf  falschcr  Interpretation  des  Wortes:  fùr  euch  gegeben, 
fiir  euch  vergossen,  ins  Besondere.  Ueberhaupt  ist  der  Sacraments- 
begrin™  der  lutherischen  Kirche  nicht  zur  vollen  Entwickelung  gekom- 
men.  Die  Grundbegriffe  Wort  und  Glauben  sind  zu  unmitelbar  ihm 
angelegt  worden.  Das  Sacrament  ist  der  Apologie  nur  ein  qualitkirtes 
Wort,  verbuin  visibile  (p.  200.),  quasi  plctura  verbi  seu  sigillimi  (p.  267. ì, 
welches  wie  das  Wort  nur  durch  den  Glauben  die  Kraft  der  Vergebung 
der  Sunden  hat  (p.  207.).  Vor  dem  Wort  trltt  das  speclusche  Heilsgut 
jedes  Sacraments  ebenso  in  Schatten,  wle  vor  dem  Glauben  die  speci- 
tische  Hellswlrkung.  .  .  Der  Zweck  des  Abendmahles  kann  nur  aus  dem 
Weseu  desselben  entnommen  werden.  Wlr  genlessen  im  Abendmahle 
den  verkliirten  Lelb  Christi,  in  und  mit  ihm  Christi  Geìst  und  Leben. 
Welchen  andem  Zweck  kann  das  Àbendmahl  haben,  als  Vereinigung 
mit  Christi  Leib  und  Leben?  Auf  dlesen  Zweck  weist  schon  der  Cha- 
rakter  des  Abendmahles  als  Opfermahl;  zweitens  Job.  C,  56.  :  ,Wer 
mein  Fleisch  isst  und  trinkt  mein  Blut,  der  bleibt  in  mir  und  ich  in 
ihm4;  drittens  die  Parallele  mit  der  ehelichen  Gcmeinschaft,  welche 
Eph.  5,  31.  32.  gezogen  ist."  (Die  Lehre  vom  Abendm.  1851.  p.  327. 
328.  470.  sq.) 


Digitized  by  Google 


DE  SACRA  COEN A. 


529 


i)  Scilicet  bue  inter  alia  spectat  administratio  a.  coenae  in  publi- 
cia  ecclesiae  conventibus,  tanquam  nervua  et  vincidum  congremtum 
ecelcMasticorum,  1  Or.  11,  20.  Et  cum  ad  caritatem  atque  concordiam 
christianam,  exclusis  schismatibus  et  dissidiis,  colendara  hortatur  Pau- 
lus,  inter  caetera  argumenta  :  jrflbrec,  inquit,  e:c  fv  n<eòna  IxoriafhiiiMv, 
1  Cor.  12,  18. 

k)  Quae  apud  b.  Gerhard.  1.  e.  videri  possunt. 

Grrhardus:  „Fines  minus  principale*  (sacrae  coenae)  enumerari 
possunt  complures.  1 .  Ut  excìtemur  ad  gratto*  Christo  agenda»  prò 
opere  redemtionis,  1  Cor.  11,  2<>.  .  .  2.  Ut  nostrani  erga  Christi  lnstitu- 
tlonem  et  ordinatSonem  testeraur  oboedientiam.  Ncque  enim  liberum  et 
arbitrarium  nobis  reliquit  hujus  sacramenti  usimi,  seri  expresso  mandato 
eum  nobis  iniunxit,  dicens:  ,Hoc  facite.*  3.  Ut  testemur,  nos  Christi 
exemplo  velie  patienter  ferre  crucem  et  parato»  esse  ad  fundendum 
nostrum  prò  Christi  gloria  sanguinem,  cum  in  s.  c.  bibamus  sanguinem 
illius,  qui  prò  nobis  in  ara  crucis  mortuus  est,  Lue.  14,  27.  .  .  4.  Ut 
conservemus  publicos  coetug  christianorum,  quorum  nervus  et  vlncu- 
lura  est  sacrae  coenae  celebralo,  1  Cor.  11,  20.  .  .  5.  Ut  ipso  facto 
comprobemus,  nos  peccati  -  agnltis  seriam  agere  poenitentiam  etc.  6.  Ut 
testemur,  nos  approbare  doctrinam,  quae  sonat  in  ecclesia  illa,  in  qua  una 
cum  aliia  eundam  panem  eucharisticum  manducamus  et  ex  uno  calice  bi- 
bimus,  1  Cor.  10, 17.  21.  7.  Ut  publlce  proflteamur,  nos  velie  proximo 
condonare  suos  naevos,  prò  virili  eidem  inscrvire  ac  prò  fratre  et 
membro  unius  corporis  mjstlci  agnoscere,  Matth.  5,  24."  (L.  de  s.  c. 
§  2M.) 

1)  Huc  enim  omnia  sacramenta,  tanquam  media  et  organa  gra- 
tiae  evangelicae,  tandem  tendunt. 

m)  Absentibus  autem  et  morluU  sacramenti  hujus  celebrationem, 
uae  ab  aliis  fit  ex  opere  operato,  seu  ex  vi  operis  ipsius,  aut  per  mo- 
um  saerijieii  proprie  aicti,  prodesse  negamus.  Nani  neque  sacrificium 
commemoratiimm  dici  potest  oelebratio  8.  coenae,  li  ab  eucharistico  sa- 
crificiorum  genere  distinguatur.  Vid.  Ausfùhrl.  Erkliirung  L.  XVIII. 
Q.  90.  p.  695.  sqq.  Conf.  b.  Chemn.  Exam.  Conc.  Trid.  r.  II.  p.  m. 
250.  sq.,  ubi  docet,  quo  sensu  actio  liturgiae  jnxta  Scripturam  recte  possit 
sacrificium  appellari,  et  p.  275.  sqq.,  ubi  explicat,  quo  tenni  vetert»  litur- 
giam  appellarint  sacrificium. 

Hollazius:  ,,  Missa  non  est  sacrijUcium  proprie  dictum,  propitia- 
torium  prò  peccatis  viventium  et  mortuorum.  .  .  Probatnr  assertio 
nostra:  1.  Quae  res  animata  proprie  sacriflcatur,  ea  occiditur  et  per 
mortem  destruitur;  corpus  Christi  animatum  in  missa  non  occiditur, 
neque  per  mortem  destruitur.  E.  corpus  Christi  in  missa  proprie  non 
sacriflcatur.  Major  liquet  ex  natura  sacrifici!  proprie  dicti.  Minor 
claret  testimonio  Paull  Rom.  6,  9.  2.  Quod  sacrificium  repetl  debet, 
illuri  est  imperfectum  et  arguit  sacerdotium  Imperfectum;  Christi  sa- 
crificium ncc  est  imperfectum,  nec  sacerdotium  arguit  imperfectum. 
E.  repeti  non  debet.  Major  et  minor  patet  ex  Hebr.  7,  27.  9,  25.  26. 
3.  Si  missa  esset  sacrificium  proprie  dictum,  esset  lnstitutum  a  Christo 
in  ultima  coena.  Sed  in  ea  lnstitutum  non  est.  E.  non  est  sacrificium 
proprie  dictum.  Ratio  consequentiae  est,  quia  juxta  pontificios  missa 
ab  eucharistia  non  dlffert  quoad  rem,  eucharistia  autem  in  ultima  coena 


BUerl  Comp.  ed.  Walther.  III. 


34 


l'ART.  HI.     CAP.  XI. 


demum  fuit  instituta.  Conseqnens  probatnr,  quia  iustitutio  sacriflcli 
proprie  dictl,  quo  res  animata  oflertur,  importat  mandatimi  de  mat- 
tando eo,  quod  oflerendum  est.  De  Cbristo  autem  mactando  nullum 
in  institutione  coenae  mandatum,  neque  explicite  neque  implicite,  con- 
tlnetur.  4.  Ex  mente  adversariorum  missaest  sacriflcium  incruentum. 
Ex  quo  colligimus  :  nullum  sacriflcium  propitiatorìura  proprie  dictum 
flt  slue  sanguine,  Hebr.  9,  22.  At  sacriflcium  missaticum  flt  sine  san- 
guine.  E.  non  est  sacriflcium  propitiatorium  proprie  dictum.  5.  Nul- 
lum sacrumentum  potest  esse  sacriflcium  ;  eucharistia  est  sacramentum. 
E.  Major  probatur:  quia  iu  sacramentis  Deus  gratiam  suam  Uomini- 
bus  offert  et  confert;  in  sacriflciis  autem  homines  quaedam  munera 
Deo  otferunt.*) 

•)  Est  etiam  in  sacrificio  mtoaatico  magnus  cunmlu»  errorum  fatoorum- 
que  principi  rum .  quorum  pessima  liaec  -m.i  :  quod  <_  hritttu»  vicaria*  poenaa 
uuntaxat  aeternas  subierit;  quod  prò  temporulibu»  homo  ipt»e  -  ni  i  -  tacere  debeat; 
quod  igne  purgatorio,  nescio  quo,  expianda  -i ut  jieccatu  ac  |>oeuac  temporale* 

perferendae,  nini  aut  ante  di-  uni  ex  hac  vita  satisfactio  prò  ito  uraeatita  sit, 

aut  indulgentiarum  benefìcio  liberatio  facta,  quod  forum,  qui  aahuc  in  vivto 
sunt,  opera,  inprimtoque  aacerdotum  officio,  quo  Chrtotua  quotidie  immoletur. 
cruciatola  mortuonim  in  ilio  igne  commentiti  *  et  tolerabilior  et  brevior  efficl 


Antithcsis  est  pontiflciorum,  statuentium,  Christum  in  mlssa  proprie, 
sed  modo  incruento  sacrificar!.  Quorum  arguinenta  potlora  sunt: 
1.  Si  sacriflcium  novi  testamenti  debet  esse  quotidianum  et  universale, 
sequitur,  quod  sacriflcium  missaticum  in  dubium  non  sit  vocandum 
(nam  hoc  est  quotidianum  et  universale)  ;  antecedens  est  verum,  teste 
Malachia  1,  11.  Ergo  et  consequens.  Resp.  L.  c.  non  intellìgitur  sa- 
criflcium expiatorium  proprie  dictum,  sed  sacriflcium  spirituale,  nempe 
praedicatio  evangeli!  In  toto  terrarum  orbe,  Rom.  15, 16.,  sacriflcium 
caritatis  si  ve  benetlcentlae,  sacriflcium  precum  et  hostia  laudi».  2.  Qui- 
cunque  est  sacerdos  In  morem  Melchisedechl,  ìlllus  officium  oflerendo 
panem  et  sanguinem  est  peragendum  ;  atqul  Chrlstus  etc.  Hebr.  5,  6. 
E.  Major  probatur,  quia  Melchisedechus  dicltur  sacrificasse  et  obtu- 
lisse  Abrahamo  panem  et  vinum  Gen.  14,  18.  Resp.  I.  Melchisedechus 
non  sacriflcavit,  sed  attulit  panem  et  vlnum  ad  reflcleudum  Abrahamum 
et  ipsius  milites.  2.  Christus  semel  sacriflcavit  et  immolavit  seipsum 
In  ara  crucis,  Hebr.  9,  12.  Instantia:  Sed  sacriflcium  Christi  debet 
esse  aeternum,  quia  est  sacerdos  in  morem  Melchisedechl  aeternum. 
Resp.  Sacriflcium  Christi  in  ara  crucis  pcractum  est  aeternum  non  ob 
perennem  reiteratiouem,  sed  ob  perpetuimi  valorem,  Hebr.  9,  10. 
3.  Nulla  vera  religio  potest  esse  sine  sacrificio  constanti  et  perenni. 
Atqul  Christiana  religio  est  vera  religio.  E.  Major  prob.,  quia  rellgio 
Israelitica  non  erat  sine  sacriflciis  quotidianis,  quin  immo  gentlles 
sacriflcarunt.  Resp.  1.  Religio  Christiana  nititur  sacrificio  Christi, 
quod  qua  valorem  aeternum  est,  Hebr.  10,  14.  2.  Religio  Christiana 
exercetur  quotidianis  sacriflciis  eucharisticls  sine  hostiis  laudis  et  pre- 
cum."   (Exam.  p.  113'J.  1140.  sq.) 


ANTITHESIS. 

Quexstedtius  :  „Antithesis  :  Pontiflciorum;  Concil.  Trid.  sess.  6. 
c.  1.  missam  vocat  , sacriflcium  slngulare,  quo  Christus  in  novissima 
coena  corpus  et  sanguinem  suum  sub  speclebus  panls  et  vini  Deo  Patri 
obtulerlt,  quoque  cruentum  lllud  in  cruce  peractum  repraesentetur, 
atque  illius  salutaris  vlrtus  in  remissionem  eorum,  quac  a  nubis  quo- 
tidie  committuntur,  peccatorum  appllcetur.'  Can.  II.  nomlnat  sacri- 
flcium dlvlnum,  quo  idem  file  Christus  contineatur  et  incruente  immo- 
letur,  qui  in  ara  crucis  semel  seipsum  cruente  obtulit';  nec  non  ,sacri- 
flciuni  propitiatorium,  cujus  oblatione  placatus  Domiuus  crlmina  et 
peccata  etiam  ingentia  dimlttat.'  M    (L.  c.  s.  2.  q.  9.  f.  1271.) 


PART.  HI.    CAP.  XII. 


531 


§  13. 

Definiri  potest  sacra  coena,  quod  sit  actio  sacra*  a 
Christob  instituta,  in  qua  cum  pane0  benedictod  corpus6 
ipsius  manducandum,  et  cum  vino  benedicto  sanguis 
ejus  bibendus  datur  communicantibusf  christianis,  et  ab 
his  utrumque  accipìtur,  corpus  cum  pane  manducatur, 
sanguis  cum  vino  bibitur,  in*  commemorationem  mortis 
Christi,  obsignationem  remissionis  peccatorum  et  confir- 
mationem  fidei  ad  vitam  aeternam. 

a)  Denotatur  genus  commune  aacramentorum. 

b)  Causa  efficiens  principalis  indicatur.    Vid.  §  2. 

c)  Materia  terrena  haec  est.    Vid.  §  6. 

d)  Seu  consccratio,  adhibitis  verbis  institutionis;  quae  est  forma 
8.  coenae.    Vid.  §  9. 

e)  Materia  coelestis  haec  est.    Vid.  §  8. 

f)  Sic  finis  cui  seu  subjectum  s.  coeuae  denotatur.    Vid.  §  10. 

g)  Finis  cujus  hic  est,  juxta  §  12. 


Caput  XII. 

DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATONE. 

§  i. 

Quos  homines  et  qua  ratione  Deus  in  tempore  ad  sa- 
luterei* perducit,  eosdem  et  eadem  ratione  ad  salutem  in 
tempore  se  perducturum,  ab  aeterno b  decrevit.  Atque 
huc  spectant  nomina  praedestinationis6  etd  electionis. 

Formi  la  Ooncordiae:  ,,DIe  Lehre  voti  dlese m  Artikel,  wenn  sic 
aus  nnd  nach  dem  Vorbilde  des  gòtt  lichen  Worts  gefùhrt,  man  nlcht  j 
kann  noch  soli  fiir  unuiitz  oder  unnòthlg,  vlel  wenlger  fùr  tlrgerlich 
oder  schiidllch  haltcn,  well  die  heilige  Schrlft  des  Artikcls  nicht  an 
einrm  Ort  alleln  etwa  ungefilhr  gedenket,  sondern  an  vielen  Oertern 
denselben  ghinditeli  handelt  und  treibet;  so  muss  man  auch  um  Mlss- 
brauchs  oder  Missverstandes  willen  die  Lehre  des  gottlichcn  Worts 
nicht  unterlassen  oder  verwerfen,  sondern  eben  derhalben,  alien  Mlss- 
brauch  und  Missverstand  abzuwenden,  soli  und  muss  der  rechte  Ver- 
stand  aus  firund  der  Schrift  erklart  werden."  (Art.  XI.  de  aet.  prae- 
dest.  Declar.  p.  704.)    Cf.  p.  713.  sqq.  §  43—51. 

Li'THKKUS:  ,,Paulns  apostolus  in  epistola  ad  Romanos  non  in  an- 
L'illuni,  sed  in  publicum  ac  coram  toto  mundo,  Uberrimo  ore,  eadem 
etiam  durioribus  verbis  palam  disserit,  dicens  (Rom.  9.)  :  ,Quos  vult, 


Digitized  by  Google 


532  part.  ni.  cap.  xii. 

indurat*,  et  iterum:  ,Deus  volens  notati)  facere  iram  suam'  etc.  Quid 
duriti*  (scd  carni)  ìlio  Christi  verbo  (Matth.  20.)  :  .Multi  vocati,  pauci 
clecti*?  et  iterum  (Joh.  12.)  :  ,Ego  scio,  quo»  elegerim.*  Scilicet  haec 
omnia  talia  sunt,  te  auctore,  ut  nihil  possit  inutilius  dici,  quod  videi, 
hinc  ad  desperationem  et  odium  et  blasphemiam  prolabantur  homines 
impii .  .  .  Duae  res  exigunt,  talia  praedicari;  prima  est  humiliatio 
nostra*  xuperbiae  et  cognitio  gratiae  Dei,  altera  ipso  fide»  Christiana. 
Primum  Deus  certo  promisit  humiliatis,  i.  e.,  deplorati*  et  desperatis, 
gratiam  suam.  Humillari  vero  penitus  non-potest  homo,  donec  sciat, 
prorsus  extra  sua*  vires,  Consilia,  studia,  voluntatem,  opera,  omnino 
ex  alterius  arbitrio,  constilo,  voluntate,  opere  suam  pendere  salutem, 
nempe  Dei  solius.  Siquidem,  quamdiu  persuasus  fuerit,  sese  vel  tan- 
tulum  posse  prò  salute  sua,  manet  in  fiducia  sui,  nec  de  se  penitus 
desperat;  ideo  non  humiliatnr  coram  Deo,  sed  locum,  tempus,  opus 
aliquod  sibi  praesumit,  vel  sperat,  vel  optat  saltem,  quo  tandem  per- 
veniat  ad  salutem.  Qui  vero  nihil  dubitat,  totum  in  voluntate  Dei  pen- 
dere, is  prorsus  de  se  desperat,  nihil  digit,  sed  exspectat  operantem 
Deum,  is  proximus  est  gratiae,  ut  salvus  fiat.  Itaque  propter  electos 
ista  vulgantur,  ut  isto  modo  humiliati  et  in  nihil  uni  redacti  salvi  flant; 
caeteri  rcsistunt  humiliationi  buie,  imo  damnant,  docerl  hanc  despera- 
tionem sui,  allquid  vel  raodiculum  sibi  relinqui  volunt,  quod  possint; 
hi  occulte  manent  superbi  et  gratiae  Del  adversarli.  Haec  est,  inquam, 
una  ratio,  ut  pil  promissionem  gratiae  humiliati  cognoscant,  invocent 
et  accipiant.  Altera  est,  quod  fldes  (Ebr.  11.)  est  rerum  non  apparen- 
tium ;  ut  ergo  tldei  locus  sii,  opus  est,  ut  omnia,  quae  creduntur,  abs- 
condantur,  non  autem  remotius  absconduntur,  quam  sub  contrario 
objectu,  sensu,  experientia.  Sic  Deus,  dum  viviflcat,  facit  illud  occi- 
dendo,  dum  justitìcat,  facit  illud  reos  faciendo,  dum  in  coelum  vehlt, 
facit  ld  ad  infernum  ducendo,  ut  dìcit  Scriptura:  ,Dominus  mortiflcat 
et  viviflcat,  deducit  ad  inferos  et  reducit4,  1  Sam.  2."  (De  servo  arb. 
Vid.  opp.  lat.  var.  arg.  Francof.  ad  M.   1873.  Voi.  VII,  151.  153.  sq.) 

U.  Rhkoius:  ,,Esse  praedestinationem,  certum  est,  Eph.  1,  4.: 
, Pater  elegit  nos  in  Ohristo,  antequam  jacerentur  fundamenta  mundi'  ; 
et  Rom.  9,  11.  12.:  ,Nondum  natis  puerls  Esaù  et  Jacob,  cum  ncque 
boni  quippiam  fecissent,  neque  mali,  ut  secundum  electlonem  propo- 
situm  Del  maneret,  non  ex  operibus,  sed  ex  vocante  dlctum  est  Re- 
beccae,  major  serviet  minori*,  sicut  Mal.  1,  2.  3.  scriptum  est:  ,Jacob 
dllcxi,  Esaù  vero  odio  habui.'  Sed  hoc  mysterlum  praedèstinationls 
est  solidus  cibus  adultorum,  non  lac  infantium.  Quare  valde  necessarium 
est,  caute  tractare  huuc  locum  et  uou  apud  qnoslibet  indlscriminatim  de 
eo  loqui.  Paulus  enim  jubet  omnia  fieri  ad  aeditleationem.  Videmus 
enim,  cum  quanto  Dei  timore,  quantaque  reverentla  hunc  locuin  apo- 
Btolus  tractarlt,  Rom.  !).  10.  11."  (Formulae  caute  loquendi.  Ed. 
Feustklng.  p.  36.  sq.) 

Chemnitius:  ,,Soll  auch  eln  Prediger  von  diesem  Artikel  etwas 
lehren?  Oder  darf  ein  Christ  auch  etwas  hievon  wissen?  —  Weil  die 
heilige  gottliche  Schrift  dieses  Artikels,  dass  Gott  die  Auserwiihlten 
vor  der  Zeit  der  Welt  In  Chrlsto  zur  Seligkeit  versehen,  erwahlet  und 
verordnet  habe,  nicht  an  einem  Orte  alleine  ohngefdhr  gedenkt,  sondern 
an  vielen  Orten  denselbigen  griindllch  handelt  und  treibet,  so  kann 
und  soli  man  auch  dleselbige  Lehre  nlcht  fiir  unniitz,  unnòthig  oder 
tirgerlich  und  schadllch  halten,  wenn  sie  aus  und  nach  dem  F'ùrbild  des 
gòttlichen  Worts,  so  vie!  darin  geoflenbaret  ist,  geftihrt  wlrd.  Und 
sollen  die  fiirnehmsteu  Spriichc  von  diesem  Artikel  den  pastoribus  be- 
kannt  sein,  als  Matth.  20.  und  22.  Luk.  10.  Joh.  13.  und  15.  Act.  13. 
Rom.  8.  9.  10.  und  11.  1  Kor.  1.  Eph.  1.  2  Tim.  1.  und  2.  Gal.  1. 
2  Thess.  2.  Apoc.  20.  Es  wird  aber  oft  von  diesem  Artikel  gar  unbe- 
scheiden  geredet  ;  so  fasset  auch  mancher  hieraus  gefilhrliche  Gedan- 
ken,  dadurch  entweder  Unbussfertigkeit  gestarket,  oder  der  Glaube  in 
Verzweiflung  getrieben  wird?  —  Ura  Missbrauchs  und  Missverstands 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATONE. 


533 


willen  muss  die  Lehre  des  gotti  ichen  Worts  nlcht  untcrlassen  oder  ver- 
worfen  werden,  nondern  alien  Missverstand  soli  man  mit  Fleiss  abson- 
dern  und  verwerfen,  auch  fùr  allem  Missbrauch  treulich  warnen.  Wer 
dann  darilber  der  reinen  Lehre  miusbrauchen  tetti,  des  Verdammnis*  Ut 
billig.  Rom.  3."  (Handbiichleln.  1574.  Vld.  Frank,  Th.  d.  Concor- 
/    dlenf.  IV,  329.  sq.) 

Huttkkus:  „Ante  Pelaglanos  docaerunt  haeretlcl  quidam,  quod 
neque  mala  opera  hominibu»  a  Deo  electls  et  praedestinati»  fugienda 
vel  obesse  posslnt,  neque  reprobi»  studendum  8it  bonis  operibus,  quia 
nullo  modo  il»  couflrmari  juvarique  possint  ;  sed  qui  semel  sint  prae- 
destinati, il  exciderc,  qui  non  praedestinati,  ili i  in  gratiam  cum  Deo 
redire  haud  posslnt.  Cujus  erroris  foeditas  nomen  haercticls  isti» 
imposult,  ut  praedestinatorii  sivc  praedestinati  dicerentnr.  Hunc  igitur 
errorem  Pelagius  refutari  haud  posse  censebat,  nisi  hominl  liberum 
arbitrium,  per  quod  aeque  ad  bona  atque  mala  eligenda  perpetran- 
daque  ferretur,  trlbueret.  Quin  eo  tandem  impietati»  progressus  estt 
ut  totara  doctrinam  de  pracdestlnatlonc  calumniaretur,  tanquam  unii i- 
lem,  imo  noxiam  eeclesiae,  teste  Angustino  lib.  6.  Hypognostlcwn." 
(Llb.  Concord,  explic.  p.  1160.  sq.) 

Gkrhakdi's  :  „Extant  epistolae  Prosperi  et  Hilarii  ad  Augustinum, 
quae  praeflxae  sunt  libris  de  praedestlnatione  sanctorum  et  de  bono 
persevcrantiae  Tom.  7.,  quae  testantur,  quosdam  in  Gallia  tum  tem- 
poris  auctoritate  conspicuos  viros  judicasse,  praedestinationis  detìnitio- 
nem  utllitati  praedicationis  adversam  esse.  Sed  .  .  .  quod  Sp.  S.  in 
Scriptura  àeotrveiar^  revelavit,  de  quo  Christus  et  apostoli  in  suis  con- 
cionibus  egerunt,  quod  omnem  spiritualis  superbiae  tumorem  in  nobis 
deprimit,  quod  ad  Dei  amorem  et  gratias  ipsi  agendas  exeitat,  quod  ad 
studium  pietatis  inflammat,  illud  utique  silentio  minime  est  involven- 
dum.  Sed,  tale  est  praedestinationis  mysterlum,  ut  mitò  ^>>/  osteudere 
in  proclivi  est.  Disserendum  igitur  in  christianorum  scholis  de  hoc 
mysterlo,  sed  modo  debito."    (Loc.  de  elcct.  §§  19.  20.  21.) 

Idem:  ,, Sobria  et  Scripturae  consona  mysteril  hujus  tractatlo 
monstrat  nobis  abyssum  divinae  ni  i  serico  rd  lue,  cui  soli  electio  nostrum 
ad  vitam  aeternam  in  solidum  tribuenda;  deprimit  omnem  de  nostris 
meriti»  gloriationem  atque  in  nobis  ipsis  contldentiam  ;  contlrmat  salutls 
nostrae  certitudinem  in  omnipotente  ac  benencentisslma  Dei  manu 
rcpositam  ;  exstimulat  nos  ad  sincerum  Dei  amorem,  qui  prior  ante  jacta 
mundi  fundamenta  nos  dilexit;  alit  mutuam  dilectionem  ac  ùi?.aAt/4iav 
erga  eos,  quos  itidem  ex  mera  gratia  electos  in  aeterna  vita  speraraus 
habere  socios  ;  exeitat  nos  ad  verbi  divini  ardens  studium  et  freqnentem 
sacnimentomm  usum,  per  quae  media  Sp.  ».  (idem  in  nobis  vult  accen- 
dere, conservare  et  augere  ;  inflammat  nos  ad  preces  et  serium  pietatis 
studium,  electi  enim  suraus,  ut  sancti  et  inculpatl  simus,  Eph.  1,  4. 
Denique  ad  omnia  adversa  acquo  animo  perferenda  nosmet  munit, 
,quos  enim  praescivit  Deus,  hos  etiam  praedestinavit  conforme»  Aeri 
imaglni  Filli  Dei  ;  scimus,  quod  diligentibus  Deum  omnia  cooperentur 
in  bonum  lls,  qui  secundum  proposltum  vocatl  sunt  sancti.*  Rom.  8, 
28.  29. »    (Loc.  de  elect.  §  216.) 

B.  Meisnkrus  :  „Beza  in  Colloquio  Mompelg.  m.  p.  308.  ed.  Wit- 
teb.  A.  1605.  haec  verba  proposuit:  .Ncque  consultum  est,  coram  om- 
nibus de  hoc  articulo  conferre,  ne  forte  plures  offendantur,  quam  eru- 
diantur,  qui  Illa  capere  non  possuut.1  Et  p.  310.  :  ,In  publico  coetu 
habert  haec  disputatio  non  potest  slne  gravi  eorum  offendiculo,  qui 
tanti  mysteril  capace»  non  sunt,  slve  nostrae  slve  contrarlac  sententiae 
assentiantur.  Unde  novum  exoriri  dissensioni»  seminarlum  possit,  ut 
haec  disputatio  potius  in  scholis,  inter  exercltatos  theologos,  quam  in 
publico  quorumvis  coetu  disceptanda  sit.*  Nos  autem  statuiraus,  pcr- 
niciosam  et  maxime  suspectam  esse  lllam  meticulosain  \  t  ritati»  occul- 
tatlonem,  ideoque  non  solum  in  scholis  a  literatis  ad  literatos,  sed  In 


Digitized  by  Google 


534 


PART.  III.     CAP.  XII. 


templis  etlam  a  pastoribus  ad  idiotas  tractarl  atque  explicari  hanc  doc- 
trinam debere.  .  .  .  Objiciunt  1.:  Si  praedicetur,  elcctos  non  damnari, 
reprobatos  non  salvati,  tum  prostratis  adimetur  conatus  resurgeudi, 
stantibus  addetnr  torpor  et  segnities  non  progrediendi.  Resp.  :  1 .  Qui 
taliter  offenduntur,  aut  sunt  infirmi,  aut  contumace» .  Si  infirmi,  eru- 
diantur,  sin  contumace»,  deserantur.  2.  Propter  improborum  abuatim 
et  irrisioncm  non  sunt  hac  doctrina  defraudagli  electi ...  3.  Haec 
objectio  ipsi  Spiritui  S.  opponitur.  Si  enim  otl'endicula  ista  per  se 
doctrinam  electionis  comitantur,  cur  in  Scripturas  relata  et  nobis  com- 
mendata est?  4.  Pro  oppositis  habentur,  quae  subordinata  sunt. 
Electio  enim  studium  honorum  operura  et  perseverantiam  in  fide  non 
tollit,  sed  promovet,  siquidem  habent  se,  ut  tinis  et  media,  quae  sub- 
ordinantur,  non  contrariantur.  Nani  qui  ab  aeterno  electi  sunt,  fili  in 
tempore  poenitentiam  agunt,  in  Christum  credunt  et  in  pictate  perse- 
verant  ;  secus  si  fiat,  electio  falso  praesumitur.  Quare  impia  est  haec 
ratiocinatio  :  si  electus  suni,  etiam  sine  pietate  vitam  consequar.  In- 
vertendum  enim  est  argumcntum  :  Si  electus  sutn,  secularibns  studiis 
renuuciare  debeo.  Eleglt  enim  nos  Deus,  ut  essemus  sancti  et  irre- 
prehcnsiblles,  Eph.  1,4....  Objiciunt  2.  :  Electionis  mysterium  altlus 
est,  quam  ut  a  vulgo  capi  posslt.  ,Quis  euim  cognovit  mentein  Domini?' 
Rom.  12,  33.  Ergo  potius  sllendum  de  ilio,  quam  loquendum.  Resp.: 
1.  Etsi  non  In  totum,  tamen  In  tantum  cognosci  potest,  ideoque  l 'liri- 
sti» corani  vulgo  etiam  illud  inculcavit.  Scite  Augustlnus  1.  de  bono 
perse V.  c.  15.:  ,Numquid  ideo  negaudura  est,  quod  apertum  est,  quia 
compreheudi  non  potest,  quod  occultum  est?1  2.  Electio  consideratur 
respectu  vel  causarum,  vei  specialium  casuum.  lllae  cognosci  possnnt, 
quamvls  de  hi»  omnibus  ratio  reddi  nequeat.  3.  Doctrina  haec  obscura 
est  tardis  et  pereuntibus  2  Cor.  4,  3.,  non  autem  piis  et  devotis  indaga- 
toribus,  quibus  lux  e  tenebris  exsplendescit,  v.  fi.  4.  Operam  adhibere 
debent  praecones  verbi,  ut  hunc  articulum  tractent  tum  sobrie,  tum 
prudenter.  Sobrie,  ut  ex  solo  Dei  verbo,  non  rationis  judicio,  illum 
expliccnt.  Prudenter,  ut  ad  sanam  doctrinam  sana  verba  adhibeant, 
eoque  rem  dirigant,  ut  omnis  occasio  praeripiatur  tum  pharisaicae 
praesumptioni,  tum.Tudaicaedesperationi,  ut  in  humilitate  conserveutur 
pii,  a  securitate  detrudantur  impii.  Quod  si  fiat,  doctrina  haec  con- 
venienter  proponetur,  utiliter  audictur,  luculenter  intelligctur."  ('Av- 
OpuìTo/..  Disp.  XII,  A  2.  sq.  A  3.  sqq.) 

Brochmandus:  ,, Quando  quacrltur,  an  tutum  sit,  doctrinam  de 
praedestiualionc  populo  in  ecclesia  Dei  publlce  proponere  ac  tradere, 
nulli  dubitamus  iti  ajeuteiu  scutentiam  concedere.  Licct  enim  agnos- 
camus,  cum  omni  moderatone  et  spirituali  prudentia  sedulo  curandum, 
ne,  ubi  de  praedestinatione  agitur,  aut  vauae  quaestiones  nec  aedifica- 
tionl  serviente»  populo  propouantur  aut  quidquam  ultra  id,  quod  scrip- 
tum est,  temere  urgeatur  ;  attameu  consultimi,  imo  piane  necessarìum 
judicamu»,  ut  populus  de  praedestinationis  doctrina  pie  instituatur. 
Cura  enim  universa  sacra  scriptum  eo  fine  nobis  relieta  sit,  ut  eara  qua 
publice,  qua  privatim  meditemur  Rom.  15,4.  2  Tini.  3,  16.  17.,  pars 
autem  praecipua  sacrae  scripturae  »it  doctrina  de  praedestinatione  seu 
aeterna  electione,  Marc.  13,  20.  27.  Rom.  8,  30.  Eph.  1,  3.  4.  sq.,  nemo 
nou  de  facili  intelligit,  quam  graviter  erraret,  qui  rudem  populum  hanc 
de  aeterna  electione  doctrinam  celare  tentaret.  Et  ut  adirne  magls  eos 
premam,  qui  praepostera  cura  nec  probanda  circumspectione  negant, 
tutum  esse,  doctrinam  de  aeterna  electione  populo  rudi  proponere,  vide 
mthi,  quanti»  commodis  privent  homine»  hac  solicitudine  temeraria. 
1.  Summe  utili»  est  doctrina  de  acterna  praedestinatione  seu  ad  vitam 
aeteruam  electione  ad  conflrmandam  saluti»  nostrae  certitudiuem.  Cum 
enim  electio  ad  vitam  aetcrnam  non  in  sapientia  humana,  non  iu  volun- 
tate  aut  operibus  hominum,  sed  in  mera  Dei  misericordia  et  >  tonta 
solide  fundata  sit,  qui»,  haec  audlens,  non  poterit  non  hinc  concipere 
certam  flduclam  de  salutis  suae  indubitata  et  piane  immota  certitudine? 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REl'ROBATIONE. 


535 


Et  huc  perttnent  haec  Literarum  s.  dieta  Lue.  10,  20.  12,  23.  Joh.  6,  37. 
10,  28.  17,  14.  15.  2.  Non  est  quidquam,  quod  potest  vehementlus 
accendere  in  nobis  amorem  Dei  et  prosimi,  quatn  seria  et  devota  prae- 
destinationis rneditatio.  Non  enim  potc8  non  amare  Deum,  qui  te,  in 
peccati»  mortu uni  et  ob  peccata  aetemae  morti  adjudicatum,  gratis  ad 
vitam  aeternam  clegit.  Eph.  1,  8.  4.  sq.  Et  turpe  fuerit  odisse  te 
fratrem,  ejusdem  tecum  gratlae  consortem.  Audi  Joh.  1.  ep.  3,  16. 
3.  Praedestinationis  doctrina  recte  tradita  efflcacisslmum  medium  et 
remedium  est  ad  retundendam  superbiam,  ne  videi,  quidquam  arro- 
gemus  nobis  aut  virlbus  justltiaeve  nostrae  re]  tantillum  tribuamus. 
Joh.  16,  lf».  Rom.  5,  8.  2,  5.  6.  31.  32.  sq.  1  Cor.  1,  28.  29.  sq.  1  Cor.  4, 
2 — 1.  Ultimo,  calcar  est.  doctrina  praedestinationis,  quo  ad  studium 
honorum  operum  excitamur  Eph.  1,4.  2,  s.  «.).  10.  Hos  et  conslmlles 
fructus  cum  afferat  doctrina  praedestinationis,  immaue  quam  peccet  in 
commoda  audltorum,  qui  veram  praedestinationis  doctrinam  auditores 
suos  celat!"    (System.  I.  f.  248.  sq.) 

a)  Nempe  huc  redeunt,  quae  hactenus  tractavimus  de  causis  et 
inediis  cousequendae  salutis. 

b)  Nihil  enim  Dem  farti  in  tempore,  quoti  noii  ab  aeterno  deereverti, 
de  in  tempore  factumm.  Et  sic  actus,  quos  Deus  in  tempore  exercet, 
habent  se,  tanquam  executio,  ad  aeternum  Dei  decretimi;  ideoque  ag- 
noscenda  est  exacta  convenieniia  utriusque.  Ae  de  decretis  quidem 
aeternis,  quae  forte  alias  latere  possunt,  rectissime  iuformari  po&su- 
mus,  si,  quid  et  qua  ratioue  Deus  in  tempore  faciat,  juxta  revelatio- 
nem  cognoverimus;  unde  h.  1.  cognita  ratione  et  via,  qua  Deus  ho- 
mines  in  tempore  ad  salutem  perducit,  de  decreto  aeterno  salvandi 
homines  tanto  faeilius  docebimur. 

c)  Graeee  xptmpta/iùs  juxta  Eph.  1,  ».  Rom.  <V,  SO.  Deno- 
tatur  autem  hoc  loco  (ledi natio  alicujus  mhjerti,  et  quidem  vi  particulae 
7t(>ò  aut  prue,  destinatio  subjecti,  antequam  ipsum  existat,  ad  certum 
finera.  Ac  n06,  incùtente*  veduj'm  Scriptnrae,  nuae  verbum  7:/>ot>f>iZ*tvt 
praedert'tnare,  nutpiam  de.  Iiominiba*  in  malam  partem  adhibet,  praedesti- 
Tvatumem  aecipimn*  prò  praedeMinaiinne  atl  vitam  tantum.  Conf.  b.  Mm. 
Dissert.  Inaug.  de  Aetern.  Praedest.  Decret.  cap.  I.  §  8. 

ANTITHESES. 

QrKNSTEDTius  :  ,,Antithenist  :  1.  Nonnullorum  patrum,  qui  prae- 
destinationis vocabulum  generice  interpretati  sunt,  sumseruntque  prò 
decreto,  tum  de  salvandis  electls,  tum  de  damnandis  incredulis  ac 
reprobis.  Quo  sensu  dixlt  Isiodoms  1.  2.  de  summo  bono  c.  5.  6.: 
.Gemina  est  praedestlnatio,  slve  electorum  ad  requiem,  sive  reproborum 
ad  mortem.'  Eadem  navi  vehuntur  Augustinus  1.  16.  de  clv.  Del  c.  1. 
et  in  Enchlr.  c.  100.,  Prosper  In  resp.  14.  16.  ad  Capitula  Gallorum, 
Fulgentius  1. 1.  ad  Monimum  c.  14.  Multo  rectius  Leo  In  ep.  ad  Petrum 
Antioch.:  , Credo',  inquit,  ,Deum  tantum  praedestlnasse  bona,  prae- 
scivisse  autem  bona  et  mala.'  2.  Calvinianorum,  in  quorum  logica 
praedestlnatio  indepta  est  nomenclaturam  generis,  quod  In  duas  species, 
electioncm  et  reprobationem,  dispescunt,  h.e.,  vocera  praedestinationis 
In  propria  signitìcatione  acceptam  etiam  ad  reprobos  extendunt  et  duas 
praedestinationis  species  constituunt,  electionem,  quae  est  praedestl- 
natio  ad  vitam,  et  reprobationem,  quae  est  praedestlnatio  ad  mortem. 
Ita  Calvinus  1.  3.  Inst.  c.  21.  .  .  .  D.  Affelmannus  I.  c.  ad  quaestionem: 
Num  praedestinatio  quaedam  tnndelium  possit  dici  ad  mortem  seu  num 
praedestlnatio  duas  sub  se  contiueat  species,  electionem  et  reprobatlo- 


Digitized  by  Google 


536 


PART.  IH.     CAP.  XII. 


nera?  resp.:  Negamus  nos  unanimi  eonaensu.  Afflnnant  Calvinistae 
Genevenses,  Basileenses,  Lausannenses,  Angli,  prae  reliquis  Matthaeus 
Archiep.  Eborac.  Quibus  contradicunt  Tigurìni,  Sedanenses,  Geda- 
nenses,  Cantabrigiensiuni  Wittakerus;  fluctuant  Marpurgenses,  Lug- 
dunenses,  Herbornenses,  Neostadienses  ;  Heidelbergenses  Inter  se  de 
eo  litigant.  Haec  lUe.*'   (Th.  dld.-pol.  P.  III.  c.  2.  s.  2.  q.  1.  f.  87.  sq.) 

d)  'ExXfY^  graece,  juxta  Ephes.  1,  4-  Rom.  S,  33.  Habetur  autem 
re8pectu8  ad  numerum  eorum,  qui  salvantur  ac  proinde  aeterno  decreto 
destinati  sunt  ad  salutem  ;  qui  palici  utique  sunt,  ex  magno  hominum 
numero  lecti,  et  a  reliquis  segregati.  Quidam  electionem  hauc  cum 
apposito  electionem  od  yloriam  appellant,  distinguentes  Ulani  ab  ea, 
quam  dicunt  ad  gratiam,  sive  ad  media  salutis.  Sed,  juxta  receptam 
in  ecclesiis  nostris  consuetudinem,  vox  elertioni*  ahsolute  sic  dieta  de- 
notat  eam,  quae  spectat  ipsara  vitara  aeternam.  Et  sic  electio  quood 
rem  idem  est,  quod  praetlert inolio;  licet  oh  diversa  connotata,  nempe  hic 
prioritatem  ordinationis,  illic  respeetum  ad  coetum  hominum  peceatorum 

fromiscuum,  distinctio  ratioim  aliqua  adroitti  possit.    Conf.  b.  Mm. 
c.  §11. 

FACULTAS  TH.   WlTTEBRRGENSIS:    „Zi'VùtvVfjat  quae  KtpiQiHHjTinùs 

notant  eos,  quos  elegit  Dominus,  sunt  haec:  dicuntur  praedestinatl, 
vocati  Karà  rpódtoiv,  Rom.  8.,  ordinati  ad  vitam  aeternam,  Act.  13.,  dati 
Christo  a  Patre,  Job.  fi,  10.  17.,  empti  ex  horainibus,  priraitiae  Deo  et 
agno,  Apoc.  14.,  empti  de  terra,  ibidem. 11  (Bek.  von  d.  ewigen  Gna- 
denwahl.    A.  15!»7.    Vid.  Consil.  Witteberg.  I,  632.  b.) 

Chr.  Cornerus:  ,,Ne  quls  putet,  fldeles  sua  dtlectione  hoc  con- 
sequi,  ut  salventur,  et  tantum  ex  rebus  duri-  percipiant  fructum,  recto 
Rom.  8,  28.  additar  correctionis  sive  expllcationis  loco,  qui  sint  UH,  de 
quibus  hic  verna  faciat,  nempe:  qui  sint  Kh/mì  kotò  irpótiiatr,  vocati 
juxta  propositum  Dei,  hoc  est,  Consilio  et  benigna  ejus  voluntate  eletti  ad 
salutem."    (In  ep.  ad.  Rom.  commentar.  1583.  p.  110.) 

B.  Mei8Nkrus:  „I)atur  aliquod  discriracn  inter  voluntatera  Del, 
propositum  Dei,  ut  et  decretum  Dei.  Voluntas  termlnus  generaliter 
est  et  comprehendit  eas  etiam  res,  quae  non  flunt.  Sic  Deus  vult, 
omncN  homines  attente  audire  verbum  suura,  quod  tamen  nunquam  flt. 
Propositi* m  autem  Dei  tantum  complectitur  ea,  quae  certo  tlunt.  Quod 
enim  Deus  proponit,  illud  absque  orani  exceptloue  tlt.  Decretum  Dei 
adhuc  strictior  gradus  est;  quando  videi.  Deus  decernit,  se  certis  me* 
diis  effecturum  id,  quod  apud  se  proposuit.  Ita  ergo  haec  sequuntur: 
Deus  aliquld  vult,  volitum  proponit,  propositum  decernit,  adeoque  tria 
ista  differunt,  ut  latiora  et  strictiora,  autecedentia  et  consequentla .  .  . 
Nomen  ei.ectionis  et  verbum  eligendi  multa  habet  in  Scripturis  sig- 
nificata, quorum  quiuque  sunt  primaria.  .  .  In  specialissima  signiflca- 
tione  prò  electione  tldelium  ad  vitara  aeternam  facta,  priusquam  jace- 
rentur  fundamenta  mundi,  quam  propterca  salutarera  indigitant.  Atque 
in  hac  signiflcatione  ultima  -umimu»  vocabulum  electionis,  a  qua  deno- 
minantur  proprie  et  nar'  it»xfr'  rn/sumì  vel  ÌK/>/ryph<u,  h.  e.,  electi  nomi- 
nai iter  et  principaliter.  Nam  inter  haec  duo  vocabula  nihil  esse  dls- 
crimlnis,  patet  ex  ilio  Marc.  13,  20.  :  <nà  roi-c  infatcrovc,  ole  iìtAi^aro  ù  deó{. 
Ex  omnibus  vero  his  signiflcationibus  apparet,  vocem  eligendi  1.  inclu- 
dere quandam  separationem,  <jua  res  vel  persona  ab  aliis  secernitur  et 
ad  certuni  quid  seligitur.  Hinc  isti  termini  permutantur  invicem,  ut, 
quod  Moses  vocat  aligere  Deut.  7,  fi.,  Salomon  reddit  per  separare 
1  Reg.  8,  53.  Sic  electio  dlscipulorum  Lue.  6,  13.  nominatur  separatio, 
Act.  13,  2.  Id  quod  observasse  non  parum  proderit  ad  refutandam 
universalem  et  indiscretam  electionem  Huberlanam;  2.  praesupponere 


Digitized  by  G 


DE  PRAEDESTFNATIOXE  ET  REPROBATIONE. 


537 


gratuitam  dilectionem,  a  qua  semper  procedlt.  Innnitur  hoc  Deut.  4, 37.  : 
,QuoDÌam  clilexlt  Jehovah  patres  tuos,  elegit  semen  eorum  post  eos', 
quod  reperltur  Deut.  7,  6.  7.  8.  Et  ratio  est  in  promptu,  quoniara, 
quue  eliguntur,  prae  allis  grata  nobis  et  dilecta  esse  oportet,  quod  con- 
tra  operum  et  meritorum  propugnatores  notari  debet .  .  .  Quod  Latini 
dicunt  praedeatinare,  unde  praedestinatio,  Graeci  npoopKtiv  nominant, 
unde  TZfMo^iafió^.  Siguiticat  auteui  xpaopXctv  aliquid  decernere  et  prae- 
tinire,  antequnm  illud  agas;  òpoc  enim  terminum  notat,  bine  òpiCetv  ter- 
minare, et  rpoopi^ttv  prò  vel  prlus  determinare,  ut  1  Cor.  2,  7.  :  ,Loqui- 
mur  Dei  sapientiam  in  mysterio,  quam  itpoùptotv  6  rfròf  ante  saecula', 
i.  e.,  quam  decreverat  et  praeordlnaverat  nobis  revelare.  Sic  electi  di- 
cuntur  xpouptopivoi,  praedestinati,  b.  e.,  antequam  existerent,  ad  vitam 
destinati."    £Av»pmnA.   Disp.  XIV.  p.  A  3.  b.   A  4.  b.) 

§  2. 

Denotatur  autem  nominibus  praedestinationis  et  elec- 
tionis  nunc  decretum  de  toto  opere*  perducendi  homines 
ad  salutem,  nunc  peculiariterb  decretum  de  certis  komini- 
bus  sub  certa  ratione  intellectui  divino  cognitis  certo  saU 
vandis. 

a)  Atque  haec  quidera  laiìor  est  vocabulorum  acceptio,  qua  totns, 
ut  sic  loquar,  processu*  Dei  in  uegotio  saluti»,  in  tempore  locum  habi- 
turus,  ab  aeterno  decretus  esse  concipitur;  qua  ratione  praeilert inolio, 
seu  aeterna  Dei  electio,  talutem  filiornin  Dei  procurare  et  ea,  quae  ad  ipsam 
pertinent,  dùsponere  dicitur.  Vid.  F.  C.  artic.  XI.  n.  IV.  p.  618.  Et 
eerti  quidam  gradm,  in  quibus  comixtat  electio  aut  praedestinatio,  nu- 
merantur;  vid.  Sol.  Deci.  Form.  Conc.  art.  XI.  p.  802.  Adde  b.  Miu. 
Dissert.  de  Aet.  El.  Decr.  au.  10(38.  edita.  §  266.  sq.  p.  205.  206. 

Formula  Con'Cordiak  :  ,,Erstlich  istder  Unterschied  zwischeu  der 
ewigen  Vorsehung  Gottes  uud  cwigen  Wahl  seiner  Kinder  zu  der 
ewigen  Seligkeit  mit  Fleiss  zu  merken.  Denn  praescientia  vel  praevl- 
sio,  das  ist,  dass  Gott  alles  vorher  sichet  und  weiss,  ehe  es  geschieht, 
welches  man  die  Vorsehung  Gottes  nennet,  gehet  iiber  alle  Kreaturen, 
gute  und  bòse,  dass  er  niimlich  alles  zuvor  siehet  und  weiss,  was  da  Ist 
oder  sein  wird,  was  da  geschiebt  oder  geschehen  wird,  es  sei  gut  oder 
Dos,  weil  vor  Gott  alle  Dilige,  sie  seien  vergangen  o<ler  zukuuftig,  un- 
verborgen  und  gegenwifrtlg  slnd.  Wle  geschrleben  stehet  Matth.  10, 29.  : 
,Kauft  man  nicht  zween  Sperliuge  nm  etnen  Pfennig?  noch  fdllt  dersel- 
ben  keiner  auf  die  Erde  ohne  euren  Vater'  ;  und  Psalm  139, 16.  :  ,Deine 
Augen  salien  ralcb,  da  teli  nodi  unbereitet  war,  und  waren  alle  Tage 
auf  dein  Bucb  gesebriebeu,  die  uocb  werden  soliteti,  und  derselben  kei- 
ner da  war;  item,  Jes.  37,  28.  :  ,Ich  kenne  deinen  Auszug  und  Elnzug 
und  dein  Toben  wider  mich.4  Die  eveige  Wahl  Gottes  aber  rei  praedesti- 
natio, das  ist,  Gottes  Verordnung  zvr  Seligkeit,  gehet  nicht  zumai  Uber 
die  Frommen  und  Biisen,  nondern  alleiti  iiber  die  Kinder  Gottes,  die  zum 
eicigen  Leben  enca~hlt  und  verordnet  sind,  ehe  der  Welt  Grund  gelegt 
ward  ;  wle  Paulus  spricht  Eph.  1,5.:  ,Er  hat  uns  erwahlet  in  Christo 
Jesu  und  verordnet  zur  Kindschaft.*  Die  Vorsehung  Gottes  (praesci- 
entia) siehet  und  weiss  zuvor  auch  das  Bose,  aber  nicht  also,  dass  es 
Gottes  gniidiger  WHle  wiire,  dass  es  geschehen  solite  ;  sondern  was  der 
verkehrte,  bose  Wille  des  Teufels  und  der  Menschen  vornehmen  und 
thun  werde  und  wolle,  das  siehet  und  weiss  Gott  alles  zuvor,  und  hiilt 


Digitized  by  Google 


538 


PARI.  III.     CAP.  XII. 


seine  praesclentia,  das  ist,  Vorsehung,  auch  in  den  bòsen  Hiindeln  oder 
Werken  ihre  Ordnung,  dass  von  Gott  dem  Bòsen,  welches  Gott  nicht 
will,  sein  Ziel  und  Ma*s  gesetzt  wlrd,  wie  fera  es  gebcn  und  wle  lang  es 
wMiren  solle,  wann  und  wie  ers  Illuderli  miti  strafeli  wolle  ;  welches  doch 
alles  Gott  der  Herr  also  regieret,  dass  es  zu  seines  gòtti  icheu  Namens 
Ehre  und  seiner  Auserwiihiten  Heil  gerelchenr  und  die  Gottlosen  darob 
zu  Scbandcn  werden  miissea.  Der  Aufangaber  und  Ursache  des  Bòsen  ist 
nicht  Gottes  Vorsehung  (denn  Gott  schafft  und  wlrkt  das  Bose  nicht, 
hilft  und  befòrderts  auch  nicht),  sondern  des  Teufels  und  der  Menschen 
bòser,  verkehrter  Wille,  wie  gcschrieben  stehet  :  .Israel,  du  bringest  dich 
in  Ungliick  ;  a  ber  dein  Heil  stehet  allein  bei  mir.1  (Hos.  13, 1» .)  Item  :  ,Du 
bist  nicht  eln  Gott,  dem  gottlosWesen  gefalle1,  Ps.  5,  5.  Die  ewige  ÌVahl 
Gottes  aber  siehet  und  weiss  nicht  allein  zuvor  der  AuserwShlteu  Selig- 
keit,  sondern  ist  auch  aus  gnfldiyem  Willen  und  Wohlgefallen  Gotte»  in 
Christo  Jesu  «ine  Ursache,  so  da  unsere  Seligkeit,  und  was  zu  derselben 
gehoret,  schaffet,  wirket,  hilft  undbefiirdert;  darauf auch  unsere  Seligkeit 
also  gegriindet  ist,  dass  die  Pforten  der  Hullen  nichts  dawider  vermogen 
tollen;  wie  geschrieben  stehet  :  Meine  Schafe  wird  mir  niemand  aus  mei' 
ner  Jland  reissen  ;  xtnd  abermals  :  Und  es  mtrden  gltìubig,  so  viel  ihrer 
zum  ewigen  Leben  verordnet  tcaren.  (Matth.  16,  18.  Joh.  10,  28.  Act. 
13,  48.) "    (Concordia.  Ed.  Muellerus.  p.  704.  sqq.) 

Facitltas  Th.  Witebek(;kx8Is  :  „Bei  diesem  sohellen  und  unver- 
neinlichen  Ausspruch  des  Concordìenbuchs  sucht  D.  Huberus  eine 
solche  nichtige  Ausflucht,  dass  er  schreibt:  ,Ich  gebe  solche  Beschrei- 
bung  der  Erwahlung  der  Kinder  Gottes  nach',  spricht  er,  ,in  dem  Ver- 
stand,  wie  es  daseibst  das  Concordienbuch  gebraucht;  denn  daselbst 
wird  die  Gnadenwahl  partici! lariter  gebraucht  in  der  Application  und 
in  dem  Event  oder  Ausgang  der  Seligmachung.  Wenn  das  Wort  prae- 
destlnatio  (Verordnung  zum  Leben)  in  dem  Vcrstand  gebraucht  wird, 
so  lassen  wir  es',  spricht  er,  ,zu,  dass  die  Praedestination  allein  die 
Kinder  Gottes  angehoret.'  Es  soli  aber  der  christliche  Leser  dargegen 
wissen,  dass  dieser  Schein  Huberi  alsdeun  wird  gelten,  wenn  er  zuvor 
aus  dem  Concordienbuch  icird  e.rxciesen  haben,  dass  das  Concordienbuch 
irgend  einer  andern  Wahl  gedenke,  als  eben  nur  allein  dieser  einigen, 
xcelche  alida  geschrieben  ist,  dass  sie  nicht  zugleich  iiber  Uose  und 
sondern  allein  iiber  die  gottseligen  gltiubigen  Kinder  Gottes  gehe.  Dar- 
nach  so  ist  es  ein  lauter  Gedlchte,  damlt  die  Eiufaltigen  zu  bethòren, 
dass  er  vorgibt,  er  lasse  die  Particular-Election,  welche  allein  iiber  die 
Kiuder  Gottes  gehet,  zu  und  streite  nicht  wider  dieselbe,  da  er  doch 
eben  dieselbe  Lehre,  die  wir  nach  Anleltung  Gottes  Worts  und  des  Con- 
cordienbuchs  fiihren,  zum  heftigsten  anflchtet  und  als  elnen  calrlnlschen 
Irrthum  verlastert."    (Consil.  Witeb.  I,  606.) 

Akg.  Hunnius:  „Jam  si  descendatur  ad  quaestionem,  ad  quos 
haec  gratuita  Dei  clectio  ante  mundi  jacta  fundamcnta  in  ipso  Consilio 
Del  inita  refereuda  sit,  ibi  sic  respondet  Concordiae  iiber:  ,Praedcsti- 
natio  seu  aeteraa  Dei  electio  tantum  ad  bonos  et  dilectos  fllios  Dei  per- 
tinet.'  In  formula  ipsa  aeterna  electio,  seu  praedestinatio  Dei  ad  salu- 
tem,  non  simul  ad  bonos  et  ad  malos  refertur,  scd  tantum  ad  fllios  Dei. 
Huberus  econtra,  haec  libri  Concordiae  verba  receusens,  eidem  sic  oblò- 
quitur  suo  dogtnate  :  , Praedestinatio  seu  aeteraa  Del  electio  nequaquam 
tantum  ad  bonos  et  dilectos  Dei  fllios  est  referenda  (hoc  enim  extreme 
Calvinianum  est),  sed  aeque  ad  malos  et  infldeles,  quia  sirapliclter  ad 
omnes,  sive  in  unigenitum  Dei  Filium  fueriut  credituri,  slve  non  cre- 
dituri.  Imo  Deus  eìegit  tantum  infldeles,  quales  omnes  natura  sumus', 
Rettung,  p.  5.  Si  autem  per  electionem  intelligatur  electionis  applicatio 
(quac  nihil  aliud  est,  quam  justificatio),  in  hac  demum  signiflcatione 
concedit  Huberus,  ad  solos  Dei  tilìos  pertinere  electionem,  i.  e.,  justi- 
ficationem.  Ipsammet  vero  electionem,  de  qua  Concordiae  Iiber  ex 
Scriptura  loquitur,  non  minus  ad  fllios  diaboli  (quales  sunt  irapoeul- 


DE  PRAEDESTrXATIONE  ET  REPROBATIONE. 


539 


tentes  omnes) ,  quam  ad  Dei  fllios  exteudit,  idquc  con  tra  claram,  ex- 
pressam  et  irrefragibllem  litemra  Formulae  Coucordiae."  (Voluni. 
Disputata  1598.  p.  304.  sq.) 

Philippi  :  „Kach  der  Concordienformel  hat  Gott  von  Ewigkelt  das 
Heil  aller  Menscben  besehlossen  und  zur  Ausfuhrung  dieses  Rath- 
schlusses  in  der  Filile  der  Zeit  selnen  Sohn  zur  Versòbnung  der  Sun- 
den  der  gauzen  Welt  in  den  Tod  gegeben.  Dlesen  allgemeinen,  in 
Chrlsto  vollzogenen  Gnadenrathschluss  erbletet  er  ernstlicb  alien  Men- 
scben durcb  das  Wort,  welches  als  Triiger  des  Geistes  in  slch  selbst 
bekehrungskrìiftiges  Heilsmlttel  ist.  Alle  diejenigen  demnacb,  welche 
durcb  das  Wort  Gottcs  zum  Glaubeu  und  damit  zur  Gerechtigkeit  und 
zum  Leben  gefiibrt  werden,  verdanken  dies  lediglich  dem  gottlichen  Er- 
barmen,  das  sie  von  Excigkeit  in  Christo  erxciihlet  und  in  der  Zeit  in  ibm 
errettet  bat;  diejenigen  hingegen,  welche  nìcht  zu  diesem  Heilsziele 
gelangen,  haben  es  ihrera  eigenen  Widerstreben  gegeu  Gotte»  Gnaden- 
willen  uud  gegen  sein  Wort  und  seinen  Geist  zuzuschreiben.  Die  Con- 
cordienformel schlicsst  also  durch  die  Art,  wic  sie  die  Bekehrung  des 
Menschen  rein  als  Wirkung  der  gottlichen  Gnade  fasst,  jede  pelagia- 
nische,  semipelagianische  und  synergistischc  Anschauungsweise  aus, 
oline  dadurch  dem  entgegengesetzten  Estreme  des  PrSdestinatianismus 
zu  verfallen,  indem  sie  Gottes  Gnade,  Christi  Opfer  und  Gottes  Wort 
als  auf  alle  Menschen  sich  erstreckend  darstellt."  (Kirchl.  Glaubensl. 
IV.  Erste  Halite.  1868.  p.  62.  sq.) 

ANTITHE8I8. 

C.  LOKaCHXBUB :  ,, Quamquam,  qui  hanc  doctrinam  impugnant, 
nou  pauca  objicere  soleant;  non  tamen  obstat,  ...  3.  praedestina- 
tionem  non  peculiarem  tidei  et  religionis  articulum  constituere,  sed 
potius  vagar!  per  omues  articulos,  e.  g.  de  redemtione,  vocatione,  con- 
versione etc.  Atque  id  ipsum  docere  Formulam  Concordiae  art.  XI.; 
errouee  igitur  ab  iis  articulis  separari  et  disjunctum  doceri.  Nam  re- 
gerimus:  habet  certe  praedestiuationis  vox  signifìcationem  aliquam 
amplam,  twn  in  sacro  codice,  sed  in  libris  symbolicis.  Unde  denuo 
distlnguimus  inter  signifìcationem  ejus  vocis  symbolicam  etbiblicam: 
Ma  est  ampia,  haec  strlcta  et  contrada.  Illa  hic  uollum  habet  locum, 
nisi  remotive;  haec  vero  hic  obtlnet.  Proponimus  enim  doctrinam 
hanc  ex  scriptura,  ergo  id  praestaudum  quoque  est  verbis  scrlpturae 
et  iu  eo  sensu,  quem  in  scriptura  obtinent."  (Th.  thet.  1(594.  p.  247.  sq.) 

b)  Sic  b.  G.  Cnndisius  Not.  ad  Comp.  Hutt.  L.  XIII.  Q.  V.  §  1. 
p.  797.  :  Praedestinationis  -vocabidum  sumitur  irl  late  vel  stride.  Late  ubi 
accipitur,  comprehendit  universum  mediorum  saluti»  apparatum;  in  hoc 
sensu  voeem  eandem  usurpai  Formula  Concordiae  in  solida  Declar.  Art.  jST. 
Stride  usurpata  lutee  vox  significat  ipsam  ordinationem  fidelium  ad  salutem, 
seeundum  Dei  projmitum  institutam.  Qua  ratione  Trpó&eat;,  seu  propo- 
situm,  et  7Tf),>up:<Tfiù;,  seu  praeilestinatio,  ut  distinda,  hic  considerali  debent. 
Eandem  acceptioneni  strictiorem  agnovit  etiani  b.  Balth.  Meisnerus  in 
Anthrop.  Dee.  II.  Disput.  IV.  Q.  III.  n.  IV.  §  31.,  cum  scribit: 
Frimum  media  ordinavit  (Deus)  prò  omnibus;  quia  vero  non  omnes  accep- 
turi  erant,  ideo  non  omnes  elegit.  Sic  ergo  decretavi  mediorum  ordine  prius 
est  decreto  electionis,  ideoque  meritimi  Qiristi  fide  apprehensum  et  ab  aeterno 
consideratimi  non  est  medium  decreti,  sed  causa.  Sed  de  bis  in  seqq. 
plura  dicentur.    Add.  b.  Mus.  1.  c. 

Hkilbrunnkki'S:  „Etsi  per  se  verum  est,  quod  verbura  Dei  docet, 
respectu  multitudinis  reproborum  paucos  esse  electos,  tamen  falsa  est 
Calvlnistarnm  doctrlna,  quod  absoluto,  arcano  et  imperscrutabili  Del 


Digitized  by  Google 


540 


PAM.  HI.     CAP.  XII. 


decreto,  nullo  indignitatis  respecta,  major  pars  generis  Immuni  ad 
aeternum  exitium  creata  et  destinato  sit  ;  idem  quod  in  Apologia  arti- 
culorum  visitationis  jure  reprehenditur.  In  hac  sententia  aliquot  ce- 
lebres  et  orthodoxi  theologi  electionem  Dei  univeraalem  esse  docucrunt, 
vocabulo  electionis  in  latiore  signiticatione  usi.  Unde  fatetur  liber 
Coucordiae  In  exordio  Istius  artlculi,  quod  tbeologi  non  simile»  semper 
de  hoc  articulo  locutiones  usurpent,  et  in  praedicta  Apologia  Saxonica 
scriptum  extat,  quod  doctores  quidam  ecclesiae  orthodoxi  in  latiore 
significatone  vocem  electionis  ad  omnes  homines  referant,  quia  (quoad 
voluntatem  Dei)  nemo  hominum  a  gratia  vitae  decreto  vel  proposito 
Del  exclusus  sit;  sicut  Calviuistae  falso  docent.  Quia  vero  haud  ita 
pridera  ex  hac  phrasl  vel  propositione  lis  quaedam  orta  est,  dum  una 
pars  propriam,  altera  vero  eam  minus  propriam  esse  voluit,  ac  prior 
illa  in  eam  apud  nonnullos  venit  susplclonera,  quasi  doceret,  omnes  ho- 
mines, sive  credant,  sive  non  credant,  actu  electos  esse:  satius  et  con- 
sultius,  imo  propter  ecclesiae  tranquillitatem  necessarium  fuerit,  re- 
tenta mente  vel  sententia  superius  declarata,  <  'alvinianae  particularitati 
Scripturae  S.  S.  doctrinam  de  universali  Dei  dilectione,  universali Christi 
merito,  promissionibus  quoque  evangelii  uuiversalibus,  quam  proposi- 
tionein  ambiguitatis  nomine  susceptam  et  in  sacris  oraculis  nuspiam 
expressam  opponere  et  a  praedicta  phrasi  pacis  et  coucordiae  studio 
in  posterum  abstinere."  (Theses  de  pniedest.  A.  1597.  Vid.  Consil.  th. 
Wittebcrgens.  I,  «49.  sq.) 

Winckklmannus:  ,,Ajunt  praeterea,  multos  magni  nominls  theo- 
logos  aflìrmasse  universalem  omnium  homiuum  electionem.  R.  :  Non 
inticior;  verum  ante  motam  controversiam  liberius  locuti  sunt  (id  quod 
Augustino  et  aliis  patrihus  ante  mota  certamina  in  aliis  doctrinae  ca- 
piti! ,11-  accidit),  usi  vocabulo  electionis  impropri»;  prò  generali  Del 
voluntate  erga  omnes  homines.  Jam  igitur  retineuda  meus  et  corri- 
genda lingua."  (Disp.  th.  in  academ.  Ciessena  hab.  P.  V,  p.  179.) 

(tEKHardus:  , v Illi»,  qui  omnes  omnino  credentes,  etiam  xpocnai- 
ftovc,  electos  esse  statuunt,  .  .  oppouimus  immotum  hoc  arguraentum: 
Omucs  electi  salvautur.  Qui  ad  teinpus  credunt  et  postea  iterum  detl- 
ciunt,  non  salvantur;  ergo  qui  ad  tempus  credunt  et  postea  iterum 
detlclunt,  non  sunt  electi.  .  .  Ad  quartam  classera  pertinent  dieta,  in 
quibus  electio  tlnera  suum  semper  dicitur  assequi,  Rom.  11,  7.:  ,Quod 
quaerebat  Israel,  non  est  consecutus;  electio  autem  est  consecuta;  cae- 
teri  vero  excaecati  sunt.*  Utique  ergo  electio  tlne  suo  nunquam  fru- 
strati^, ac  prolude  etiam  electi  tluem  electionis  semper  sortluntur, 
2  Tim.  2,  19.  :  ,Firmum  stat  fundamentum  Dei,  habens  signaculum  hoc, 
novlt  Don ii n us,  qui  sint  sui. 4,4 (Disp.  isagog.  p.  754.  sq.) 

S.  Schmidtius:  ,,Christus  praedestinationis  causa  meritoria  est, 
qui  satisfactione  sua  eam  prò  nobis  impetravlt.  Unde  electi  dicimur 
»  in  Christo  Ephes.  1,  4.,  praedetlniti  per.Jesum  Christum  v.  5.,  praede- 
flniti  secundum  propositum  Dei  propriura  et  gratiam,  datam  nobls  in 
Christo  Jesu  2  Tim.  1,  9.  Ephes.  1,  11.  Ut  neque  eadem  praedestina- 
tionis ratio  sit,  quae  propositi  Dei  de  redemtione  hominum.  Nam  hlc 
philanthropia  Dei  mota  est  ad  deatinandum  fiumano  generi  redemtorem, 
sed  praedestlnatio  Dei  solicita  est  de  redemtiouis  beneflciis  huic  Ulive 
homini  juxta  propositum  istud  applicando  finaliter,  quam  actualem 
applicationein  et  solicitudiuem  Christus  jam  promeruit.44  (Aphorism. 
th.  p.  292.) 

Hanxekkxius  :  ,,Nec  tantum  tinaliter  credentes  in  genere  sunt 
electi,  ut  hoc  sit  totum  electionis  aeternae  decretum,  omnes  flnaliter 
credentes  salvabuntur,  non  facta  applicatione  ad  certa  individua,  sed  et 
certae  personae,  v.  g.  Petrus,  Paulus,  David  etc.,  sunt  electi.  Rom. 
8,  35.  Eph.  1,  4.  2  Tim.  1,  9.  Vere  F.  C.  art.  11.:  ,Et  quidem  Deus 
ilio  suo  Consilio,  proposito  etordinatione  non  tantum  tn  genere  salutem 
suorum  procuravlt,  verum  etiara  omnes  et  singuìas  pers<>nas  electorum 
(qui  per  Christum  salvandi  suut)  clementer  praescivit,  ad  salutem 


Digitized  by  Googl 


DE  PRAEDEST1NATI0NE  ET  REPROBATIOXE. 


541 


elegit  et  decrevit,  quod  eo  modo  (quem  jam  recitavimus)  Ipsos  per 
suam  gratiam,  dona  atque  efflcaciam,  saluti»  acternae  particlpes  facere, 
juvare,  eorum  salii  te  in  promovere,  ipsos  conflrmare  et  conservare 
velit."4    (Verae  th.  Synops.  p.  58.  sq.) 

Calovics:  ,,Decretum  electionis  non  esse  decretimi  de  personis 
certi»  nominatim  vitae  aeteruae  destinando,  sed  tantum  decretum  de 
couditionc,  qua  Deus  persouas,  id  est,  homlncs  omues  saluti  vult  desti- 
nari,  falso  asserunt  Hemonstrantes .  .  .  Et  fatentur  ipsi  Ann  invi  ni 
f.  102.  b.,  decretum  istmi  Remonstrantium  ,de  facto  nullas  certas  per- 
sona» praedestluare,  segregare  vel  libro  vitae  inscribere  (hoc  eulm  fieri 
non  posse,  nisi  lntercedat  divina  scientia)'.  Quale  vero  illud  decretum 
praedestinationis  erit,  quod  nullas  persona»  certas  praedestinet?  quale 
electionis  decretum,  quod  nullas  segreget,  nullas  libro  vitae  iuscribat?" 
(Cousideratio  Armlniauisml.  1C57.  p.  239.  sq.) 

ANTITHESES. 

Antithesis  Arminianorum:  ,,Patet,  falsura  esse,  quod  electio  facta 
sit  ab  aeterno;  unus  tantum  in  Scriptum  locus  est,  qui  id  affi  r  mare  vi- 
detur,  uude  communis  error  iste  natus  est,  locus  videi,  ad  Eph.  1,  4." 
(Apologia  Remonstrantium,  c.  18.  f.  190.) 

J.  Fechtiu8  :  ,,Dissentiunt  in  hoc  argumento  a  caeteris  Lutheranis 
theologis  omuibus  theologl  Tubinyenses  hodierni,  circa  quorum  senten- 
tiam  observandum  est:  1.  Eandem  in  veterum  Tubingensiura  theolo- 
gorura  scriptis  non  comparere,  quippe  qui  uno  noblscum  ore  objectum 
electionis  hominem  flnaliter  credentem  fccerunt.  Testimonia  eju»  rei 
produximus  In  ,apparatu  ad  epp.  Marbachianas*  c.  7.  p.  276.  2.  Esse 
liane  Tubingcnsium  »entcntiam  piane  unam  eandemque  cum  opinione 
Arminianorum  ...  3.  Sententiam  Tubingensiura  esse,  electionem  vel 
late  suml,  et  tura  prò  objecto  habere  oranes  credentes,  qua  tale»,  id  est, 
quatenu»  et  quamdiu  credunt;  vel  stride,  atque  tura  habere  prò  objecto 
tantum  eos,  qui  flnaliter  credunt."  (Compend.  unlvers.  th.  complex. 
p.  426  sq.) 

Melch.  Nicolai:  „Praedestinatio  est  aeternum  Del  decretum  de 
fiumano  genere,  In  peccatum  et  mortein  prolapso,  per  Chrlstum,  nullo 
suo  merito  aut  praevisorum  operum  dlgnitate,  quae  non  antecedunt, 
ut  constituant,  sed  consequuntur,  ut  declarent,  rcparando  et  per  ver- 
bum  et  sacramenta  efficaci  et  tamen  resistibili  Spiritus  S.  operatione 
per  tìdem  ad  vitara  et  gloriam  aeteruam  perducendo.  . .  Qui  vocabulum 
electionis  tantum  ad  perseverantes  in  .fide  restringunt  et  decretum  elec- 
tionis perseverantia,  tanquam  ultima  et  specifica  differeutia,  deflniunt, 
eos,  quia  discrcpantlbus  vocabulls  idem  nobiscnm  veritatls  dogma 
tuentur,  non  redargulmus,  quia  de  vocabulis  cum  fratrlbus  nostris  lltl- 
gandi  consuetudinem  non  haberaus.  Capere  tamen  non  possumus, 
salva  raaximorum  virorum  pace,  quomodo  perseverantia  constituat 
electionem,  quae  nihil  ponit,  sed  tantum,  quod  positum  est,  continuat. 
.Tenete,  quod  habetis',  Inqult  Filius  Dei  Apoc.  2,  25.  Perseverante» 
ergo  non  novura  aliquod  Dei  donuni,  quod  non  habuerunt,  acquirunt, 
sed  quod  habuerunt,  conservant.  Slcut  non  Ideo  non  fuit  in  <  h risto, 
qui  per  incrcdulitatem  excisus  fult  e  Chrlsto,  Ita  non  ideo  non  fult  elec- 
tus,  qui  incredulltatl»  vltio  desiti  esse  eledus."  (Compend.  dld.  et 
elencht.  1654.  p.  157.  168.  sq.) 

Hofmaxnu»  :  ,,Gegenstand  dieses  ewigen  Willens  Gottes  slnd  nach 
der  Schrlft  nicht  die  Mensehen  als  eimelne,  sondern  der  Mensch  Ist  e», 
oder,  waa  gleichvlel  sagen  will,  die  Menschhelt.  .  .  Entschieden  falsch 
vrird  es  uun  seln,  von  ,Erwiihlt-werden4  (tn?ht  (aàai)  zu  sagen,  es  be- 
zelchne  die  ewlgc  Bestimmung  gewisser  Individuen  zur  Seligkeit  .  .  ., 
da  es  vielmehr  zuuUchst  die  Geraeinde  Ist,  und  zwar  die  ganze  Ueraeinde 
Christl  oder  eine  einzelne  als  Glled  derselben,  von  welcher  es  heisst, 


Digitized  by  Google 


542  part.  rn.  cap.  xn. 

Gott  habe  sie  erlesen.  Von  den  einzclnen  Chrlsten  ist  es  gesagt,  weil 
sie  nnd  in  so  fera  sie  Glleder  derGemeinde  sind."  (Schrtftbeweiss.  I, 
193.  199.  201.) 

Thomasius  :  „An  sich  betrachtet  hat  der  gòttllche  Vorsatz  kelne 
Beziehung  auf  elnzelne  Individuen  (Personen),  es  ist  keln  Rathschluss 
in  Betreff  der  Erw&hlung  Elnzelner,  wohl  aber  die  geordnete  Liebe. 
Mit  andern  Worten:  Gottes  Liebe  ruht  auf  Christo,  dera  Geliebten,  uad 
in  ihm  auf  alien,  die  sich  im  Glauben  mit  ihm  zusammenschliessen, 
durch  den  Glauben  cine  Person  mit  ihm  werden.  Welche  dlese  sind, 
da»  ist  nicht  Inhalt,  nlcht  eine  Restimmung,  die  jener  Rathschluss  an 
sich  hat  —  er  ist  also  uach  dleser  Seite  hin  nicht  abgeschlossen,  uud 
zwar  desimi  b  nicht,  weil  es  rnit  ihm  auf  das  Verhalten  der  Menschen 
abgesehen  ist.  .  .  .  Und  so  erfullt  cr  sich,  wenn  ich  so  sagen  darf,  erst 
allmahlich  mit  den  einzclnen  Individuen;  welche  diese  sind,  weiss  frei- 
lich  Gott  kraft  seiner  Praescienz  voraus,  aber  es  ist  das  nicht  Inhalt, 
nicht  Bestimmung  jenes  allgemeinen  Beschlusaes  iiber  die  Menschen, 
welche  selig  werden  sollen."  (Chrlsti  Person  und  Werk.  1853.  I, 
400.  sq.)  „Der  ewige  Vorsatz  ...  ist  nicht  Einzehnahl,  sondern  .  .  . 
universaler,  das  ganze  verlorne  menschliche  Geschlecht  umfassender 
Gnadenwille,  jedoch  kein  schlecht-universaler,  sondern  in  Christo  be- 
schlossen  und  gefasst,  Eph.  1,4.,  denn  er  besteht  eben  darin,  dass  Gott 
die  Menschheit  iu  Christo,  dem  Gegenstand  seiuer  Liebe  und  dem  Er- 
werber  unsers  Heils,  und  nur  in  Christo,  d.  h.,  sofern  sie  sich  ihm  im 
Glauben  hlnglbt,  nicht  ohne  und  ausser  ihm  selig  machen  will."  (Das 
Bekenntnis  der  ev.-lutherischen  Kirche  u.  s.  w.  1848.  p.  210.) 

Vilmariub:  ,,Fruchtbarer  . .  .  hiitteu  die  lutherischen  Dogmatiker 
ohne  alle  Frage  die  Lehre  der  Formula  Concordiae  ausbilden  kònnen, 
wenn  sie  sich  die  Frage  vorgelegt  hiitten,  ob  denn  nicht  in  der  Apologie 
Anlass  dazu  gegeben  sei,  die  Erwilhlung  als  Darstellung  der  Grùndung 
der  chnstlichen  Kirche,  als  Heilsanstalt  im  Gauzen  zu  fassen,  mithin  die 
Erwilhlung,  als  auf  einzrlnc  Persunen  bezùglich,  giinzlich  zu  bescitigen, 
d.  h.  die  Erwiihluug  fiir  die  Einzclnen  nur  zu  behaupten,  insofern  diese 
Einzelnen,  in  der  Aussonderung  der  Christengeraeinde  aus  der  Welt, 
uuter  den  Heiligen  mit  begriffcn  seien."    (Dogmatik.  1874.  p.  16.  sq.) 

Luthakdtiuh:  ,,Der  (ìrundfehler  ist  von  Anfang  an  die  zu  unmit- 
telbarc  Beziehung  auf  die  Einzelnen,  statt  auf  die  Menschheit,  wie  sie 
Gott  in  Christo  will,  in  deren  Gemeinschaft  dann  eben  nur  die  Einzel- 
nen durch  den  Glauben  eintreten.  Diese  einzelnen  GlUubigcu  sind  aber 
dann  nicht  Gegenstand  elncr  speciellen  und  purticularcn  Pradestma- 
tlon,  sondern  an  ihnen  verwirklicht  sich  eben  nur  geschlchtlich  der  eine 
und  allgemeine  Rathschluss  der  Liebe  Gottes."  (Compend.  ed.  3.  p.  96.) 


§  3. 

Ad  agnoscendum  decretum  praedestinationis,  qua- 
tenus  totum  saluti»  hunianae  negotium  spectat,  diligen- 
ter  observandus  est  ordo*  actuum  divinorum,  prout  in 
signo  rationisb  juxta  revelationem  divinam0  alii  alios 
sequuntur. 

a)  Huc  pertinent  gradua  UH,  quibus  praedestinatio  constat,  juxta 
F.  C.  I.  c,  et  de  quibus  raox  videbimus. 

Formila  Concordiae:  ,,Derwegen,  wenn  man  von  der  ewigen 
Wahl  oder  von  der  PrRdestlnation  und  Verordnung  der  Kinder  Gottes 
som  ewigen  Leben  recht  und  mit  Frucht  gedenkeu  oder  reden  will,  soli 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE. 


543 


man  sich  gewòhnen,  dass  man  nicbt  von  der  blosscn,  heimllchen,  ver* 
borgenen,  unausforschllchen  Vorsehung  Gottes  speculire,  sondern  wic 
der  Rath,  Vorsatz  und  Verordnung  Gottes  in  Christo  Jesu,  der  das 
rechtc  wahre  Buch  des  Lebens  Ist,  durch  das  Wort  nns  geoffenbaret 
wird,  niimllcb,  dass  die  ganze  Lehre  von  dem  Vorsatz,  Rath,  Willen 
und  Verordnung  Gottes,  belangend  unsere  Erlosung,  Beraf,  Gerecht- 
und  Seligmachung,  zusammengefasst  werde;  wie  Paulus  also  diesen 
Artikel  handelt  und  erklaret  Ròm.  8,  29.  f.  Eph.  1, 4.  f.,  wie  auch  Chri- 
stus  in  der  Parabel  Matth.  22,  1.  f."    (Concordia,  p.  707.) 

Qcenstedtii's  :  ,, Decreta  divina  sunt  aeterna,  adeoque  unum  altero 
non  est  prius  ratione  tempori»;  ordincm  vero  si  spectes,  decretum  re- 
demtionis  . . .  prius  est  electione,  puta  in  signo  rationis  divluae,  respectu 
objectorum  cxternorura,  indeque  juxta  momenta  couceptus  nostri. " 
(Th.  did.-pol.  P.  III.  c.  2.  s.  2.  q.  3.  f.  51.) 

b)  Nani  quoad  rem  ipsam  fatenduni  est,  non  dari  intra  Deum 
realiter  diMìtidos  et  sibi  invicem  succedei)  tes  actus  intellectus  aut  vo- 
luntatis,  propter  summam  siiuplicitatem  et  immutabilitatem  Dei. 

c)  Non  entra  fingere  licet  vel  actus  ipsos,  vel  eorura  seriem  atque 
ordinem  prò  nostro  ingenio,  ned  spectandura  est,  quid  Deus  ipse  de 
actibus  intellectus  ac  voluntatis  suae  nos  doceat,  et  quomodo  juxta 
Scripturas  actus  hic  illuni,  non  autem  ille  hunc  praesupponat,  prae- 
sertim,  ut  attendanius,  ne  actum  aliquem  Deo  sic  tribuamus,  ut  aliura, 
qui  non  minilB,  imo  ut  prior,  agnoscendus  erat,  excludamus  aut  per- 
vertanius. 

§  4. 

Itaque,  quia  Deus  prò  summa  bonitateBsua  homines 
non  solum,  cum  in  primo  nomine  ad  imaginem  suam  di- 
vinam  crearet,b  dilexit,  veruni  etiam  in  Adamo  lapso 
spectatos,  tanquam  peccatores,  eo  amore0  prosequitur, 
ut  procurandae  salutis  eorum  causa  Filium  redemtoremd 
omnibus  dederit;  agnoscendum  etiam  est,  quod,  cum 
Deus  ab  omni  aeternitatee  praevidisset,  homines  peccato 
corruptum  iri,  tamen  procurandae  salutis  illorum  causa 
decreverit  dare  Filium,  qui  prò  omnibus*  solveret  pretium 
redemtionis. 

a)  Qua  bonus  est  non  solum  in  86,  verum  etiam  alivi,  creaturis 
suis,  easque  ad  suos  fìnes,  ad  quos  conditae  sunt,  perducere  intendit. 

b)  Tanquam  opus  suum  wlde  bonum,  hactenus  nulla  labe  foeda- 
tum  aut  corruptum. 

c)  Sic  enim  Paulus  1  Tim.  2,  4.  testatur,  Deum  omne»  (homines, 
prò  quibus  orare  debent  fìdeles,  omnes,  inquam,  et  singulos,  qui  ex* 
sistunt,  non  in  statu  iutegritatis,  sed  post  lapsum,  adeoque  peccatores, 
neniine  excluso,  ne  quidem  tyrannis,  sub  quibus  vivebant,  ipsoque 
Nerone,  qui  nunquam  conversus  fuit)  velie  (non  tantum  significare 
verbo  externo,  quasi  velit,  sed  revera  ac  serio  velie)  salvo»  fieri  (veruna 
atque  aeternam  salutem  consequi).    Conf.  Disp.  nostram  de  Univer- 


Digitized  by  Google 


544 


PART.  m.     CAP.  XII. 


dalit.  Gratiae  Divinae,  ad  h.  L  habitam  anno  1675.  Caeterum  volun- 
tatem  quidem  Ulani,  quae  terminatur  ad  omnium  salutein,  non  dicemua 
decretum,  proprie  loquendo  ;  voluntatis  autem  vox  latius  patet.  Atque 
huc  etiam  pertinet  distinctio  inter  voluntatem  antecedeniem  et  conse- 
quentem;  de  qua  vid.  Disp.  peculiari»  b.  Musati,  et  quae  inde  attuli- 
mus  Part.  L  cap.  t  §.  19.  20.  Voi.  II.  p.  34. 

ANTITHESES. 

Confession  of  faith  :  „P»y  the  decree  of  God,  for  the  roani! esta- 
tion of  his  glory,  some  men  and  angela  are  predestlnated  unto  ever- 
lasting  li tV,  and  others  foreordained  to  ererlasting  death.  —  Neither  are 
any  other  redeemed  by  Christ,  effectually  called,  justifted,  adopted,  »anc~ 
tijìed,  and  saved,  but  the  elect  only."  (The  constitution  of  the  Presby- 
terian  church  in  the  U.  S.  of  A.  Philadelphia.  Presbyterian  Board  of 
publication.  1840.  p.  23.  25.) 

d)  Quo  pertinet,  quod  Christus  Joh.  8,  16.  dixit:  Sie  (tali  ac 
tanto,  serio  atque  efficaci  amore)  Dem  dilexil  mundum  (totam  incolarum 
orbis  multitudinem,  seu  universum  genus  humanum,  quod  complectitur 
credente»  et  non  credente*,  prout  deinde  vers.  18.  in  illos  et  hos  dividitur  ; 
hic  autem  spectatur  ut  antitypus  proraiscuae  multitudinis  Israeli  turu ni , 
qui  olim  serpentum  ignitorum  morsi  bus  ob  rebellionem  adversus  Deum 
petiti,  morti  vicini  erant,  juxta  vere.  14.  15.),  td  jilium  tuum  unigeni- 
tum  darei  (nempe  ipsi  mundo,  seu  generi  humano  alias  perituro,  daret 
antitypura  serpentis  aenei,  in  cruce  erigendum,  juxta  vere.  15.),  ne 
necesse  esset  homines  peccatores  perire,  sed  ut  (potius)  mundu»  servare- 
tur  per  eum,  seu,  ut  oranes  in  mundo  contenti  nomines  haberent,  per 
quem,  ex  intentione  seria  Dei,  ipsorum  amantissimi,  servari  possent  et 
servarentur,  qui  non  respuerent,  prout  serpens  aeneus  omnium  vulne- 
ratorum  bono  erectus  fuerat,  ut  omnes  haberent,  unde  sanarentur, 
juxta  v.  14.  15.  et  17.  Conf.  Rvm.  8,  2.  8.,  ubi  dicitur,  Deum  vidisse, 
quod  homines  per  legem  non  possent  salvari,  quippe  per  carnalem  ge- 
nerationera  contractaraque  labem  originalem  inepti  facti  ad  legem  tm- 
plendam,  ideoque  Deum,  humanaeiri^rmtte^isuccurrere  volentem,  atque 
ut  defectus  ille  suppleretur,  mvmse  proprium  jUium,  qui  loco  hominum 
miserorum  impleret  legem  et  in  assumpta  carne  legi  satisfaceret  etc. 
Add.,  quae  diximus  Cap.  II.  Sect.  III.  §  10.,  et  b.  Mtu.  Dissert.  de 
Insuffic.  Lum.  Nat.  ad  sai.  con  tra  Ed.  Herbert.  §  87.  sqq.  p.  54.  sqq. 

e)  Cognovit  enim  Deus  ab  aeterno  omnia,  in  tempore,  licet  con- 
tingenter,  futura,  et  cognovit  auidem  ea  immediate  in  se  ipsis.  Vid. 
Part.  L  Cap.  L  §  15.  not.  h.  Voi.  II.  p.  30.  Ac  certum  est,  volun- 
tatem Dei  de  mittendo  redemtore  prò  peccatis  hominum  sup|x>nere 
cognitionem  ipsorum  peccatorura  humanorum. 

f)  Neque  enim  actus  voluntatis,  qui  terminatur  ad  missionem  re- 
demtoris,  demura  in  tempore  coepit  in  Deo,  sed  fatendura  est,  Deum, 
qui  mediatorem  misit  in  tempore,  raisisse  eum  juxta  decretum  aeternum. 
Et  sic,  quando  constat,  missum  esse  illum  omnium  hominum  peccatorum 
bono,  fatendum  est,  ita  olim  decretum  fuisse,  ut  non  paucorum  ex 
mero  quodam  beneplacito  praelectorum,  sed  omnium  bono  mitteretur. 

Cf.  supra  dieta  P.  III.  ci.  §3.  p.  6.  sqq.  c.2.  s.  3.  §10.  p.  120.  sqq. 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE. 


545 


§  5. 

Deinde,  sicut  Deus  in  tempore  declarat,  quod  per 
meritum  Christi  salutem  actu  consecuturi  sint,  qui*  in 
Christum  credunt  ;  ut  autem  omnes  in  Christum  credere 
possent,  Deus  ipse  doctrinani b  fidei  ita  promulgavit,  ut 
ad  omnium*5  aures  mentesque  posset  pertingere,  ita  ag- 
noscendum  est,  Deum  ab  aeterno  voluisse,  utd  homines 
omnes  creder  ent,  ace  decrevme,  mediatorem,  quem  mittere 
constituerat,  promulgata  doctrina  de  eo,  omnibus  offerte 
amplectendum. 

a)  Huc  spectant,  quae  diximus  P.  III.  cap.  III.  de  Fide  in  Otri- 
stum  §  1.  et  quod  L  c.  Joh.  3,  16.  dilectio  Dei  ita  refertur  ad  omnes 
homines,  ut  tamen  actualis  liberatio  ab  interitu  et  consecutio  vitae 
aeternae  restringatur  ad  credente*  prout  in  seq.  v.  18.  facta  divisione 
homi  mi  ni  in  credente»  Jet  non  credente*  de  illis  dicitur,  quod  non  con* 
demnentur,  de  his  vero,  quod  vi  ipsius  incredxditatis  obnoxii  sint  dam- 
nationi. 

b)  Juxta  illud:  Qitomodo  credente  de  quo  non  aìidivenintf  Rom. 
10,  14.    Fides  ex  auditu  est,  auditus  autem  per  verbum  Dei.    Ibid.  v.  17. 

c)  Vid.  supra  cap.  VII.  §  22.  not.  6.  et  b.  Mus.  Dissert.  con  tra 
Ed.  Herbert.  §  90.  sqq.  p.  55.  sqq.  et  quae  disseruimus  in  Tr.  Gerni. 
Griindliche  Erweisung  wider  die  Quaker  §  25.  et  49.  p.  27.  et  105. 
Unde  simul  constat,  quod  ad  vocationem  universalem  non  Bit  necessa- 
rium,  ut  doctrina  evangelii  omnibus  et  singulis  corani  et  immediate 
per  praecones  peculiari  u-r  a  Deo  missos  annuncietur;  sed  sufficiat,  sic 
promulga  ri  aut  promulgatala  esse  doctrinam,  ut  omnes  (q^ii  ad  verara 
et  salutarem  religionem  scrutandam  obligati  sunt  ac  mediante  usu  ra- 
tionis  cognoscere  possunt,  extare  alicubi  religionem  certam  et  saluta- 
rem, a  Deo  ipso  revelatam)  in  illius  notitiam  pervenire  possint,  non 
autem  aliqui  a  Deo,  ex  absoluto  beneplacito  (copiam  doctrinae  illius 
ipsis  facere  nolente  et  viam  omnem,  qua  in  notitiam  illam  pertingant, 
denegante)  arceantur. 

Quenstbdtius  :  „Late  su nit a  includit  etiam  vocationem  indirectam, 
quae  tlt  tum  Intuita  hujus  universi,  ejusderaque  gubernationis  et  divinae 
in  creaturas  beneflcentiae,  Bom.  1/20.  2,  14.  15.  Act.  17,  27.,  tum  per 
fumimi  generalem  et  confusam  de  coetu  quodam,  in  quo  dicitur  ammosci 
et  coli  solus  verus  Deus.  1  Reg.  10,  1.  sqq.  2  Reg.  5,  2.  8.  1  Thess. 
1,  8.  .  .  Hae  vocationis  species  sunt  inagis  invitamenta  et  lncitamenta 
quaedam  ad  inqtlirendum  de  vero  Dei  cultu  et  coetu,  in  quo  ille  viget, 
quam  vocatio  proprie  dieta  ;  ratio  est,  quia  prò  fine  proxlmo  et  imme- 
diato non  habent  ipsam  hominis  aeternam  salutem  vel  cognltionem 
Christi  redemtoris  et  mystcriorum  ad  salutem  aeternam  adlpiscendam 
necessario™  m,  sed  saltem  adductionem  ad  januam  verae  ecclesiae.  .  . 
Sicut  lex  in  monte  Sinai  promulgata  non  solos  Israelitas  tunc  vivente» 
et  praesentes  obllgabat,  sed  omnes  etiam  eorura  posteros,  imo  ipsas 
quoque  gentes,  Deut.  1,  6.  4,  11.,  sic  quoque  trina  Illa  vocatio  (  tem- 


Balert  Corap.  »d.  Walther.  IU. 


35 


PART.  IH.    CAP.  XII. 


pore  protoplastorum  Iapsorum,  Xoachi  et  apostoloram)  non  tantum 
pertinebat  ad  praesentes  seu  eos,  qulbus  immediate  facta  est,  aed  etiam 
ad  eorum  posteritatem.  .  .  Manet  divina  vocatio  ex  mente,  voluntate, 
proposito  et  intentione  Dei  vere  generali*  et  universali»,  licet  alieni 
apud  reliquas  gentes,  qui  gratlae  Dei  subtractionem  et  voeationis  gra- 
tiosae  intermissionem  snls  peccatis  promeriti  sunt,  ipse  solennis  actus 
non  vigeat  et  Deus  verbi  sui  depositum  semel  juste  ablatum  non  resti- 
tuat.  Et  quae  vocatio  per  se  et  ex  intentione  Dei  semper  fulsset  uni- 
versali», Illa  per  accidena  ob  incuriam  et  contemtum  bominum  flt  parti- 
cularls,  non  quidem  simpliciter,  sed  tantum  hoc  vel  ilio  tempore.  .  . 
Quod  Deus  uni  nationi  largitur  evangeli!  lucem,  altera  neglecta  ;  quod 
Turca  rum,  Americanorum  et  aliorum  barbarorum  aliqui  ad  fldem  con- 
vertuntur,  reliqui,  qui  illis  aequales  sunt,  in  sua  infldelltate  rellnquun- 
tur,  arcano  et  impervestigabill  Del  judicio  est  adscribendum  et  excla- 
mandum  cum  Paulo  Rom.  11,  33.:  ,ùc  àvt$cf>tvvrjTa,  quam  inscrutabilia 
sunt  judicla  ejus  et  inpervestigabiles  viae  ejus.'  Agnoscendum  quoque 
est,  Deum  quaedam  circa  ordinem,  modum,  tempus  et  gradus  voeatio- 
nis ex  absoluta  voluntate  agere.44  (L.  c.  P.  III.  c.  15.  s.  1.  th.  3.  13. 14. 
f.  662.  sqq.) 

ANTITHESIS. 

Quenstedtius  :  ,,Antitheaia  :  1.  PontificUmim ,  praecipue  vero 
Dominicanorum,  qui,  cum  Calvinianis  absolutum  praedestinatlonls  de- 
cretum  amplectentes,  gratiam  Dei  paucis  tantum  horaiuibus  a  Deo 
destinatam  asserunt,  quos  absolute  et  efficaci  voluntate  elegerit  ad 
gloria  ni  certumque  gloriae  gradum.  .  .  2.  Quorundam  patrum,  qui  exi- 
stimarunt,  non  fuisse  evangellum  per  apostolos  eorumque  discipulos  in 
toto  mundo  praedlcatum  et  consequenter  plenitudinem  gentium  non- 
dum  intrasse,  adeoque  vocationem  universalem  a  Christo  mandatam 
adhuc  perflciendam  esse  ante  extremum  diem  ab  apostolorum  in  mini- 
sterio  verbi  successoribus  ;  ita  Origenea  Tr.  28.  in  Matth.  et  Auguatinus 
ep.  89.  ad  Hesych.  ...  3.  Pontiflciorum  illorum,  qui,  Origenem  secuti, 
evangellum  Christl  nondum  omnes  provinclas  pervaslsse  asserunt,  ut 
Bcllarmi  nus  1.  3.  de  Pontif.  Rom.  c.  4. . .  4.  Calvinianorum,  qui  catho- 
llcismum  voeationis  et  praedicationis  evangellcae,  quia  directe  flg- 
mento  absolutae  reprobationls  adversatur,  negant.  Doceut  enlm  com- 
muulter,  Deum  nunquam  volulsse  omnium  et  singulorum  misereri, 
nunquam  volulsse  omnibus  ac  singulis  roìttere  Filium,  nunquam  vo- 
luisse  omnibus  et  singulis  suam  bencvolentiam  offerre,  ut  ex  collatlone 
Haglensi,  Synodo  Dordrac.  aliisque  tum  publicis  tum  prlvatis  eorum 
scrlptls  constat.  .  .  Frequens  In  ore  Ipsorum  dlstlnctio  voeationis 
externae  et  interna*,  efficacia  et  inefficacia.  Vide  Molinaeum  in  sua  ad 
Synodum  missa  epistola  p.  410.  411.:  ,Assero4,  inqult,  , vocationem 
externam  posse  esse  sine  interna  Spirltus  efficacia.4  Einbdani  p.  595. 
dicunt:  ,Multos  externe  vocarì  et  audlre  verbum,  qui  tamen  vi  Spirl- 
tus non  trahuntur  interne,  neque  sufflcienter,  neque  efflcaclter.4  .  . 
Porro  docent  Calviniani,  apostolos  praedlcasse  evangellum  omnibus 
gentlbus  non  collective,  aed  aynecdochice  vel  diatributive,  h.  e.,  magnae 
orbls  parti,  his  vel  illls  gentibus;  unde  vocationem  istam  non  univer- 
salem, aed  communem,  se.  Judaeorum  (qui  soli  juxta  eos  in  V.  T.  et 
initio  N.  T.  vocabantur)  et  gentium  (quibus  aliqulbus  gratia  voeationis 
contigit,  caeteris  ex  mero  Del  beneplacito  piane  praeteritls)  appellare 
raalunt.  . .  Moaea  Amyraldua,  professor  Salrauricns.,c.  7.  tr.  de  praedest. 
A.  1634.,  gallica  lingua  editi,  duplicem  asserit  praedicatlonem  seu  vo- 
cationem, unam  per  ministerium  provldentlae  dlvlnae  tantum,  quae 
parlat  fldem  de  misericordia  Dei,  desti  tu  tam  quidem  vera  et  dilucida 
cognitlone  rcdemtoris,  de  quo  evangelium  nobis  praedicat,  nibllomlnus 
tamen  sufflcientem  ad  salutem  etc.  .  .  .  Ast  Illa  opinio  jam  olim  in  Pe- 
lagiauls  et  Scholasticìs  explosa  est,  et  ab  ipso  Ainyraldo  in  Synodo 
Alenconensi  A.  1637.  ejurata.44    (L.  c.  s.  2.  f.  671.  sqq.) 


Digitized  by  Go 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE. 


547 


d)  Quamvis  enim  recte  dicatur,  Deum  voluisse  omnes  salvi  -  fieri, 
si  credant,  fatendum  taraen  etiam  est,  Deum  voluisse,  ut  credant  om- 
nes, seu  ut  omnes  ad  agnitionem  veritatis  (seu  doctrinae  verae,  divinitus 
revelatae)  perveniant,  quod  sese  velie,  testatur  1  Tim.  2,  Conf. 
b.  Mus.  Diss.  de  Aet.  EX  Decr.  §  279.  p.  207. 

e)  Equidem  voluntatem  illam,  qua  Deus  vult,  ut  omnes  credant 
(aeque  ut  illam ,  qua  Deus  vult,  ut  omnes  salvi  fiant;  de  qua  vid.  not.  e. 
ad  §  4.),  non  appellami»  decretum;  hic  tamen  actus  voluntatis  divinae, 
quo  Deus  constituit,  doctrinam  de  mediatore  Dei  atque  hominum  ita 
promulgare,  ut  ad  omnium  notitiam  pervenire  et  fidem  obtinere  posset, 
decretum  recte  appellatur. 

Cf.  supra  dieta  P.  III.  c.  1.  §7.  p.  15.  sqq. 

§  6. 

Et  quemadmodum  Deus  in  tempore  verbo  suo  virtu- 
tem  divinam*  conjungit,  per  quam  assensus  fìdei  super- 
naturalis,  verbo  ipsi  praebendus,  atque  ita  fides  in  Chri- 
stum  excitari  potest  et  excitatur,  quoties  homo  absque 
malitiosa  repugnantiab  verbum  ipsum  admittit:  ita  cer- 
tum  est,  quod  Deus  ab  aeterno  decreverit,  cum  verbo  in 
tempore  promulgando  potenter  et  gratiose  ad  effectum 
fidei  producendum0  ita  concurrereì  ut  nemo  fide  cariturus 
sit,  nisi  qui  media  conferendae  fidei  gratiamve  ipsam  con- 
temserit. 

a)  Vid.  Proleg.  cap.  II.  §  39.  et  P.  III.  c.  IV.  §  29. 

b)  Proleg.  cap.  II.  §  39.  not.  /.  et  P.  III.  cap.  IV.  §  34.  35.  At- 
onie huc  pertinet,  quod  1  Tim.  2,  4.  dicitur,  Deum  velie  omnes  ad  agni- 
tionem veritatis,  per  quam  salvi  fiant,  adeoque  ad  fidem  salvificam  per- 
venire. Unde  omnino  sequitur,  Deum,  quantum  in  se  est,  vires  per- 
veniendi  ad  salutarem  agnitionem  illam,  seu  vires  credendi,  conferre 
paratimi  ac  promtum  esse,  ita  ut  nemo  a  Deo,  velut  ex  mero  aut  ab~ 
soluto  ejus  beneplacito,  excludatur;  si  qui  vero  ad  eam  non  perve- 
niant, causam  atque  culpam  penes  ipsos  esse  necesse  sit.  Et  sic  etiam 
Christus  Matìh.  28,  30.  expresse  docet,  non  esse  absurdum,  sed  saepe 
admodum  fieri  (licet  male  fiat),  ut,  quos  ipee  serio  vult  ad  se  colligere, 
seu,  quantum  in  ipso  est,  conferre  ad  ipsorum  conversionem  et  fidem, 
qua  cum  mediatore  suo  jungantur  et  gratiam  ac  salii  te  m  obtineant, 
ipsi  tamen  homines  nolint  converti  fidemque  alias  obtinendam  impediant 
et  excludant. 

Formula  Concordiae  :  „Da  aber  eia  Mcnsch  die  Predigt  nicht  ho- 
ren,  noch  Gottes  Wort  lesen  wlll,  sondern  das  Wort  uud  die  Gemerne 
Gotte»  verachtet  und  stlrbet  also  uud  verdlrbt  in  seiuen  Siinden  :  dcr 
kauu  weder  Gottes  ewlger  Wahl  slch  trosten,  noch  scine  Barmherzig- 
keit  erlangen  ;  denn  Christus,  In  dem  wlr  erwahlet  almi,  alien  Menschen 


548  PARI.  III.    CAP.  XII. 


seine  Gnade  im  Wort  und  heiligcn  Sacramenten  anbeut,  und  ernstlich 
will,  dass  man  es  hòren  soli,  und  hat  verhelssen,  wo  zween  oder  drel 
in  seinem  Namen  versammelt  sind  und  mit  seinem  beiligen  Wort  um- 
gehen,  will  er  mitten  unter  ihnen  sein.  Da  aber  ein  solcher  Mensch 
verachtet  des  Heiligen  Gcistes  Werkzeug  und  will  nicht  hò'ren  :  so  ge- 
schieht  ihm  nicht  unrecht,  trenti  der  Heilige  Oeist  ihn  nicht  erleuchtet, 
sondern  in  der  Finsterniss  stinti  Unglaubens  stecktn  und  vtrdtrbtn  làsst, 
davon  gescbrieben  stehet  :  ,Wie  oft  habe  ich  deine  Kinder  versammeln 
wollen,  wle  eine  Henne  versammelt  ihre  Jungen  unter  ihre  Fliigel,  und 
ihr  habt  nicht  gewollt.1  Matth.  23,  37.  Und  in  diesem  Fall  mag  man 
wohl  sagen,  dass  der  Menscb  nicbt  sei  ein  Stein  oder  Block.  Denn 
ein  Stein  oder  Block  widerstrebt  dem  nicht,  der  ihn  bewegt,  verstehet 
auch  nicht  und  empflndet  nicbt,  was  mit  ihm  gehandelt  wird,  wie  ein 
Mensch  Gott  dem  Herrn  widerstrebet  mit  seinem  Willen,  so  lang  bis  er 
bekehret  wird.  Und  ist  gleichwohl  wahr,  dass  ein  Mensch  vor  der  Be- 
kehrung  dennoch  eine  verniinftige  Kreatur  ist,  welche  einen  Verstand 
und  Willen  hat,  doch  uicht  einen  Verstand  in  gòttlichen  Sachen,  oder 
einen  Willen,  etwas  Gutcs  und  Heilsames  zu  wollen  ;  jedoch  kann  er 
zu  seiner  Bckehrung  (wie  droben  auch  gemeldet)  ganz  und  gar  nichts 
thun,  und  ist  in  solchem  Fall  viel  iirger,  denn  ein  Stein  und  Block  ;  denn 
er  widerstrebt  dem  Wort  und  Willen  Gottes,  bis  Gott  ihn  vom  Tode 
der  Siinde  erweckt,  erleuchtet  und  verneuert.  Und  wiewohl  Gott  den 
Menschen  nicht  zwinget,  dass  er  miisse  fromm  werden  (denn  welche 
allezeit  dem  Heiligen  Geist  widerstreben  und  slch  fùr  und  fùr  auch  der 
crkannten  Wahrheit  widersetzen,  wie  Stephanus  von  den  verstockten 
Juden  redet  Act.  7,  51.,  die  werden  nicht  bekehret);  jedoch  zeucht 
Gott  der  Herr  den  Menschen,  wclchen  er  bekehren  will,  und  zeucht  ihn 
also,  dass  aus  einem  verfinsterten  Verstand  ein  erleuchteter  Verstand, 
und  aus  einem  widerspenstigen  Willen  ein  gehorsamer  Wllle  wird. 
Und  das  nennet  die  Schrift  ein  neues  Herz  erschaffen."  (Concordia, 
p.  602.  sq.) 

Quenstbdtius  :  „Llcet  primum  gratlae  pulsum  nemo  possit  ef- 
fugere,  potest  tamcn  aliquis,  postquam  primos  motus  a  gratla  praeve- 
niente  excitatos  senslt,  illam  gratlam  malltiose  excutere,  Matth.  23, 
27.  sq.  Lue.  7,  80.  Quae  vero  excussio  non  flt  a  quavis  repugnantia,  . . 
sed  ab  attuali  rtpugnantia  pertinaci  tt  imprimis  mtdiis  saluti*  perseve- 
ranter  opposita.  ,Quaudocunque<,  enim,  ,opponunt  homlnes  extremam 
malitìae  proterviam  et  aperte  reluctantur  pertinaciterque  tractui  Splri- 
tus  S.  resistunt,  non  ex  deftctu  roboris,  sed  ex  justo  judicio  ntgligà  re- 
belles  et  tractum  efficacissìmum  ultra  ordinem  cotlitus  positum  non  ez~ 
tenditi  Vide  b.  Huelsemannum  de  auxil.  gratiae,  p.  238.,  D.  Dorscheum 
Peutadec.  Disp.  9.  p.  317.  et  diss.  3.  ep.  de  gratta.  .  .  Gratia  praepa- 
rans,  per  verbum  ad  individuum  convertendum  applicata,  efflcaciter 
agit,  repugnantiam  naturalem  et  actualem  cohibendo,  ne  resistat  mo- 
rost,  sive  uteesset  hic  etnunc  abexercltiohujusnaturalisrepugnantiae 
(quae  sane  ctssatio  seu  mora  ac  spatium  non  resistendi  pertinacittr  non 
est  ab  hominis  voluntate,  sed  a  Spiritu  S.)"  (L.  c.  c.  7.  s.  1.  th.  25. 26. 
f.  709.) 

Hollazius :  Xon-resisUntia  est  duplex,  paedagogica  et  spiritu- 
alls.  Patdagogica  non-resistentia  est  penes  hominem  peccatorem  in 
rebus  externls,  ad  ecclesiam  invitautlbus. .  V.  g.  Quidam  homines 
irregeniti  renuunt  ire  pedibus  in  tcmplum,  quidam  non  recusant.  Hate 
paedagogica  non-resistentia,  auditui  externo  respondens,  est  liberi  ar- 
bitrii. Spiritualis  autem  non-resistentia,  auditui  interno  sive  assensui 
respondens,  est  a  gratia  Sp.  S.  assistente  et  praeparante,  quippe  quae 
repugnantiam  naturalem  et  actualem  simplicem  frangit  et  inhibet,  ne 
fiat  malitiosa,  affectata  et  morosa  ;  quumvis  per  extremam  hominum 
mulitiam  intentum  hunc  lìucm  non  semper  assequatur."  (Exam.  th. 
p.  873.) 

Cf.  supra  dieta  P.  III.  c.  4.  §  39.  p.  230.  sqq. 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDEST1NATI0XE  ET  REPROBATIONE. 


549 


Huelsemannus  :  „Utrumque  asserit  s.  scriptura,  tum  quod  ver- 
bum  Dei  in  se  habeat  viviflcam  quandam  vim,  per  dieta  1  Thess.  2,  13. 
Rom.  1,  16.,  tum,  quod  Deus  intrlnsecam  illam  vim  sive  intorniai  et 
augeat,  sive  non  intendat  et  non  augeat;  nunquam  autem  dicitur,  quod 
vim  viviflcam  piane  auferat  a  verbo.  Ci.  dieta  Deut.  29,  3.  4.  Ezech. 
24, 12.,  nec  non  comparationem  sufflcientiae  eorundem  mediorum  salu- 
tis  ad  convertendos  Tyrios  et  Sidonios,  cum  insufflcientia  ad  conver- 
tendos  Bethsaidanos,  Capernaitas  etc.  Matth.  11,  21.  Lue.  11,  31.  32. 
Ubi  notandum  est,  agi  non  tantum  de  majori  indispositione  subjecti 
passi,  h.  e.  Chorazinorum,  quam  fuit  indispositio  Tyriorum,  sed  agi 
etiam  de  majori  vel  minori  intrinseca  efficacia  mediorum  conversionis. 
Itaque  quanquam  omni  verbo  Dei  insit  vis  medicinalis,  eaque  nunquam 
piane  auferatur,  fatemur  tamen  eam  a  Deo  augeri  magis  vel  minus,  vel 
non  augeri,  sed  rellnqui  in  statu  ordinariae  efficaciae.  Vid.  Ps.  80,  10. 
Jes.  5,  5.  6.  7.  et  sq."    (Praelect.  in  lib.  Con.  p.  440.) 

c)  Si  enim  Deus  in  tempore,  volens,  fidem  per  verbum  dat  omni- 
bus non  repugnantibua  et  dat  juxta  decretum  voluntatis  aeternum, 
fatendura  est,  hoc  ipsum  decretum  Dei  aeternum  terminari  ad  fidem 
in  tempore  omnibus  non  repugnantibus  per  verbum  conferendam. 

§7. 

Porro  sicut  Deus  in  tempore  omnes,  qui  in  Christum 
credunt,' justificat  et,  nisi  ipsi  peccatis  contra  conscien- 
tiam  fidem  et  Spiritum  Sanctumb  excutiant,  magis  magis- 
quec  renovat,  aut  sanctificat,  fidemque  ipsam  conservat 
et  confirmat  usque  ad  fìnem  vitae  :  ita  agnoscendum  est, 
quod  Deus  ab  aeterno d  decreverit,  omnibus,  qui  in  Chri- 
stum creditori  essent,  in  tempore  gratiam  justificationis 
et  renovationis  conferre,  et  mediis  recte  usuros  santificare 
ulterius,  fidemque  eorum  conservare  et  confirmare  usque  ad 
finem  vitae  illorum. 

a)  Vid.  Part.  III.  cap.  V.  §  1.  et  9. 

b)  Quod  quidem  possunt;  uti  constat  ex  Part.  III.  cap.  III.  §  17. 

c)  Vid.  Part.  III.  cap.  VI.  not.  a.    Conf.  cap.  VII.  §  25. 

d)  Nani  quando  Deus  in  tempore  credentes  omnes  justificat,  sanc- 
tificat, et  in  omnibus,  qui  mediis  gratiae  porro  utuutur,  fidem  conservat 
et  confirmat,  idque  volens  et  juxta  decretum  suum  aeternum,  faten- 
dum  est,  ipsum  Dei  decretum  aeternum,  sicut  ad  omnium  credentium 
justificationem,  ita  ad  justificatorum  omnium,  qui  mediis  gratiae  porro 
recte  usuri  sunt  atque  ut  tales  praevidentur,  renovationem  fìdeique 
illorum  omnium  conservationem  et  confirmationem  finalem  terminari. 

Huelsemannus  :  „Quamquam  non  sit  impium,  dlcere,  electis  esse 
peculiarem  quandam  gratiam  a  Deo  praeparatum,  qua  Infallibiliter 
convertantur  et  In  fide  conserventur:  illam  tamen  gratiam,  quae  rr^f- 
Kaìpovf  convertit,  ex  natura  sua  et  ex  Dei  instituto  $atis  efflcacem  esse 
efficacia  intrinseca,  ut  per  eam,  non  excussam  recidive,  potaerlnt  per- 
severare et  salvar!."    (De  auxilils  gratiae,  p.  317.) 


Digitized  by  Google 


550 


PART.  UT.     CAP.  XII. 


§  8. 

Denique,  sicut  Deus  in  tempore  omnes  finaliter*  in 
Christum  credentes  actu  salvat,b  agnoscendum  etiam  est 
aeternum  Dei  decretum0  de  omnibus  finaliter  credituris  in 
tempore  certo  salvandis. 

a)  Vid.  Part.  IH  cap.  III.  §  19. 

b)  Seu,  ut  alii  loquuntur,  glorificai,  ex  Ram.  8,  SO. 

c)  Nani  Deus  in  tempore  finaliter  credentibus  volens  confert  bea- 
titudinem,  idque  vi  decreti  aeterni,  juxta  Matth.  25,  SJf.,  ideoque  ipsum 
ej  us  decretum  aeternum  de  salvandis  certis  hominibus  termina batur  ad 
eos,  ut  finaliter  credituros. 

§  9. 

Et  quia  Deus  ab  aeterno  praevidit,a  quinam  homines 
finaliter  credituri  sint,  atque  hos,  ut  tales,b  salvare  con- 
sti tuit,  sic  decretum  aeternum  de  impertienda  finaliter  cre- 
dituris salute  aeterna,  intuitu  meriti  Christi  et  praevisae 
fidei  in  Christum,  factum  ac  praecise  spectatum  praedesti- 
nationis  aut  electionis  nomine  speciatim 0  appellatur. 

a)  Vi  (mmimeniiae  suae,  qua  omnia,  etiam  contingenter  futura, 
immediate  in  se  ipsis  cognoscit. 

b)  Juxta  §  praeced. 

c)  Et  huc  pertinent,  quae  diximus  §  2.  not.  b. 

CI.  infra  ad  §§  15.  et  17.  adnotata. 


§  io. 

Ex  adverso  autem,  sicuti  Deus  in  tempore  homines, 
qui  vel  nunquam  crediderunt,  vel  fidem  rursus  excusse- 
runt  ac  sine  fide  vitam  finiunt,  aeterna  damnatione'punit, 
ita  fatendum  est,  decre visse b  Deum  ab  aeterno,  eos,  qui 
fide  finali  caruerint,  aeternum  damnare. 

a)  Vid.  Part.  I.  cap.  VII.  §  1.    Part.  III.  cap.  HI.  not.  a. 

b)  Et  ratione  oppomtorum,  prout  in  negotio  procuraudae  salutia, 
quoad  decretum  Dei,  rem  sese  habere  diximus. 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATICENE. 


551 


§  11. 

Et  sicut  Deus  praevidit*  ab  aeterno,  quinam  homines 
absque  fide  in  Christum  in  tempore  decessuri  sint,  ita  eos- 
dem,  ut  tales  ac  distincte  cognitos,  aeternum  dammare  de- 
crevit.    Atque  hoc  decretum  diciturb  reprobatio. 

a)  Eadem  hic  ratio  est,  quae  oppositae  praedestinationis. 

b)  Id  est,  abjectio  et  repudiatio  homiuuin.  Graece  ànaòoxtnaciav 
dixeris,  quamvis  vox  haec  in  oppositione  ad  praedestinationem  in 
Seripturis  sacris  non  extet.  Sufficit  autem,  extare  sensuni.  Et  rectius 
sane  «licitur  reprobatio,  quam  praededinatio  ad  mortem. 

%  12. 

Ad  electionis  strictiore  sensu  dictae*  causas  virtua- 
literb  causantes  pertinet  I.  efficiensf  quae  est  Deusd  trin- 
unus.e 

a)  Haec  enim  jam  distinctius  spectanda  est.  Et  licet  etiam  elec- 
tioni,  latiore  sensu  acceptae,  possint  aliquae  causae  assignari,  certuni 
tamen  est,  in  scholis,  cum  de  causis  electionis  agitur,  strictiorem  potius 
significationem  vocis  attendi;  quemadmodum  ex  sequentibus  constabit. 

h)  Nam  actus  voluntatis  divinae,  qualis  est  electio,  ab  essentia 
divina  realiter  non  differunt  adeoque,  sicut  ipsa  essentia  divina,  ita  et 
illi  non  producuntur  realiter,  neque  causas  sui  in  rigore  sic  dictas,  seu 
formaliter  causantes,  quae  influant  esse  in  aliud,  agnoscunt.  Vid.  b. 
Miut.  de  Aet.  Praed.  Dee.  cap.  I.  §  22.  et  Diss.  de  Aet.  E).  Decr. 
cap.  I.  §  4.  sqq.  Sic  autem  et  nostrates  contra  Conr.  Vordium  pridem 
docuerunt,  e.  g.  b.  J.  Gerhardws  Exeg.  L.  II.  de  Not.  Dei  §  277.  :  Detts 
non  produeit  in  se  nova»  actione*  inteUectm  et  voluntatis,  id  homines  et  an- 
geli, quae  sint  accidentia  ab  ipriti*  essentia  distincta,  sed  net  un  intellecttts  et 
voluntatis  est  ipsa  Dei  essentia.  Conf.  b.  Qir'ut.  Scheibleri  Metaph.  L.  III. 
cap.  III.  §  264.  sqq.  Distinctione  autem  inter  causam  formaliter  et  trìr- 
tualiter  eausantem  in  hoc  negotio  usus  etiam  est  b.  Scherzerti*  System. 
L.  XVIII.  p.  511.  512.  Neque  ergo  praeter  necessitatem  subtiles  esse 
putandi  sunt,  qui,  terminum  causae,  juxta  modum  loquendi  in  ecclesia 
hactenus  receptum,  hic  retinentes,  simul  tamen  et  ex  necessitate  di- 
stinguendi  sanam  doctrinam  ab  errore  Vorstiano  ac  Sociniano  itemque 
ad  declinandos  cavillos  Reformatorum,  sententiam  nostram  de  causis 
electionis  erroribus  illis  respondere  fingentium,  merito  monent,  non 
esse  hic  intelligendam  causam  ejusmodi,  quae  spectet  causatum  ab  in- 
finita et  improducibili  Dei  essentia  realiter  distinctum,  quod  ad  causam 
formaliter  et  in  rigore  sic  dictam  requiritur.  Qui  autem  agnoscunt, 
quod  per  se  pateai,  differentias  eausarttm  et  effettuimi  rimplvcvirirnani  Dei 
essentiam  non  admittere,  agnoscant  etiam  necesse  est,  inter  actus  illoe, 
qui  cura  essentia  Dei  realiter  idem  sunt,  et  inter  ipsum  Deum  non  esse 


Digitized  by  Google 


552  part.  in.  cap.  xii. 

talem  differentiam  causarum  et  efìectuum,  nec  esse  posse  propter  ean- 
dem  simplicitatem.  Et  quando  vox  causae  in  sensu  purificato  accipitur, 
quatenus  in  Deo  locura  habere  potest,  redeundura  sane  est  ad  id  ipsum, 
quod  de  causa  virtualiter  causante  dictum  est.  Caeterum  nec  negli- 
genda  est  distinctio  inter  actus  Dei  immanente»,  qualis  est  praedestt- 
natio,  et  transeunte*,  quales  sunt  vocatio  et  glorificatio  hominum.  Hi 
enim,  sicut  aliquid  extra  Deum  in  creaturis  realiter  productum  irapor- 
tant,  ita  causara  sui  formaliter  causantem  utique  agnoscunt;  itti  vero 
non  item. 

c)  Cui  tanquara  agenti  electio  seu  praedestinatio  tribuitur,  ut  pro- 
inde praedestinantem,  seu  eligentem,  appellare  possis. 

d)  Prout  Deus  actuum  voluntatis  suae  causa  alias  dici  solet. 

e)  Equidem  Ephes.  1,  5.  Patri  Domini  nostri  Jesu  Ckristi  adscribi- 
tur,  quod  nos  praeaedinaverit  seu  elegerit;  sed  non  excluduntur  reliquae 
personae,  quarum  sicut  una  essentia  est,  ita  et  actus  voluntatis  omni- 
bus aeque  competunt.  Habetur  autem  1.  c.  peculiaris  respectus  eli- 
genti»  ad  eura,  in  quo  elegit;  ut  mox  dicemus. 

§  13. 

Causa  impulsiva*  interna  est  bonitas  seu  misericordia 
et  gratuitusb  favor  Dei.c 

a)  Non  formaliter,  sed  virtualiter  causans,  seu  ratio  a  priori  ;  quae 
juxta  nostrum  modum  cognoscendi,  in  genere  causae  impulsivae,  ad 
actum  illuni  voluntatis  divinae  instar  causae  se  habet,  ut  si  actus  ille 
causaretur  seu  realiter  produceretur,  ista  vere  et  re  ipsa,  in  genere 
causae  impulsivae,  causa  actus  illius  existeret.  Conf.  d.  Mtisaeum  et 
b.  Scherzerum  11.  ce. 

b)  Prout  Paulus  ~  Tim.  1,  9.  conjungit  Kpéfaet»  et  x(lPlv  Ttàt  in 
oppositione  ad  opera  nostra,  atque  illam  nobis  datam  dicit  ante  tempora 
aeterna.  Et  quando  ad  Ephes.  1,  5.  et  6.  scribit,  Deum  praedestinasse 
nos,  vt  laudetur  gloria  gratiae  mae,  manifeste  indicat,  ex  gratia  illa  Dei, 
velut  causa  aut  ratione  impulsiva,  profectam  esse  aut  originem  ducere 
praedestinationem.  Et  quando  actus,  quo  salvantur  credentes  in  tem- 
pore, gratiam  Dei  tanquam  causam  impulsivam  agnoscit,  fatendum  est, 
etiam  decretum  de  salvandis  credentibus  eadem  ratione  aut  causa  im- 
pulsiva niti.  Confer,  qune  ad  §  1.  not.  6.  diximus,  et  ad  §  seq.  dice- 
mus pluribus. 

Formula  Coxcordlìk  :  „Durch  diese  Lehre  und  Erkliiruug  von 
/    der  ewlgen  und  seligmachenden  Wahl  der  auserwtthlten  Kinder  Gottes 
/     wird  Gott  seine  Ehre  ganz  und  vòllig  gegeben,  dass  er  aus  bitter  Bann- 
herzigkeit  in  Christo,  ohne  alien  unsern  Verdienst  oder  gute  Werke, 
uns  selig  raacbe,  nach  dem  Vorsatz  seines  Wlllens,  wie  geschrieben 
stehet  Eph.  1,  5.:  ,Er  bat  uns  verordnet  zur  Kindscbaft  gegen  ibm 
selbst  durch  Jesum  Cbristum  nach  dem  Woblgefallen  seines  Willens, 
zu  Lobe  Heiner  Herrlichkeit  und  Guade,  durcb  welcbe  er  uns  bat  an- 
genehm  gemacbt  in  dem  Geliebten.4   Darum  es  falsch  und  unrecht, 
i       wenn  gelebrt  wird,  dass  nicht  aJleln  die  Bannherzigkeit  Gottes  und 


zed  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATANE.  553 


allerhelligste  Verdienst  Christi,  sondern  auch  in  uns  eine  Ursache  der  » 
Wahl  Gottes  sei,  um  welcher  willen  Gott  una  zum  ewigen  Leben  er-  I 
wahlt  habe.   Denn  nicht  allein,  ehe  wir  etwas  Gutes  gethan,  sondern 
auch,  ehe  wir  geboFen  werden,  hat  er  uns  in  Christo  erwihlet,  ja,  ehe  I 
der  Welt  Gmnd  gelegt  war,  nnd  ,auf  dass  der  Vorsatz  Gottes  bestunde  I 
nach  der  Wahl,  ward  zu  ihm  gesagt,  nicht  ans  Verdienst  der  Werke,  I 
sondern  aus  Gnaden  des  Berufers,  also:  der  Grò'sste  soli  dienstbar  / 
•werden  dem  Kleinern;  wie  daron  geschrieben  stehet:  Ich  habe  Jacob  / 
geliebet,  aber  Esaù  habe  ich  gehasset.*  Rom.  9, 11.  Gen.  25,  23.  Mal.  / 
1,  2.  sq."    (Concordia,  p.  723.  §§  87.  88.)  1 

Luthkrus:  ,,  ,Nach  der  Versehung  Gottes  des  Vaters.*  Die  slnd 
erwiihlet,  spricht  er.  Wie?  Xicht  von  ihnen  selber,  sondern  nach  Got- 
tes Ordnung  (ordlnatlo  =  Verordnung.  Hunnios) .  Denn  wir  werden 
uns  selber  nicht  kònnen  zum  Hitnmel  bringen,  oder  den  Glauben  In 
uns  machen.  Gott  wird  nicht  alle  Menschen  in  Himrael  lassen;  die 
Seinen  wird  er  gar  genau  zithlen.  Da  gilt  nun  nicht»  mehr  Menschen- 
lehre  rom  freien  Willen  und  unsern  Krdften;  e»  liegt  nicht  an  unserm 
Willen,  sondern  an  Gottes  Willen  und  Encdhlung.  ,Und  der  Heiligung 
des  Gelstes.*  Gott  hat  uns  versehen,  dass  wir  heilig  sein  sollten,  und 
also,  dass  wir  geistlich  heilig  werden.  .  .  Das  will  nun  Petrus  sagen: 
Gott  hat  euch  dazu  versehen,  dass  ihr  teahrhaftig  sollet  heilig  sein;  wie 
St.  Puulus  auch  spricht  Eph.  4,  24.  :  ,In  Gefechtigkeit  und  Helllgkeit 
der  Wahrhelt*,  d.  i.,  in  elner  rcchtachaffcnen  und  grundguten  Heilig- 
kett.'*    (Ausi,  der  1.  Ep.  St.  Petri.  A.  1523.  IX,  «31.  sq.) 

Gerhardus  :  ,,Huic  sententiae  i>elagianae  de  praevisione  merito- 
rum,  propter  quam  facta  sit  electio,  gravtter  in  plurimis  locls  adversa- 
tur  Augustinus,  praesertim  in  libro  de  praedestinatione  sanctorum  et 
llb.  de  bono  perseverantiae,  in  quibus:  1.  Ostendit,  ipsum  initium  ildei 
esse  ex  Del  gratia,  perseverantlam  esse  donum  Del,  Imo  Ipsam  vltam 
aeternam  esse  donum  gratuitum.  2.  Profert  exemplum  infantum,  qui  ex 
gratia  per  baptismum  regeniti  absque  meritis  salutis  flunt  participes. 
8.  In  Christo  tanquam  electorum  capite  et  mediatore  exemplar  gratuitae 
elcctionis  propositum  esse  docet.  4.  Urget  multa  Scrlpturae  loca  contra 
pelagianam  Ulani  sententiam:  1  Reg.  19,  18.:  ,Rcliqui  mihl  septem 
mlllia*,  non  alt,  rcliquerunt  se  raihi,  sed  ego  reliqui.  Joh.  15,  16.  : 
,Non  vos  me  elegistls,  sed  ego  elegl  vos.»  Rom.  «J,  11.  :  ,Cum  nondum 
nati  fuissent  (Jacobus  et  Esaù),  aut  aliquid  boul  vel  mail  feclssent,  ut 
secundum  electlonem  propositum  Dei  maneret;  non  ex  operibus,  sed 
ex  vocante  dictum  est:  major  serviet  minori.1  Eph.  1,5.:  ,Eleglt  nos 
Deus  in  Christo  ante  jacta  mundi  fundaraenta,  ut  essemus  sauctl  et 
Immaculati*  (non  quia  futuri  eramus  sancti).  Augustinum  sequuntur 
ProMper  et  Fulgentius.  Possunt  addi  multa  argumenta  ex  1.  c.  Eph., 
quod  est  propria  sedes  hujus  artlculi.  1.  Ipsavox  eligendi  notat  gra- 
tultam  dllectionem,  ut  ostendimus  thesl  96.  §  2.  .Natura  sumus  omnes 
filli  irae*.  Eph.  2,  8.  2.  Eleglt  nos  Deus  In  Christo,  Eph.  1,  4.  Ergo 
In  uobis  ipsis  nlhil  Invenlt,  propter  quod  nos  ellgeret.  SI  propter 
nostram  dignltatera  eligi  potulsscmus,  quid  opus  fuisset  Christo? 
3.  Finis  non  ingredltur  rei  actum;  bona  opera  suut  ex  parte  finis  elcc- 
tionis Eph.  1,  5.:  ,Elegit  nos,  ut  essemus  sancti.'  4.  Eleglt  nos  Deus 
ante  jacta  mundi  fundamenta.  Ergo  opera  nostra  non  moverunt  eum, 
ut  nos  praedestinaret.  5.  Deus  praedestinavit  nos  ,ln  se  ipso*  Eph.  1,  5., 
ergo  in  nobls  ipsis  nihll  invenit,  propter  quod  nos  praedestinavit.  6.  Prae- 
destinavit nos  secundum  propositum  voluntatlx  suae,  Eph.  1,  5.  Ergo 
illud  est  causa  praedestinatlonis,  non  propositum  voluntatis  nostrae. 
7.  Elegit  nos  Deus  in  laudem  glorlosae  et  praedlcandae  gratiae  suae, 
Eph.  1 ,  6.  Ergo  non  propter  opera  nostra  ;  si  entra  ex  gratia,  jam  non  ex 
operibus  Rom.  11,6.  b.  Illa  Dei  gratia  est  electlonls  nostrae  causa,  qua 
nos  Deus  sibi  gratos  habuit  in  dilecto  Flllo  suo,  Eph.  1,6.  Atqui  llle  Del 
favor  est  piane  gratuitus.  9.  Eleglt  nos  Deus  ab  aeterno  ratfùf,  sicut 
In  tempore  nobis  benedlcit  in  Christo,  Eph.  1,4.  Atqul  benediclmur  In 


Digitized  by  Google 


554 


PART.  III.     CAP.  XII. 


tempore  ex  mera  et  gratuita  Dei  gratta.  Justiflcatio  non  pendet  ex 
operum  merito  ;  ergo  nec  electio.  Nec  opera  ante  justlflcatlonem,  nec 
opera  post  jastiflcationem  possunt  esse  causa  electionis;  non  illud, 
quia  opera  non  placent  Deo,  antequam  persona  Deo  placeat  ;  nec  hoc, 
quia  illa  opera  sunt  dona  gratiae,  non  merita  gratiae."    (L.  c.  §  193.) 

Idem  :  „Conflrmat  et  exaggerat  Christus  dilectionem  suam  a  gra- 
tuita apostolorum  electione.  ,>'on  vos  me  elegistis,  sed  ego  elegi  vos, 
et  constitui  vos,  ut  eatis  et  fructum  afferatis,  et  fructus  vester  ma- 
neat4. . .  Quidam  existimant,  Christum  hic  loqul  de  electione  temporaria, 
h.  e.,  de  ea  electione,  qua  apostoli  erant  a  Christo  vocali  tum  ad  eccle- 
siae  consortium,  tum  ad  summum  ecclesiastici  ministerii  gradum.  .  . 
Quidam  contra  stotuunt,  Christum  hic  loqul  de  electione  aeterna,  h.  e., 
de  ea  electione,  qua  apostoli  erant  ad  salutari  aetemam  electi.  .  .  Sed 
hae  duae  interpretationes  non  sunt  oppositae,  sed  subordinatae.  Utro- 
que  enim  modo  suam  erga  apostolos  dilectionem  demonstravit,  tum  ad 
ecclesiae  consortium  et  apostolatum  cos  In  tempore  vocando,  tum  ad 
aeternam  salutem  ab  aeterno  eos  eligendo.  Utraque  electio  est  gratuita, 
utraque  facta  est  per  Christum,  Eph.  1,4.  4, 11.,  utraque  facta  est  fine 
eo,  ut  electi  fructum  afferant  et  fructus  eorum  maneat."  (Harmon.  ev. 
c.  177.  f.  1022.  sq.) 

Quenstedtius:  ,,Causa  movens  alla  interna  est,  alla  externa  ;  in- 
terna est  gratin  Dei  mere  gratuita,  excludens  omne  omnino  operum 
humanorum  merìtum  sive  omne  id,  quod  nomine  operis  vel  actlonis, 
slve  per  gratlam  Del,  sive  ex  virlbus  naturae  factae,  venit.  Elegit 
enim  nos  Deus  non  secundum  opera,  sed  ex  mera  sua  gratia.  Etiam 
fide»  ipsa  huc  non  pertinet,  si  spectatur  tanquam  condltio  magis  vel  mi- 
nus  dlgna,  sive  per  se  sive  ex  aestimlo  per  voluntatem  Del  fldei  super- 
addito  ;  quod  nlhtl  horum  decretum  electionis  ingredltur  tanquam  causa 
movens  aut  impellens  Deum  ad  tale  decretum  faciendum,  sed  td  purae 
putae  gratiae  Dei  est  adscribendum  ;  ut  docet  b.  Huelscmannus,  Breviar. 
c.  15.  à.  6.  Probatur  haec  posltlo  ex  Rom.  9,  15.  16.  :  .Mlserebor,  cu- 
jus  mlsereor.  Non  volentis,  neque  currentls,  sed  mlserentls  Dei  est.'" 
(Th.  dld.-pol.  L.  c.  s.  1.  th.  10.  f.  25.) 

CaiX)vius  :  ,,Profltemur  et  docemus,  falsum  esse  et  cum  verbo  Del 
pugnare,  cum  docctur,  quod  non  sola  Del  misericordia  et  unicum  sanc- 
tissimum  Christl  meritum,  verum  etlam  aliquid  in  nobia  causa  sit 
electionis  divinae,  propter  quod  Deus  nos  ad  vitam  aeternam  prae- 
destinaverlt.  .  .  Rejicimus  eos,  qui  docent,  non  citra  intuitum  operum 
misericordiae  aut  Immiserlcordlae,  sed  secundum  ea  et  vitae  aeternae  et 
inferni  locum  a  jacto  mundi  fundamento  para  tum  et  hominlbus  desti- 
natum  esse,  ac  caritatem  esse  conditionem  aliquam,  sub  qua  nos  Deus 
salvare  decrevlt.  Ita  docet  D.  Conradus  Hornejus  parte  II.  tlisp.  theol. 
disp.  2.,  quae  agit  de  praedestinatione  §  82.  p.  225.,  hlsce  verbls: 
,Nullatcnus  ergo  citra  intuitum  operum  misericordiae  aut  lmmlseri- 
cordiae,  sed  secundum  ea  uterque  locus  a  jacto  mundi  fundamento  pa- 
rai u  -  et  hominlbus  destinatus  est.  Spectat  huc  etiam  parabola  opera- 
rìorum  Matth.  20.,  quia  vitam  aeternam  non  absolute  cuiquam  decerni 
monstrat,  sed  cum  conditione,  si  in  vinea  Domini  seduto  laborarit.'  Et 
ibidem  §  42.  seu  alt.  p.  237.:  ,Sed  nec  ex  fldei  seu  operum  fldei  digni- 
tà te  facta  est,  veruntamen  tantum  secundum  praevisionem  fidei,  quae 
per  caritatem  efflcax  est,  ut  conditionem  aliquam,  sub  qua  nos  Deus 
gratis  salvare  decrevit.'  Quo  etiam  videtur  collineasse  Joh.  Laterman- 
nus  in  Exercitotione  de  aeterna  Del  praedestinatione  et  ordinata  omnes 
salvandi  voluntote  §  18.,  usus  hlsce  verbis;  ,Quae  ut  optime  cohaerent, 
Ita  cum  ils,  quae  scriptura  tradlt,  pulchre  consentiuut;  in  ea  enim 
pauci  prae  multis  electi  dicuntur,  non  ad  offlcium  faciendum,  sed  intuita 
officii  jam  ante  praestiti.'  "  (Consens.  repetit.  Vid.  Consll.  Witteberg. 
I,  962.) 

Olkarius:  „Quaest.  XVII.  :  An  doctrina  Lutheranorum  de  elec- 
tione afflnis  sit  pelaglauisrao?   Neg.,  quia  Deo  trlbuit  omnia,  homlnl 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTENATIOXE  ET  REPROBATI  ONE. 


555 


n  ih  il .  Cum  llle  solus  det  velie  et  pertlcere,  Philip.  2.,  uti  patet  ex  su- 
pra  explicatis  fundamentis,  ubi  de  libro  vltae,  certltudine  electionls  et 
l'inali  perseverautla  actum  fuit.  Cf.  theologos  Wltteb.  in  dem  Griìndl. 
Beweis  p.  617.  sq.,  ubi  Bergianis  exceptlonibus  satlsfactum  est.  Neque 
obstat  1.  auditus  verbi  externus,  quia  actioues  pacdagogicac  ab  ipsa 
conversione  et  auditu  salutari  suut  distinctissimae  ;  neque  2.  fldes, 
quae  minime  nostrum  opus,  sed  Del  donum  est,  nec  conditio  a  nobis  im- 
plenda,  sed  requisitum  divinltus,  ex  gratta,  per  media  salutls  ordinaria 
col lat.uin  ;  neque  3.  saluti*  de»iderium,  quia  et  lllud  non  est  naturale, 
sed  superuaturale,  a  Sp.  S.  donatum  et  ex  verbo  ortum;  neque  4.  non- 
resistentia  homini  supra  assignata.  Quia  et  haec  ipsa  Spiritus  S.  donum 
est,  resistentiam,  quae  sola  ex  nobis  est,  per  media  salutls  ordinaria 
tollentis  et  inhibentis.  Nam  rò  non-reslstere  nequaquam  est  causaliter 
influere,  sed  solum  agentis  operationem  non  impedire,  quemadmodum 
et  leprosus  Matth.  8.  et  Lazarus  Job.  11.  Christo  non  reslstens  nequa- 
quam miraculosae  vel  sanatiouis  vel  resuscitationis  causa  fuit.  Neque 
5.  prece»,  earumque  in  agone  continuano.  Nam  et  illas  Sp.  S.  in  nobis 
excitat.  Rom.  8."    (Vid.  Carpzovit  Isag.  in  lib.  symb.  p.  1684.  sq.) 

S.  Schmidtius:  ,,In  homine  ira  edestinato  tam  nulla  est  prae- 
destinationls,  quam  In  reprobo,  causa,  sed  ex  mera  ordinatione  divina, 
universali  gratiae  et  merito  Christi  innixa,  procedlt,  natura  sua  omnem 
ex  parte  hominis  causam  excludens."    (Aphorism.  th.  p.  295.) 

Ad.  Osiandkr:  „Praedestinatio  est  actus  ex  parte  Del  non  provo- 
cata* ex  nobis,  tanquam  ex  nobis;  neque  praedestiuatus  habet  ex  se, 
quo  distinguatur  a  reprobo.  Antlthesls  est  Pelagianorum  et  pelagianl- 
zantium."    (Colleg.  th.  VI,  134.) 

Gkkhardus  :  ,,Argumentum  tertium,  quo  absolutam  reprobationem 
stabilire  cupiunt  (Calviniani)  :  ,Si  causa  rcprobationis  in  homine,  utique 
etiam  causa  electionis  in  ipso  erit.  Postcrius  falsum.  Ergo  et  prlus.* . . 
Resp.  :  Quamvis  juxta  modum  agendi  ordinarium  Deus  non  convertat 
illos,  qui  verbum  non  audiunt,  qui  rainistros  verbi  contemnunt  et  per- 
sequuntur,  qui  verbum  blasphemant  et  Spiritui  S.  resistunt,  tamen  inde 
non  sequitur,  in  homine  sltum  esse,  ut  couvertatur,  siquidem  quod 
homo  per  verbi  audltum  convertitur,  Spiritus  S.  opus  est,  non  autem 
humanarum  virium."    (L.  c.  §  188.) 

ANTITHESES. 

Quzxstkdtius:  „Antithesis  :  1.  Pelagianorum,  propter  opera  prae- 
visa  homines  a  Deo  electos  esse  statuentium;  vid.  Augustinum  de 
praedest.  sanctorum  c.  18.  et  ep.  105.  2.  Johannis  Erigenae  Scoti,  qui 
cum  saeculoIX.  in  praedestinatlanos,  Godeschalcum  inprimis,  calamum 
stringeret,  in  op]>ositum,  electionem  nempe  ex  praevisione  meritorum 
factum  esse,  declinavit,  eaque  propter  a  suismet  discipulis  stylis  scrip- 
toriis  confossus  periit.  Vid.  b.  Huelsemaunum  Prael.  In  F.  C.  a.  14. 
s.  1.  §  3.  8.  Scholaaticorum,  qui  ad  Pelagli  castra  proxime  accedunt 
et,  Deum  preordinasse,  .se  daturum  gloriam  ex  meriti*,  contendunt; 
ita  Thomas  P.  1.  q.  23.  a.  5.,  Bici  1.  sent.  distinct.  41.  q.  unic.  4.  J&n- 
tijfciorum,  Scholasticorum  vestigia  presse  sequentium.  .  .  Quamvis  alil 
e  pontitlciis  negent,  elegisse  nos  Deum  ob  praevisa  merita,  non  possunt 
tanien  ab  isto  errore  sese  liberare  aut  al  iter  statuere,  salvia  suis  hypo- 
thesibus,  dura  se.  statuunt,  justos  operlbus  suis  mereri  vitam  acter- 
nam.  .  .  Cornelius  a  Lapide  com.  in  Matth.  c.  20.  p.  879.,  alilque  du- 
plicem  constituunt  praedestinatorum  ordinem;  unum  communem 
eorum,  qui  ex  praevisione  meritorum  clccti  sunt  ad  gloriam;  alterum 
eorum,  qui  ad  gloriam  electi  sunt  ante  praevisa  merita,  quos  proinde 
vocant  eximie  praedestinatos,  illosque  censent  notarl,  cum  dlcltur: 
,Paucl  vero  electi.4  Tales  enim  pauci  sunt  se.  b.  virgo,  apostoli  et 
panel  alil;  priores  vero  louge  plures  sunt,  ldeoque  de  illis  dici:  , Multi 


556  PART.  CD.     CAP.  XII. 

sunt  vocati.'  Ad  posteriorera  classem  referunt  etiam  Infantes  bapti- 
zatos  et  ante  discretionis  annos  e  vita  abreptos,  ubi  nulla  possunt  tingi 
merita  praevisa,  nullusque  usus  bonus  liberi  arbitrii  aut  gratiae.  Ita 
Bellanninus  1.  2.  de  grat.  et  lib.  arbit.  c.  12.  §.  Tertia  ratio,  sq. 
col.  554.  5.  Socinianorum,  asserentium,  praedestinationem  esse  factam 
iuxta  praevìsionem  oboèTIIentiae  et  operum.  8ic  Socinus  Prael.  c.  13. 
l.  (52.  sq.,  ,  firmi  tate  m  electionis  a  nostro  studio  nostraquc  diligentia 
maxime  pendere',  asserit  ;  item,  ,electionem  absque  volnntatis  nostrae 
libera  actione  aliqua  esse  aut  consistere  nullo  modo  posse',  ait  p.  63. . . 
Ubi  observandum,  Socinianos  distinguere  Inter  praedestinationem  et 
electionem  ;  illam  ab  aeterno  factam  dicunt,  hanc  cum  vocatioue,  quae 
in  tempore  tantum  facta  est,  perperam  confundunt,  illamque  huic  post- 
ponunt. . .  6.  Arminianorumt  qui,  Socinianos  sequuti,  1)  negant,  elec- 
tionem certarum  personarum  ad  vitam  aeternam  ab  aeterno  factam 
esse.  Sic  enim  A  poi.  c.  18.  f .  \'J0.  :  ,Patet,  falsum  esse,  quod  electio 
facta  Bit  ab  aeterno.  Unus  tantum  in  Scriptum  locus  est,  qui  id  aflir- 
mare  videtur,  unde  communis  error  iste  natus  est,  locus  videi.  Eph. 
1,  4.  Cf.  f.  sq.  et  Episcopium  P.  3.  disp.  27.  tb.  ult.  2)  Causam 
electionis  in  obedientia  bominis  collocant  vcl  electionem  ex  previ- 
sione operum  factam  esse,  statuunt;  sic  Sim.  Episcopius  P.  3.  dlsp.  7. 
th.  8.  :  ,Scripturae',  lnquit,  .passim  asserunt,  Deum  salutoni  decre- 
visse  hominibus  sub  conditione  obedientiae  et  fide!  vel  legi  vel  evan- 
gelio praestitae',  et  Apol.  Cf.  f.  74.:  ,Nuuquam  Scriptura  asserit, 
quenquam  Deo  placuisse  ad  vitam  aeternam,  nisi  per  fidem  et,  quae  fldei 
conjuncta  sunt,  opera.'   Cf.  f.  7G."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  40.  sqq.) 

AMBROSIU8  :  ,,Non  ante  praedestinavit,  quam  praesciret,  sed  quorum 
merita  praescivit,  eorum  proemia  praedestinavit."   (Ad  Rom.  6,  29.) 

Hutterus:  Melancbtbon  ,, electionem  non  in  sola  Dei  voluntate 
et  misericordia,  sed  partim  in  bominis  voluntate  ponit.  Expresse  enim 
dlcit:  ,In  homine  esse  et  esse  oportere  causam  aliquam,  cur  alii  ad  sa- 
lutem  eligantur,  alii  abjlciantur  et  damnentur.'  Etrursus:  ,Cum  pro- 
missio  sit  universalis,  nec  sint  in  Deo  contradictorìae  voluntates,  De- 
cesse est  te  nobis  esse  aliquam  dlscrimlnis  causam,  cur  Saul  abjiciatur, 
David  recipiatur,  h.  e.,  necesse  est  esse  aliquam  actionem  dissimilerà  in 
his  duobus.'    In  loc.  de  lib.  arb."    (Conc.  concors,  p.  345.) 

PrsFFiNUERrs  :  „Quia  promisslo  gratiae  universalis  est  et  necesse 
est,  nos  obedire  promissioni:  sequitur,  aliquod  discrimen  inter  electos 
et  re.jectos  a  voluntate  nostra  sumendum  esse,  videi,  repugnantes  pro- 
missioni rejici,  coutra  vero  amplectenles  promissionem  recipi."  (De 
libertate  voi.  humanae  qq.  quinque.  Lips.  1555.  tbes.  30.) 

Idem  :  ,,Voluntas  si  ociosa  esset  seu  baberet  se  pure  passive, 
nullum  esset  discrimen  inter  pios  et  impios,  seu  electos  et  damnatos,  ut 
inter  Saulem  et  Davidem,  inter  Judam  et  Petrum.  Et  Deus  fleret 
acceptor  personarum  et  auctor  contumaciae  in  impiis  oc  damnatis.  Et 
constituerentur  in  Deo  contradictoriae  voluntates,  id  quod  pugnat  cum 
universa  scriptura.  Sequitur  ergo,  in  nobis  esse  aliquam  causam,  cur 
alii  assentiantur,  alii  uon  assentiantur.  Expresse  autem  scriptura  dicit, 
apud  Deum  non  esse  acccptionem  personarum,  ut  Deut.  10.  Act.  10. 
Rum.  2.  etc.  Et  non  intelligatur  acceptio  personarum  de  iis,  quae 
conspicua  sunt  in  homine,  ut  quidam  interpretantur,  sed  non  esse  omnino 
aequalem  aequalibus.  Est  autem  haec  summa  justltiae  Dei  laus,  quod 
sit  aequalis  aequalibus,  secundum  regulam,  quam  tradldit."  (L.  c. 
Thes.  17— l'J.) 

Kmim.-m's  :  ../;.-•  hHngt  wesentlich  rom  Menschen  ab,  ob  er  bis  ans 
Ende  im  Ueilsstand  bleibt.  .  .  Wenn  also  nur  der  selig  vrird,  der  bis  ans 
Ende  verharrt,  das  Bebarren  aber  vora  Willen  des  Menschen  abhHngt, 
so  folgt  unwidersprechlich,  dass  die  Seìigkeit  nicht  alltin  in  der  Gnade, 
sondern  auch  im  Willen  des  Menschen  ihren  Grund  hat."  (Die  luth. 
Dogmatik.  Leipzig  1875.  II,  254.) 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROB ATIONE .  557 

c)  Seu  ipsa  voluntas  antecedali,  quam  vocant,  fons  et  origo  nostrae 
salutis.  Vid.  b.  Musati  Diss.  Inaug.  de  aetern.  Praed.  Decr.  cap.  III. 
§  31.  sq. 

Phiuppi  :  „Schon  Johannes  Damascenus  de  fide  orth.  II,  26. 29. 30. 
unterscheidet  zwischen  èihffia  trpoityet>fievw$  voluntas  antecedeus.  und 
àiAr/pa  érófievov,  voluntas  consequens;  nur  ruht  bei  ihm  diese  Unter~ 
scheidung  auf  semipelagianischen  Voramsetzungen."  (Klrchliche  Glau- 
benslehre.  IV.  Erste  Halite.  186«.  p.  G4.) 

§  14. 

Causa'  impulsiva  externa,  eaque  principali*  est  me- 
ritimi c  Christi.d 

a)  VirtualUer  causans,  ut  indicavimus  in  notis  ad  §  12.  13. 

b)  Quae  vi  propriae  dignitatis,  perfectionis  et  valoris  ad  decre- 
tum  praedestinationis  sese  habet,  ut  ratio  impulsiva,  cujus  iutuitu  Deus 
vitam  aeternam  nobis  ab  aeterno  decrevit.  Vid.  b.  Mio*.  Dissert.  de 
Aet.  Elect.  Decr.  Ann.  1668.  hab.  cap.  II.  §  37.  p.  23.  24.  Dicitur 
alias  meritoria,  quia  sub  ratione  meriti  voluntatera  Dei  niovet  ad  salu- 
terai nobis  decernendam  ;  quo  ipso  tamen  agnosci  debet  ut  causa  vel 
ratio  impulsiva,  nempe  relationem  duplicem  importans,  imam  quidem 
ad  rem  meritam,  alteram  ad  voluntatem  causae  ejficientis  seu  <  lo  ce  mentis. 
Vid.  b.  Mw.  L  c.  cap.  V.  §§  109.  llO.  p.  76.  sqq. 

c)  Hoc  t-iiini  quemadmodum  omnìs  benedictionis  spirituali*,  quae 
nobis  divinitus  obtingit,  ita  et  praedestinationis  sive  electionis  nostrae 
ad  vitam  aeternam  causa  impulsiva  esse  docetur  Ephes.  1,  3.  4.,  ubi 
etiam  expresse  dicitur,  Deum  ìios  elcgisse  W  Ap'.arw,  atque  h  ponitur 
prò  Sta,  uti  alias  frequenter  ;  ut  adeo  dicatur  Deus  nos  eligere  propter 
Oiristum,  seu  intuitu  Christi  tanquam  causae  irapulsivae.  Quod  autem 
sola  haec  explicatio  contextui  conformis,  reliquae  vero,  quae  circum- 
feruntur,  omnes  vel  contortae  sint,  vel  recte  intellectae  cum  ista  tan- 
dem coincidant,  prolixe  ostendit  b.  Musaeus  Dissert.  Inaug.  cap.  V. 
§  74.  sqq.  Atque  huc  etiam  praecipue  pertinet  argumeutum  ab  exe- 
cutione  petitum,  h.  m.  :  Quod  est  canna  (impulsiva),  cur  Deus  in  tem- 
pore nobis  tallitevi  conferai,  id  etiam  causa  est,  cur  ad  salutem  nos  ekgerìt. 
Atqui  meritum  Christi  est  causa  (impulsiva),  cur  Deus  in  tempore  nobis 
salutem  conferai.  Ergo  meritum  Christi  est  etiam  causa,  cur  Deus  nos  eie- 
(jerit.  Cujus  major  propositio  cum  a  posteriori  probari  potest,  seu  quod 
ita  communiter  de  his,  quae  ex  praeeunte  decreto  voluntatis  aguntur, 
judicare  solemus,  neque  de  causa  impulsiva  decreti  dubitamus,  quando 
de  causa  impulsiva  executionis  certi  sumus,  quippe  quod  causas  impul- 
sivas  utrinque  easdem  esse  agnoscamus,  tum  a  priori,  seu  ex  natura  ac 
ratione  formali  causae  impulsivae,  per  quam  ipsa  importat  habitudi- 
nem  ad  voluntatem  causae  efficientis  alliciendo  aut  movendo  eam  (for- 
maliter  aut  virtualiter)  ad  actum  volendi  seu  decernendi,  agere  id, 
quod  ejus  impulsu  agere  dicitur,  ita  ut  contradictionem  incurrere  ne- 
cesse  sit,  si  quia,  causam  impulsivam  executionis  admittens,  eandem 
neget  esse  decreti  causam,  quando  videlicet  decretum  executioni,  et 


Digitized  by  Google 


558 


PART.  III.     CAP.  XII. 


haec  illi,  accurate  respondet,  neque  vel  ex  parte  objecti,  vel  ex  parte 
voluntatis  ejus,  qui  decernit  et  exequi  tur,  mutatio  aliqua  intervenit. 
Vid.  b.  Mumei  Disp.  Inaug.  de  Aet.  Praed.  Decr.  cap.  IV.  §  51.  sqq. 
et  Dissert.  de  Aet.  Eiect.  Decr.  An.  1668.  edita,  cap.  III.  §  82.  sqq. 
p.  59.  sqq.  et  cap.  VII.  §  166.  sqq.  p.  123.  sqq.  Minor  autem  pro- 
positio  argumenti  confirmatur  per  ea  Scripturae  loca,  quae  nos  propter 
Christum  «divari  docent;  adeoque  sicut  meritum  Christi  esse  causam 
meritoriam  salutis  actu  conferendae,  ita  idem  respectu  voluntatis  divinae 
rationem  causae  ìmpulsivae  habere,  docent.  Confer,  quae  ante  dixi- 
mus,  et  b.  Mwaei  Dissert.  de  Elect.  An.  1668.  hab.  cap.  V.  §  102.  sqq. 

d)  Neque  pugnat  meriti  alieni  acceptatio  cum  eo,  quod  electio 
adscribitur  gratuito  favori  Dei.  Vid.  2  Tinwth.  1,  9.  praesertim,  si 
meminerimus,  quomodo  Deus  ipse  nobis  dederit  mediatorem,  qui  prò 
nobis  praestaret,  quod  debebamus.  Rom.  8,  3.  Joh.  3,  16.  Ac  potuit 
meritum  Christi,  licet  in  tempore  praestitum,  tamen  in  ordine  ad 
aeternum  Dei  decretum  habere  rationem  causae  impulsivae.  Sufficit 
enim,  fuisse  objective  praeseus,  seu  praevisum  a  Deo,  ut  suo  tempore 
praestandum.  Conf.  b.  Miis.  Dissert.  de  Aet.  Elect.  Decr.  cap.  VII. 
§§  177.  178.  p.  132.  133. 

ANTITHESES. 

Qiten8tkdtiu8  :  „Antithesis  :  1.  Calvinianontm,  qui  ex  causis 
electionis  meritum  Christi  excludunt  et  ad  media  executionis  in  tem- 
pore suppeditata  referunt,  adeoque  negant,  Christum  esse  causam  me- 
ritoriam nostrae  electionis.  Nihil  in  schola  Calvinistica  sonat,  nisi 
absolutum  decretum,  in  Synodo  Dordracena  auctoratum,  in  Synodo 
Aleziana  Gallica  jurìsjurandi  religione  flrmatum,  teste  Episcopio  P.  2. 
partis  primae  Op.  p.  388.  :  ,Cor  ecclesiae  (Reformatae)  et  palladium 
est  doctrina  de  absolutissima  Dei  gratia',  juxta  Genevenses.  Actor. 
Synod.  Dord.  p.  212.  ed.  Hannov.  juxta  peremptorium  decretum 
Dordrac.  in  judicio  de  primo  art.  ibid.  p.  30.  :  , Electionis  hujus  causa 
impulsiva  est  solum  liberrimum  et  gratuitum  Dei  beneplacitum  ;  ideo- 
que  non  Christi  meritum,  nec  quicquam  extra  Deum.  Praesertim  cum 
Christi  donatio  sit  medium  electionl  homlnum  ad  salutem  subordina- 
rmi. Ideoque  salutis  non  est  causa,  sed  electionis  consequens  effec- 
tum.'  Juxta  Ravanellum  p.  523.  :  ,Christus,  consideratus  ut  »>àvùpo- 
iroc  et  mediator,  non  est  fundamentum  et  causa  electionis,  sed  medium 
exequendae  electionis,  seu  ille,  per  quem  ad  tinem  electionis  nostrae 
deducimur.'  In  Actls  Synodi  Dordrecht,  f.  531.  Hassiacl  de  a.  1. 
, ecclesiae  reformatae  docent',  inquiunt,  ,Christum  esse  electionis  (non 
decernendae,  sed  exequendae)  medium,  ...  ita  quidem,  ut  decretum 
de  Christo  mlttendo  et  in  ignominiosam  crucis  mortem  tradendo  ordine 
sit  posterius  decreto  electionis  seu  electione.'  2.  Pontificiorum,  qui 
etiam  absolutum  praedestinationis  decretum  defendunt  ;  sic  enim  Tho- 
mas Aquin.  P.  1.  q.  23.  a.  5.:  ,Quare  Deus  hos  elegit  in  glorlam  et 
illos  reprobavit,  non  habet  rationem,  nisi  divinam  voluntatem.'  .  .  . 
Bellarminus  1.  2.  de  amiss.  grat.  et  lib.  arb.  c.  8.  §2.:  ,Credimus, 
Deum  absoluta  voluntate  velie  salvare  multos,  tura  parvulos,  tum  adul- 
tos,  et  absoluta  voluntate  alios  non  velie  salvare,  tum  parvulos,  tum 
adultos.'  3.  Socinianorum,  qui  meritum  Christi  prorsus  negant,  idque, 
ut  exarticulo  justiflcationis,  ita  quoque  electionis  prorsus  extermlnant. 
4.  Labadistarum,  qui  absolutum  decretum  cum  Calvinianis  defendunt." 
(L.  c.  8.  2.  q.  3.  f.  46.  sq.) 

Formula  consensus  Helvetica:  „In  gratioso  autem  ilio  elec- 
tionis divinae  decreto  ipse  quoque  Chrùtus  lncluditur,  non  ut  causa 


d  by  Goool 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE. 


559 


meritoria  vel  fundamentum,  ipsam  electionem  praecedens,  sed  ut  ipse 
quoque  russar»- ,  electus  (1  Petr.  2,  4.  6.),  aute  jacta  mundi  f  uni  lamenta 
praecognitus,  adeoque  primarlum  ejus  exequendae  electus  mediator, 
et  primogenitus  frater  noster,  cujus  pretioso  merito  ad  conferendam 
nobis,  salva  justitia  sua,  salutem  uti  voluit.  Scriptum  enlm  sacra  non 
tantum  testatur,  electionem  factara  esse  secundum  merum  beneplacitum 
consllil  et  voluntatis  divinae  (Matth.  11,  26.  Eph.  1,  5.  9.),  sed  etiam 
destlnationem  et  dationem  Christi,  medlatorls  Christi,  ab  enixo  Dei 
Patri»  erga  munclura  electorum  amore  arcessit."  (§§  14.  15.  A.  1675. 
Vid.  Collectio  conf.  in  eccles.  Reform.  pubi,  ed  Nlemeyer.  1840. 
p.  731.  sq.) 

§  15. 

Causa*  impulsiva  extema  minus  principali**  decreti0 
electionis  est  fidesd  in  Christum,6  eaquef  finalis. 

a)  VtrtuaUter  causans,  seu  ratio  a  priori,  uti  in  prioribus  quoque 
vocem  accipiendam  esse  diximus. 

b)  Seu  id,  quod  nostro  modo  concipiendi  priiis  est  decreto  electionis 
atque  ad  Ulud  sese  habet,  tanquam  id,  cujus  intuita  simus  electi,  ita  ut  quae- 
renti,  tur  hi,  qui  salvatdur  (praecise,  non  olii),  ab  aeterno  sint  electi  ad 
vitami  adducendo  aut  exprimendo  illud  (nempe  h.  1.  fidem,  ut  videbi- 
mus)  convenienter  respondeatur  \  ncque  tamen  ipsum  habet  meritimi  pro- 
prium,  bonitatem,  dignitatem  ac  perfectionem  propriam,  qua  voluntas  agen- 
ti*, sive  eligetttis,  ad  ageiidum,  seu  eligendum,  moveatur,  sed  alterius,  tan- 
quam cavsae  impulsivae  principali*,  merito,  bonitate,  aut  perfectione  elevatum, 
seu  vi  alieni  meriti,  bonitatis,  aut  dignitatis  se  habet  ut  ratio,  cujus  intuitu 
voluntas  Dei  ad  decerneiuìam  nobis  salutem  se  determinet  et  ab  aeterno  se  de- 
terminaverit.  Conf.  b.  Mus*.  Diss.  de  Elect.  An.  1668.  cap.  II.  §  18.  sq. 
p.  24.  25.  §  63.  p.  45. 

c)  Ad  ipsum,  inquam,  decretimi,  seu  actum  electionis,  hic  respici- 
tur,  quod  ex  ratione  formali  causae  irapulsivae  patet.  Vid.  not.  c.  ad 
§  14.  Intelligitur  autera  h.  1.  causa  seu  ratio  impulsiva  non  in  ordine 
ad  dècretum  de  tota  processu  seu  negotio  procurandae  salutis,  seu  de 
praedestinatione  latiw  accepta,  sed  strictius,  uti  jam  monuimus  §  12. 

d)  Nempe  meritum  Christi,  in  se  absolute  spectatum,  citra  respec- 
tum  ad  homine8,  qui  illud  sibt  per  fidem  applicant,  universale  est  et 
ad  reprobos  etiam  se  extendit,  movet  autem  ad  decernendam  certis 
hominibus  salutem,  quatenus  ab  his  jide  apprehenditur.  Atqui  ita 
fides  quoque  h.  I.  consideranda  est,  non  in  *e,  ut  est  habitus  vel  actus 
supernaturalis  (qua  ratione  etsi  habeat  aliquam  dignitatem  propriam, 
non  tamen  j>er  illam  NB.  ìdlatenus  moivt  Deum  ad  salutem  nobis  de- 
cernendam), verum  ex  parte  meriti  Christi,  quod  apprehendit  et  per 
modum  obiecti  includit.  Vid.  b.  Musaeus  1.  c.  cap.  II.  §  40.  ad  44. 
Caeterum  fidem  in  Christura  alii  quidem  nostratium  catwam  instrumen- 
talem  decreti  electionis,  alii  conaitionem  ejus,  quidam  conditionem  ex 
parte  objecti  eligendi,  alii  partem  ordinis  praedestmatorii  dixerunt,  sed 
sensu  eodem,  inter  se  et  cum  his,  qui  causam  impxdsivam  minus  princi- 
palem  appellant.    Omnes  enim  agnoscunt,  fidem  neque  nudam  condi- 


Digitized  by  Google 


560 


part.  m.   CAP.  xn. 


tionem  esse,  quae  nullaiu  causalità tem  exerceat,  sed  prout  ad  acumi 
salvandi,  sic  ad  actum  decernendi  salutera  per  moduru  causae  (saltem 
virtualiter  causantis)  se  habere  tanquam  id,  cujus  intuitu  simus  electi, 
neque  taraen  ipsam  sua  dignitate  movere  potuisse  Deum  ad  noa  eli- 
gendos,  ut  esset  causa  principalis.  Unde,  quando  fides  alias  dicitur 
habere  se  instar  manus  aut  organi,  quo  gratia  Dei  eligentis  et  meritum 
Christi  ut  causa  salutis  apprenenditur,  atque  hac  ratione  etiam  hic  in- 
strumentum dici  consuevit,  hic  tamen  indicandum  est,  quomodo  fides 
ad  ipsum  decretum  electionis  sese  habeat;  ubi  nostrates  non  dicunt, 
habere  se  per  modum  instrumenti,  quo  causa  efficiens  principalis,  Deus 
eligens,  utatur  ad  producendum  reali  influxu  actum  electionis.  Qui 
vero  causam  instrumeuialem  moralem  dixerunt,  non  possunt  aliud  quid, 
quam  catisam  impulsivam  minus  principalem  intelligere.  Porro,  quando 
fides  pars  ordinis  praedestinatorii  dicitur,  addendum  est,  qualem  respec- 
tum  (intra  ea,  quae  totus  ordo  actuum  praedestinationis  latius  dictae 
continet)  habeat  ad  ipsum  actum  decernendi  certis  hominibus,  nempe 
finaliter  credituris,  salutem.  Itaque  superest  tandem  ea  loquendi  for- 
mula, qua  fides  causa  seu  ratio  impulsiva,  non  tamen  xar  lz"Xriv  sive 
principalis,  verum  cum  addito,  vitandae  ambiguitatis  causa,  minus 
principalis  dicatur,  in  ordine  ad  ipsum  electionis  actum.  Et  qui  quon- 
dam noluerunt  dicere,  fidem  esse  causam  impulsivam  electionis,  re- 
spexerunt  causam  impulsivam  principalem,  de  minus  principali  causa 
impulsiva  non  cogitantes.  Vide  omnino  b.  Musaeum  1.  c.  §  50.  sq. 
p.  32.  sq.,  quem  etiam  in  hoc  toto  negotio  omnino  videndum  dicit  eique 
piane  accedit  b.  D.  I.  A.  Scherzerus  in  System.  LXVIII.  p.  488.  sqq., 
praesertim  p.  510.,  ubi  argumentum  ab  executione  decreti  electionis 
petitum  eoaem  prorsus  modo  proponit  atque  urget,  et  nieritum  Christi 
esse  oausam  impulsivam  externam  principalem  oc  merUoriam  decreti  electio- 
nis, fidem  vero  esse  causam  immtlsivam  externam  minus  principalem  et  orga- 
nicam,  in  terminis  docet.  Confer.  p.  512.  513.  514.  Imo  vero  etiam 
b.  Balthas.  Meien.  Anthrop.  Dee.  II.  disp.  IV.  membr.  III.  §  36.,  post- 
quam  dixisset:  Cum  fides  electionis  causa  dicitur,  non  intelligas  principa- 
lem, impellentem  aut  tneritoriam,  sed  tantum  instrumentalem,  et  quidem  non 
totius  decreti,  sed  potius  partis,  nempe  meriti  Christi,  qxuxl  fides  apprehendit. 
Oum  enim  sit  causa  jmrtis  decreti,  ninc  populari  modo  loquendi  causa  dici- 
tur ipsius  decreti,  et  addidisset:  Convenientius  tàmen  est,  fidem  nuncupare 
vel  conditionem  electionis,  ne  fingatur  esse  absoluta,  vel  partem  ordinis  prae- 
destinatorii,  quam  Deus  ah  aeterno  non  minus  ut  meritum  Christi  aspexerit, 
denique  notanter  conci udit:  Convenientissimum  illud  videtur,  fidem  non 
considerari  seorsim,  ut  causam  electionis  peculiarem  a  Christi  mento  distinc- 
tam,  sed  conjunctim  una  cum  ipso  merito  apprehenso,  ut  sic  utrumque  copu- 
latum  unam  electionis  causam  impellentem  coivstituat.  Neque  enim  meritum 
sine  applicatione,  neque  fides  per  se  movit  Deum  ad  eligendum,  sed  utrum- 
que in  ]/raescientia  divina  conjunctum,  hoc  est,  meritum  fide  apprehensum, 
vel  fides  meritum  apprehendens.  Quae  profecto  cum  b.  Musaci  sententia 
memorata  prorsus  conveniunt.  Sic  enim  utique  fidei  habitudo  ad  elec- 
tionem  talis  est,  qualem  habet  causa  vel  ratio  impulsiva  ad  id,  cujus 
causa  esse  dicitur;  nec  tamen,  quatenus  ipsa  seorsim,  aut  in  se  a  Inso- 
lute, sed  quatenus  ex  parte  meriti  Christi  consideratur,  ita  ut  non  velut 


Digitized  by  Goo 


DE  PRAEDESTINATIOXE  ET  REPROBATIONE. 


561 


duae  causae  sociae  aut  partiales  (si  ita  h.  1.  loqui  ìicet),  sed  tanquam 
causae  subordinatae  et  per  modum  causae  principali*  atque  instrumen- 
tali* (quae  sicut  in  genere  causae  efficienti»  uno  influxu  producunt 
effectuin,  licet  inter  se  alias  distinguantur,  ita  in  genere  causae  impul- 
sivae  uno  velut  impulsu  moveant  voluntatem  agentis  ad  volenduni 
agere  seu  decernere)  sese  habeant  meritum  Christi  et  fides  ad  decretum 
electionis:  quae  est  ipsa  seutentia  hactenus  explicata. 

J.  Musaeus:  „Was  der  fldes  praevlsa  fiireine  habitudinem  ad  de- 
cretimi praedestinationis  importire,  an  causae,  an  conditionis  ex  parte 
subjecti  praedeslinandi  requisitae,  an  aliam,  dariiber  haben  sie  (uuseres 
Theils  reine  Theologi)  vou  langen  Jahren  her  ungleiche  Gedanken  ge- 
habt  und  auch  uber  den  termini*  und  phrasibus,  womtt  dieselbe  am  fug- 
lichsten  mòchte  beschrleben  und  exprimirt  werden,  slch  nicht  allerdings 
verglelchen  kònnen.  Der  fiirtreffllche  und  uro  die  christliche  Kirche  wohl 
verdiente  theologus  D.  Aeg.  Hunnius,  der  in  Erklarung  und  Lauterung 
diescs  Artikcls  tur  audern  grossen  Flelss  angewandt  und  denselben 
auch  wider  die  Calvinisten  gewaltlg  vertheidiget  hat,  ist  In  der  bestàn- 
digen  Meinung  gcwesen,  fldem  esse  praedestinationis  causam,  und  hat 
scine  Meinung  darauf  gegrùndet,  dass  der  Glaub  justiflcationis  causa 
sei  ;  denn  die  phrases  scripturae,  justitìcare  fide,  per  fldem,  ex  fide 
importiren  eine  veram  habitudinem  causae,  welche  dem  Glauben  in 
ordine  ad  justiflcatlonem  et  salvationem,  velut  ad  executionem  decreti 
praedestinationis,  dadurch  zugeeignet  werde.  Nun  aber  sein  decreti  et 
executionis  eaedem  causae.  Es  wurde  ihm  aber  alsobald  nicht  allein 
von  Calvinisten,  sondern  auch  von  etlicheu  unsers  Theils  Theologen 
der  Skrupel  gemacht,  dass  wenn  der  Glaubc  causa  decreti  praedestina- 
tionis wiire,  so  musste  er  causa  meritoria  desselben  seln.  Denn  sie 
sahen  wohl,  dass  cujusque  causae  itnpulsivae  vis  causandi  bestehen 
musste  in  inerito,  oder  doch  in  propria  quadani  dignitate  vel  bonitate, 
cujus  valore  causa  decernens  vel  agens  ad  decernendum  vel  agendum 
moveatur,  und  vermelnten  daher,  wenn  der  Glaube  causa  decreti  prae- 
destinationis wiire,  so  musste  er  auch  ein  meritum  oder  dignitatem, 
perfectionero  et  bonitatem  quandam  in  sich  halten,  cujus  valore  Deum 
ad  condendura  praedestinationis  decretum  ab  aeterno  permoverit.  Wor- 
auf  sich  denn  der  sei.  Hunnius  welter  erklarte,  dass  wie  der  Glaube 
justiflcationis  causa  instrumentalis  ist,  nicht  meritoria,  denn  er  mache 
gerecht  nicht  ut  qualitas  vel  habitus,  ratione  ullius  suae  dignitatis,  per- 
fectlonis  vel  valoris,  auch  nicht  ut  actus  merltorlus,  sondern  nur  In 
quantum  meritum  Christi  apprehendit  et  nobis  applicat,  also  sei  er 
auch  decreti  praedestinationis  causa  instrumentalis,  nlcbt  meritoria. 
Denn  er  sei  auch  llllus  causa  nicht  ut  qualitas  vel  habitus  ratione  suae 
cujusdam  dignitatis  vel  bonltatis  vel  ut  actus  merltorlus,  sondern  auch, 
alsfern  er  Christi  Verdienst  ergrclft  und  uns  zueignet,  und  Gott  nach 
seiner  Allwissenheit  solches  vou  Ewlgkeit  her  gesehen  hat,  und  sei  also 
fldes  Christi  meritum  apprehendens,  in  Dei  aeterna  praevlslone,  decreti 
praedestinationis  eben,  wie  justiflcationis,  causa  instrumentalis.  Weil  • 
aber  die  phrasis,  fldem  esse  decreti  praedestinationis  causam  lnstru- 
mentalem,  etw&s  kart  lautet  und  den  Worten  nach  dlese  Meinung  zu 
haben  schelnt,  eam  ex  parte  Dei  praedestinantls  esse  causam  instru- 
mentalem  condendl  de  salute  nostra  decreti  aeterni,  und  auch  des  sei. 
Hunnll  adversaril,  sonderlich  Samuel  Huberus  und  Daniel  Tossanus, 
diesclbe  noch  anders  und  also  deuteten,  fldem  esse  decreti  praedesti- 
nationis causam  instrumentalem,  quod  praedestinatlonem  nostri  appre- 
hendat,  wie  wohl  wider  Hunnll  ausdruckliche  Protestation,  dass  diese 
seinc  Meinung  nicht  wiire:  als  haben  etliche  andere  unsers  Theils 
theologi  derselben  slch  zu  gebrauchen  angestauden  und  lleber  sagen 
wollen,  fldem  esse  conditionem  praedestinationis  ex  parte  subjecti  prae- 
destinandi  requisitam,  et  partem  ordinls  praedestinatorll,  als,  eam  esse 


Baicri  Comp.  ed.  Walther.  IU. 


36 


PAIIT.  III.     CAP.  XII. 


causam  praedestinationis  instrumcutalem.  Weun  man  auch  sleich  des 
sci.  Hunnii  rechte  Erklarung  ohne  Mlssdeutung  hinzu  thut,  dass  der 
(ìlaube  sei,  wie  justitìcationis ,  also  auch  decreti  praedestinationis 
causa  instrumeutalis,  in  quantum  est  causa  instrumeutalis  apprehen- 
sionis  meriti  (  liristi,  so  bleibet  doch  bei  den  disccutibus  noch  der 
Skrupel,  was  dcun  der  (ìlaube  fiir  eine  habltudinem  causae  cum  ad 
actum  justiticatiouis,  tum  ad  ipsum  decretum  praedestinatlouis  in  sich 
halte.  Dennja  ein  andrrs  ist  die  apprehensio  meriti  Christi,  ein  anders 
der  actus  justitìcationis  und  das  decretum  praedestinationis.  Die  appre- 
heusio  meriti  Christi  ist  ein  actus  tìdel  in  nobis,  und  well  sie  ein  actus 
fldei  ist,  so  ist  kein  Zweifel,  dass  der  Glaube  derselben  causa  sei  in 
genere  causae  elilcientls.  Der  actus  justitìcationis  und  da*  decretum 
praedestinationis  aber  sind  actus  Dei  in  Deo,  nostro  modo  coneipiendi 
so  zu  reden,  deren  causa,  wenn  der  (ìlaube  ist,  so  bleibet  noch  der 
Skrupel,  iu  quo  genere  vel  online  causae  er  derselbeu  causa  sei  und 
worin  desselben  habitudo  causalis  ad  actus  illos  bestehe.A.Dleser  Diffl- 
cultiit  aber  scheinen  ulcht  unterworfen  sein  die  anderu  belde  phrases  : 
quod  tldes  slt  conditio  decreti  praedest  luatlonis,  ex  parte  subjecti  prae- 
destinandi  requisita,  oder  quod  sit  pars  ordinis  praedestinatorii  und 
scheinet  aneli  widerderReformirten  absolutum  praedestinationi*  decre- 
tum gnug  sein,  wenn  man  dleses  erhiilt,  dass  das  decretum  pruedesti- 
nationis  den  tidem  praevisam  iu  sich  begreife  velut  conditionem  ex 
parte  subjecti  praedestinandi  requisitam,  et  ut  partem  ordinis  prae- 
destinatorii, und  hielten  auch  wir  furs  sicherste,  dass  man  bei  dieser 
einfaltigen  Redeiisart  bliebe,  wo  uns  nicht  etwas  anders  ini  Weg  liige. 
Es  liegt  uns  aber  ini  Wege,  erstlich,  dass  die  heilige  Sclirift  den  C.lauben 
so  bestiindiu  habitudinem  causae  in  ordine  ad  justiticationem  et  salva- 
tionem,  velut  ad  executionem  decreti  praedestinationis,  zueignet  und 
so  bestiindig  lehret,  nos  justiilcari  et  fieri  etiara  salvos  marti,  fide,  «i«ì 
TTiorii^-,  per  tidem,  ìk  -ictu.*,  ex  fide  etc.  Was  aber  causa  executionls 
ist,  das  muss  auch  causa  decreti  sein.  Darnach  liegt  aucli  uns  im 
Wege,  dass  wir  in  deni  Hauptstreit  mit  deu  Calvinisten  de  praedestina- 
tione  des  allerwichtigsten  und  allerstiirksteu  argumeuti  ab  executione 
petiti,  dessen  wir  uns  wider  der  Calvinisten  absolutum  decretum  zu  ge- 
brauchen  pflegen,  uns  entweder  von  uus  selber  begebeu  mussen  oder 
doch  dasselbe  mit  kelneni  Nachdruck  urgiren  kònneu,  so  lang  wir  leug- 
nen,  oder  anstchen  zu  sagen,  tidem  esse  decreti  praedestinatlouis  cau- 
sam, und  nur  dabei  bleiben,  e  a  ni  esse  sul  te  m  conditionem  ex  parte 
subjecti  requisitam  et  partem  ordinis  praedestinatorii.  Deuu  wenn 
man  also  schliessen  wollte  :  quod  est  causa  justlficationis  et  salvationis, 
illud  est  conditio  decreti  praedestinatlouis  ex  parte  subjecti  requisita, 
so  wiirden  die  Calvinisten  mit  vietai  Ausfluchteu  und  instautiis  das 
Arguiuent  elidiren  kònnen.  So  will  auch  zum  nachdrucklichen  Ge- 
brauch  dieses  Argumeuts  nlcht  gnug  sein,  dass  mau  sagt,  tidem  esse 
causam  executlouis,  soudern  man  muss  distincte  erkliiren,  in  quo  cau- 
samm  genere  vel  ordine  fides  executiouis,  nempe  justitleationis  et  sal- 
vatlouis,  causa  sei.  Demi  nicht  von  jedwedem  genere  cansarum  diese 
Conseijuentia  :  quod  est  causa  executionis,  est  etiam  causa  decreti,  richtig 
angehrt,  und  istdemnach  nothig,  wenn  man  dieses  Argumeut  mit  Nach- 
druck gebrauchen  will,  dass  man  vorher  genau  wisse  und  zeige,  in  quo 
genere  vel  ordine  causaruni  fides  justitìcationis  et  salvationis  causa  sei, 
und  alsdann  kann  man  kriiftiglich  schliessen  und  der  studirenden  Ju- 
gcnd  erkliiren  :  an  et  in  quo  genere  vel  ordine  causarum  fides  anch  de- 
creti praedestinationis  causa  sei.  Dieser  Difllcultiit  min  abzuhelfen, 
und  was  der  (ìlaub  an  Christum  fùr  eine  habitudinem  ad  decretum 
praedestinationis  in  sich  halte,  an  cuuditionis  nudac,  an  causae,  et  cu- 
jus  generis  causae,  denen  discentibus  deutlich  und  griindlich  zu  erklii- 
ren, babeli  wir  zum  ersten  und  zuvorderst  unser  Àbsehen  gerichtet 
gehabt  auf  die  Saehe  selbst  und  befuuden,  dass  durchgehend  alle  un- 
serer  Kirchen  reiue  theologi  und  Lehrer,  welche  die  Lehre  de  prae- 


zed  by  Googl 


DE  PRAEDESTINATIOXE  ET  REPROBATIONE. 


563 


destinationis  decreto  erklilrt  und  wider  der  Calviniste!!  absolutum  de- 
cretum  vertheidlgt  haben,  in  ihren  Erkliirungen,  so  vici  die  Sache  selbst 
botri  tn ,  endllch  dahin  kommen,  lldem  praevisam  esse  decreti  praedesti- 
nationis  causam  impulsivam  minus  principalem.  Denn  vvas  den  sta  tu  in 
quaestionis  anlanget,  kommen  alle  darin  iiberein,  dass  der  Hauptstreit 
zwischen  uns  und  den  Heformlrten  darin  bestehe:  An  detur  causa 
aliqua  extra  Deum,  cujus  intuita  Deus  nos  ab  aeterno  elegerit  sive 
praedestinaverit  ad  vitam  ae ternani.  Welclie  streltige  Frage  von  kol- 
ner  andern  causa  als  de  causa  impulsiva  kann  verstanden  werden,  und 
ist  causa,  cujus  intuitu  Deus  nos  eleglt  sive  praedestinavlt  ad  vitam 
aeternam,  nichts  anders  als  causa,  c|ua  praevisa  Deus  ab  aeterno  pcr- 
motus  est  ad  praedestinaudum  nos  ad  vitam  aeternam.  Ani  dieso 
Hauptfrage  nun  antworten  sle  alle  einmiithig:  Deum  praedest  inasse 
nos  ab  aeterno  intuitu  praevisi  meriti  Christl  lido  apprehendendi  oder 
cum  praedestinasse  nos  intuitu  praevisae  tìdel  nostrac,  und  geben  also 
alle  einmiithig,  so  vlel  die  Sache  selbst  betrilTt,  zu  vcrnchraen,  die  causa 
impulsiva,  qua  Deus  ab  aeterno  permotus  est  ad  praedestiuandum  nos 
ad  vitam  aeternam,  sei  da»  meritum  Christi,  praevisum  ut  apprehensum 
Ade,  oder  die  causa  impulsiva  sei  tides  in  Christum  praevisa.  Wenn 
aber  welter  gefragt  wlrd,  quomodo  tides  in  Christum  ab  ac torno  mo- 
verit  Deum  ad  nostri  praedestinalionem,  an  ut  quaiitas,  habitus,  vel 
actus,  sua  propria  dignitate,  boni  tate,  merito  et  valore,  an  modo  allo, 
da  antworten  sle  alle  einmiithig,  dass  Gott  den  Olauben  in  condendo 
praedestinatiouis  decreto  uicht  augeschen  habe  ut  qualitatem,  actum 
vel  habltum,  uoch  einiger  selner  eignen  Dignità t,  Wiirde  oder  Voll- 
kommenheit,  und  bekenucn  also,  dass  der  Glaube  an  Christum  uicht 
causa  decreti  praedestinatiouis  principali*,  weniger  aber  causa  meri- 
toria dessclben  sei,  sondern  dieses  komrae  einig  und  alleili  Christl  Ver- 
dieust  zu.  Fragt  man  aber  welter,  wie  demi  Gott  den  Glauben  in  con- 
dendo praedestiuationis  decreto  augeschen  habe,  so  antworten  sic  aber- 
mal  einmiithig,  Gott  habe  ihn  angosciteli,  sofern  als  er  Christi  Verdleust 
ergreift  und  uns  zueignet,  und  habe  sich  also  Gott  bcwegen  tasseti,  uus 
zum  ewisren  I.eben  zu  verordnen,  uicht  aus  einiger  des  Glaubens  eigner 
Kraft,  Wiirde  und  Gutlgkeit,  sondern  einig  und  alleiti  durch  das  voll- 
giltige  Verdienst  Christi,  das  er  ergreift  und  uns  zueignet.  Welches 
nichts  anders  ist,  als  fldem  esse  causam  decreti  praedestinatiouis  im- 
pulsivam minus  principahm,  quae  moverit  quidem  Deum  ad  nostri  prae- 
dcstinatioucin,  non  tameti  ulla  sua  dignitate,  valore  aut  inerito,  sed 
solius  meriti  ('liristi,  quod  apprchendit  et  Deo  Patri  in  sua  ae  terna 
praescientia  velut  /i  r-por  prò  peccatis  nostris  sutHcientissimum  exhibuìt, 
ilignitate  et  valore.  Es  kaun  auch  der  Glaubc,  sofern  er  Christi  Ver- 
dienst ergreift  und  uns  zueignet,  in  kelnem  andern  genere  eausae  prae- 
destinatiouis causa  .sein,  als  in  welchein  genere  eausae  ('liristi  Verdienst 
desse  lue  ti  causa  ist.  ('liristi  Verdienst  aber  ist  uach  aller  Bekentitniss 
desselben  causa  in  genere  et  online  eausae  itnpulsivae  :  drum  muss  auch 
der  Christi  Verdienst  ergreift  und  Gott  ftirhiilt,  in  hoc  genere  vel  or- 
dine eausae  desselben  causa  sciti.  Durimeli  haben  wlr  weiter  gesehen 
auf  die  Ursache,  warum  denti  uuserer  Kirchen  theologi  von  der  Sache 
selbst,  worin  sic  durehatis  eiustimuiig  situi,  so  ungleiciie  terminos  und 
phrases  nefuhret,  und  dieselbe  nlcht  tnit  ihren  elgenen  termlnis  expri- 
mirt  und  gesagt  Itabeu,  tldcin  iu  Christum  praevisam  esse  decreti  prae- 
destinatiouis causam  impulsivam  minus  principalem,  sondern  theils 
haben  «esagt,  eatn  esse  decreti  praedestinatiouis  causam  instrumeu- 
talem,  andere,  esse  cotiditionero,  ex  parte  subjecti  praedestiuandi  re- 
quisitam  et  partom  ordini»  praedcstinatorii,  wodurch  die  disceutes  im 
Wachstlium  in  der  grtindlichen  Krkenutuiss  in  diesern  Stiick  nicltt  wc- 
nig  zuniekuehalten  und  gehindert  worden.  In  genauer  Utitersucliung 
solcher  Crsaehen  haben  wir  befunden,  dass  die  Hauptursaclieu  dieser 
Unpleichheit  in  terminis  und  Kedensarteu  diese  gewesen,  dass  man  zu 
selbigen  Zelten  von  der  Distinctlon  Inter  causas  impulsiva*  principales 


PART.  III.     CAP.  XII, 


et  minus  princip  i!' iu  nostris  scholis  nlchts  gewusst  hat,  sondern  in 
dem  Wahn  gestanden  ist,  eine  jede  impulsiva  causa  raiisse  ein  meritum 
oder  eine  dignitatem,  bonitatem  propriam  in  sich  begreifen,  cujus  vi  et 
valore  causam  efflcientem  moveat  ad  decernendum  vel  agendum  aliquid, 
und  sei  also  eine  iede  causa  impulsiva  eine  causa  principalis.  Und  weil 
dem  Gian  ben  an  Christum  an  sich  selbst  kein  meritum,  keine  dignitas,  bo- 
iata* et  perfectio  propria  zukommt,  cujus  valore  Deus  permotus  fuerit 
ad  nostri  praedestinationem,  haben  etliche  theologi,  tuie  gedacht,  jldem 
in  Christum  gar  nicht  trollen  causam  decreti  praedestinationis  nennen, 
weil  sie  wohl  saben,  dass  der  Glaub  in  keinem  andern  genere  causae 
kònne  decreti  praedestinationis  causa  sein,  als  in  geuere  vel  ordine 
causarum  impulsivnrum,  und  wenn  èr  solite  desselbeu  causa  sein,  so 
miisste  er  causa  impulsiva  desselben  sein,  uBd  darneben  in  denen  f esten 
Gedanken  stunden,  omnem  causam  impulsivam  includere  meritum  vel 
aliam  quandam  vini  motivam  propriam  et  esse  causam  principalem. 
Und  hleruber  ist  sich  nicht  zu  venvundern.  Denn  zu  selbigen  Zeiten 
ist  die  metaphysika,  wohin  die  doctrina  de  generibus  causarum  und  in 
specie  auch  de  causis  impulsivis  principalibus  et  minus  principalibus 
gehoret,  wcnig  bekannt  gewesen  und  wird  man  nicht  leicht  eine  luthe- 
rlsche  Università!  flnden,  worauf  in  statutis  facultatis  philosophicae  me- 
taphysicam  zu  prolitiren  vor  Altera  wiire  verordnet  gewesen.  Zu  dem 
sind  die  causae  impulsivae  minus  principalcs  in  communi  usu  nicht  so 
gemein,  wle  etwa  die  causae  minus  principales  in  genere  causae  efflcien- 
tis  zu  sein  pflegeu,  und  wird  daher  in  compendiis  metaphysicis  de  cau- 
sis impulsivis  minus  principalibus  seltcn  oder  gnr  nicht  gehandelt.  .  . 
So  ist  nun  die  hypothesis,  dass  alle  causae  impulsivae  ein  meritum  pro- 
prium  oder  eine  vim  motivam  propriam  in  sich  halten  und  causae  prin- 
cipales sein,  falsch  und  nachdem  diescr  Skrupel  gehoben  ist,  liegt  nichts 
mehr  im  Weg  und  hindert  welter*  nicht,  dass  man  die  von  alien  unsero 
Theologen,  so  vici  die  Sache  selbst  betrifft,  einhellig  bekannte  Lehre, 
dass  praevisa  fldes  in  Christum  decreti  praedestinationis  causa  impul- 
siva minus  principalis  sei,  nicht  mlt  Ihren  eigenen  Worten  aussprechen 
und  sagcn  mòge,  eam  praevisam  esse  decreti  praedestinationis  cau- 
sam impulsivam  minus  principalem."  (Bedenkcn  vom  consensu  repe- 
tlto.  1680.    Vld.  Calovii  Histor.  syncretlst.  p.  1041—1046.) 

N.  Selxkcckrus:  „Estne  praevisa  fide»  causa  electionis  f  SI  fldes 
iustiflcans  esset  nostrum  opus,  nostra  qualitas  et  virtus,  haec  quaestio 
locum  haberet.  Sed  quia  fldes  Illa  est  opus  Dei  in  nobis,  ideo  non  ad- 
modum  opus  est  hac  quaestione,  ad  quam  tamen  respondere  non  est 
difficile.  Electio  certe  est  aeternum  Del  propositum  de  salvandis  ho- 
minibus.  Hulc  proposito  Del  subjicitur  fldes  In  Christum,  quam  et 
ipsam  Deus  dat  secundum  ordinem  a  se  institutum.  Praevisa  igitur 
fldes  non  potest  causa  esse  aeternae  electionis,  cujus  quasi  consequens  et 
effectus  fldes  est  in  nobis  in  tempore  natls  et  in  tempore  ctlam  cessat  no- 
bis morientlbus.  Quod  si  praevisa  fldes  diceretur  causa  electionis,  facile 
falsa  opiniti  de  praevisa  nostra  dignitatc  et  de  meritis  non  tantum  fldei, 
tanquam  qualitatis  nostrae,  sed  etiam  aliorum  honorum  operum  nostro- 
rum,  animos  occupare  posset.  Scit  Deus,  qui  slnt  sui,  et  eos  elegit  ante 
jacta  mundi  fundamenta.  Et  hujus  electionis  causa  nulla  alla  est,  nlsl 
misericordia  et  clementla  Dei  gratuita  per  et  propter  Christum  inedia- 
torem  ejusque  meritum,  sola  Ade  apprehendendum  et  appllcandum. 
Haec  fldes  cura  slt  manus  seu  instrumentum,  quo  apprehendltur  gratla 
Del  et  meritum  Christl,  non  potest  esse  causa  gratiae  et  electionis,  sed 
est  illud  medium  et  organum,  quo  flt  appllcatio  gratiae  et  meriti  Christl 
ad  nos."    (In  omnes  epp.  D.  Pauli  commentar.  I,  213.  sq.) 

Huelskmanni-8:  „Docet  Epitome  libri  Coucord.  et  Declaratlo 
uberior  art.  11.,  causam  impulsivam  praedestinationis  esse  meritum 
Christl,  praevisam  autem  non  rejectionem  offerendi  hujus  beneflcii  et  ad' 
missionem  ejus  perfldem  non  pertinere  ad  causas,  nedum  impulsiva»  prae- 
destinationis, sed  ad  conditionem  sine  qtta  non  executionis.  Impulsivam 


Digitized  by  Google 


DE  PRABDBSTLNATIONE  ET  REPROBATIOXE. 


vero  causarti  decreti  perditionis  esse  peccati  et  Analls  in  eo  perseveran- 
tiae  praevisionem,  adeoque  non  solius  executionis  causam  impulsivam 
esse  peccatimi,  sed  ipsius  etiam  decreti."  (Praelect.  in  llb.  Conc. 
p.  698.  sq.) 

HuTTERt's:  „Non  inviti  largimur,  neque  fldem,  neque  praevislo- 
nem  fldel  esse  causam  electionis  nostrae.  Fidem  quidem  non,  quia  illa 
in  se  et  per  se,  quatenus  est  virtus,  habitus  aut  qualltas,  ulhll  quic- 
quam  facit  vel  ad  electìonem  vcl  ad  justitlcatiouem  nostrani  ;  et  hoc 
casu  eandein  piane  conditioneni  ea  obtinet,  quam  opera  sive  merita  lio- 
minum.  Verum  neque  praevisionem  etiam  fldel  causam  electionis  no- 
strae, proprie  loquendo,  esse  larjrimur;  si  quidem  jam  ostensum  fuit, 
praevisionem,  ut  et  praescientiam,  non  esse  causam  ullius  rei  praecog- 
nitae  sive  praescitae,  sed  complccti  duutaxat  notitiam  rerum  praesci- 
tarum  omnium."    (Libri  Conc.  explic.  p.  1101.) 

M.  IIannkkknius  :  „Fides  non  est  causa  ejJUciens  principali»  electio- 
nis, sed  Deus  nos  elegit  in  Filio  fide  apprehenso  Eph.  1,4.:  ,Non  vos 
me  elegistis,  sed  ego  elegi  vos.4  Joh.  15,  l'i.  Unde  gratis  nobis  oppo- 
nitur  a  Polano  1.  4.  Synt.  c.  11.:  ,Si  fldes  est  causa  efHciens  electionis, 
sequetur,  quod  nos  priores  elegerimus  Deum.1  .  .  .  Fides  non  est  causa 
instrumentai is  consilii  sive  decreti  divini  de  electione.  ,Stolidus  foret', 
scribit  b.  Menzerus  in  resp.  ad  defens.  2.  part.  conversat.  Pruten.  Cro- 
cii  c.  2.,  ,qui  diceret,  fldem  esse  causam  evangeli!,  at  lunge  stultiua  est, 
fldem  hominis  vocare  instrumentum  consilii  sive  decreti  divini  de  elec- 
tione. Decreti  divini  causa  est  sapientissima  et  omnipotens  voluntas 
Dei,  est  autcm  fldes  organum  sive  instrumentum  et  quasi  quaedam  spi- 
ritualis  manus,  oblatam  in  evangelio  gratiam  Dei  in  Christo  mediatore 
apprehendens.'"    (Verae  th.  Synops.  p.  54.  sq.) 

Calovius:  ,,An  Jides,  quatenus  iugreditur  decretum  electionis,  per 
modum  causae  impulsivae,  propria  etiara  vi  aliquld  confenit  ad  decre- 
tum? —  Afllrmativam  tuetur  Scriptum  Jenense  (Musaei).  .  .  .  Quam- 
quam vero  allqua  ratione  ista  explicarl  commode  posslnt,  non  tamen 
admittenda  phrasis  ejusraodl  facile  est. . .  '.  Nullo  testimonio  Scripturac 
solide  haec  assertlo  probari  potcst.  Non  enim  electi  dicimur  propter 
fldem,  sed  per  fldem  in  Christum,  quorum  illud  est  causae  irapulsivae 
r,/uni>riKm-t  hoc  causae  organleae.  Undi*  aversantur  nostrates  terminum 
causae  impulsivae.  ,Cum  fldes  electionis  causa  dlcitur,  non  intelligas 
ilnpellenteln,,  monet  b.  Meisnmt*  1.  c.  , Neque  enim  electlo  pendet  a 
Ade  tanquam  causa  impulsiva  sive  meritoria4,  alt  b.  llnttcrus,  Comment. 
in  F.  C.  art.  11.,  p.  1103.  .  .  (ierhardus  ,ù/<jjm«  hoc  esse  dlcit,  , fldem 
esse  causam  electionis  impulsivam'.  Quo  de  Dn.  D.  Mtuaeus  dissert. 
de  decr.  elect.  c.  2.  th.  «2.:  , Causae  autem',  inquit,  ,impulsivae  terral- 
nura  in  praeseutl,  quae  est  de  tldei  ad  electionis  decretum  habitudine, 
•controversia  nostri  ollm  non  minus,  quam  causae  mtritoriae  terminum, 
aversatl  sunt  et  fldem  aeque  impulsivam  ac  meritoriam  electionis  cau- 
sam dicere  forinidarunt,  imo  recusariint.'  Addlt  rationem,  quae  non 
frivola  vel  vana  est,  si  communem  loquendi  modum  spectes.  ,Cujus 
rei  causa  est  (ipsomet  Dn.  I).  Musaeo  ibidem  docente),  quod  persua- 
simi haluicrunt,  causam  impulsivam  omnem  importare  meritum  quod- 
dam  vel  certe  bonitatem,  dignitatem  et  perfectionem  propriam,  qua 
voluntas  causae  efllcientis  ad  agendum  moveatur.  .  .  Quod  cura  fldei 
non  conveniat,  nobis  etiam  relieio  sit,  eam  ita  absolnte  et  simpliciter 
electionis  causam  impulsivam  dicere.  Assertio  enim  foret  falsissima, 
scripturis  s.  adversa.  Sicut  enim  nuspiam  scripturae  nos  justitìcari 
dicunt  cJ/ò  rt/v  TTttmv,  propter  fldem,  quae  phrasis  causam  impulsivam 
absolute  dietimi  sive  priucipalem  importat;  sed  <!<«  marnjc,  per  fldem, 
ite  rioreus,  ex  Ade,  ricrei,  Ade,  quae  loquendi  formulae  pateut  latius  et 
causae  etiam  impulsivae  minus  principali  conveniunt,  ita  nec  electi 
recte  dici  possumus  ifcà  rr>  nlortv,  propter  fldem,  sed  intuiti!  fldel,  vel 
ex  Ade  pracvlsa,  vel  Ade  pracvlsa  electi  dicendl  sumus.'  .  .  Menz<rus  in 


Digitized  by  Google 


566  pari.  m.  cap.  xn. 

rcsp.  ad  defens.  sec.  part.  conversat.  Pjuten.  D.  Joh.  Crocii  p.  92.  ait  : 
,stultissimura  esse,  tldem  hominis  vocare  instrumentum  consilii  seu  de- 
creti electlonis4.  .  .  Et  quomodo  tìdes  causa  esset  impelleus  vel  impel- 
leret  Deum  at  justiflciindum  et  praedestinandum  credentes,  idque  vir- 
tute  propria,  quum  tìdes  hic  nullam  vel  virtutem  vel  activitatem  obti- 
ueat,  sed  nude  tantum  passive  scse  habeat  et  gratiam  Dei  ac  meritum 
("liristi  soliiiiiinodo  recipiat,  Deus  autem  nobis  ex  grafia  illud  imputet, 
aesi  propri um  nostrum  meritum  esset?  Magis  ergo  hic  sese  passive 
habet  homo,  recipieus  Christum  et  admittens  per  tìdem,  qui  per  verbum 
in  cor  nostrum  sese  iusiuuat,  quam  active,  ut  ita  opus  sit  Dei  proprie, 
non  vero  uostrum,  dura  procreutur  et  quicquid  est  activitatis  nostrae 
in  Illa  Christi  receptione  vel  gratiae  divinae  oblatac  et  collatae  appre- 
henslone,  postquam  nempe  fides  per  Sp.  S.  producta  est  in  cordibus 
uostris,  id  ipsum  certe  in  censura  non  venit;  cum  de  justitìcatione  no- 
stra agitur,  udeo,  ut  tìdes  ctiara  ipsa,  quatenus  instrumentum  est,  recte 
dicatu r  opponi  non  tantum  operibus  omnibus  obedientiae  et  pietatis, 
sed  ipsi  tidri,  qua  opus  vel  actus  noster  est,  ejusque  virtuti.  Quod  nisl 
sancte  adseratur,  facile  Arminiuna  hacresis  de  fide  ceu  qualitatc  vel 
opere  et  actu  nostro  uos  justitìcantc  subrepere  potest."  (System.  T. 
X,  029.  sq.  G31.  632.  sq.) 

GKKHAKDfs:  ,, Sonora  voce  proflteniur,  nos  statuere,  quod  Deus 
nihil  boni  in  liomine  ad  vitam  aeternam  eligendo  invenerit,  quod  nec 
bona  opera,  nec  lil»  ri  arbitrii  usum,  nenue  adeo  ipmm  etiam  fidem  ita 
respexerit,  ut  bisce  motus  vel  propter  ea  quosdam  elegerit."  (Loc. 
de  elect.  §  161.) 

Facultas  tu.  Wittkhkkc.knsis:  „Wenn  in  dem  Haudel  und  Ar- 
ti k  ci  von  der  Gnadenwahl  der  Glaube  eingefiihrt  wird,  hat  cs  uicht  die 
Meiuuug,  dass  uus  (iott  um  de*  Glaubens  willen,  als  wegen  unsers  Ver- 

■  dienstes,  erwahlet  liiitte,  oder  dass  wir  von  (ìott  darum  erwiihlet  waren, 
dteweU  er  zuvor  von  Ewigkeit  gesehen,  dass  wir  an  Christum  glauben 
und  also  der  Gnadcn  und  EnvUldung  Gottes  uns  wiirdig  erzeigeu  wur- 
deu."    (Griindliche  Widerleguug.   1596.    Vid.  Consilia  th.  Witeber- 

(   gensia.  I,  50».  a.) 

z  Eai>km:  ,,Derwegen  es  ein  uuehrbar  Gedicht  ist,  dass  wir  Witten- 
berger  lehreu  solidi,  Gott  habe  nur  dte  erwiildet,  Miche  ihm  Vrsach 
dazu  gegeben.  Wie  dieser  Maun  den  Haupt^treil  (p.  18  seiner  Liister- 
schrift)  hierauf  setzen  darf.  Deumacli  ist  auch  ungezwelfelt  falsch, 
dass  der  Meliseli  u»i  de»  Glaubens  tcillen  truy'ihht  werde,  wie  D.  Huber 
von  uns  fabulirt.  .  .  Demnach  wird  von  uns  femer  also  falsch  und  goltlos 
verirorfen,  wnn  von  jemand  gesagt  oder  gtlehrt  teli  r de,  dass  die  Gitili- 
Ugni  enrahUn  durch  dea  Glauben  (ìott,  ehe  dass  er  sie  eneìihle,  und 
geben  ihm  Ursach,  dass  er  si»-  hernach  tncìikle.  Welches  D.  Huber  mit 
uuerfindlichem  Ungrund  uus  Wittenbergern  schuld  zu  geben  und  den 
statura  oder  Hauptstreit  darauf  zu  setzen,  sich  weder  scheuet  noch  schà- 
raet,  und  noch  sprechen  darf,  hierauf  stelle  unser  ganzer  Grund.  p.  69. 
So  dodi  der  Glaub  selber  von  der  ewigen  )Vahl  Gottes  urspriìnglich  her- 
kommet,  auch  nicht  von  uns,  sondern  alleiti  durch  Gottes  Krafl  in  uns 
g<trirket  trini."  (Bek.  von  der  ewigen  Gnadenwahl.  Vid.  Consil. 
Witteb.  I,  616.) 

Eadem  :  „Daruach  gibt  er  uns  schuld,  gleichsani  sollten  wir  die 
'  Worte  S.  Pauli  also  deuten,  dass,  wenn  der  Apostel  sagt:  Gott  hat 
cucii  erwiihlet  im  Glauben,  solches  den  Verstand  haben  miisste,  dass 
uns  (iott  um  des  Glaubens  xcillen  erwahlet  batte.  Solches  ist  abennal 
cine  erdichtete  falsche  Anklagc,  sintemal  D.  Hubero  uumoglich  Ist  zu 
erweisen,  dass  wir  jemals  in  unsern  Biichern  sollten  geschrleben  oder 
auch  sonsten  gesapt  haben,  (iott  habe  uns  um  des  Glaubens  willen  er- 
wiihlet. .  .  Wenn  man  nur  der  Sacheti  eines  ist,  dass  uamllcTT(Tott nlcht 
bfos  dahin.  sondern  ingniidiger  Ansehuug  des  Glaubens  an  Christum 
die  GlduJngen  und  nfchl  auch  (tTèTGTaubloscn  in  Christo  zum  ewigen 


Digitized  by  Google 


DE  P  K  A  E  D  E  S  T  l  X  A  T I O  X  E  ET  KEl'HOBATIOXE. 


567 


Leben  erwiihlet  habe,  wolleu  wir  rnit  niemands  hieruber  zanken,  ob  der 
Gluube  eine  causa,  evvairtav,  oder  uothwendtees  Stiick,  mejubrum  und 
ref(ulslt»moder"RlggftSQhaft,  Proprie tiit" u in l  Àt'fr t b u t u ni  der  Auserwiihl- 
teu  und  also  aucli  der  Gnadenwanl  solle  jrenenrièt  werden.  Nur  alleine, 
dass  der  Glaube  mcht  JUiajtcsetzt  und  die  ewiire  Priidestiuatiou  oline 
dyuGlanbcn  !'f  plirhVìm  nirilt  |'n "'■»-"■"  Willen  Gotica  Jjnjj  .Yerdieuat 
dea .  tlcfrii  T'hri-sll,  ob  derselbe  sehon  nicbt  dureb  wabren  (dauben  er- 
{inffeiiTvirrr,  vo1lkotuuiUc.il  ycsucht  werde,  wie  TT.TTitber  Ch'ut  ;'  sonderà 
dass  man  tnit  demehrist  lìchen  (  'oncordienbuch  lehre  und  also  sape, 
wie  ini  suuiniariscben  lìt-irrifT  sfeTu-t:  ,T)a*s  (ioli  fu  spinelli _  ewigen 
gyttUchen  Itatli  beschlossyji  hafaf  r  dass  er  au>si irlialbe  deiicii,  so  seìnen 
S^Cnn^tu^  :,daubyn,  ukuiund  wulle, 

seTi-  numlie*».'  "  (Grundllche  Widerlc-un-  15!>«;.  Vid.  Cousil.  Witteb. 
C5S'-».  5q0 

/  Kadkm:  „Dr.  lluherus  schrcibt  also:  ,Ks  wird  im  Visitationbucb 
gelehret,  dass  ein  jeder  Menscli  ilnn  solle  die  (ìnadenwahl  zueignm, 
welches  nicbt  geschehen  kann,  es  sei  denn,  dass  fine  allgemeine,  Elec- 
tion  und  Versehunji  aus  Gott  iiber  alle  Menschen  vorbergelie.'  Ant- 
wort  :  Dass  ibnen  die  Menschen  die  (ìnademvalUsollten  zu.cjgn.cn  und 
appliclrcn,  stehet  iuLSlfitationìiuch  nirgend  gesehneVn.  Ks  lauten 
àber  die "Wort  voin  angczogi-neii  Blatt  aI»o:  ,Al*o  wird  der  (ìlaub 
der  GnadenwahJ  crfordert,  dass  wir  _dic_ft'""?''  der  ewi^en  Wabl,  so 
uns  in  Christo  beseheiden  und  uni  seiner  Ertff!Wu7~\vej;cu  alìeiu  begcg- 
net  ist,  mit  wahrem,  lebendigcui  Glaubeu  anuchiuen  und  ehi  jeglieher 
ihm  amplici ren  und  zuelgiien  .-olle.'  Da  horen  wir  zwar,  dass  wir  uns 
dfe  fìngile  der  ewigenTVahl  appliclren  unti  durcb  wahren  Glaubeu  zu- 
eigueu  sólicu  ;  dass  wir  uns  aber  die  Eleelion  und  (?MUÌi rorahl  sellasi, 
wie  Dr.  Huberus"'redet,  soliteti  dureb  deu  Glaubeu  zucigncn,  das  ist 
allhier  und  sonsten  im  Visitationbucb  iiirirend  zu  tiuden.  Nuu  ist  aber 
viel  ein  anders,  die  (rnadejxler  Btirmhtrziyktil  Crl9^£2jWelcTie  der  Gna- 
tTcnwahl  mit  ein^esclilossje^\^lrjJ^iiìruber  alle  Melisene  li  gèhet,  welehe 
\vTFaueTrih7t  tieni  Glaùben  erifrenTm*" iiml  uns  /.ucfgneo  infisseli,  ditnn 
aTìcìTeUi  andurs  die  Vi>llk«TiìiuilIcT\C"y7>J<>^' mrrihJ  und  Eìectìou  oder  Er- 
wahlunjjjjottcs  auJEcMT753^    (L.  c.*T,  «TD^.T 

^t-  THKOLOOl  Electoralks:  „Ew. fùrstl.  Gnaden  wb-d  in  kcinem  un,- 
s.cr.er  Hueher  rtndenx  dii&Ljj;  eiuer  von  un*  gelebrt,  (ioti  habe  uns  er- 
wahlt  uni  d zuwr  gisihnien  friniti»  ìts  fili*  n.  Hunnius' vvurde  einen 
óflenen  Widerruf  tbun,  wenu  er  je  so  deli  Glaubeu  zum  Verdienst  ge- 
macht  hiitte,  um  desseu  willen  wir  erwiihlt  seien."  (Griindl.  Wider- 
legung  des  zu  Staffort  etc.  Wittcnberg.  1802.  S.  otiti.) 

J  S.  ScnMiUTiL's:  „(hnnino  praedestiuatio  baec»  Dei  faeta  est  ex 
gratla  mera,  sine  ullo  mèrito  uperum,  s«ve  haec  ex  \  iril»us  natujnilibus, 
slve  ex  s i i|>e rn :itu ra  1  Ib li '  (  1  ' ' ': ' umfT  sine  eliaui  ullo  respeetu  "hd 
eancin  opi-ra,  "finòlpsam  Jl'b  n7,  'tanijiiam  cnndìtii'ìiemjax  sua  diiniitate, 
Ive  propria  at«fue  naturali,  -ive  imputata,  Dcum  ad  praedestiiiationera 

Formula  Coxcordiak  :  ,,Demnach  glauben  und  balten  wir,  welche 
die  Lebre  von  der  guadiceli  Wabl  Gottes  zum  ewiiien  Leben  also  fiih- 
ren,  dass  sich  die  betriibten  (  liristen  derselben  nieht  trosten  kònnen, 
sondern  dadurcb  zur  Kleiumiitbiakeit  oder  Verzweiflun?  verursacbt, 
oder  die  Unbussfertitren  in  ilirem  Muthwlllen  gestiirkt  werden,  dass 
solche  Lehre  nicbt  nacb  dein  Wort  uud  Willen  Gottes,  sondern  uach 
der  Veruunft  und  Anstiftuinr  des  leidigeu  Satana  «tetrieben  werde; 
weil  alles,  was  pesebrìeben  ist,  wie  der  Apostel  zeuget,  ,uns  zur  Lehre 
sresebrieben  (ist),  auf  das*  wir  dureb  Geduld  und  Trost  der  Schrlft 
Hoffhung  baben4.  (Rom.  ló,  4.)  Demnach  verwerlen  wir  fol^tude 
IX_nbumer:  I.  Ah  «renn  gclebi-  t  wSnH  da—  (.■■:•  nielit  vvolb  ,  das>  alte 
Mensclieii  Busse  .tbun  und  dem  'augèllo  ylaubeu."  2.  Item,  wann 
Gott  uns  zu  slcb  berufe,  dass  ès  nielli  sein  Ernst  sei,  tlajyj  alle  Men- 


Digitized  by  Google 


568 


part.  m.   CAP.  xn. 


schcn  zu  ihm  kommen  sollen.  3.  Item,  dass  Gott  n\$h  ycftl&e,  class 
jedermann  selig  werde,  sondern  unangeseU'en  Thre'Sùnde  allein  aus 
dem  ^lossuu  Kath,  Vorsatz  und  Wifien  Gottes  ziim  Verdammniss  ver- 
ordnet,  dass  sie  nicht  kò'nnen  selig  werden.  4.  Item,  dfts&.nicht  allein 
die  Barinherzlgkeit  Gottes  .und  allerheiligste  Verdlenst  Christi,  son- 
dern aucb  la  un*  eine  Ursache  sei  der  Wal5_Gottes,~  ura"welcher  Willem 
Gott  uns  zum  eVvigen  Leben "e rwITTiTM  liabe.  Welcbes  alles  liisterliche 
und"erschrecklicbe  frrlgeXètirin  sind,  dadurch  den  Christen  allcrTrost 
genommen,  densie  ini  helligen  Evangelio  und  Gebrajucb  der  bejljfica 
Sacramente  hàbeuTuud  derwegeh  in  der  Kircbe  Gottesuicnt  solltcn  ge- 
duldet  werden."    (Concordia,  p.  556.  sq.  §  16—21.) 

ANTITHESIS. 

Hollazius:  , .Fides  in  Christum,  non  obstante,  qnod  Dei  donum 
sit,  causa  est,  cur  in  tempore  Deus  nos  justiflcet  et  salvet,  quidnl  etiam 
ab  aeterno,  cur  ad  salutem  nos  elegerit,  causa  esse  potuerit?"  (Exam. 
p.  625.) 

e)  Probatur  autem,  fidem  esse  causam  impulsivam  minus  princi- 
palem  decreti  electionis,  arguniento  ab  executione  petito,  hoc  modo: 
Cujus,  tanquam  causile  aut  ralionis  impulsivae  minus  prineiftalis,  intuitu 
Deus  iws  in  tempore  mi  vai,  ejus,  tanquam  causae  aut  raiionis  impulsivae 
minti*  principali*,  intuitu  dee  re  vi  t  ab  aeterno,  nobis  in  tempore  con/erre 
salutem.  Atqui  fide*  in  Christum  est  Ulud,  cujus,  tanquam  caume  aut 
raiionis  mmmùoé  minm  principali*,  intuitu  Deus  nos  in  temjxire  salvai. 
Ergo  fides  in  Christian  est  iUud,  cujus,  tanquam  causae  aut  rationis  impul~ 
sivae,  intuitu  Deus  decrevit  ab  interno,  notris  in  tempore  con/erre  salutem. 
Major  nititur  eadem  probatione,  qua  argunientum  prò  causa  impulsiva 
principali  electionis  niti  ostendinius  uota  c.  ad  §  14.  Nani  quoad  conve- 
nientiam  decreti  et  executionis  non  sol  uni  impulsivae  principalis,  sed  et 
minus  principalis  causae  seti  rationis,  rationem  eandem  utrinque  esse 
oportet.  Minor  autem  proposito  probatur  ex  illisScripturae  locis,quibus 
dici  imi  r  salvavi  fide,  ex ttde,  per  Jidem,  Rom.  8, 28.  Ephes.  2,8.,u  bi  fidei  cau- 
salitasquaedam  in  ordine  ad  salutem  nostrani  adscribitur,  eaque  non  cau- 
sae principalis,  efficientis  aut  impulsivae,  sed  minus  principalis,  nec  ta- 
men  physice  efficientis,  sed  impulsivae,  seu,  quod  Deus,  qui  salvat,  ad 
id,  ut  velit  salvare,  moveatur  per  fidem,  non  quidem  ratione  suae  digni- 
tatis  spectatani;  non  enim  dicimur  salvari  propter  fidem,  sed  quatenus 
apprehendit  meritum  Christi,  ut  sic  ejus  intuitu  Deus  salvare  velit  et 
salvet.  Confer.  b  Musai  um  et  Scherzerum  11.  ce.  Hnbet  autem  fides 
rationem  causae  impulsivae  in  online  ad  decretimi  electionis  aeternum, 
non  quod  ab  aeterno  extìterit,  »ed  quod  in  Dei  praescientia  ab  aeterno 
praevisa  fuerit.  Quo  pcrtinet  illud  Rom.  8,  29.  »»t>?  r/»  »^>«*,  x«ì  */)«>- 
rifatte,  quos  praescirit  (futuros  in  Christo  Jesu  per  fidem,  juxta  vera.  1.), 
eos  etiam  praedestinavit.  Unde  alias  dicitur,  praevisionem  meriti  Christi 
fide  apprehendendi,  aut  praevisionem  fidei  in  Christum,  esse  rationem 
aut  causam  impulsi vam  decreti  electionis.  Confer.  b.  Mus.  Disp.  In- 
aug.  de  Aet.  Praedest.  Decr.  cap.  III.  §  50. 

Sklnkccerus:  MEa  actio  habeftfundamentum  inDeo:  1.  7r(>ódrmvt 
id  est,  certum  et  immotum  propositum  ac  voluntatem  seu  decretum 
aeternum  et  immutabile  de  salvandis  hominibus,  top ((Jué vTjv  fìov'/.i/V  Act.  2.* 
defluitimi  consilium,  ,ìnv/fév  tov  &i?.r,uar<ic  toì/  dtov  Knì  fi'fioniav,  i;v  ■npok-drro 


Digitized  by  G 


DE  PRAEDESTINATIOXE  ET  REPROBATONE. 


569 


iv  ai-rv,  beneplacltum,  quod  proposuit  Deus  in  se  Ipso,  Eph.  1.  Deinde 
habet  npóyvuatv,  praenotionetn  seu  praescientiam,  qua  Deus  novit  eos, 
quo»  salute  dignatur,  habetque  eosdem  in  conspeclu  suo  paterno."  (Ad 
Rora.8,  28. 20.  Vid.  In  omncs  epp.  D.  Paul l  apost.  commentar.  Lips. 
1595.  I,  178.) 

Chr.  Cornerus:  ,,Salvantur  Judaei,  quos  Deus  praecognovit,  hoc 
est,  prò  sua  benigna  voluntate  elegit  in  tìlios  et  praescivlt  salvos  fore." 
(Ad  Rom.  11,2.  Vid.  In  ep.  D.  Pauli  ad  Rom.  script.  Heidelbergae 
1583.  p.  139.) 

L.  Osiander  :  ,,  ,Xam  quos  praescivit*:  quos  etiara,  antequam  nas- 
cerentur,  prò  immensa  et  aetema  sua  sapientia  praevidit,  qui  ipsl  ex 
gratia  placent,  ut  ilant  haeredes  regni  coclestis  (die  er  ersehen  hat), 
hos  ,et  praedestinavit*  seu  ordinavit  (er  hat  sic  dahin  geordnet  und 
dazu  gewidmet),  ,conformes  jìeri  imaginis  Filii  sui',  id  est,  ut  sancti- 
flcentur  et  cum  ipso  patiantur  adversa  et  postea  cura  eodera  aeternae 
gloriae  particlpes  fiant.44  (Ad  Rom.  8.  29.  Vid.  Epp.  S.  Pauli  apost. 
omnes.  Tubiugae  1583.  Toni.  I.  p.  90.) 

Idem:  ,,,.Von4  ereo  in  universum  ^epulit1  seu  abjecit  ,  Deus  pie- 
bem  suam1  Judaicam;  eara  autem  plebem  dico  non  rejectam,  ,quam 
praescivit1,  id  est,  eos  Judaeos,  quos  ab  aeterno  ad  vitam  praedestinavit.1* 
(Ad  Rom.  11,  2.   L.c.  p.  118.) 

P.  Lyserus:  „Dicit  (Christus  Joh.  10,  14.)  :  ,Ego  cognosco  oves 
meas  et  cognoscor  a  meis.4  Ubi  verbum  ,cognoscerel  non  nudam  no- 
titiam  sl<rnincat,  sed  simul  diligentem  curam  et  custodiam  coraprehendit; 
non  afectum  tantum  denotat,  sed  effectum.  Onde  etiam  addit:  ,Sicut 
novit  me  Pater  et  ecro  uovi  Putrem.4  Ubi  certe  novit  Pater  Filiura, 
quod  eum  prò  naturali  suo  Fiiio  aguoscit,  amplectltur,  amat  et  omnia 
ejus  iutlme  curat  atque  approbat,  etiam  quando  ponit  ani  mani  suam 
prò  ovibus,  h.  e.,  quando  cruce  pressus  aniinam  efttat  etc.  Vlcissim 
Fillus  Patrem  novit,  quod  agnoscit  se  habere  et  accepisse  omnia  ab 
ipso,  seque  ipsi  carura  curaeque  esse,  si  maxime  totus  mundus  eura 
persequatur.  Haec  est  notitia  inter  Patrera  etFilium;  talls  etiam  est 
inter  Christum  et  oves.  Christus  oves  suas  ita  cognoscit,  quod  scit, 
eas  a  Patr»  ab  aeterno  esse  praedestinatas  et  sibl  ad  redlraendum  ac  sal- 
vandum  datas.  , Novit  enim  Domlnu#,  qui  sint  sui4,  2  Tira.  2,  19.; 
ideo  etiam  suos  amando  solicite  ipsis  procurai,  quaecunque  ad  ipsortim 
salutem  pertinente    (Ad  Joh.  10, 14.  Vid.  Harmon.  ev.  I,  21 C2.  sq.) 

Meisxkrus:  „Per  biotte'  Domini  (2  Tini.  2,  19.)  non  nuda  intelll- 
gitur  notitia,  quam  in  scholis  vocant  theoreticara  vel  generalem,  sed 
potlus  Dei  beneficia  electis  conferenda,  quam  vocant  notitiam  practi- 
cam  vel  speclaleni.  Habent  enln  theologi  reguiam:  Verba  sclentiae 
et  notltiae  saepe  non  notitiam  nudam,  sedeffectus  notitiam  insequentes 
denotaut.  Ita  sumltur  Ps.  1,  v.  ult.  :  .Novit  Dominns  viam  justorum4; 
ubi  Beda  lntelligeiidum  esse  scribit  notitiam  1.  approbationls,  2.  pro- 
raotionis,  3.  remunerationis.  Ita  sumltur  Matta.  7,  23.:  ,Nuuquam 
novi  vos.4  Lue.  13,  27.  :  ,Nesclo  vos,  unde  sitis4;  quae  dieta  de  gene- 
rali tantum  notitia  explicata  scusimi  pariunt  falsissimum.  Siralllter  in 
hoc  dicto  2  Tini.  2.  ;  vuote.  irpanriKi;  intelligitur,  quae  consistit  potissl- 
mum  in  trihus  gradihus:  1.  in  speciali  dilectione;  2.  in  dilectorum 
consolatone  ;  3.  in  conservatorum  glori  flcatione.  Hlc  ergo  sensus  est: 
novit  Dominus,  qui  sunt  sui,  i.  e.  Dominus  suos  et  a  se  electos  specia- 
liter  diligit,  ab  ornili  malo  et  tlnali  lapsu  conservat,  tandciuque  gloriti- 
cabit.  .  .  Matth.  7,  22.  Dominus  hypocritis  et  eredentibus  -(xvKaipoic 
dicit:  .Nunquam  novi  vos»,  nimirum  notitia  electionis,  nunquam  fulstis 
instripti  in  librum  viventium.  Ergo  jara  non  potcritis  salvari.  Multi 
certe  ex  iis  erunt  baptizati,  et  tamen  dicetur  illis:  .Nunquam  novi  vos4* 
nimirum  notitia  speciali  ad  electos  tantum  pertinente.44  ('AvitpwTo?.. 
Dlsp.  XVI.  B.  1. 


Digitized  by  Google 


570 


PART.  III.     CAP.  XII. 


Thomasius:  ,,Dle  Vcrmittelung,  welche  die  spiiteren  Dogmatlker 
versuchten,  die  Unterscheidung  zwischen  eiuer  voluutas  antecedens  et 
consequens,  halte  [eh  fiir  koinè  gluckliche,  ihre  Bestimmung,  dass  die 
Erwìihlung  ex  praevisa  Ade  geschehen,  geradezu  fiir  verfehìt."  (Das 
Bekenntniss  der  ev.-luth.  Kircbe  in  der  Consequenz  seiues  Princips. 
1848.  p.  222.) 

Frank  ira  :  ,,Das  spiiter  beliebte  theologische  Auskunftsmittel  einer 
praevisa  Jidea  ini  Zusamuienhang  mit  der  voluntas  Dei  antecedens  und 
consequens  will,  seheint  es,  deswegen  uicht  verfangen,  weil  einerseits 
der  Glaube  selbst  als  Wirkung  der  Gnadc  bctracbtet  werden  soli,  so 
zwar,  dass  ebe  sie  gewesen  und  etwas  Gutes  getbau,  vor  Grundlegung 
der  Welt,  die  Erwiihlten  nach  Gottes  Vorsatz  aus  Gnaden  In  Christo 
zur  Seligkeit  erwiihlt  scici),  und  wcil  andrerseits  das  Bekenntniss  an 
keinem  Urt  von  jeuem  Auskunftsmittel  Gebraucb  macht.  Antwortet 
doch  Cbenmitz  in  dem  Encbiridion  auf  die  Frage,  ob  solche  Wahl  Gottes 
allererst  in  der  Zeit  geschche,  wenn  die  Menschen  Busse  thun  und 
glauben,  oder  ob  sie  gesebehen  in  Betracbtung  ihrer  zuvor  ersehnen 
Fró'mmigkeit  :  die  Wahl  Gottes  folge  nicht  nach  unserm  Glauben  und 
Gerechtigkeit,  souderu  gebe  als  cine  Ursach  dieses  alles  voran,  die 
Gnadenwahl  sei  eine  Ursache  von  dem  alien,  was  zur  Seligkeit  gehòret." 
(Th.  der  Coucordienf.  IV.  p.  266.  sq.) 

f)  Prout  non  salvamur,  nisi  per  fidem  finalem.  Vide  supra 
cap.  III.  §  19. 

§  16. 

0tyé?cft/ma  praedestinationis  sunt  hominesbpeccatores, 
sed  finaliter  credentes,  iique  omnesc  et  soli.d 

a)  Alii  Kubjectitm  electionis  appellant.    Et  coincidit  cum  fine  cui. 

b)  NemjKì  angelorttm  praedestinatio,  sieut  non  facta  est  in  Christo, 
ita  ad  praesens  non  pertinet,   Confer.  P.  I.  cap.  III.  §  32. 

Gkrhardus:  ,,Monemus,  voccm  praedestinationis  ««r«^nx6f 
ita  usurpari;  quod  cnim  Rom.  1,  4.  Christus  dicitur  praedestinatus 
Dei  Filius,  id  ex  uraeco  rectlus  vertitur,  quod  certo  demonstratus  ac 
declaratus  sit  Del  Filius.,•    (Loc.  de  elect.  §  159.) 

■ 

ANTITHESIS. 

QuK.NHTKivrirs:  „Antithesis  :  \ .  Augustini,  qui  multis  locis,  inprimis 
de  praedest.  sanctorum  c.  15.,  Christum  hominem,  qui  a  Verbo  assum- 
tus  est,  praedestiuatum  dicit,  ut  essct  Filius  Dei  et  exemplar  praedesti- 
natorum  omnium.  2.  Calvinianorum,  qui  Christum  et  angeloH  ingredl 
electorum  numerum  statuunt;  ut  Bucanus  Loc.  36.  q.  6.  .  .  Huc  per- 
tinet  Contra-Remonstrantium  quorundam  in  Belgio  (Drentanorum  P.  2. 
Actor.  ad  a.  3.  4.  Kcmoustrat.  th.  12.  p.  842.)  impudentia  et  blasphe- 
mia,  statuentlum,  ,Cbrlstum  esse  corruptac  massae  Adamiticae  parti- 
culam,  quam  Deus  ex  mera  benevolentia  praedestlnavcrit  ad  gratiam  et 
gloriarli,  adeoque  liane  particulam  a  reliqua  perdita  massa  discre- 
verit*  etc.  .  .  3.  Scholasticorum  et  Ponlificiorum,  qui  itidem  Christum 
et  angelos  Inter  objecta  praedestinationis  referunt;  ut  Thomas  P.  1. 
Summae  q.  23.  a.  1.  .  .  4.  Quorundam  Scholasticorum  et  PotUiJlciorum, 
asserentium,  objectum  electionis  esse  hominem  ante  lapsum,  in  con- 
creata integritate  adhuc  constitutuin.  .  .  5.  Calvinianorum  Supralapsa~ 
riorum,  qui  hominem  in  statu  naturae  iustitutae  vel  perfectlouls  (slcut 


zed  by  Google 


DE  PRAEDESTIXATIONE  ET  REPROBATIONE. 


571 


c  contrario  Sublapnarii  in  statu  naturae  destitutae  seu  defectionls)  cou- 
stituunt  electionis  objectuin  ;  vide  Remonstrant.  Aeta  P.  2.  declarat. 
sent.  circa  a.  1.  de  praedest.  p.  11.  et  17.  Caetcrum  dirtele  homo  inte- 
ger  statultur  objectum  praedcstinatiouls  a  conditore  hujus  gentis,  Cal- 
vino. .  .  Opinioni  buie  indirette  suffrairluin  impertltur  a  Lcldensibus, 
aliisque  plurimis  contendeutibus,  decretum  creatiouis  in  >igno  rationis 
divinae  posterius  esse  decreto  electionis,  h.  e.  Deum  prius  concepisse 
hominem  cligibilem,  quam  creabilein,  sive  determinatiouem  creaturae 
rationalis  ad  flnem  salutarem  vel  perditivum  in  slgno  rationis  divinae 
praecessisse  decretum  creandi  hominem  et  creatum  in  peccatum  detru- 
dendi.  Statuunt  itaque,  Deum,  antequam  ullos  homines  creare  decre- 
visset  aut  homines  creatos  vel  in  peccatum  prolapsos  praevidisset, 
constltuisse  secum,  misericordiara  et  justitiam  suam  declarare;  mise* 
ricordiam  quidem  in  salvaudis  quibusdam,  justitiam  vero  in  perdendis 
aliis.  Hunc  tinem  autem  ut  assequeretur,  creare  voluisse  homines,  ut 
ex  iis  quosdain  eligeret,  reliquos  omues  reprobaret,  nulla  habita  ratione, 
sive  ('liristi  mediatoris  et  tidei  in  illis,  sive  peccati  ullius  in  bis,  sed  hos 
absolute  reprobasse,  ilio»  absolute  elegisse,  ideo  tantum,  quia  sic  pia- 
cult  llli  suam  glorlam  illustrare.  .  .  Coutrarium  ex  recentioribus  Calvi- 
nisti* defeudit  Sani.  Maresius,  theol.  Groening.,  se.  :  , Objectum  divi- 
nae praedestinationis  non  esse  hominem  creabilein,  sed  creatum  et 
lapsum,  sive  creaudum  et  lapsurum4."    (L.  c.  s.  2.  q.  5.  f.  63.  sqq.) 

•  c)  Prout  causa  seu  ratio  impulsiva  electionis  ad  hos  omnes  se 
extendit. 

d)  Quia  enim  meritum  Christi  non  rnovet  ad  no*  salvando»  aut 
salutem  nobis  deeerneudain,  nisi  quatenus  fide  finali  apprehensurn  aut 
apprehendendum  est,  ideo  ad  homines  fide  finali  carentes  praedestina- 
tionis decretum  non  terininatur. 

§  n. 

Fini^  electionis  pro.viraus  est  salus  ipsa,b  electis  in 
tempore  conferenda  ;  ulfimus  autem  gloria  bonitatisc 
divinae. 

a)  Sive  illud,  cujus  gratia  decretimi  electionis  factum  est,  nostro 
modo  intelligeudi,  ab  aeterno. 

b)  Vid.  Mniih.  2"),  >J$.,  ubi  jubentur  fideles  nrrujmre  trgnum  sibi 
paratttm,  seu  divino  decreto  destinatimi.  «6  exordio  mundi,  adeoque 
propterea  destinatimi,  ut  aliquando  eonsequerentur. 

Formula  CONCORDLàE :  ,,1.  Anfanglicli  ist  der  Unterschied  zwi- 
schen  der  praescieutia  et  praedestinatione,  das  ist,  zwischen  der  Vor- 
sehung  und  ewigen  Wahl  Gottes,  mit  Fleiss  zu  merken.  2.  Denn  die 
Vorsehuug  GotU  s  ist  anders  niclits,  denn  dass  Gott  alle  Dinge  welss, 
ehe  sic  geschehen,  wie  geschrieben  steht:  ,(ìott  im  Himmel  kann  ver- 
borgene  Dinge  oflenbaren  ;  der  hat  dem  Kònig  Nebucadnezar  angezeigt, 
was  in  kunftigen  Zeiteu  geschehen  soli.  (Dan.  2,  28.)  3.  Diese  Vor- 
sehuug gehet  zugieich  iiber  die  Frommeu  und  Bosen,  ist  aber  kelne 
Ursache  des  Bosen,  weder  der  Siiude,  dass  mai»  unrecht  thue  (welche 
urspruuglich  aus  dem  Teufel  uud  des  Menschen  hòsem  verkehrtem 
Willen  herkommt),  noch  ihres  Verderbens,  daran  sie  selbst  schuldlg, 
souderu  orduet  alleili  dasselblge  und  steckt  ihm  eia  Ziel,  wie  lang  es 


Digitized  by  Google 


572 


PAHT.  III.     CAP.  XII. 


wahren,  und  alles,  unangesehen,  dass  es  an  ih  ni  selbst  bòse,  seinen 
Auserwahlten  zu  ihrem  Heil  clienen  solle.  4.  Die  Priidestinatlon  aber 
oder  ewise  Wahl  Gottes  gehet  jdlein  uber  dieJròmmen,  wohl^èlalTigen 
Kinder  tiottes,  die  eine  Ursach'e  ist'fhrer  Sdiykeit,  irejjjte  f  'turJi  *rJiiLlr,l 
und  icqs  zur  selbigen  geh~">rt,  verordnet,  darauf  unsere  Seligkeit  so  steif 
gegriindet  list~],  Mrfffè  Pfóttvìdrr  Mille  nicht  Ubertcìlltigen  konnen. 
(Joh.  10,  28.  Matth.  16,  18.)"    (Coucordia,  p.  554.) 

Eadkm:  „Und  hat  Gott  in  solchem  seinem  Rath,  Vors.itz  und  Ver- 
ordnung  nicht  allein  ingemein  (,,in  genere")  die  Seligkeit  (,,salutem 
suortim")  bereitet,  sondern  hat  auch  alli.  und  jtd>  I\r*<ny  >t  d<  r  Ags- 
ertrtihlten  (omnes  et  stngulas  persona*  elertorum"'),  >  du rch  Hffistum 
sòlleu  selig  werden,  in  Gnaden  hedacht,  zur  8i-ligkeit"Tn\;ITi1et,  auch 
verordyet  („decrevit"),  djass  er  sie.  nuf  di>  \Vo.«t  ir-fc  Jefzt  geineldet, 
(fwcTi  teine  Guade,  Gaben  "uiid  WTrkung  da>:~ubrii><j<  >i  (*, saluti*  àeternae 
parTicTpes  /ao»'*"),  hel/>  a,  fiirdern,  stark'-n  und  >  rhalt,  n  >ri,lh  .il  (L.  c. 
p.  70tì.)  Fbaxkil'8:  ,,Wenn  es  in  dern  lateinisehen  Texte  von  den  ein- 
zelnen  Erwiihlten  heisst  .ilementer  pra>scivit,  ad  salutem  elegit  et  de- 
crevit,  quod'  etc,  so  folirt  daraus  nicht,  dass  hier  «xemiiss  der  spìttereti 
Fassung  der  Lehre  die  eleetio  von  der  praevisio  bedtngt  gedacht 
werde,  da  jenes  tpraescivit*  nur  eiu  ungeuaucr  Ausdruek  i^t  fiir  den 
deutschen,  Gott  ,habe  in  Gnaden  bedacht',  wic  deun  die  zu  Grande 
liegende  Aussage  bei  Vh>  mnitz,  ,Uott  habe  in  sei  ne  m  cwlgen  Rath,  nach 
seinem  gniidigen  Vorsatz.  bedacht',  jene  Missdeutum.'  ausschliesst." 
(Th.  der  Concordi.  IV.  p.  167.) 

Eadem  :  „Und  sofern  ist  uns  das  Geheimniss  der  Vorsehung  in 
Gottes  Wort  geoffenbaret,  und  wenu  wlr  dabei  bleiben  und  uns  daran 
halten,  so  ist  es  gar  eiue  nutzliche,  heilsame,  trostliche  Lehre;  denn 
sie  bestatigt  gar  gewaltlg  den  Artikel,  dass  wlr  oline  alle  misere  Werke 
und  Verdienst,  lauter  aus  Gnaden,  allein  ura  Christus  willen,  gerecht 
und  selig  werden  ;  denn  vor  der  Zeit  der  Welt,  che  wir  gewesen  sind, 
ja,  ehe  der  Welt  Grumi  gelegt  [ward],  da  wir  ja  nichts  Gutes  haben 
thun  konnen,  sind  wir  nach  Gottes  Vorsatz  aus  Gnaden  in  Christo  zur 
Seligkeit  erwiihlet,  Ròrn.  9,  11.  2  Tini.  1,  9.  Es  werden  auch  dadurch 
alle  opiniones  und  irrige  Leliren  von  den  Kraften  unsers  natiirlichen 
Willens  ernieder  gelegt,  weil  Gott  in  seineiu  Rath  vor  der  Zeit  der  Welt 
bedacht  (decreverit)  und  verordnet  hat,  dass  er  alles,  was  zu  unserer 
Bekehrung  gehdrt,  selbst  mlt  der  Kraft  seines  Heiligeu  Geistes  durchs 
Wort  in  uns  schaffen  und  wirken  wolle.  Es  gibt  auch  also  diese  Lehre 
den  schdnen  herrlichen  Trost,  dass  Gott  eInes  jedeu  Christen  Bekeh- 
rung, Gerechtigkclt  und  Seligkeit  so  hoch  ihtn  augelegeu  seiu  lassen 
und  es  so  treulich  datnit  gemeiuet,  dass  er,  ehe  der  Welt  Gruud  gelegt, 
dariiber  Ratti  gehalten  und  in  seinem  Vorsatz  (in  ilio  arcano  suo  pro- 
posito) verordnet  hat,  rie  er  mich  dazu  bringen  und  darinnen  erhaltcn 
tcolle  ;  item,  dass  er  meine  Seligkeit  so  icohl  und  geteiss  habe  vencahren 
wollen,  feil  sie  durch  Schwachheit  und  liosheit  unsers  Fleisches  aus  un- 
sern  Hiinden  leichtlich  kììnnte  verloren  oder  durch  List  und  Gewalt  des 
Teufels  und  drr  Welt  daraus  gerissm  und  genommen  xrerden,  dass  er  die- 
selbiij»-  in  seinem  eteigm  Vorsatz,  welcher  nicht  fthlen  oder  umgestossen 
xrerden  kann,  verordnet,  und  in  die  allnUichtige  Hand  unsers  Heilandes 
Jesu  Christi,  daraus  uns  niemand  reissen  kann,  zu  beicahren  gelegt  hot, 
Joh.  10,  28.  Daher  auch  Paulus  sagt  Rdm.  8,  2s.  39.  :  ,Weiì  wir  nach 
dem  Vorsatz  Gottes  berufen  sind,  wer  will  uns  deun  scheiden  von  der 
Liebe  (ìottes  in  Christo?'  (,,Ideo  Paulus  certitudinem  beatitudinis 
nostrae  super  fundamentum  propositi  divini  exstruit,  cum  ex  eot 
quod  secundum  propositum  Dei  vocati  sumus,  colligit,  neminem  nos 
posse  separare  a  dilectione  Dei,  quae  est  in  Christo  Jesu,  Domino 
nostro,  Rom.  8,  28.  39.)  Es  giebt  auch  diese  Lehre  in  Kreuz  und  An- 
fechtungen  herrlichen  Trost,  uamlich  dass  (ioti  in  seinem  Rath  vor  der 
Zeit  der  Welt  bedacht  und  beschiossen  habe,  dass  er  uns  in  alien  No- 
then  beisteheu,  Geduhl  verleihen,  Trost  geben,  Hoffnung  wirken  und 


Digitized  by  Goo 


DE  PRAEDESTDsATIOXE  ET  REPROBATION'E. 


573 


elnen  solchen  Ausgang  versehaffen  wollc,  dass  cs  uns  seliglich  sein 
mòge.  Item,  wle  Paul  ti  ■>  dies  gar  trostllch  handelt  Rum.  8.,  dass  Gott 
lu  selnera  Vorsatz  vor  der  Zeit  der  Welt  verordnet  habc,  durch  was 
Kreuz  uud  Leiden  er  einen  jeden  seiner  Auserwiihlten  glelch  wollte 
machen  dem  Ebenbilde  selncs  Sohnes,  und  dass  einctn  Jeden  se  in  Kreuz 
zum  Besten  dienen  solle  und  miisse,  weil  sie  uaeb  dem  Vorsatz  berufen 
sind,  darà ns  Paulus  fiir  gewiss  und  unzweifelhaft  geschlossen,  dass 
,weder  Triibsal  noch  Angst,  weder  Tod  noch  Leben  u.  s.  w.  uns  schel- 
den  kòune  vou  der  Llebc  Gottes  in  Christo  Jesu4."   (L.  c.  p.  713—715.) 

Eadem  :  ,,Dass  sie  wlssen,  da**  ihre  Seligkeit  nicht  in  ihrer  Hand 
stehe  ;  sonst  w'tirdeu  sie  dieselblge  viel  leichtllcher,  als  Adam  und  Eva 
im  Paradles  geschehen,  ja,  alle  Stund  und  Augcnbllck  verlleren  ;  son- 
dem  in  der  gnàdigen  W'ahl  Gottes,  die  er  uus  in  Christo  geoffenbart  hat, 
aus  dess  Hand  uns  niemand  reissen  wird,  Joh.  10,  28.  2  Tim.  2,  19." 
(Concordia,  p.  724.) 

Cf.  verba  Formulae  Coneordiae  citata  supra  §  2.  a. 

Lutherus :  ..Nullo  ergo  modo  praedestiuatlo  facit,  ut  aliqui  ex 
tllìis  Dei  tlant  tilìl  diaboli,  aut  ex  tempio  Splritus  S.  fiat  daemoniorum, 
aut  ex  membrls  Chrlstl  membra  meretrlcls,  1  Cor.  6.;  sed  potius  prae- 
destinatio  facit,  ut  ex  filiis  diaboli  filli  fiata  Dei  et  ex  tempio  dacmonum 
templum  fiat  Spiritus  8.  et  ex  membri»  meretrici»  fiata  membra  Christi  ; 
quia  ipse  alligat  fortem  et  vasa  ejus  raplt,  eruens  eos  de  potestate  tene- 
brarura  et  transferens  de  contumelia  in  glorlam.  HI  autem,  de  quibus 
dicltur:  ,Ex  nobis  exlerunt*  etc,  voluntate  exieruut,  voluntate  ceclde- 
runt.  Et  quia  praescitl  sunt  casuri,  non  sunt  praedestinati.  Essent 
autem  praedestinati,  si  essent  reversuri  et  In  sanctitate  et  veritate  man- 
suri.  Aspice,  haec  praedrstinatio  Dei  multis  est  catisa  standi,  nemini 
causa  labendi.1'    (Briefe  etc,  ges.  von  de  Wette.  VI,  428.  sq.) 

Idem  :  ,,Quam  falsum  igitur  est,  justos  propter  opera  futura  prae- 
destinari,  tam  falsum  est,  propter  opera  fldei  futura  justificari.  Sed 
slcut  praedestinationis  gratia  postea  ejficit  opera  ipso  sola  sine  operibus, 
eligen»  et  vocans  just{tlcandum  et  operaturum,  ita  tìdes  efllcit  opera  lpsa, 
sine  operibus  justltìcans  et  peccata  deleus  ante  opera."  (Briefe  etc., 
gesammelt  von  de  Wette.  VI,  433.) 

Idem:  ,,1  Pet.  1,  2.:  ,Nach  der  Versehung  Gottes,  des  Vaters.' 
(Petrus)  wlll  also  sagen:  Dass  ihr  envfthlet  seid,  das  habt  ihr  nicht 
erlaugt  durch  euer  Kriifte,  Werk  oder  Verdienst,  denn  der  Schatz  ist 
zu  gross,  dass  aller  Menschen  Helligkeit  und  Gerechtlgkeit  viel  zu  ge- 
ring  ist,  ihn  zu  erlangeu;  dazu  seid  ihr  Heiden  gewesen,  von  Gott 
nichts  gewusst,  keine  Hoffnung  gehabt  und  den  stummen  Gdtzen  ge- 
dient;  darum  kommt  ihr  ohn  ali  euer  Zuthun,  aus  lauter  Guade  zu  sol- 
cher  unaussprechlicher  Herrlichkeit,  nlimlich  dadurch,  dass  euch  Gott,  der 
Vater,  von  ExcigkeU  dazu  versehen  hat,  macht  also  die  Versehung  Gottes 
ganz  liebllch  und  trostlich,  als  sollt  er  sagen  :  Erwahlete  seid  ihr  und 
bleibcts  auch  wohl,  denn  Gott,  der  euch  versehen  hat,  ist  stark  und  ge- 
wiss gnug,  dass  ihm  sein  Versehung  nicht  felhlen  kann,  doch  so  fera 
ihr  auch  seiner  Verheissung  glaubet  und  ihn  fiir  eiu  trenen  Gott  haltet. 
Daraus  sollen  wir  kurz  diese  Lehre  nehmen,  dass  die  Versehung  nicht 
auf  unser  Wiirdigkeit  und  Verdienst,  wle  die  Sophisten  furgeben,  ge- 
griindet  sei,  da  sie  derTeufel  kónntc  alle  Augenblick  ungewiss  machen 
und  umstossen,  sondern  in  Gottes  Hand  stehet  sie  und  auf  scine  Barm- 
herzigkelt,  die  unwankelbar  und  ewig  ist,  ist  sie  gegrundet,  daher  sie 
auch  Gottes  Versehung  heisst  und  derhalben  gewiss  Ist  und  nicht  felh- 
len kann.  .  .  ,Durch  die  Ueiligung  des  Geistes.'  Gott,  der  Vater,  saget 
er,  hat  euch  versehen,  dass  ihr  seine  auseneàhlte  Kinder  sollet  sein  und 
geheiliget  teerden,  nicht  durch  iiusscrllche,  lelbllche  Helligkeit  des  Ge- 
setzes,  welches  mit  aller  seiner  Helligkeit  niemand  je  hat  kiinnt  nach 
dem  Gewissen  vollkommen  machen,  Ebr.  7,  9.  Philipp.  3.;  viel  wenl- 
ger  aber  durch  eure  heidnlsche  Welse  und  abgò'ttlsche  Gottesdienst 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  XII. 


u.  8.  w.  Wodurch  denn?  Durch  die  Heiligung  des  Geistes,  denn  euer 
Herzen  sind  durch  den  Gìauben  vom  Uuflath  der  Abgòtterei  und  des 
Aberglaubeus  geheiliget  und  gerelnlget."  (Die  1.  Ep.  S.  Petrus  ausgel. 
Ed.  Erlang.  P.  LII.  p.  5.  sq.  7.) 

U.  Riieuh's:  „Wer  zum  ewigen  Lel>en  versehen  ist,  der  glàubet 
dem  Evangelio  und  bessert  sein  Leben,  denn  Gott  beruft  ihn  zu  selner 
Zcit,  einen  in  der  Jugend,  den  andern  ini  Alter,  nach  seinem  Willen;  e* 
bleihet  kein  Enrdhlter  ini  Unglauben  und  silndigen  Leben  endlieh  ;  wel- 
cher  aber  imraer  hin  Boses  thut  und  darauf  beharrt,  der  wird  verdammt, 
denn  cr  hat  keinen  christlichen  Glauben;  glaubete  er,  so  lebete  er 
christlich  und  besserte  sein  Leben  ;  darum,  wer  endlieh  keine  Busse 
thut,  der  ist  gewisslich  der  Verdammten  einer.  Darum  ist  es  gewiss, 
welcher  versehen  ist,  der  thut  nicht  immerdar,  was  er  will,  sondern 
wird  bekehret  und  thut  darnach  auch,  was  Gott  will  ;  wer  Boses  thut, 
der  kann  und  soli  verdammt  werdeu,  wenn  er  im  Bosen  verharret. 
Gleiehwie  Gott  Petrum,  Paulum  und  uns  anderc  Christen  zur  Seligkeit 
versehen  hat:  alao  hat  er  auch  zuvor  verordnet  und  versehen  ihre  Be- 
kehrung,  ihren  christlichen  Wandel,  Busse  und  aule  Werke,  darinnen  sie 
xrandtln  und  ihren  Beni/  und  Glauben  bezeugen  miiasten."  (Fommlae 
caute  loquendi.  Ed.  Feùstking.  1710.  p.  37.  sq.) 

Ciiemxitius:  „Geschicht  solche  Wahl  Gottes  allererst  in  der  Zeit, 
wenn  die  Meusehen  Busse  thun  und  glauben?  Oder  ist  sie  geschehen 
in  Betrachtung  der  zuvor  erseimen  ihrer  Fròmmigkeit?  St.  Paulus 
spricht  Eph.  1.:  Wir  sind  erwahlet  in  Cliristo,  ehe  der  Welt  Grund  ge- 
leget  ward.  Und  2  Tini.  1.:  Er  hat  uns  selig  gemichi  und  berufen 
nicht  nach  unsern  Werken,  sondern  nach  seinem  Fursatz  und  Gnade, 
die  uns  gegeben  ist  in  C'hristo  Jesu  vor  der  Zeit  der  Welt.  So  /olget 
auch  die  Wahl  Gotte»  nicht  nach  unserm  Glauben  und  GerecJitigkeit,  son- 
dern gehet  fùrher  als  cine  Ursachc  dessen  alles:  denn  die  er  verordnet 
oder  erwahlet  hat,  die  hat  er  auch  berufen  und  gerecht  gemacht,  Ròm.  8. 
Und  Eph.  1.  spricht  Paulus  nicht,  dass  wir  erwahlet  sind,  weil  wir  hei- 
lig  waren  oder  heilig  sein  werdeu,  sondern  spricht:  Wir  sind  erwahlet, 
auf  dass  wir  heilig  wiirden;  denn  die  Gnadentoahl  ist  eine  U ranche  dna 
allea,  faa  zur  Seligkeit  geh'ùrt,  wie  Paulus  sagt  :  Wir  sind  zum  Erbtheil 
kommeu,  die  wir  zuvor  verordnet  sind  nach  dem  Fursatz  des,  der  alles 
wirket  nach  dem  Rath  seiues  Willens,  auf  dass  wir  etwas  sein  zu  Lob 
seiner  Herrlichkeit,  und  nach  der  Wirkuug  glauben  wir  u.  s.  w.  Und 
ist  dieselbige  Wahl  geschehen  nicht  aus  Betrachtung  unserer  gegenwar- 
tigen  oder  kiinftigen  Werk,  sondern  aus  (ìottes  Fursatz  und  Gnade. 
Rum.!».  2  Tim.  1."  (Haiidbiichlein  u.  s.  w.  1574.  Vid.  Frank  :  Die 
Th.  der  Concordlenf.  IV,  336.) 

Idem:  ,,Ist  denn  Gottes  ewlge  Versehuug  allein  auf  den  Handel 
der  Seligkeit  und  nicht  auch  auf  die  Personen  derer,  so  da  sellg  sollen 
werden,  gorlchtet?  In  diesem  Artikel  fasset  die  Schrift  allwegeu  auch 
die  Personen  der  Auserwiihlten  mit;  denn  die  Meinung  hats  nicht,  dosa 
Gott  alleiti  in  gemein  die  Seligkeit  bereitet,  die  Personen  aber,  die.  da 
selig  telili 'ti  icerden,  fiir  sich  und  durch  ihre  eigene  Krilfte  und  Yenniigen 
darnach  traehten  milssten  und  kònnten,  teie  sie  dieselbige  erlangeten,  son- 
dern Gott  hat  jede  und  alle  Personen  der  Ausencà'hlten,  so  durch  Chri- 
stian sulli  it  selig  tcerde.n,  in  seinem  ewigen  Itath,  nach  seinem  giuidigen 
Filrsatz  bedacht  und  zur  Seligkeit  versehen  und  enriihlet,  auch  verordnet, 
irie  er  sie  durch  seine  Guade,  Gaben  und  Wirkung  darzu  bringen,  befbr- 
dern  und  erhalten  vedile.*1  (Handbùchlein  der  furnehmsten  Haupt- 
stucke  u.  s.  w.  1574.  Vid.  Frank  :  Die  Th.  der  Coucordienf.  IV,  335.  sq.) 

Idem:  „Proedestlnatio  dicitur  de  speciali  actione  Del  in  electis, 
qua  vocat,  justiflcatet  salvos  facit."  (Loc.th.  Ed.P.Lyser.  P.  I.  f.  148.) 

L.  Usiaxder:  ,,Nono,  decimo  et  undecimo  capite44  (ep.  Paul!  ad 
Rom.)  ,,monstrat  nobìs  rerum  fontem  nostrae  salutis,  aeteruam  vlde- 
llcet  Del  praedestinationem,  qua  ad  aeternam  vitam  nos  praedestlna- 


DE  PKAEDESTD«ATIONE  ET  REl'ROBÀTIONE. 


575 


vlt,  priusquam  mundi  fundamenta  jacerentur;  quam  doctriuam  oppo- 
nere  debcraus  gravissimi»  tentatlonlbus,  quae  vldentur  nobls  fldera  In 
Christum  excussurae;  ut  certo  statuamus,  indiani  creaturam  separare 
nos  posse  a  dilectione  Dei."  (Epp.  S.  Paull  apost.  omnes.  Tubingae 
1583.    Tom.  1.  p.  I.  sq.) 

P.  Lyskri  s  :  ,,Est  ergo  fldes  vera  effectxis  praedestinationis  divi- 
nae,  et  simul  donuro  Dei  per  auditmn  verbi  collatura. 44  (Harmon.  ev. 
ad  Joh.  10,  88.  27.   Tom.  I,  2187.) 

Akculamus:  „  ,Credidisse»  dlcuntur  (Act.  13,  48.),  .quotquot  or- 
dinati erant  ad  vitam  aeternam*  ;  quo  causa  notatur  eorum,  quae  tum 
de  gaudio,  tum  celebratione  sermouis  divini  paulo  ante  dixerat  Lucas, 
ncrape  fldes,  ex  aeterna  Dei  praedestinatione  ceu  fonte  dimanans." 
(Comment.  in  acta  apost.  Ed.  Menzer.  p.  Sii).) 

Gehhardus:  ,,Novimus,  Augustinum  scribere  lib.  de  praedest. 
Sanct.  17.,  ,elegisse  Deum  tìdeles,  sed  ut  sint,  non  quia  jam  erant;  non 
credere  horaines,  ut  eligantur,  sed  potlus  eligi,  ut  credant1  ;  c.  11).  ,non 
quia  crcdidiraus,  sed  ut  credamus,  eleglt  nos;  ne  priorcs  eum  elegissc 
dicamur'  etc.  Sed  haec  et  similia  opposita  sunt  Semipelagiauis  sive 
rellqulls  Pelagiauorum;  il  li  enim  statuebaut,  Udei  initium  esse  ex  no- 
bis,  ac  proinde  tìdem  esse  meritoriam  electionis  causam  ;  quam  genui- 
nam  fuisse  ipsorum  sententiam,  patet  ex  epistolis  Prosperi  et  Hilarii 
ad  Augustinum,  quae  extant,  Tom.  7.  Illis  igitur  merito  scse  opposuit 
Augustiuus  et  tìdem  esse  electionis  causam  uegavit;  quin  etiara  quod 
in  expositione  quarundam  propositionum  ep.  ad  Rora.  scripserat  :  ,Deum 
elegisse  tìdem  in  praescientia,  ut,  quera  sibi  crediturum  esse  sciverit, 
lllum  elegerit',  illud  retractat  1.  retract.  c.  23.  et  de  praedest.  Sanct. 
c.  3."    (L.  c.  §  166.) 

S.  Schmidtius:  ,,  Finis  praedestinatiouis  ultimus  gloria  Dei  est, 
sive,  ut  apostolus  Eplies.  1,  6.  12.  loquitur,  gloria  gratiae  ejus  et  laus 
gloriaeejus;  subonlinati  et  inU  rmedii  salus  praedestinatorum  aeterna, 
Victoria  et  non-scparatio  ab  amore  Dei  in  Christo  et  consolatio  Rom.  8, 
28.  31.  35.  38.  31).,  uec  non  vitae  tanctimonia,  Eph.  1,  4.  Nequaquam 
autem  vel  securitas  vel  desperatio  hominum,  Rom.  Il,  20.  23.  24.  Op- 
tinia  est  distinctio  effectuum  in  communes  et  proprios.  Hi  sunt  flnalis 
persererantia  et  vita  aeterna  (modo  Inter  fines  relatl)  :  UH  vero,  qui  non 
ex  sola  praedestlnatione  promanant  nec  solis  praedestinatis  coneedun- 
tur,  sed  ex  causls  alils,  etiara  exclusa  hac  praedestinatione,  et  ipsis  re- 
probls  obveniunt,  ex  universali  se.  gratta  et  ejus  raediis,  vi  voluntatis 
antecedentis,  Matth.  20,  16.  Kbr.  6,  4.5.  Ubi  quemadmodum  persevc- 
rantia,  etsi  volnntate  consequente  praedestinatorum  propria  faeta,  serio 
tamen  voluntate  antecedente  ipsis  reprobis  promissa  et  oblata  fuit,  ita 
voeatio,  justitìcatlo,  aliique  effectus  communes,  licet  reprobis  quoque 
offerantur  et  conferantur,  quoad  praedestinatos  nihilominus  ex  praede- 
stinationis  decreto  simul  proceduta,  tum  ratione  rettexionis  affectus,  tum 
ratlone  amplloris  gratiae,  quae  nonnunquain  superadditur  gratiae  com- 
muni, non  ut  liane  eftleacem  reddat,  sed  ut  magis  illustrem  faciat.  At- 
que  sic  praede  stina  fi  homo  dici  potest  cura  b.  Luthero  ad  ipsam  fidem, 
non  in  notioue  tantum  vocis  generali,  qua  quicquid  Deus  facit  aut  dat, 
prius  facere  aut  dare  decrevit,  sed  hac  quoque  hujus  loci  speciali,  Rom. 
8,  21».  30.  Ephes.  1,4."    (Aphorism.  th.  p.  2'J7.  sq.) 

Idkm:  ,,Snpra  jara  iudieavimus,  quod  praedestinatus  ad  Jidcm,  ad 
justificationem,  ad  sanctincationem  etc.  dici  possit  etiam  Trin>c  unione  et  is, 
qui  in  tìde  et  sanctimonia  non  perseverat,  adeoque  tìnaliter  condeinna- 
tur."    (Articul.  F.  C.  RejH-'titio,  p.  517.  sq.) 

Idem:  „Quod  Joh.  15,  16.  de  electione  ad  vitam  aeternara  senno 
sit,  postrema  verba  evincunt.  Quorumcunque  enim  fructus  manet,  1111 
salvantur.  .  .  Eaudem  mox  repetit  electioncm  v.  11).  :  ,Ego  elegl  vos  e 
mundo'."    (Repct.  Artic.  F.  C.  p.  492.) 


Digitized  by  Google 


576 


PARI.  HI.     CAP.  XII 


Aeo.  Hunnius:  „Neque  hic  (Joh.  15,  19.)  de  electione  ad  aposto- 
latum  agitur;  alias  etiam  Judas,  quem  ad  apostolatum  electum  fuisse 
Lucas  perhibet,  non  esse  de  raundo,  i.  e.,  ex  impila,  diceretur,  quod  ab- 
surdum  et  evangelicae  historiae  manifeste  contrarimi!  est.  Dlsseritur 
autem  hic  de  electione  ex  mundo,  ratlone  cujus  homo  de  mundo  esse 
desinit,  ex  Infldelium  quippe  turba  sclectus  et  segregatus."  (Volum. 
disputata  p.  288.  b.) 

Facultas  tiieologica  Wittebergensis  :  ,,Der  klare  Kontext 
Rom.  8.,  daher  solche  Worte  (,die  nach  dem  Vorsatz  berufen  sind')  ge- 
nommen  sind,  unwidersprechlich  bezeuget,  es  rede  daselbst  St.  Paulus 
von  dcn  glàubigcn  und  ausenvahlten  Kindern  Gottes  alleili  und  nicht 
ohne  Unterschied  von  alien  Mcnschen,  sie  sein  gleich  glàubig  oder  un- 
gliiubig,  wie  Huber  will.  Sintemal  des  Apostels  Wort  also  lauten: 
,Wir  wissen  aber,  dass  denen,  die  Gott  lieben,  alle  Dinge  zum  Besten 
dienen,  die  nach  dem  Fiirsatz  berufen  sind.  Denn  welche  er  zuvor 
verschen  liat,  die  hat  cr  auch  verordnet,  dass  sie  gleich  sein  sollten 
dem  Ebenbild  seines  Sohnes,  auf  dass  derselbige  der  Erstgeborne  sei 
unter  viclen  Briidern  ;  welche  er  aber  verordnet  hat,  die  hat  er  auch 
berufen,  welche  er  aber  berufen  hat,  die  hat  er  auch  gerecht  gemacht, 
welche  er  aber  hat  gerecht  gemacht,  die  hat  cr  auch  herrlich  gemacht.* 
So  sind  nun  nach  dem  Fiirsatz  ewiger  PrUdestination  berufen,  tcelche  auch 
nach  dem  Fiirsatz  Gottes  zur  Seligkeit  verordnet  sind;  wie  die  daran  so- 
bald  hangenden  Worte  lauter  bezeugen.  Die  aber  also  nach  dem  Fiir- 
satz verordnet  sind  (spricht  das  Concordi-Buch),  die  hòren  das  Evan- 
gelium,  glauben  an  Christum,  beten  und  danken,  werden  geheiliget  in 
der  Liebe,  haben  Hoffuuiig,  Geduld  und  Trost  im  Kreuz,  Rom.  8.  So 
nun  wir  darum,  diewell  wir  halten,  der  Fiirsatz  gòttlicher  Verordnung 
und  Berufs  zur  Seligkeit,  davon  Ròm.  8.  handelt,  sei  im  apostollschen 
Text  notanter  auf  die  Gltiubigen  gerichtet,  fùr  Calvinisten  zu  achten 
wiiren,  so  miisste  das  Concordie-Buch  selber  calvinlsch  sein,  welches 
dlesen  Fiirsatz,  dessen  an  gemeldtem  Ort  gedacht  wird,  deutltch,  beli 
und  klar  auf  die  auserwShlten  Kinder  Gottes  richtet."  (1595.  Vid. 
Consil.  Witteberg.  I,  627.) 

S.  Schmidtius:  „Neque  eadem  fldes  apprehendit  praedestinationis 
beneflcium,  ut  apprehendit  beneflcium  justiflcationis,  sanctiflcationis 
etc.,  ut  praedestinationem  faciat  suam  per  fidem,  quemadmodum  per 
fidem  consequitur  justiflcationem  suam;  sed  ex  praedestinatione  suam 
cousolatur  et  conflrmat  fldem  fldelis,  ut  cuna  apostolo  dicat:  ,Si  Deus 
prò  nobis,  quis  contra  nos?«"    (Aphorlsm.  th.  p.  295.) 

ANTITHESES. 

Catechesis  Racoviensis:  „Praede8tinatio  Dei  in  Scripturis  aliud 
nihil  notat,  quam  Dei  ante  conditum  mundum  de  homlnibus  decretum 
ejusmodi,  quod  iis,  qui  in  ipsum  crederent,  eique  obedirent,  daturus 
esset  vi  min  acternam,  eoa  vero,  qui  in  eum  credere  et  ei  parere  recusa- 
rent,  aeterna  damnatione  puniturus  esset.  Quod  hinc  apparct,  quod 
Christus,  divinae  voluntatis  perfectus  interpres,  ita  hoc  Dei  consilium 
atque  decretum  nobis  exposuerit,  eum,  qui  in  ipsum  crederet,  vi t ani 
aeternam  certo  habiturum  esse,  qui  vero  non  crederet,  eum  certo  con- 
demnatum  iri."  (Ed.  Oederus  1739.  Quaest.  440.  p.  913.  sq.)  Crel- 
lius:  „Electio  ex  praedestinatione,  posita  conditione,  quam  Illa  postu- 
lavit,  necessario  consequitur;  ita,  ut  electio  sit  veluti  conclusio  ex 
majore  propositione,  quam  praedestinatio  ponit,  et  minore,  quam  prae- 
bet  hominum  fldes  ac  pietas,  deducta.  Praedestinationis  enim  decretum 
est:  Omnem  credentem  salvatum  iri.  Quod  autem  Paulus  v.  g.  credat, 
assumtlo  est.  linde  conclusio  sequitur:  Paulum  servatum  iri;  quod 
quamdiu  in  decreto  consistit,  electio  est,  quae  justiflcationem  complec- 
titur;  cum  ad  effectum  perducitur,  gloriflcatlo  est.   Majorem  sola  Dei 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTIXATION'E  ET  REPROBATANE. 


577 


proponit  gratta;  minorerà  Dei  gratia  et  hoiuiuum  voluntas  ac  probitas, 
per  illam  exeltata  illique  subserviens."  (Loc.  de  Deo  et  attrib.  div. 
c.  32.    Vid.  Scherzeri  Colleg.  antisocin.  p.  745.) 

Ph.  J.  Spknkkus:  ,,Es  Ist  unmòsjlieh,  dass  die  Auserwahlten  be- 
harrlich  verfùhrt  werdeu,  Matth.  24,  24.  Indessen  ist  die  Wahl  nicht 
Ursach,  duss  golene  Leu  te  in  der  Gnade  bestiindig  bleiben,  pondera 
tceil  sie  bestàndig  bleiben  werden,  hat  gemacht,  dass  sie  der  Herr  er- 
wilhlet  hat."    (Katechismuspredlgten.  168Ì).  p.  355.) 

Idem:  ^Calviniani  addunt  plurimos  (effectus  praedestinationis)  : 
omnia  nimirum  ad  salutem  media,  ipsunique  Christi  meritum;  imo  su- 
pralapsarii  creatlomm  quoque  praedestiuatorum  ad  effectus  praedesti- 
nationis referunt."    (Artlcul.  F.  C.  Repetit,  p.  515.) 

c)  Viil.  Ephes.  1,  5.  6\,  ubi  dicimur  electi  a  Deo,  ideo,  seu  hujus 
finis  causa,  ut  luudetur  gloria  gratiae  mae. 


Electionis  decretum,  juxta  hactenus  dieta,  constat 
esse  (1)  particularef  (2)  immutabile* 

a)  Scilicet,  quod  non  omnes  homines  sint  praedestinati  seu  electi 
ad  salutem;  prout  ex  §  18.  et  not.  ult.  manifestum  est.  Quamquam 
et  vox  electùmi*,  qua  pauci  ex  pluribus  leeti  aut  segregati  denotantur, 


B.  Mkisxkri's  :  „Matth.  20,  16.  22,  14.  :  , Multi  vocatl,  pauci  electi'  ; 
hoc  brevi  aphorismo,  quasi  fulmine  quodam,  ad  orcum  usque  rclegatur 
indiscreta  illa  unlversalitas  Hubcriaua.  Si  enim  pauci  tantum  electi, 
utlque  omnes  non  erunt  electi.  Alias  vocatio  et  electio  aeque  late  pa- 
terent,  ita,  ut,  quot  sunt  vocati,  tot  essent  electi.  Salvator  autem  evl- 
dens  facit  discrimcu  quoad  numerum  Inter  vocatos  et  electos,  dum 
multos  quidem  vocatos,  paucos  vero  dlcit  esse  electos.  Quid  ad  haec 
Huberus?  Duas  affert  responslunculas,  quarum  unam  petit  ex  gram- 
matica, dum  distinyuit  inter  i n/.t'/.ty u t  vot  e  et  i«&r*roif;  se  fateri, 
paucos  esse  ictacrm e,  omnes  autem  ì*/t  f  t)ph»ivc  ;  quam  distlnctiuncu- 
lam  nonnulli  hoc  simili  dcclàrant:  in  ludo  literario  omnes  puerl  sunt 
docti  participial  i  i  r,  quia  omnes  doccntur  a  pracceptore,  sed  non  sunt 
omnes  docti  nominaliter,  quia  non  apprehendunt  omnes,  nec  memoriae 
inngunt  illa,  quae  a  praeceptore  discunt.  Alteram  desumit  a  distinc- 
IfOJM  electioni*  in  generatevi  et  specialem  ;  esse  hlc  de  speciali,  non 
autem  generali  electione  sermonera.  Resp.  ad  1.  :  Distinctio  illa  inter 
iuXtKTove  et  i kXi ?.e j  uè roi'f  nulla  est.  Nam  destituitur  omni  scrip- 
turarum  auctoritate.  Nullibi  enim  legitur,  quod  omnes  indiscrete  ho- 
mines sint  ÌK/e'/.r}fùvott  electi  participlaliter,  pauci  autem  UXaerai  vel 
electi  nominaliter;  sed  sine  ullo  discrimine  his  vocibus  ini  tur  scrip- 
tum, ita,  ut  qui  sint  hiiktXtffttvot,  illi  sint  etiam  ìk/^ktoì  et  contra. 
Praescrtlm  vero  huc  referatur  illud  Salvatori»  Matth.  13,  30.  :  ,Propter 
f«tÀf«croì«;,  oi-r  iìe/Jtnro  ò  àeòf1  etc.  ;  ubi  sane  illi,  quos  Deus  eleglt,  di- 
cuntur  electi,  ita  ut  nullum  relinquatur  discrlmen  Inter  U/nroì,;  naì 
inXtXtyuhmvf',  quod  ipsum  etiara  sonus  vocabulorum  argult.  Nam  par- 
ticipium  W/t/tyuivnc  aeque  coraponltur  cum  praeposltione  habente  vlm 
segregandi  aut  sellgendi,  atque  nomen  verbale  ittkacric.  Qui  Igitur  a 
Deo  eliguntur,  illi  sunt  electi;  et  qui  non  est  electus,  Ulum  Deus  non 
elegit;  ideoque,  dicere,  Deum  omnes  elegisse,  non  autem  omnes  esse 
electos,  oiAr)f>6ìv>,ov  est.    Ad  2.  Est  petitio  principi!;  hoc  enim  quae- 


§  18. 


» 


ed.  Walther.  IU. 


37 


Digitized  by  Google 


578  pari.  in.  cap.  xii. 

rltur,  an  sit  praeter  illuni  electionem  particularcm,  cujus  scriptum  me- 
minit,  alia  aliqua  universali.*.  Passim  quidem  legimus,  multos  esse 
vocatos,  paucos  electos,  Deum  non  elegisse  omnes  omnino  homines  etc. 
Nullibi  vero  dicitur,  quod  omnes  sint  electi  sine  ulla  discretione.  Cut 
non  igitur  plus  crederemus  scrlpturae,  quam  nudae  assertioni  Hube- 
rianae?  .  .  .  Vox  electionis,  cum  de  personls  sermo  est,  separatlonem 
semper  denotat,  ita  quidem,  ut  primum  innuatur  aliqua  università»,  de- 
inde quorundam  ex  illa  separatio,  quae  vocatur  electio.  Jam  vero,  si 
omnes  homines  dicantur  ad  vitam  electi,  perit  nativa  illa  significano. 
Qui  enim  separatio  locum  habet,  si  omnes  sunt  praedestinatl?  Et  quo- 
modo  ex  muudo  homines,  ex  hominibus  aliqul  sunt  electi,  si  omnes 
decreto  rx/o^/f  sunt  inclusi?  .  .  Qulcunque  sunt  electi,  libro  vitae  sunt 
inscripti.  At  vero  non  omnes  sunt  inscripti.  Ergo  nec  omnes  electi. 
Major  negar!  neqult,  si  quls  Formulam  Conc.  sequi  vellt,  quae  phrases 
illas  prò  synonymis  habet.  Minor  probatur,  quia  scriptum  tanquam 
siugulare  benencium  praedlcat,  quod  aliquorum  nomina  scripta  sunt 
,in  coells',  Lue.  10,20.,  ,in  libro',  Dan.  12,  1.,  ,in  libro  vitae',  Philip. 
4,  3.,  ,in  libro  vitae  agni',  Apoc.  21,  ult.  v.  Unde  et  perituri  dicuntur 
omnes  ii,  .quorum  nomina  non  fuerint  libro  vitae  adscripta',  Apoc. 
13,  8.  17,  8.  20,  ult.  .  .  SI  multi  sutU  reprobati  ab  aeterno,  non  omnes 
erunt  electi.  At  vero  multi  sunt  reprobati,  quod,  praeter  scripturac 
testimonia,  Rom.  1,  28.  2  Tim.  3,  8.  Tit.  1,  10.,  arguit  vel  ipaa  vox 
electionis.  Si  enim  quidam  duntaxal  sunt  electi,  oportet.  utique,  cae- 
teros  esse  reprobato».  Et  quaerimus  hic,  annon  Deus  ab  aeterno  de- 
cretum  feccrit  de  fine  homlnis,  quiuam  salvandl  sint,  qui  vero  damnandi? 
Si  neget  Huberus,  Deum  cfilnget  otiosum,  qui  uihil  certi  de  salute  vel 
damnatione  hominum  decreverit.  Sin  afflrmet,  mox  cadet  electionis 
unlversalitas.  .  .  Omnes  electos  novit  Deus,  2  Tim.  2,  19.  Incredulos 
vero  nunquam  novit,  Matth.  7,  23.  Ergo  increduli  nunquam  sunt  electi. 
Pro  maioris  conflrmatione  addimus  dieta  de  r/w*;  vùou  divina,  secundum 
quam  electi  surnus,  agentia,  ut  Rom.  8,  29.  :  ,Quos  praesclvit,  eos  prae- 
destinavit',  c.  11,  2.:  ,Non  repulit  Deus  populum  óv  rpoiyvu',  1  Petr. 
1,2.:  ,Elcctis  secundum  •-. ...  vuotv  Del  Patris.'  Ex  bisce  perspicuum 
flt,  omnes  electos  ab  aeterno  f  uisse  pracscitos  et  specialiter  notos  Deo. 
De  impoenitentlbus  vero  dicitur,  quod  nunquam  noti  fuerint.  Qui  ergo 
electi  sunt  et  quidem  electione  proprissima  secundum  t,»ó>  vcxt<».  facta?  . . 
Jìegula  theologica,  quae  in  scholis  decantata  et  semper  usitata  fuit,  sic 
habet  :  Extra  coetum  vocatorum  non  sunt  quaerendi  electi.  Fundamen- 
tum  regulae  desumitur  ex  dlcto  Chrlsti:  .Multi  vocati,  pauci  electi.' 
Si  quis  ergo  exclusus  sit  e  numero  vocatorum,  multo  magis  exclusus 
erit  e  numero  electorum.  Sed  Huberus  rem  piane  invertit,  regulamque 
illuni  penitus  tollit,  dum  non  minus  extra  ecclesiam  in  Turcia  et  Tar- 
taria  propriissime  electos  et  quidem  non  uisi  electos  reperiri  statuit, 
quod  annon  absurdum  et  scandalosum  sit,  varilsque  calumuiis  ansam 
suppeditet,  omnes  recte  sentieutes  judicent."  {'A.v&puxok.  Dlsp.  XVII, 
B.  1.  4.  c.  1.  2.) 

Pktrus  Piscator  :  „Patet,  quid  de  Huberi  verbis  sentiendum  sit, 
ubi  ita  scrlblt:  ,Quaero,  num  omnes  cligi  possent  ad  vitam?'  ,Hoc  con- 
cedit  adversa  pars  ultro.  At  si  omnes  eligi  possent,  ubi  tunc  vis  sepa- 
randi  in  vocabulo  ellgere?'  (Modo  incundae  Concordiae  th.  39.) 
Distinguimus  enim  Inter  locutionero  fy}f>ao»f  xnì  ny/meov,  propriam  et 
improprlaui,  latam  et  strie  tutu,  exquisitam  et  popularem,  receptam  a 
libris  symbolicis  et  ab  iisdem  rejectam  et  improbatam.  Quodsi  cre- 
dituri  fuissent  omnes  et  sic  per  lldem  in  Christum  salvandl,  neque 
ullus  hominum  in  impoenitentla  ac  Incredulltate  permansisset,  jam 
non  terminus  electionis  a  Sp.  S.  usurpatus  fulsset,  sed  vel  adoptionis 
vel  acceptationis,  vel  allus  aliquis  ab  orani  sejunctlone  separationeque 
allenissimus."    (Commentar,  in  F.  C.  1610.  p.  540.  sq.) 

J.  Olkarius  :  „Quid  prodest,  de  universali  electione  catachrestica, 
si  ve  actuali  (cum  Hubero),  sive  possibili  (cum  Thuramio,  dicente: 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDEST1NATI0NE  ET  REPROBATIONE. 


579 


,Deum  omnes  voluisse  electos'),  disputare,  postquam  ex  Infallibili 
scripturae  revelatione  sali»  constat,  Deum  omnes  quidem  voluisse  et 
velie  salvo»,  elegiase  tatnen  non  nisl  in  Christum  <  redentes  Eph.  1,  4., 
adeoque  In  respectu  ad  non  credentes  nequaquam  omnes,  sed  paucos?" 
(Vid.  Isagog.  Carpzov.  p.  1681.) 

B.  Meisnekus:  „Notetur,  quod  per  koivotto  Itjoip  de  toto  coetu 
loquatur  apostolus  (Eph.  1,  4.),  cum  tanoen  epitheta  ista  solis  con- 
veniant  electis,  In  coetu  vocatorum  existentibus."  (Anthropol.  Dlsp. 
XVI.  D.  4.  b.)  ,,Recurrlt  hic  (1  Tini.  1,  9.)  eadem  synecdoche,  quam 
alii  vocant  koi-oto/^/i-,  cura  ad  multo»  scrino  dirigitur,  id  tamen,  quod 
dicltur,  non  omnibus  accommodatur."    (L.  c.  Disp.  XVII.  1.  3.) 

Calovius:  ,,Utut  credidcrit  (apostolus),  non  omnes  Inter  eos 
electos  esse  ad  ae ternani  vltam,  a  potiori  ac  meliori  parte  tamen  eo 
libentius  omnes  denominabat,  quo  ardentius  omnes  in  electorum  nu- 
mero inveniri  exoptabat;  quemadmodum  hodieque  prò  concionibus 
publicis  auditores  omnes  communitergratiosisslmo  electorum  inChristo 
Jesu  nomine  compellautur,  quod  inter  ipsos  tales  esse  spereutur,  om- 
nesque  tales  esse  exoptentur.  Recte  Augustinus  1.  de  unlt.  eccl.  c.  12.  : 
,Prophetae  et  apostoli  sic  arguere  solent  reprehenslbiles  in  aliquo  po- 
pulo,  quasi  omnes  arguantur,  et  sic  alloqui  laudabile»,  quasi  omnes  ibi 
laudcntur.4  "    (Consider.  Arroinian.  p.  434.) 

ANTITHE8I8. 

Qubnstedtil'S:  ,,Antithesis  :  Sebastiani  Castalionis,  qui  in  dialogo 
suo  de  elect.  erroris  de  electione  universali  archltectus  est,  eumque 
adversus  Calvinum  et  Bezam  publice  defendit;  eum  secutus  est  Samuel 
Huberus,  Helvetlus,  theologiae  professor  in  acad.  Witteb.  sub  ilnem 
superioris  sacculi  (A.  1593.),  qui  absurde  statuit:  ,Electionem  esse  uni- 
versalcm  ;  Deum  eleglsse  omnes  homines  vere,  proprie  et  univoco  ad 
salutem.'"    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f.  72.  sq.) 


Formula  Concordiak:  „Es  muss  aber  rait  sonderm  Fleiss  Unter- 
schied  gehalten  wcrden  zwischen  dem,  was  in  Gottes  Wort  ausdruck- 
licb  hievon  offenbaret  oder  nicht  geoffenbaret  ist  ;  demi  uber  das,  davon 
bisher  gesagt,  so  hievon  in  Christo  offenbaret,  kat  Gott  voti  diesem  Ge- 
heimniss  noch  viel  verschwiegen  und  verborgen,  und  alleiti  seiner  Weisheit 
und  Erlcenntnias  vorbehalten,  tcelches  urir  nicht  erforschen,  noch  unsern 
Qedanken  hierinnen  folgen,  schliesaen  oder  grilbelnt  sondern  uns  an  das 
geoffenbarte  Wort  halten  sollen  ;  welche  Eriunerung  zum  hòchsten  von- 
nothen.  Denn  damit  hat  unser  Vorwitz  immer  viel  mehr  Lust  slch  zu 
bekummcm,  als  mit  dem,  das  Gott  uns  in  seinem  Wort  davon  offenbaret 
hat,  weil  wirs  nicht  zusammenreimen  k'ónnen,  welches  uns  auch  zu  thun 
nicht  befohlen  ist.  Also  \st  daran  kein  Zwelfel,  da»»  Gott  gar  wohl  und 
auf»  allergercisseste  vor  der  Zeit  der  Welt  zuvor  ersehen  habe  und  noch 
un»8e,  welche  von  denen,  so  berufen  werden,  glauben  oder  nicht  glauben 
werden;  ilem,  icelche  von  den  Bekehrten  be»tdndig,  welche  nicht  bestiin- 
dig  bleiben  userden  ;  icelche  nach  dem  Fall  tciederkehren,  welche  in  Ver- 
»tockung /alien  teerden.  So  ist  auch  die  Zahl,  wie  viel  derselben  belder- 
seits  seln  werden,  Gott  oline  alien  Zwelfel  bewusst  und  bekannt.  Weil 
aber  solches  Geheimniss  Gott  seiner  Welsheit  vorbehalten  und  uns  im 
Wort  nichts  davon  offenbaret,  viel  weniger  solches  durch  misere  Ge- 
danken  zu  erforschen  uns  befohlen,  sondern  ernstlich  davon  abgehalten 
hat,  Ròm.  11,  33.  f.  :  sollen  wir  mit  unsern  Gedanken  nicht  folgem, 
schliessen,  noch  darinnen  grùbeln,  sondern  uns  an  sein  geoffenbartes 
Wort,  darauf  er  uns  weiset,  halten.  Also  weiss  auch  Gott  ohne  alien 
Zweifel  und  hat  einem  jeden  Zeit  und  Stunde  seines  Beruf»,  Bekehrung 
bestimmet  ;  weil  aber  uns  solches  nicht  geoffenbaret,  haben  wir  Befehl, 


580 


PART.  III.     CAP.  XII. 


/ 


,1 


/ 


!  A 

/ 


/ 


(I 


dass  wir  iramer  mit  dem  Wort  anhalten,  die  Zeit  abcr  UDd  Stunde  Gott 
bcfehleu  sollen,  Act.  1,  7.  Gleichfalls,  wenn  wir  sehen,  <ì<ijm  Gott  sein 
Wort  an  einem  Ort  gibt,  am  andern  nicht  gibt,  von  einem  Ort  hintreg- 
nimmet,  am  andern  bleiben  Itìsst  ;  itevi,  einer  wird  verstockt,  verblendet, 
in  verkehrtcn  Sinn  gegeben,  ein  anderer,  so  wohl  in  gleicher  Schilld, 
tnrd  teiedervm  bekehret  etc.  :  in  diesen  und  dergleichen  Fragen  setzt 
uns  Paulus  ein  gewisses  Zicl,  wie  fern  wir  gehen  solleu,  namlich  dass 
vjfjjei  finem^jThfiì  erkrnu£iL&ullen  Gottes  (ìerichti  denn  es  sind  wohl- 
verdiente'Strafcri  Her  Siinden,  wenn  Gott  au  eiuem  Lande  oder  Volk 
die  Verachtuug  selnes  Worts  also  straft,  dass  es  auch  iiber  die  Nacb- 
kommen  gehet,  wie  an  den  Juden  zu  sehen;  dadurch  (ìott  den  Seinen 
an  et  lichen  Landcn  und  Personen  seinen  Ernst  zelget,  was  wir  alle  wohl 
verdienet  hiitten,  wiirdig  und  werth  waren,  weU  wir  uns  gcgen  Gottes 
Wort  iibel  verhalten  und  den  Heiligcn  Geist  oft  schwerlieh  betriiben; 
auf  dass  wir  in  Gottes  Furcht  leben,  und  Gottes  Giite  ohm  und  teider 
unsrr  Vrrdimst,  an  und  bei  uns,  denen  er  sein  Wort  gibt  und  làsst,  die 
er  nicht  rerstockt  und  verxcirft,  erkennen  und  prelsen.  Denn  well  misere 
Natur  durch  die  Sunde  verderbt,  Gottes  Zorn  und  der  Verdammniss 
wiirdig  und  schuldig,  so  ist  HM  Gott  veder  Wort,  Geist  oder  Guade 
schuldig,  und  weun  ers  aus  Gnaden  gibt,  so  stossen  wir  es  oft  von  uns 
und  machen  una  unwiirdlg  des  ewigen  Lebens,  Act.  13,  46.  Und  soldi 
»ein  gerechtes  icohlrerschuldtes  Gerirht  Idsst  er  schauen  an  etlichen  Lttn- 
dern,  Vòlkern  und  Personen,  auf  dass  wir,  wenn  wir  gegen  ihnen  ge- 
halten  und  mit  ihnen  vcrglichen,  desto  flelssiger  Gottes  lautere  unver- 
diente  Guade  an  den  GefUssen  der  lìarmherzigkeit  erkennen  und  prelsen 
lernen.  Denn  denen  geschieht  nicht  Unrecht,  so  gestraft  werden  und 
ihrer  Sunden  Sold  enipfangen;  an  den  andern  aber,  da  Gott  sein  Wort 
gibt  und  erhalt  und  dadurch  die  Leute  erleuchtet,  bekehret  und  erhal- 
ten  werden,  prciset  Gott  scine  lautere  Gnade  und  Barmherzigkeit  ohne 
ihren  Verdienst.  Wenn  wir  sofern  in  diesem  Artlkel  gehen,  so  bleiben 
wir  auf  der  rechten  Bahn,  wie  geschrieben  steht  Hos.  13,  9.:  Jsrael, 
dass  du  verdirbest,  die  Schuld  ist  dein  ;  dass  dir  aber  gtholfen  vnrd,  da* 
ist  lauter  meine  Guade.*  Was  aber  in  dieser  Disputation  zu  hoch  und 
aus  diesen  Schranken  laufen  will,  da  sollen  ujir  mit  Paulo  den  Finger 
auf  den  Mund  legen,  gede'nken  und  sagen:  ,  Wer  bist  du,  Mensch,  der  du 
mit  Gott  rechten  wttlitt1  Denn  dass  wir  in  diesem  Artikel  nicht  alles 
ausforschen  und  ausgrtinden  kònnen  noch  sollen,  bezeugt  der  hohe 
Apostel  Paulus,  welcher,  da  er  von  diesem  Artikel  aus  dera  offenbarten 
Wort  Gottes  viel  dlsputirt,  so  bald  er  dahin  komrat,  dass  er  anzeigt, 
was  Gott  von  diesem  Geheimniss  seiner  verborgcnen  Weisheit  vor- 
behalten,  driickt  ers  nieder  uud  schneidets  ab  mit  nachfolgenden  Wor- 
ten  :  ,Oicelch  eine  Tiefe  des  Reichthums,  beide  der  Weisheit  und  Erkennt- 
niss  Gottes  !  Wie  gar  unbegreijlich  sind  seine  Gerichte  und  unerforschlich 
seine  Wege  !  Denn  ver  hat  des  Herrn  Sinn  erkanntt*  namlich  ausser 
und  iiber  dem,  was  er  in  seinem  Wort  uns  offenbaret  hat."  (Concordia, 
p.  716—717.) 

Cf.  supra  citata  P.  III.  ci.  §7.  p.  16.  sq.  c.3.  §10.  p.  163.  sq.  154. 

Lutiikim'8  :  ,,Da  hebt  slch  ein  sonderlich  Ungliick,  dass  jedermann 
aus  schaudlichem  und  schadlichera  Fiirwitz  will  am  ersten  anheben  mit 
der  Versehung  dleses  und  jenes.  Well  Gott  alle  Dinge  gewusst:  warura 
er  des  Menschcn  Fall  nicht  vorkotnmen  habe?  warum  er  noch  in  der 
Welt  zusche  und  lasse  sle  ihre  eigne  Verdammniss  fòrdern,  so  er 
doch  tcohl  dafUr  sein  und  sie  bekehren  kì inule,  dass  sie  miisste  fromm 
seint  u.  s.  w.  Wer  mit  solchen  Fragen  will  anheben,  Gott  zu  erkennen, 
der  wird  eigentlieh  den  Hals  brechen,  denn  das  ist  Lucifere  Fall,  der 
wollte  auch  oben  hinaus  und  nirgend  an.  Aber  es  thuts  nicht.'4  (Hai. 
Tom.  XIII,  332.  sq.) 

li) km  :  „Tria  mlhl  lumina  pone,  lumen  naturae,  lumen  gratiae, 
lumen  gloriae,  ut  habet  vulgata  et  bona  distinctio.  In  lumine  naturae 
est  insolubile,  hoc  esse  justum,  quod  bonus  altligatur  et  malus  bene 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REl'ROBATIONE. 


581 


habeat.  At  hoc  dissolvit  lumen  gratiae.  In  lumine  gratiae  est  insolu- 
bile, quoniodo  Deus  damnet  eum,  qui  non  potest  ullis  suis  viribus  aliud 
facere,  quam  peccare  et  reus  esse  ;  hictam  lumen  naturac,  quam  lumen 
gratiae  dictaut,  culpam  esse  non  miseri  hominis,  sed  iniqui  Dei,  nea 
enlm  aliud  judicare  possunt  de  Deo,  qui  homiucm  impium  gratis  sine 
meritis  coronat  et  alium  non  coronat,  sed  damnat,  forte  miuus  vel  sal- 
tem  non  magia  impium.  At  lumen  glnriae  aliud  dictat  et  Deum,  cujus 
modo  est  judlcium  incomprehensibilis  justitiae,  tunc  ostendet,  esse 
justissimae  et  mauifestissimae  justitiae  tantum,  ut  interim  id  creda- 
mus,  moniti  et  contirmati  excmplo  lumini»  gratiae,  quod  simile  mira- 
culum  in  naturali  lumine  implet."  (De  servo  arbitrio.  1525.  Vid. 
Opp.  lat.  var.  argum.  Francof.  ad  M.  1873.  Voi.  VII,  3«5.  sq.) 

J.  Andrkak  :  „Fides,  qua  oblatam  hanc  gratlam,  universaiiter  om- 
nibus 2  Thess.  3.  promissam,  accipimus,  gratuitum  Dei  donum  est; 
mera  Dei  misericordia  nullo  operum  nostrorum  respectu  data;  sicut 
scriptum  est:  ,Vobis  donatum  est  in  Christo,  non  solimi  ut  in  eum 
credatis,  sed  ut  etiam  prò  ilio  patiaminl',  Phil.  1.  Quod  autem  baec 
gratta  sive  hoc  donum  ride!  non  omnibus  a  Deo  datur,  cum  omnes  ad 
se  vocat  et  quidem  prò  sua  in  unita  bonitate  serio  vocet:  , Venite  ad 
nuptias,  omnia  parata  sunt4,  arcami m  est,  soli  Deo  notum,  nulla  ra- 
tione  humana  pervcstiKabile  mysterium  tremcndura  ut  adorandum, 
sicut  scriptum  est:  ,G  altitudo  divitiarum  sapientlae  et  seientlae  Dei, 
quam  incomprehensibilia  sunt  judicla  ejus  et  inpervestigabiles  viae 
ejus!4  Rom.  11.  Et  Christus  agit  gratias  Deo  Patri,  quod  haec  abscon- 
derit  a  sapicntibus  et  prudentibus  et  revelarlt  ea  parvulis,  Matth.  11. 
Interim  alllictae  conscientlae  hac  Dei  abscondita  divinae  voluntatls  ra- 
tioue  non  offendantur,  sed  voluutatem  Dei  in  Christo  revclatam  respi- 
ciant,  qui  omnes  peceatores  ad  se  vocat.  Neque  vero  propterea  dlcen- 
dus  est  Deus  pcccatum  velie,  dum  peccatoris  voluutatem  et  viam  non 
semper  impedit,  sed  permittat  eos  in  peccatls  perseverare  ;  vere  enim 
Deus  odit  peccatum,  cujus  auctor  est  diabolus,  qui  in  veritate  non  per- 
mansit,  Rom.  8.  Deus  enim,  quia  horribiliter  peccato  irascitur,  prò- 
hibet  illud  et  iram  suam  omnibus  transgressoribus  legls  suae  minatur. 
,Non  es  Deus  volens  iniqultatem;  odlstl  omnes,  qui  operantur  iniqui- 
tatem',  Ps.  5.  Ea  autem  est  Dei  bonitas,  ut  malo,  quod  permittit,  bene 
ad  nominis  sui  gloriam  utl  possit,  sicut  scriptum  est:  ,In  hoc  excltavi 
te,  ut  osteudam  in  te  virtutem  meam  et  ut  annuncletur  nomen  meum  in 
universa  terra',  Rom.  9.  Exod.  9.  Idem  tìt,  quando  peccatum  peccato 
punlt.  Rom.  I."  (Form.  Conc.  Argentoratens.  A.  15*>8.  Vid.  Historia 
motuum  Loescheri.  II,  287.  sq.) 

N.  SKI.NKCCERUS  :  „Cur  scriptum  est  :  ,Crediderunt,  quotquot  erant 
ordinati  ad  vltam  aeternam'?  Hoc  ideo  scriptum  est,  quia  sic  se  res 
habct.  Novit  enim  Deus  suos  ab  aeteroo  et  quos  praedestinat  ad  vitara 
aeternam,  eos  per  verbum,  quod  audiunt,  fide  donat  et  justitìcat.  Quod 
autem  non  omnes  praedestinat  et  lide  donat,  culpa  est  hominum,  non 
Dei.  Homines  enim  multi  frustra  audiunt  verbum  et  respuuut  gratiam 
Dei  in  verbo  oblatam.  Etsi  vero  Deus  ex  omnibus  nolentibus  facere 
posset  volentes,  tamen  hoc  non  facit,  et  cur  non  faciat,  sua»  habet  justis- 
simas  et  sapientissima*  rationes,  quas  inquirere  velie,  nostrum  non  est. 
Gratias  potlus  toto  pectore  agere  debemus,  quod  nos  per  praedica- 
tionem  evangeli!  ad  participationem  vitac  aeternac  vocaverit  et  Ade 
corda  nostra  illuminaverit."  (In omnesepp.  D.  Paull  commentar.  1,213.) 

Idem:  „Annon  Deus  ipse  excaecat  et  indurai  impios,  ut  Scriptura 
loquitur?  Omnino.  Quando  enim  gratla  Dei  abest,  tunc  semper  Deus 
excaecan  et  indurare  homiues  dicitur,  relictos  se.  sibi  et  secundum 
desideria  cordls  sui  euntes  in  adinventionibus  suis.  Haec  poena  est  et 
judlcium  Del  in  contemtores  gratiae  evangelicae.  .  .  Haec  excaecatio 
et  iuduratio  est,  h.  e  ,  remotlo  gratiae,  non  vero  eftleax  operatlo  et 
proposito  et  decreto  voluntatis  divinae  fatta  ad  malum  culpae,  sed 
poena  contemtus  verbi  Dei,  qua  Deus  dimittit  seu  permittit  (ut  Ps.  81. 


PART.  m.     CAP.  XII. 


loquitur),  ingrato»  et  Impios  ferri  suae  carnis,  naturac  et  rationis  im- 
peti!, qui  IH,  ut  de  peccato  in  peccatum  ipsi  suamct  culpa  et  in  exitium 
se  ipsos  praecìpitent.  Dicitur  autem  Deus  eos  excaecarc,  indurare, 
praecipitare  ct<lecipere  (Ezech.  14.)  ratione  justisslinae  poenae  et  irae. 
Ubi  enini  gratia  per  et  propter  Christum  non  est,  ibi  nccesse  est  locum 
dari  indurationi  et  excaecationi.  Esa.  6.  Joh.  12. "  (In  omnes  epp. 
D.  Pauii  commentar.  I,  214.) 

Cornkrus  :  „Rom.  9,  22.  23.  Est  haec  ratio  ex  causis  flnalibus,  ut 
defendatur  justitia  et  aequitas  Dei,  vel  in  reproborum  intcritu,  vel  In 
electorum  salute.  Non  autem  Paulus  espresse  explicat  causarti,  quare 
Deus  nonnullos  recipiat,  multo»  vero  rejiciat.  Hoc  enim  ad  mysteria  et 
arcana  Consilia  Dei  pertinet,  quod  nos  in  hac  caligine  vitae  et  judicii  osse- 
qui non  possumus.  Non  est  enim  dicendura,  Deum  injuste  agere,  si 
quid  vel  misericordiac,  vel  declarandae  potentiae  suae  causa  agit;  sed 
justitia  Dei  est  defendenda,  non  culpanda;  nihil  enim  facit  sine  causa, 
quamvis  illam  nos  interdum  ignoraraus."  (In  ep.  ad  Rom.  comment. 
p.  124.) 

KiRCHNERi's  :  „Ist  denn  Goti  die  Ursache,  dass  etliche  verdammt 
werden?  Keineswegs;  denn  er  schwòrt  und  spricht  selbst,  er  wolle 
nicht  den  Tod  des  Sunders,  sondern  dass  er  bekehret  werde  und  lebe, 
Ezech.  18.  Darum  sollen  wir  nicht  sagen,  dass  die  Verwerfung  der 
Gottlosen  Gottes  Wllle  oder  Ordnung  sei,  sondern  vielmehr  bekennen, 
dass  Siinde  ein  Ursach  derselben  sei,  demi  der  Sunden  Sold  ist  der 
Tod.  Rom.  6.  —  Er  konnte  sie  aber  wohl  alle  mit  einander  bekehren? 
Da  ist  kein  Zweifel  an,  wenn  er  seine  Allmachtigkeit  brauchen  wollte  ; 
dass  crs  aber  nicht  thut,  haben  wir  ihn  nicht  darum  zu  besprecben. 
Paulus  Rom.  9.  schreibt:  Er  erzeige  Zorn  und  thue  kund  seine  Macht 
und  trage  mit  grosser  Geduld  die  Gefàsse  des  Zorns  u.  s.  w.  In  denen, 
die  er  also  in  ihrcm  Unglauben  bleiben  lasst,  erzeigt  er  seine  Gerech- 
tigkeit  und  Zorn  wider  die  Siinde.  Er  ist  ja  unser  keinem  nichts 
schuldig,  sondern  was  er  gibt  und  thut,  das  thut  er  aus  lauter  Gnaden, 
um  Jcsu  Chrlstl  willen,  dem  haben  wir  alles  zu  danken  und  zuzuschrei- 
ben.  —  Weil  denn  der  Glaube  an  Christum  ein  sonderliche  Gabe  Gottes 
ist,  warum  gibt  er  ihn  nicht  alien?  Dieser  Frage  Eròrterung  sollen 
wir  ins  ewige  Leben  sparen,  unterdess  uns  daran  genugen  lassen,  dass 
Gott  nicht  will,  dass  wir  seine  heimlichen  Gerichte  erforschen  sollen. 
Rom.  9.  :  ,0  welch  elnc  Tiefe  des  Reichthums,  beide  der  Weisheit  und 
Erkenntniss  Gottes;  wie  gar  unbegreifllch  sind  seine  Gerichte!'  —  Es 
hat  aber  das  Ansehn,  als  sei  Gott  ungerecht,  dass  er  nicht  alien  Men- 
schen,  Turken,  Heiden  und  Unbussfertigen  sein  Erkenntniss  und  Glau- 
ben  gibt?  Antwort  Wie  kanu  er  ungerecht  sein,  weil  er  keinem  Men- 
schen  nichts  schuldig  ist?  Matth.  20.,  und  batte  sie  wohl  alle  in  ihren 
Sunden  konnen  sterben  lassen.  Darum  auch  der  Apostel  Rom.  9. 
spricht:  .Lieber  Mensch,  wer  bist  du,  dass  du  mit  Gott  rechten  willst? 
n.  s.  w.  Es  schelnet  auch  Gott  in  dem  ungerecht  sein,  dass  ers  hie  auf 
Erden  den  Frommen  iibel  und  den  Bòsen  mehrertheils  lasst  wohlgehen, 
und  kann  sich  die  Vernunft  hierein  gar  nicht  schicken.  Das  Evange- 
lium  aber  zcigt  Ursach  an,  warum  Gott  den  Seinen  hie  mancherlei 
Kreuz  auflegt  und  die  Herrlichkeit  dorthin  sparet.  Also  diinket  uns 
auch  hie,  Gott  sei  ungerecht  in  dem,  dass  er  nicht  alien  Menschen  sein 
Wort  und  den  Glauben  an  Christum  gibt,  und  vermag  sich  unsere  Ver- 
nunft hieraus  in  diesem  Leben  nicht  zu  flnden.  Weun  wir  aber  dort- 
hin in  jenes  Leben  kommen  werden,  alsdann  werden  wir  sehen  und 
verstehen,  dass  Gott  nicht  ungerecht  ist,  ob  er  wohl  nicht  alien  Men- 
schen das  Wort  und  den  Glauben  gibt.  Lumen  gloriae  wlrd  dieso 
Frage  alsdann  fein  und  leichtllch  auflòsen;  welche  Auflòsung  wir  In 
lumine  gratlae  nicht  allerdings  sehen  kunnen,  Gottes  Strafen  und  Ge- 
rlcht  uber  die  Siinde  miissen  ebensowohl  erkannt  werden,  als  seine 
Gnade.  Aller  Menschen  Natur  ist  durch  die  Siinde  verderbt.  Der- 
wegen  ist  uns  Gott  nichts  als  die  Verdammniss  schuldig.   Da  er  auch 


)igitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE 


583 


glelch  zuwellen  seln  Wort  und  Gnaden  glbt,  stossen  wir  dleselblge  aus 
und  machen  uns  de»  ewigen  Lebens  unwurdig,  wie  Act.  13.  von  den 
Juden  steht.  Daram  kann  Gott,  dem  Herrn,  diesfalls  keine  Ungerech- 
tigkelt  bllllg  zugemessen  werden.  —  Dennoch  wollte  ich  gern  wissen, 
was  dieses  dodi  fiir  Ursach  hìitte.  Hlerauf  antworte  ich  mlt  Augustino 
de  verbls  apostoli,  serra.  20.  :  ,Neino  quaerat  a  me  occultorum  ratlo- 
nem.  Ille  diclt,  lnscrutabilla  sunt  judicia  ejus,  et  tu  scrutar!  venisti? 
Ille  diclt,  Investigablles  sunt  viae  ejus,  et  tu  Investigare  venisti?  SI 
lnscrutabilla  scrutarl  venisti  et  investigabilia  vestigare  venisti,  crede, 
jam  periisti.  Tale  est  velie  scrutar!  lnscrutabilla  et  investigabilia  in- 
vestigare, quale  est  velie  invislbilia  videre  et  Ine  trabilia  fari.  Ergo 
aediflcatur  doraus,  cura  pervenerit  ad  dedicationem,  tunc  Invenies  Isto- 
rum  occultorum  apertisslmam  ratlonem.'  Snmma,  in  diesem  Leben 
kònnen  wir  nicht  mehr  sagen,  denn  wie  zun  Romeni  9.  stehet:  ,Dass 
Gott  wolle  kund  machen  den  Reichthum  seiner  Herrlichkeit  an  den  Ge- 
fassen  der  fiarmherzigkeit,  seinen  Zorn  aber  an  denen,  die  verdaramt 
werden,  erweisen. 4  Dabei  sollen  wir  es  bleiben  lassen."  (Enchiri- 
dion.  1583.  p.  142.  b.  sqq.) 

Hekkbkandus  :  „Cum  fldes  peculiare  Del  donura  sit,  cur  hoc  uni 
datur,  alii  vero  non?  —  Deus  multa  albi  In  hac  disputatone  reservavit, 
quae  nobis  non  patefecit.  Ideo  nostrls  cogitationibtis  non  indulgea- 
mus,  sed  metara  ponamus,  ne  ultra  inquiramus,  quam  nobls  est  revela- 
tum  In  verbo.  Faclt  Deus,  quicquid  potest,  salutls  nostrae  causa.  Misit 
enim  et  donavit  Filium  suura  mundi  salvatorem.  Instimi!  verbi  sul 
ministerium,  per  quod  Filium  vult  audlri.  Et  per  verbi  auditum,  fidem, 
mediante  Spirìtu  s.,  operatur.  Hoc  cum  homlnes  audire  nolint,  ut  su- 
pra  dictum  est,  mlrum  est  minime,  quod  etlam  a  Sp.  S.  negligantur  et 
sic  non  credant,  nec  salventur.  Qui  enim  animo  discendi  audiat,  no- 
strum non  est,  judicare.  Et  tamen  recte  apostolus  diclt,  non  esse  cur- 
rentis,  sed  miserentls  Dei.  Major  enim  est  humanae  mentis  caecltas 
et  stupor,  quam  ut  posslt  ex  sese  mysterla  Illa  regni  Dei  capere.  Igitur 
etsi  diu  homo  currat,  velit,  audiat,  tamen  nec  doctor  fldem  dare  potest, 
nec  auditor  eam  in  se  excitare;  sed  motus  Sp.  S.  accedat  necesse  est, 
absque  quo  nlhil  est,  qui  rigat  aut  piantai,  ita  nec,  qui  audit,  sed  qui 
dat  incrementura,  Deus;  qui  tamen  externam  Ulani  requlrit  obedien- 
tlam  curreudi,  volendi,  audlendl,  per  quae  ipse  fldem  operatur.  Quodsi 
diversitatis  ratio  quaeratur,  cur  uni  det  fldem,  alteri  non  det,  certe  in 
Deo  reperirl  non  potest,  qui  aequaliter  erga  homlnes  est  affectus.  Re- 
cipit  enim  in  gratiam  omnes  credentes  in  Filium  et  damnat  omnes  in- 
credulo*, juxta  illud  ipsiusmet;  ,Ut  omnis,  qui  credit  in  Filium,  non 
pereat,  sed  habeat  vi  tara  aeternam4:  et  baptista  ibidem:  ,Qui  credit  in 
Filium,  habet  vitam  aeternam.  Qui  autem  incrcdulus  est  Filio,  non 
vldeblt  vitam,  sed  ira  Del  manet  super  cura.'  Ideo  hic  quid  respondea- 
mus,  allud  non  habemus,  nisl  quod  aliter  fieri  non  debeat.  Quia  nemini 
quicquam  debet,  sed  quorum  vult,  miseretur.  Et  non  esse  injustitiam 
apu<i  eura.  Et  cum  apostolo  dicamus:  ,0  homo,  tu  quis  es,  qui  ex  ad- 
verso  respondes  Deo?  Num  diclt  flgraentum  flctori  suo,  cur  me  ad 
hunc  flnxisti  modura?  An  non  habet  potestatera  flgulus  luti,  ut  ex  ea- 
dem  massa  tìngat  allud  quldem  vas  In  honorem,  allud  vero  In  ignomi- 
nlara?4  Et  cxclameraus  cum  eodera:  ,0  profuuditatem  divitiarum 
sapientiae  et  cognitionis  Dei,  quam  lnscrutabilla  sunt  judicia  ejus  et 
impervestigabiles  viae  ejus?  Nemini  quicquam  debet.  Aut  quls  prior 
dedit  11 1  i  et  retrlbultur  et?1  Itera:  ,An  non  habeo  potestatera  de  meo 
dandi  et  faciendl,  quod  volo?*  Matth.  20,  15.  —  Sed  cur  Id  faclt  Deus? 
—  Ut  divltias  mùtericordiae  suae  declaret  erga  elretos,  eljuxtitiam  suam 
erga  n-probo*.  Rom.  !».  :  ,Quod  si  Deus  volens  ostendere  iram  et  no- 
tara  facere  potentiam  suam,  sustinuit  in  mulu  patientia  vasa  irae,  ap- 
parata in  intcritura,  et  ut  notas  faceret  divltias  gloriae  suae  erga  vasa 
mlserlcordlae,  quae  pmeparavit  ad  glorlam.'  Deus  non  facit,  sed  in- 
venit  rasa  irae  ;  vasa  gratiae  vere  non  invenit,  sed  facit."  (Compend. 
th.  1578.  p.499.  sqq.) 


PART.  III.     CAP.  XII 


P.  Piscatori  „Huoc  in  scnsum  ante  annos  XL  erudltus  quidam  et 
in  scrlptis  Luther!  theologus  versatissimus  :  ,Dass  aber  etllche  solch 
kindiscli  und  gar  bachantlsch  Ding  fiirgeben  und  sagcu  diirfen:  Wenn 
es  alleili  an  Gottes  blosser  Guade  uud  Krwiihlung  und  nicht  auch  zum 
Theil  an  des  Mcnschen  Willen  gelegen  sei,  oder  wenu  es  ailein  bei  Gott 
stelle,  dass  der  Meliseli  gliiubig  werde  und  die  Seligkeit  im  Wort  au- 
nehme,  und  nicht  bei  des  Menschen  freier  Willkiir,  so  sei  Gott  ein  An- 
seher  der  Person,  cuin  non  acqualibus  aequalia  dividat,  well  er  nicht 
eineni  sowohl  ala  dem  anderu  den  Glauben  dazu  gibt.  (Idem  facit 
Puccius  cum  synergistis.)  Darauf  solite  man  solche  Lappen  mit  Ru- 
.then  hauen,  dass  sie  unsern  Herrn  Gott  darum  der  Unbilligkeit  zeihen, 
well  sich  seine  unbegrelfllche  Gerichte  nicht  mit  ihrer  narrischen  Ver- 
nunft  reinien.* 41    (Commentar,  in  F.  C.  ltìlO.  p.  577.) 

Quenstkdtu  s:  ,,Quod  dicitur,  causam,  quod  quidam  credunt, 
non  esse  in  homìnibus,  sed  in  Deo,  tldem  prò  beneplacito  suo  iis  lar- 
giente,  id  verbo  est  consentaneum  Eph.  2,  8.  Phil.  2,  13.  Quod  vero 
infertur,  causam  se,  cur  alil  in  incredulitate  perseverent,  similiter  in 
Deo  esse,  id,  sicut  S.  Scripturae  1  Tim.  2,  4.  2  Petr.  3,  9.  etc.  contra- 
rium,  ita  nec  ex  antecedente  sequitur.  Defectus  enim  fldel  est  a  solo 
nomine,  qui  contumaci  repugnantia  et  mediorum  rejectione  impedit, 
quominus  eam  in  voluntate  hominis  Deus  producat.  Causa  igitur, 
quod  aliqui  non  credunt,  non  in  Deo,  sed  in  ipsis  hominibus  incredulis 
residet.  Instant  iterum  :  ,Deum  esse  omnipotentem,  ergo  posse  ilio- 
rum,  qui  reprobi  sunt,  malltiosam  contumaciam  tollere  et  sic  facere, 
ne  repugnent  amplius;  dum  autem  hoc  non  facit,  ipse  in  causa  est, 
quod  in  incredulitate  reprobi  perseverane  nec  Spiritui  S.  repugnare 
desinunt.'  liesp.i  Licet  Deus  posati  oronipotentia  sua  reproborum 
contumaciam  tollere  et  sic  efflcere,  ne  repugnent  amplius;  non  tamen 
tenetur.  Qui  enim  per  ordinarla  media  in  cordibus  hominum  onerari 
prò  Uberrima  voluntate  sua  decrevit,  is  nullo  jure  tenetur,  ut  iis,  qui 
media  il  la  contumaciter  reiiciunt,  per  omnipotentiam  suam  vel  incre- 
dulitatem  adimat  vel  fldem  infundat."    (L.  c.  a.  2.  q.  4.  f.  59.  sq.) 

Facultas  theolooica  Wittkbkrcìensis  :  „Ueber  das  alles  wissen 
wir  sehr  wohl,  dass  dieses  grosse  Geheimniss  von  der  ewigen  Guaden- 
wahl  Gottes  in  dem  Àbgrund  der  gòttlichen  Weisheit  so  tlef  verborgen, 
dass  wir  es  mit  anserai  menschlichcn  Verstand  und  Vernunft  nicht  er- 
grelfen  und  erforschen  kònnen.  Danuher  es  auch  kommen,  dass  man 
bis  auher  in  unsern  Kirchen  und  Schulen  sparsam  und  weuig  von  dle- 
sem  Artikel  geschrieben  und  sich  vielmehr  der  christlichen  Einfalt, 
denti  des  hohen  und  scharfen  Disputlrens,  befllssen  hat."  (Grìindl. 
Wlderlegung.  1590.  Vld.  Consil.  Witteb.  I,  550.) 

Huelsemaxnus;  „Confltendum  est,  esse  in  oeconomia  et  mediis 
vocandi  seu  administratione  mediorum  salutis  arcana  quaedam,  occulto 
Dei  judicio  permittenda  et  exclamandum  cum  apostolo:  ,0  altitudo!' 
ex  Rom.  11,  33.  Non  quasi  absolutae  reprobationis  decretum  sit  inscru- 
tabile, uti  nemo  non  Calviuistarum  exponlt  (falsum  est  enim,  aposto- 
lum  applicare  hoc  dictum  ad  inevidentiam  causarum  reprobationis; 
connexio  ostendit,  illud  applicar!  ad  inevidentiam  causarum  vocationls 
missae  gentilibus,  aeque  indignls  ac  Judaei  erant,  v.  30. 31 . 32. 33.  sqq.), 
sed  quia  stante  evidenti  voluntate  Del  de  salvandis  omnibus,  stante 
Chtisti  et  eccleslae  communi  intercessione  prò  non  conversis,  dispen~ 
natio  tamen  mediorum  salutis  inter  aequales  tam  inaequalis  est,  ut  ex 
parte  hominis  neque  a  priori,  neque  a  posteriori  causam  proxlmam  et 
infallibilem  deprehendere  posslmus.  Id  quod  universu»  patrum  chorus 
ingenue  confessus  est.  Hieron.  in  c.  40.  Jes.,  Ambros.  4.  de  fide  c.  6. 
B.  Augustinus  imprimls,  qui  hoc  dicto  apostoli  velut  aegide  se  tegit, 
non  ad  absolutum  reprobationis  decretum  vestiendum,  sed  ad  defen- 
dendam  imparitatem  gratiae  paribus  in  eadem  perditione  constitutis  col- 
la tac.  .  .  Libr.  4.  contra  duas  ep.  Pelag.  in  medio:  ,Sed  quare  illos 


DE  PltAEDESTINATIONE  ET  REPHOB ATIONE. 


585 


homines  oves  facit  et  istos  non  facit?  Ipsa  est  quaestio,  quae  ad  eara 
pertinet  altitudinem,  quatn  perspicere  volens  apostolus,  quodamraodo 
expavit  et  exclamavit:  U  altltudo  dlvitiarum  etc."  (De  auxiliis  gra- 
tiae,  p.  156.  sq.) 

Thomasius  :  ,,Wlr  sirid  an  einer  der  grò'ssten,  vielleicht  gar  nicht 
zu  lòsenden  Schwierigkeit  angekommen  :  Auf  der  einen  Seite  der  ewlge 
Liebeswille  Gottes  in  Christo,  dass  alien  ohne  Ausnahme  geholfen 
werde,  auf  der  andern  Seite  die  Thatsache,  dass  dieser  Wille  nicht  an 
alien  errelcht  wlrd,  in  der  Slitte  die  Bestimmuug,  dass  seinc  Verwirk- 
lichung  an  den  Einzelncn  das  entspreehende  gottgewollte  Verhalten 
derselben  zur  Bedinguug  hat.  Dieses  Problem  ist  freUlch  leicht  gelost, 
wcnn  man  mit  Augustin  und  Calvin  einen  zwiefachen  absoluten  Rath- 
schluss  aunimmt,  einen  (absoluten)  Rathschluss  der  Erwahlung  und 
der  Verwerfung,  oder  wenn  man  mit  Pelagius  den  ewigen  Gnadenrath 
durch  das  gòttliche  Vorherwissen  und  das  Wohlverhalten  der  mensch- 
lichen  Freihelt  bedlngt  seln  l&sst.  Beides  ist  eben  so  einfacb  und  leicht 
—  als  schriftwidrig.li  (Christl  Person  und  Werk.  Zweite  Aufl.  I,  456.) 

b)  Seu  irrevocabile,  ita  tamen,  ut  non  sit  a*serenda  immutabilità* 
absoluta,  sed  tantum  hypotiietica.  Nam,  qui  electi  sunt  intuitu  fidei 
finalis  praevisae,  sicut  poterant  non  credere  finaliter,  ita  poterant  non 
sai  vari,  sed  reprobari.  Quando  miteni,  tanquam  finaliter  <  redituri, 
a  Deo  praevisi  et  sic  electi  sunt,  sicut  non  possunt  simul  esse  creden- 
tes  finaliter  et  non  credentes  finaliter,  ita,  cum  electi  sunt,  necessitate 
hypothetica  non  possunt  esse  non  electi.  Et  propter  immutabilitatem 
voluntatis  divinae,  quando  objectum  non  mutatur,  Deus  autein  prae- 
vidit,  illud  non  iri  mutatimi .  fit,  ut  electi  necessario  salventur,  quam- 
vÌ8  absolute  loquendo  possent  excidere  salute.  Unde  licet  electi  non 
solum  po88Ìnt  gratin  Dei  excidere,  sed  et  excidant  aliquando,  non  ta- 
men finaliter  ea  excidit  quisquam  electorum. 

Formula  Concordiak  :  ,,Die  ewlge  Wahlfioltes  aber  siebet  und 
weiss  nicht  alleln  zuvor  der  Auservvahlten  Seligkeit,  sondern  Ist  auch 
aua  gnàdigem  Willen  und  Wohlgefallen  Gottes  in  Christo  Jesu  cine  Ur- 
sache,  no  da  ungere  Seligkeit,  und  waa  zu  derselben  gehiiret,  schaffet,  wirket, 
hilft  und  be/Urdert;  darauf  auch  unsere  Seligkeit  also  gegrUndet  ist,  dass 
die  Pforten  der  Hbllen  nichts  dawider  vermogen  sollen;  tcie  geschrieben 
stehet  :  ,Meine  Schafe  icird  mir  niemand  aus  meiner  Hand  reissen*  ;  und 
abermals  :  ,  Und  es  wurden  gldubig,  so  viel  ihrer  zum  ewigen  Leben  ver- 
ordnet  waren.'  (Matth.  16,  18.  Joh.  10,  28.  Act.  13,  48.)"  (Concordia, 
p.  705.  sq.) 

Eadem  :  „Es  gibt  auch  also  diese  Lehre  den  schònen  herrllchen 
Trost,  dass  Gott  eines  jedes  Christen  Bekebruog,  Gerechtigkeit  und 
Seligkeit  so  hoch  ihm  angelegen  sein  lassen  und  es  so  trculich  dumi; 
gcmeinet,  dass  er,  ehe  der  Welt  Grund  gelegt,  dariiber  Rath  gehalten 
und  in  seinem  Vorsatz  verordnet  hat,  teie  er  mich  dazu  bringen  und  darin-\ 
nen  erhalten  volle  ;  item,  dass  er  meine  Seligkeit  so  wohl  und  gewiss  habe 
verwahren  xcollen,  weil  sie  durch  Schtcachheit  und  Bosheit  unsers  Flei- 
sches  aus  unsern  Httnden  leichtlich  kUnnte  verloren  oder  durch  List  und 
Gevfalt  des  Teufels  und  der  Welt  daraus  gerissen  und  genommen  werden, 
dass  er  dieselbige  in  seinem  ewigen  Vorsatz,  welcher  nicht  fehlen  oder 
umgestossen  werden  kann,  verordnet,  ttnd  in  die  allmitchtige  Hand  unsers 
Jleilandes  Jesu  Christi,  daraus  uns  niemand  reissen  kann,  zu  bewahren 
gelegt  hat,  Joh.  10,  28.  Daher  auch  Paulus  sagt  Ròm.  8,  28.  39:  ,Weil 
wlr  nach  dem  Vorsatz  Gottes  berufen  slnd,  wer  will  uns  denn  scheiden 
von  der  Liebe  Gottes  in  Christo?'  "    (L.  c.  p.  714.) 


586 


PARI.  III.     CAP.  XII. 


Eadbm  :  ,,Es  gibt  auch  dieser  Artikcl  ein  herrlich  Zeugnlss,  dass 
die  Kirche  Gotte*  wider  alle  Pforten  der  Hòlle  sein  und  bleiben  werde." 
(L.  c.  p.  715.) 

Hou.azius:  ,, Quando  decretum  praedestinationis  haud  dicitar  ab- 
solutum,  eo  ipso  non  statuendum  est  conditionatum.  Neque  enim  sen- 
tentia  est,  quod  hunc  vel  illuni  ad  salutera  ab  aeterno  elegerit  Deus,  si 
ls  in  ("hristum  crediturus  esset,  inque  Ade  vera  bine  decessurus,  sed 
quia  (?)  crediturus  et  perseveraturus  erat."  (Exam.  P.  III.  s.  1.  c.  2. 
q.  12.  p.  032.) 

Idem:  ,, Decretum  non-absolutum  dicitur  respectivum  ob  respectum 
causarum  impulsivarum  externarum,  quaruin  intuitu  a  Deo  formatum 
est;  v.  g.  ,Deus  eleglt  nos  in  Christo  ante  jacta  mundi  fundamenta', 
Eph.  1,4.  Sunt  nonnulli  theologi,  qui  non  admittunt  decretum  con- 
ditionatum (quum  decernere  proprie  dicatur,  qui  consideratis  omnibus 
circumstantlis  aliquid  .  liclter  et  sine  conditione  vult).  .  .  Si  rò  ab- 
solutum  dicatur  in  oppositione  ad  -ò  conditionatum,  decretum  elec- 
tionis  absolutum  sivc  inconditionatum  esse,  intrepide  statulmus,  nec 
alio  sensu  id  absolutum  esse  negamus,  quam  quo  absolutum  dicitur  ad 
ezcludendura  respectum  causae  impulsivae  extra  Dcum  sive  externae." 
(L.  c.  P.  I.  c.  6.  q.  9.  p.  431.  sq.) 

Luthrrds:  ,,Caeterum,  si  divino  captu  (quantum  ad  immutabili* 
tat riu  Dei  attinet)  loquendum  fuerit,  firma  sit  sententia:  quem  Deus 
ante  conditum  mundum  elegerit,  eum  non  posse  perire:  , .Verno  enim  ra- 
pi et  oves  de  manu  pastori».'  Quem  vero  rrjecerit,  eum  non  posse  salvati^ 
etiamsi  omnia  opera  sanctorum  fecerit.  Usque.  adeo  immutabilis  est  sen- 
tentia Dei.  Tu  igitur  et  in  soia'm  Domini  eligentis  majestatem  resplce, 
ut  salutem  per  Dominum  nostrum  Jesum  Christum  assequarls.  Recte 
Augustinus:  ,Praedestinatio  Dei,  etsi  apud  nos,  qui  dum  in  praesen- 
tibus  vitac  pcriculis  versamur,  vieta  est,  tamen  apud  illuni,  qui  fecit, 
quae  futura  sunt,  immutabilis  permanet,  nec  quae  illuminavit,  occoecat, 
nec,  quae  aediflcavit,  destrutt,  nec,  quae  plantavlt,  evellit.  Dona  enim 
et  vocatlo  Dei  sunt  sine  poenitentia  (Rom.  11.)  et  firmum  fundamen- 
tum  stat,  habens  signaculum  hoc:  Dominus  novit  suos  (2  Tim.  2.)."- 
(Briefe  etc.,  gesammelt  von  de  Wette.  VI.  Theil,  ges.  von  Seidcmann, 
p.  428.) 

Idem  :  ,,S1  ctiam  donemus,  allquos  electos  Matth.  24.  in  errore  te- 
neri in  tota  vita,  tamen  ante  mortem  necesse  est  ut  redeant  in  viamr 
quia  Christus  dicit  Job.  10.  :  ,Nemo  rapiet  eos  de  manu  mea.*  •«  (De 
servo  arb.  1525.  Opp.  lat.  var.  argum.  VII,  172.) 

Idem:  „Matth.  24,  24.  Hier  ermahnet  er  uns,  es  werde  kiinftig 
sein,  nicht  dass  die  AuserwMhlteu  nicht  irren  raòchteu,  sonderà  dass 
sie  nicht  verfùhret  sollen  werden  in  den  Irrthum.  Das  ist  so  viel  ge- 
redt,  als,  der  Irrthum  wird  nicht  herrschen  uber  sie,  wird  sie  auch  cnd- 
lich  nicht  halten  mògen,  sondern  sie  mussen  daraus  erlediget  werden 
und  wenn  es  schon  erst  lm  Tode  und  Sterben  geschahe."  (Offenb.  des 
Antichrlsts.  1521.  XVIII,  1932.) 

Idem:  ,,Es  ist  wahrlich  wohl  mòglich,  dass  die  Auserwiihlten  ver- 
fùhret werden,  wie  ich  denn  wahrlich  im  Pabstthum  bis  uber  die  Ohren 
bin  verfùhret  gewesen.  Wie  ists  denn  nun  mòglich?  Sie  kònnen  ver- 
fùhret werden,  aber  endlich  koramen  sie  doch  wieder  heraus,  eher 
denn  sic  noch  abscheiden  aus  diesem  Jamraerthal  ;  wie  ich  denn  oft 
das  Exempel  von  Sanct  Bernhardo  pflege  zu  gebrauchen.  Der  hMlt  auch 
dafùr,  dass  der  Pabst  Gott  ware,  aber  do  er  itz  sterben  solite,  do  wen- 
det  er  die  Augen  vora  Pabst,  von  seiner  Kappen  und  Moncherei  und 
kehret  sich  zu  Christo,  scinem  Hcilami,  und  vergass  des  Pabsts  und 
sciues  gestrengen  Ordens  gar  und  sprach  :  Ich  habe  boslich  gelebet, 
aber  ich  weiss,  dass  mein  Herr  Christus  zwelerlei  Recbt  zum  Himmel- 
rcich  hat,  erstllch  von  Natur,  als  der  elngeborne  Sohn  vom  Vater,  do- 


Digitized  by  Goo 


DE  PRAEDESTTNATIONE  ET  REPROBATIONE. 


587 


hat  er  den  Himmel  voti  Ewigkeit  ;  zum  andern,  su  bat  cr  don  1 1  i romei 
als  Marien  Sohn,  und  do  hat  er  den  Himmel  mit  sei nera  bittern  Leiden 
nnd  Sterben  erworben  und  mlr  geschenkt.  Er  riìhmet  slcb  nicbt  scines 
pabstlsch  Gelùbde,  sondern  spricht:  Chrlstus  hat  den  Himmel  erblich 
nnd  kaufllch  durcb  sein  Blut  erlangt.  Also  predigen  wir  auch.  Er  ist 
im  Irrthum  gewesen  und  dennochs  herauskommen."  (Predigt  iiber 
Matth.  18—24.  A.  1539.  Ed.  Erlang.  P.  XLV,  148.  sq.) 

Idkm  :  ,,Also  gliiube  ich  auch,  dass  unser  lieber  Gott  in  der  grossen 
Finsterniss  des  Pabsthums  vici  unserer  Vorfahren  erbalten  hat.  Denn 
in  derselben  Blindhelt  und  Finsterniss  ist  dennoch  uberblieben,  dass 
man  den  Sterbenden  vorgehaiten  hat  das  Crucitìx  und  dass  etliche 
Laien  ihnen  vorgesagt  haben  :  Siehe  an  Jcsum,  der  fur  dich  am  Kreuz 
gestorben  ist.  Dadurch  hat  sich  mancher  Stert)ender  wieder  zu  Christo 
gekehret,  ob  er  schon  zuvor  den  falschen  Wunderzeichen  auch  geglaubt 
hat  und  der  Abgotterei  angehangen  ist.  Das  sind  Auserwàhlte  gewest, 
welche  auch  sind  mitgefuhret  worden  in  das  Gefangniss  des  Irrthums 
nnd  wàren  darinnen  blieben,  too  es  wdre  moglich  gewest.  Also  kunnen 
wir  uns  tròsten  Uber  denen,  die  im  Pabstthum  gestorben  sind,  dass 
Gott  zuletzt  ihnen  Gnadc  gegeben  hat,  dass  sie  durch  Erlnnerung  des 
Cruciflxes  auf  Christum  verschieden  und  dahin  gefahren  sind.  Die- 
selben  sind  auch  im  Irrthum  gesteckt,  aber  es  ist  nicht  mìiglich  gewest, 
dass  sie  darinnen  bleiben  sollten."    (XIII,  2313.  sq.) 

Idkm:  „Die  Auserwiiblten  werden  nicht  in  Irrthum  gefùhrt  wer- 
'  den;  nicht,  dass  sie  nicht  Irren- wiirden  ;  ja,  die  Fahrlichkcit  wird 
(vielmehr)  so  gross  sein,  dass  sie  mit  den  Goltlosen  irren  werden: 
aber  sie  werden  nicht  darinnen  verharren  noch  bleiben,  wiewohl  sie 
schwerlich,  mit  Muhe  und  Arbeit  entgehen  werden."    (XIX,  1384.) 

Idem:  „Wir  lassen  Jonam  hier  (Jon.  1,  5.)  eine  grosse  schwere 
Su  tu  gethan  hat>en,  dadurch  er  cwiglich  verdammt  warc,  wo  er  nicht 
in  der  Anserwìihlten  Zahl  im  Buch  des  Lebens  geschrieben  gewesen 
warc."    (Ad  Jon.  1,5.  VI,  2607.) 

Chkmnitius:  ,,Hieraus  ist  gewiss,  dass  kein  Auserwahlter  in  Un- 
bussfertigkeit  und  Unglauben  endlich  bleibet  uud  verharret."  (Hand- 
biichlein  u.s.w.  1574.  Vld.  Frank:  DieTh.  der  Concordienf.  IV,  338.) 

Idkm  :  ,,Daa  ist  aus  Grund  der  Schrift  klar  und  gewiss,  dass  die- 
jenigen,  so  zum  exeigen  Leben  auserwdhlet  sein,  alle  selig  xcerden,  denn 
Gottes  Versehuug  kann  nicht  fehlen  und  die  ewige  Gnadenwahl  Gottes 
ist  unwandelbar,  kann  nicht  geandert  oder  umgestossen  werden,  wie 
das  aus  der  Schrift  genugsam  kann  bcwieseu  werden."  (A.  1576.  Ant- 
wort  an  den  Herzog  Wolfgang  von  Braunschweig-Luncburg  uber  einen 
zu  Osterode  vorgefallenen  Streit:  „ob  praedestinatio  et  electio  univer- 
sallter  zu  verstehen  sei,  oder  particulariter".  Vid.  Rehtraeyer,  Braun- 
schweig.  Klrchenhist.  III.  Beilagen  S.  240.) 

Theolooi  Wuertkmbkroici:  „Dle  heilige  Schrift  redet  lauter 
von  einer  solchen  Election,  die  proprie  alleiu  die  auserwtihlten  Kinder 
Gottes  angehet,  die  Gott  ewig  selig  machen  wird,  wie  solches  die  nachst- 
folgenden  klaren  Spriichc  bezeugen.  Rom.  8  (29.  30.).  schrelbt  Paulus: 
,Deun  welche  er  zuvor  verschen  hat'  u.  s.  w.  In  welchem  hellen  Spruch 
der  Apostel  lehrt,  dass  die  Auserwahlten  allein  un  ter  dem  Haufen  derer, 
die  berufen  sind,  zu  suchen,  und  zeigt  an,  dass  die  Verordneten  oder 
Erw&hlten  auch  gerecht  und  ht  rrlich,  das  ist,  ewig  selig  gemacht  wer- 
den." (1594.  Acta  Huberlana  I,  266.  Vid.  Frank:  Theologle  der  Con- 
cordienf. IV,  285.) 

^  Facultas  Thkoix>oica  Wittkbkroknsis:  „Die  Schrift  hiiltdurch- 
aus  fiireins:  die,  welche  Gott  zum  Leben  erwahlet,  und  die,  welche 
endlich  solch  Leben  ergreifen  und  in  den  Himmel  kommen;  in  An- 
sehung,  dass  die  Wahl  nicht  stocken  bleibt,  sondern  wird  zur  Seligkeit 
und  Glorltlcation  ausgefuhrt  (Rom.  8,  29.  30.),  wie  Paulus  sagt:  ,Die 


588 


PART.  III.     CAP.  XII. 


Wahl  erlangt  es4  (Ròra.  11,  7.Ì,  namlich  der  Seelen  Seligkeit.44  (Be- 
scheidentliche  Antw.  auf  das  Bek.  Hubert.  15'J5.  Vid.  Consll.  Witte- 
berg.  I,  547.) 

H.  Meisnkkl's:   ,,Per  mutabilitatem  vero  nil  aliud  lutelligitur, 
quam  evacuationis  possibilità»,  cura  electione  quis  excidere  et  ex  electo 
potest  fieri  reprobus.  Tum  enim  ratlone  nostri  matatur  praedestlnatio 
sic,  ut,  qui  aute  per  fldcm  catalogo  electorum  adscriptus  fuit,  ob  pec- 
cata inde  expungatur,  si  vero  poenitentiara  agat,  vicissim  inscribatur, 
atque  sic  alterni-  vicibus  prò  ratione  vel  fidei  vel  impoeniteutiae  jam 
reprobus  sit,  jam  electus.   Talis  igitur  mutatio  reciproca  num  concedi 
debeat,  numve  in  decreto  electionis  locum  habeat,  in  coutroversiam 
vocatur.    Quid  vero  respondendum  sit,  non  adeo  obscurum  erit,  si 
C.  F.  consulatur.    Sic  autera  in  Epitome  legitur  art.  2.  p.  618.  edlt. 
Lips.  anno  1606.:  .Praedestinatio  seu  aeterna  Dei  eiectio  tantum  ad 
bonos  et  dilectos  fllios  Dei  pertinet  et  haec  est  causa  ipso  rum  saluti»; 
etenim  salutem  procurat  et  ea,  quae  ad  ipsam  pertinent,  disponit. 
Super  hanc  Dei  praedestinationem  salus  nostra  ita  fundata  est,  ut  in- 
ferorum  portae  eam  evertere  nequeant.4  Rursus  in  solida  deci.  p.  799.  : 
.Aeterna  eiectio  seu  praedestlnatio  Dei  ad  salutem  non  siraul  ad  bonos 
et  ad  raalos  pertinet,  sed  tantum  ad  fllios  Dei,  qui  ad  aeternam  vitam 
consequendam  electi  et  ordinati  sunt.4  Paulo  post:  , In  ea  divina  prae- 
destinatione  aeterna  nostra  salus  ita  fundata  est,  ut  etiam  inferorum 
portae  adversus  eam  praevalere  nequeant,  scriptum  est  enim:  Oves 
meas  nerao  rapi  etde  manu  mea.4   Et  p.  803.:  ,Ille  idem  in  aeterno 
Consilio  suo  decrevit,  quod  eos,  quos  elegit,  vocavit,  justificavit,  in 
altera  aeterna  illa  vita  salvos  facere  et  aetema  gloria  ornare  vellt.' 
Mox  infra:  .Decrevit,  quod  eo  modo  (quem  jam  recitavimus)  ipsos  per 
smini  gratiam,  dona  atque  efflcaciam  salutis  aeternae  participes  facere, 
juvare,  eorum  "salutem  promovere,  ipsos  continuare  et  conservare 
velit.4    Ex  istis  Concordiae  verbi»  sequentes  apborismos  deducimus  : 
1.  Quod  eiectio  proprie  dieta  tantum  fideles  attiueat,  non  omnes  voca- 
tos  in  genere,  multo  minus  omnes  homlnes.   2.  Quod  electi  omnes 
certo  $alventur,  quia  dicitur,  1)  electionem  esse  causam  salutis  et  hanc 
ipsam  procurare;  2)  portas  inferorum  non  posse  evertere;  8)  factam 
esse  ad  vitam  consequendam;  4)  sic,  ut  oves  electae  nequeant  rapi  e 
manu  Dei,  h.  e.,  gratin  tinaliter  excidere  et  damnari;  5)  quia  Deus 
electos  suos  certo  vult  salvare  et  propterea  in  fide  ad  flnem  vitae  usque 
conservare.    Qui  ergo  non  conservantur,  non  perseverane,  adeoque 
non  salvantur,  il  vere  proprieque  secundum  Scripturae  phrasin  et  Con- 
cordiae expllcatlonem  electi  vocari  nequeunt.   3.  Quod  praedestinatio 
sit  immutabili»,  adeo  ut  ex  electo  non  fiat  reprobus,  vel  contra.  Si 
enim  omnes  praedestinati  conservantur  et  certo  salvantur,  utique  prae- 
destinatus  nunquam  fuit,  qui  damnatur,  licet  ad  tempus  crediderit  et 
gratiam  Dei  persenserit.   Eandera  sententiam  tenent  theologi  Witteber- 
genset  in  explic.  brevi  contra  Huberum  A.  3.  fac.  2.  B.  2.  fac.  1.  B.  3. 
fac.  1.  et  2.  D.  3.  fac.  2.  E.  4.  fac.  2.  E.  1.  fac.  2.,  theologi  Tubingenses 
P.  I.  Act.  Huber.  p.  38.  182.  195.  200.  266.  270.  303.  304.  P.  II.  Act. 
p.  33.  36.  107.  217.  sqq.,  Chemnitius  in  Enchiridio  p.  266.,  Hunnius  de 
praedest.  p.  357.  358.  sqq.  edlt.  Francof.  1603.  Tom.  1.  disp.  10.  Marp. 
th.  88.,  Gesnerus  disp.  ult.  in  Dan.  th.  142.,  Gerlachius  disp.  de  aeterna 
salvandorum  electione  th.  11.,  Rungiu»  disp.  10.  in  ep.  ad  Rom.  p.  179., 
Dn.  D.  Hutterus  in  Form.  Conc.  p.  1121.  1163.  1124.  1177.  et  Do.  D. 
Menzeru*  Tom.  1.  disp.  Giess.  disp.  14.  th.  10.  40.  78. 109.  129. 131.  171. 
192.  sqq.    Hi  omnes  docent  et  fatentur:  1.  Decretum  electionis,  ut 
aeternum,  sic  immutabile  et  certum  esse.    Quae  enim  Deus  semel  de- 
crevit facere,  ea  certo  exequitur,  et  nisl  faceret,  fine  suo  frustraretur, 
ejusque  veritati,  sapientiae  et  omnipotentiae  detraheretur.    Quem  igi- 
tur elegit,  h.  e.,  salvare  decrevit,  illuni  certo  salvat  et  contra.    2.  Hinc 
sequi  tur,  quod  electus  semper  maneat  electu*,  nec  unquam  fiat  reprobus, 
vel  contra,  h.  e.,  quod  eiectio  nequeat  irrita  reddl  vel  evacuar!.  3.  Licet 


Digitized  by  Goo 


DE  rRAEDESTTNATIONE  ET  REPROBATIOXE.  589 


igitur  electi  quidam  mortaliter  peccent,  co  tamen  ipso  tempore  vere  sunt 
et  dici  possunt  electi  ob  decretum  divinum  et  certuni  electorum  nurnerum, 
cui  lu  acterna  praenotlone  semper  manent  inclusi.  4.  Pari  modo, 
quamvls  nonnulli  ad  tempus  vere  credant,  tamen  si  ab  aeterno  viven- 
ti urn  libro  non  sunt  inscriptl  ob  praevisam  incredulitatem  (lnalero,  eo 
ipso  Jìdei  tempore,  vi  decreti  divini,  vere  sunt  et  dici  possunl  in  divina 
praescientia  reprobati.  5.  Magna  proinde  diferentia  est  inter  renatos  et 
electos,  adeu  ut  prò  synonymls  baberi  nequeant,  cum  distinguantur 
tanquam  latius  et  angustius,  si  quidem  omues  electi  sunt  quidcm  re- 
nati,  si  non  omni,  tamen  morii-,  tempore;  sed  non  contra  omnes  re- 
nati slraul  sunt  electi,  nempe  11,  qui  fldein  amittunt  et  cum  llnall  Im- 
poeniteutia  decedunt.44    ('Avdpuxo/.  Dlsp.  XVI,  A.  2.  b.  —  A.  3.  b.) 

Idem:  „Matth.  24,  24.  Marc.  13,  22.:  ,Surgent  pseudo-chrlsti  et 
pseudopropbetae  et  dabunt  signa  magna  et  prodigia,  ita  ut  in  errorcm 
inducantur,  ci  &waròvt  si  possibile  esset  vel  fieri  posset,  etiam  electi.4 
Hinc  ita  inferimus:  si  ex  electo  posset  Jieri  reprobus,  tum  simul  possi- 
bile foret,  electos  seduci  flnaliter  ;  atqui  juxta  Christi  assertionem  pos- 
sibile non  est,  electos  seduci  flnaliter;  ergo  nec  possibile  erit,  ex  electo 
fieri  reprobum.  Neque  valct  exceptio,  per  impossibilitatevi  esse  intel- 
ligendam  difficultalem,  eo,  quod  impossibile  saepe  idem  sit,  quod  dif- 
ficile. Ktenim  ut  nihll  dicam,  quod  haec  cxplicatio  sit  principli  petitio 
et  ex  solis  particularibus  procedat,  vel  illud  solum  studiose  considcrari 
vclim,  Christum  non  dicere,  impossibile  est  electos  seduci,  sed  ita  for- 
mat stylum  :  ,Facient  signa  adeo  mugua,  ut  etiam  in  erro  rem  induceren- 
tur  electi,  si  possibile  esset4,  quibus  certe  verbis  non  modo  difficulta- 
tem,  sed  omnlmodaui  prorsus  irapossibilitatem  seductionis  Intellectam 
vult.  Nani  etiam  seducltur,  qui  difficulter  seducitur.  Chrlstus  autem 
ninnino  negat,  scductum  Iri  ullum  electum,  quia  hoc  non  sit  possibile. 
Qualis  autem  et  quam  absurda  foret  parapbrasis:  In  errorem  propter 
signa  et  prodigia  iuducerentur  etiam  electi,  si  possibile  foret,  i.  e.,  nisi 
difficile  foret.  Imo  inverti  posset:  Licet  sit  difficile,  tamen  induci  po- 
terunt,  quoniam  etiam  ea,  quae  difficulter  contingunt,  tamen  quando- 
que  contingunt  et  contlngere  possunt.  Nlsl  ergo  verba  Christi  omnino 
invertere  placeat,  Decesse  est,  ut  fateamur,  Christum  pottus  de  impos- 
sibilitate, quam  dlfficultate  seductionis  locutum  esse.  Hic  autem  ex- 
oritur  quaestio:  un  non  hoc  pacto  absolutum  statuatur  decretum,  vel 
num  alia  dieta  impossibilltatis  causa  assignari  queat?  Nò§  distingui- 
mi inter  absolutum  et  infallibile;  statuentes  non  ex  absoluta  et  fatali 
necessitate  electos  conservar!  et  salvar!,  quasi  slmpllclter  Impossibile 
sit,  ut  pereant,  qulcquid  etiara  agant;  sed  duntaxat  infallibilitatem  in- 
tellectam volumus.  Ipsoruin  quidem  conditio  tali»  est,  ut  peccare  et 
perire  possi nt  ;  nunquam  tamen  hoc  contingit  aut  contingere  potest,  quia 
infalllbiliter  conservatiti^.  Atque  sic  infallibilitatis  istlus  causam  con- 
stituimus  non  fatale  decretum  Calvinlstlcum,  non  pcrfectlonem  sum- 
raam  electorum,  sed  potius:  1.  virtutera  Del,  custodleutls  electos  In 
fide  ad  salutem,  1  Pet.  1,  5.;  2.  precationem  Christi  efflcacem  prò  per- 
se verantia  et  salute  electorum  Joh.  17,  11.;  3.  potestatem  Christi,  cui 
nerao  potest  oves  rape  re  ex  manlbus  suls  Joh.  10,  28.;  4.  flrmltatem 
decreti  divini  2  Tlm.  2,  19.;  et  denique  5.  infallibilitatem  praescien- 
tlae.44    {'AvépunX.  Disp.  XVI.  C.  1.  b.  sq.) 

Idbm:  „2  Tlm.  2,  18.  et  19.  ,Hymenaeus  et  Phlletus  a  veritate  ex- 
ciderunt,  dicentes,  resurrectionem  esse  jam  factam  ;  sed  firmura  fun- 
damentum  Del  stat  habens  signaculuro  hoc:  Novit  Dominus,  qui  sunt 
sul.4  In  quo  dicto  dlligentissimc  observanda  est  Ista  àvriàeaic  exclden- 
tlum  et  electorum  a  Domino  cognltorum.  Quia  enim  Hymenaeus  et 
Phlletus  ad  tempus  quidem  crediderant,  post  autem  a  fide  defecerant, 
ne  quis  oflenderetur,  ac  si  electi  etiara  flnaliter  exeldere  et  perire  pos- 
seut,  statini  subjungit  apostolus:  ,Sed  firmum  stat  fundamentum4, 
q.  d.,  ne  ofTendamlni,  quod  isti  duo,  primum  fideles,  post  apostatae 
factl  sint,  nec  putetls,  electos  etiam  perire  posse,  quoniam  isti,  licet 


590 


PAKT.  in.    CAP.  XII 


crediderint  ad  tempus,  non  tamen  fuerunt  vere  electl,  quod  eventas 
docet,  cu  in  .ti  nnu  in  8it  fundamentum  Dei,  habeas  signaculum  hoc: 
Novit  Dominus,  qui  sunt  sui4."    Q\vtipuiro7.  Disp.  XVI.  B.  1.) 

Idem:  „Statuiraus,  aliquem  minus  posse  erigi  et  confimi  ari  de 
electione,  si  hujus  rautabilitas  defendatur.  Nam  si  quia  se  electum 
crederet,  et  tamen  dubitaret  de  sua  perseverentia  et  salute,  quia  audi- 
ret,  multos  electos  excidere  et  aeternum  perire,  nescio,  an  satis  posset 
hic  scrupulus  ipsi  eximi,  stante  aliorum  sententia.  Ita  enim  tnstaret: 
non  omnis  eiectus  perseverat  et  salvatur,  sed  multi  tìnaliter  excidant 
electione  et  damnantur.  Etiamsi  igitur  jam  sim  eiectus,  non  tamen  ex 
hac  electione  certitudinem  perseverantiae  et  salutis  ob  dictam  caasam 
flrmiter  concludere  posnum.  Contra  vero  si  rò  àfierauc'/jfrm  electionls 
astruatur,  invici,  quis  concludere  potest:  omnis  eiectus  a  Deo  prae- 
servatur  et  in  errorem  tìnalem  induci  nequit,  sed  certo  salvabitur  et 
glorificabitur.  Atqui  ego  credo  et  testimonium  praebet  Spirìtus  Sanc- 
tus, quod  sim  eiectus.  Quare  certus  sum  et  credo  flrmiter,  Deum  me 
esse  conservaturuin,  ab  omni  malo  praeservaturum  et  tandem  infallibi- 
liter  salvaturum  atque  glori  Oca  tu  rum.  Ita  videmus,  quanta  ^'/.qpofopia 
et  certitudo  fldel  oriatur  et  deducatur  ex  immutabilitate  electionls: 
quae  si  negetur,  et  istam  si  non  negari,  certe  tamen  magna  ex  parte 
labcfactarl  Decesse  est."    ^Avdpunul.  Disp.  XVI.  D.  2.  a.  b.) 

Gerhardus:  ,,Ex  hypothesl  et  supposltione  rectissime  dicitar, 
electorum  numerum  nec  augeri  nec  minui  posse  ;  Ibi  enim  considenitur 
numerus,  ut  actu  est;  omnc  autem,  quod  est,  eo  ipso,  quod  est,  im- 
possibile est  non  esse  vel  aliter  esse,  juxta  Boétli  regulam."  (L.  de 
elect.  §  213.) 

Calovius:  „Si  electi  perire  possent,  praevisio  Dei  falsa  foret  et 
electio  mutabilis  ;  cum  Deus  contra  falli  in  praevislone  sua  non  possit. 
Si  incerta  ac  mutabilis  esset  electio,  ab  aeterno  facta  non  esset;  quod 
enim  ab  aeterno  est,  mutabile  non  est.  At  facta  est  ab  aeterno,  Matth. 
25,  34.  Eph.  1,  4.  2  Tim.  1,  9.  Apoc.  17,  8.  etc.  (Socinism.  proflig. 
p.  744.) 

B.  Mknzerus:  ,,Sane  verum  est,  electorum  fldem  flnaliter  everti 
non  posse.  Secus  enim  non  forent  electi.  Quippe  omnes  et  soli  in 
fide  perseverantes  ad  flnem  sunt  electi,  et  omnes  et  soli  electi  in  fide 
perseverant  ad  flnem."  (Disp.  th.  in  academ.  Giessen.  hab.  Tom. 
VII,  499.) 

8.  Schmidtius:  ,,Hoc  certum  nobis  esse  debet,  merae  divinae  in 
Christo  gratiae  esse,  quod  electi  seduci  non  possunt.  Probatur,  quia 
electi,  abstracta  electionls  gratia,  possunt  seduci,  imo  certe  futurum 
esset,  ut  seducerentur,  ut  textus  noster  (Matth.  24,24.)  clarc  signiflcat. 
Posse  autem  illos  seduci,  excludlt  omne  eorum  meritum,  omnes  eorum 
vlres  hactenus,  ut  inseduciblles  Illos  facerc  nequeant.  Finge  namque, 
eos  saltem  tales  per  merita  esse,  ut  Deus  non  possit  eos  seductionl 
permittere,  sed  cogatur  eosfacere  inseduciblles,  sane  In  se  considerati 
et  extra  electionem  positi  erunt  inseduciblles.  Atqui  noster  locus  ab 
electione  inseduclbilitatem  suspendit.  Oportet  itaque,  electionem  esse 
gratuitam  et  inseduclbilitatem  inde  orlundam  merae  gratiae."  (Colleg. 
bibl.  poster.  Ed.  3.  p.  242.) 

Schkrzerus  :  „Obiiclunt  (Sociniani)  :  1  Cor.  9,  ult.  :  .Corpus 
meum  in  servitutem  redigo,  ne,  aliis  praedicans,  ipse  reprobus  jiam.1 
Ex  quo  dicto  apertissime  constat,  Paulum,  qui  ad  vitam  aetemam  eiec- 
tus fuerat,  potuisse  fieri  reprobum.  Quod  si  ipse  Paulus  reprobus 
fieri  potuit,  quanto  magis  caeteri?  Slicht.  post  Socin.  qq.  contr.  Meisn. 
f .  40.  Resp.  :  Non  agitar  de  reprobatone  electloni,  sed  improbationi 
opposita.  'AóóKtfio^  est  a  &0KtftnCut  probo,  notatque  inutilem,  nonnun- 
quam  ad  tempus  tantum,  2  Cor.  13,  7.  At,  electum  ad  tempus  inutilem, 
imo  noxiura  ecclesiae  (qualis  Paulus  ipse  ante  conversionem  fuit)  esse 
posse,  concedimus.    Inde  non  sequitur,  aeternum  reprobari  ullum  elec- 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTDs'ATIONE  ET  REPROBATIOXE. 


591 


torum.  SI  Paulus  reprobus  fieri  sive  damnarl  potuisset,  qui,  se  ab 
aeterno  non  reprobatum  esse,  Rom.  8, 38.  2  Cor.  18,  6.,  certus  fuiaset?" 
(Colleg.  antisocin.  p.  709.) 

Dannhauerus:  ,, Fieri  omnlno  potest,  ut  electus  non  sit  mem- 
brum  eccleslae  actuale,  non  sit  ,de  hoc  ovili'  (Joh.  10,  16.  Rom.  8,  9. 
Gal.  5,  24.),  cuna  nondum  habeat  spiritum  Christi,  ac  ideo  non  sit  ejus. 
,Secundum  praescientiam  et  praedestinationem  quam  multae  oves  foris, 
quam  multi  lupi  intus!'  Augustin.Tract.45.ln  Joh."  (Hodosoph.  p.62.) 

Hollazius  :  „Nonnulli  theologi  Tubingenses  vocem  ,electlo'  ad- 
hibent  non  in  sensu  generali,  neque  etiam  stridissimo,  sed  in  sensu 
strictiori  et  medio,  ut  notet  ordinatlonem  omnium  credentiuro,  sive  usque 
ad  flnem  vitae,  sive  ad  tempus  credant,  ad  aetcrnam  salutem  ;  quo  sensu 
omnia  credens  est  electus  et  extincta  per  peccata  mortifera  fide  ex  electo 
flt  reprobus.  Cf.  D.  Ad.  Oslandri  Colleg.  th.  VI,  110."  (Exam.  p.  641.) 

ANTITHESES. 

Qusnstkdtius  :  ,,Antitht  sis  ;  l.  Socinianorum,  electos  excldere 
sua  electione  et  perire  posse,  statuentium.  Ita  Socinus  in  Praelect. 
c.  12.  et  13.  .  .  2.  Arminianorum,  qui  etiam  electionem  ad  gloriam  va- 
riabilom  faciunt,  electionem  ad  gloriam  allaro  peremtoriam,  aliam  non 
peremtoriam  constituentes.  Tres  enim  assignant  credentium  ordines. 
Frinì  imi  novitiorum,  qui  recens  ad  fidem  convertuntur,  sed  Ortis  tenta- 
tionibus  statim  languescunt  et  detlciunt.  Alterum  eorum,  qui  in  viva 
fide  et  proposito  sancto  aliquanto  tempore  quidem  constantes  manent, 
sed  tandem  tamen,  sive  mundi  sive  carnis  sive  satanae  illecebris  aut 
violenta  tyrannide  vieti  fractique,  a  fide  detlciunt  ac  desciscunt.  Ter- 
tiura  eorùm,  qui  flnaliter  perseverant.  Priores  duos  ordines  creden- 
tium eligi  vere,  at  non  prorsus  absolute,  nec  nisi  ad  tempus  ;  tertium 
ac  postremum  solum  finaliter  ac  peremtorie  eligi  asserunt,  Confess. 
c.  18.  s.  6.  3.  Huberi,  qui  acriter  sese  thesi  nostrae  opposuit.  Elec- 
tionis  enim  universalitas  obtineri  nequit,  nisi  salus  plurimorum  electo- 
rum  Impugnetur."    (L.  c.  8.  2.  q.  8.  f.  90.) 

Kromayerus:  „Arminiani  electionem  aliam  incompletam,  quam 
Toif  wpofKuipotf  adscribunt,  aliam  empietemi,  quam  perseverantibus  in 
fide  tandem  salvandis  assignant,  faciunt  Confess.  c.  6.  s.  7."  (Scrutin. 
relig.  p.  194.) 

Ad.  Osiander:  „Electl  gratis  Del  peultus  excidere  atque  repro- 
bar! possunt."    (Colleg.  th.  VI,  110.) 

Qurnstkdtics:  , ,  An  t  iti,,  sis  :  1 .  Anabaptistarum,  in  quibus  grati  am 
totaliter  inamissibilem  damnavlt  Aug.  Conf.  a.  12.  hls  verbls:  ,Dara- 
nant  (nostrae  eccleslae)  Anabaptistas,  qui  negant,  semel  justificatos 
posse  amittere  Spiritum  S.'  2.  Calvinianorum,  qui  contendunt,  electos, 
quomodocunque  lapsi  fuerint,  non  amittere  tamen  tidem,  sed,  quasi 
deliquium  passos,  retinere  illius  habitum,  semen,  scintillam,  etiamsl 
actu  non  sentiant  etc.  Sic  conditor  hujus  gentis,  Calvinus,  1.8.  Instit. 
c.  2.  f.  12.:  ,Hoc  interim  tenendum  est',  inqult,  ,quantumvls  exlgua 
sit  ac  debilis  in  electis  fldes;  quia  tamen  spiritus  Dei  certa  In  illls 
arrha  est  ac  siglllum  suae  adoptionis,  nunquam  ex  lllorum  cordibus 
deleri  posse  ejus  sculpturam;  reprobos  vero  tali  luce  aspergi,  quae 
postea  dispereat.*  Piseator  contra  Schaffm.  p.  160.  scribit:  ,Ne  Da- 
videm  quidem  adulterio  homicidioque  nec  Petrum  Domini  sui  abne- 
gatone Spiritum  S.  perdldisse.'  .  .  Bucanus  loco  29.  q.  27.:  .Fides', 
Inqult,  ,accipere  potest  detrimentum  et  veluti  deliquium  pati,  ut  non- 
nunquam  varietur  et  tentationum  procellls  concutiatur,  obscuretur, 
obruatur,  languida  fiat.  Imo  etiam  in  sanctis  haud  ni  iter,  quam  in 
ebriis  et  infantlbus,  ratio  soplatur  et  sepellatur.  Sieut  in  Davide,  cum 
admisit  adulterimi),  et  in  Petro,  cum  ter  abnegavit  Christum,  sed  tamen 
nunquam  penitus  excutitur."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  77.  sq.) 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  XII. 


Quexstkotius:  ìtAttributa  sire  adjuncta,  alia  electionls,  alia  elec- 
torum  sunt.  Electionis  attributa  sunt:  1.  aeternita*  ;  Matth.  25,  34.: 
,Possidete  rcgnum  paratum  vobis  a  mundi  constitutione.4  Eph.  1,4.: 
,£legit  nos  in  ipso  ante  constitutionem  mundi.1  cf .  2  Tim.  1,9.2  Theas. 

2,  13.    2.  Particolarità*;  Matth.  20,  16.:  .Multi  vocati,  pauci  electi.» 

3.  Immutabilità*  ;  2  Tim.  2, 19.1  ,Finnum  stat  fundaraentum  Dei,  ha- 
bens  signaculum  hoc:  Novit  Dominus,  qui  sunt  sui.'  .  .  Attribuita  eleo 
torum  sunt:  1.  paucita*  ;  Matth.  20,  16.  22,  14.:  , Multi  vocati,  pauci 
electi.4  2.  Possibilità*  excutiendi  ad  tempus  totaliter  gratiam  inhabi- 
tantem.  Hinc  David  Ps.  51, 13.:  .Spiritum  S.  tuum  ne  auferas  a  me.4 
1  Cor.  10, 12.  :  ,Qui  sibi  videtur  stare,  videat,  ne  cadat.4  3.  Certitudo 
electionis;  Lue.  10,  20.:  ,Gaudete,  quod  nomina  vestra  scripta  sint  in 
coelis.4  cf.  Rom.  8,  88.  sq.  2  Tim.  4,  8.,  ex  parte  hominis  non  absoluta, 
sed  ordinata;  Phil.  2,  12.:  ,Dilecti,  cura  raetu  et  tremore  openiraini 
vestram  salutem.  4.  Pgrsistentia  in  fide  finali*  ;  Matta.  10,  22.  :  ,Qui 
perseverat  usque  ad  flnem,  salvus  erit.4  cf.  Apoc.  11,  IO.44  (L.  c.  s.  1. 
th.  20.  sq.  f.  29.  sq.) 

Formula  Concordia»  :  ,,Es  gehòret  auch  dies  zu  fernerer  Erklii- 
mng  und  helLsann'in  Rrfliicji  der  Lehre  von  der  Vorsehung  Gottes  zur 
Seligkeit:  tceil  allein  die  Ausencdhlten  selig  werden,  deren  Namen  ge- 
schrieben  stehen  im  Buch  des  Lebens,  loie  man  da*  wissen,  woraus  und 
xeobei  erkennen  kbnne,  welche  die  Auserwtthlten  situi,  die  sich  dieser 
Lehre  zum  Trost  annehraen  kònnen  und  sollen.  Und  hicvon  sollen  wlr 
nlcht  urtheilen  nach  unserer  Vernunft,  auch  nlcht  nach  dem  Gtsetz, 
oder  aus  einigem  àusserlichem  Schein  ;  auch  sollen  wlr  uns  nlcht  unter- 
steheu,  den  heimlichen  verborgenen  Abgrund  giittlicher  Vorsehung  ztt 
forschen,  sondern  auf  den  geoffenbarten  Willen  Gottes  Acht  geben. 
Denn  ,er  hat  uns  offenbaret  und  wissen  lassen  das  Geheimniss  seines 
Willens,  und  hat  dassclbige  hervor  gebracht  durch  Christura,  dass  es 
gepredigt  werde4,  Eph.  1,  9.  f.  2  Tim.  1,  9.  f.  Dasselbige  aber  wird 
uns  also  geotfenbaret,  wie  Paulus  spricht  Rom.  8,  29.  f .  :  ,Die  Gott  ver- 
sehen,  erwiihlet  und  verordnet  hat,  die  hat  er  auch  berufen.1  Nun  be- 
rufet  Gott  nicht  ohne  Mittel,  sondern  durch  das  Wort,  wie  er  denn  ,be- 
fohlen  hat,  zu  predigen  Busse  und  Vergebung  der  S'unden4.  .  .  Und 
golchen  Deruf  Gottes,  so  durch  die  Predigt  des  Worts  geschieht,  sollen 
wlr  fiir  kein  Spiegelfcchten  halten,  sondern  wissen,  dass  dadurch  Gott 
selnen  Willen  offenbart,  dass  cr  in  denen,  die  er  also  beruft,  durchs 
Wort  wirken  wolle,  dass  sic  erleuchtet,  bekehrt  und  selig  werden  mo- 
gen.  Denn  das  Wort,  dadurch  wir  berufen  werden,  ist  ein  Amt  des 
Geistes,  das  den  Geist  gibt  oder  dadurch  der  Gelst  gegeben  wird,  2  Cor. 
8,  8.,  und  elne  Kraft  Gottes  selig  zu  machen,  Rom.  1,  16.  Und  well 
der  Ueilige  Geist  durchs  Wort  kriiftig  sein,  stArken,  Kraft  und  Ver- 
mògen  geben  «ili,  so  ist  Gottes  Wille,  dass  wlr  das  Wort  annehmen, 
glauben  und  demselben  folgen  sollen.  Daher  werden  die  Auserw&hl- 
ten  also  beschrleben  Joh.  10,  27.  f.  :  ,Meine  Schafe  hòren  meine  Stimme, 
und  ich  kenne  sie,  und  sie  folgen  mlr,  und  ich  gebe  ihnen  das  ewige 
Leben4;  und  Eph.  1,  11.  13.:  ,Die  nach  dem  Vorsatz  verordnet  sind 
zum  Erbtheil,  die  hòren  '  daa  Evangelium,  glauben  an  Chrlstum,  beten 
und  danken,  werden  geheiligt  in  der  Llebe,  haben  Hoffnung,  Gcduld 
und  Trost  im  Kreuz,  Rom.  8,  25.  ;  und  ob  dies  alles  gleich  sehr  schwach 
in  ihnen  ist,  haben  sie  doch  Hunger  und  Durst  nach  der  Gerechtigkeit, 
Matth.  5,  6.  Also  ,gibt  der  Geist  Gottes  den  Auserwiihlten  Zeugniss, 
dass  sie  Kinder  Gottes  sind,  und  da  sie  nicht  wissen,  was  sie  beten 
sollen,  wie  sichs  gebuhrt,  vertrltt  er  sie  rait  unaussprechlichem  Seuf- 
zen4,  Rom.  8,  16.  26.  So  zeugt  auch  die  heilige  Schrift,  dass  Gott,  der 
uns  berufen  hat,  so  getreu  sei,  wenn  er  das  gute  Werk  in  uns  angefan- 
gen  hat,  dass  ers  auch  bis  ans  Ende  erhalten  und  volifiihren  wolle,  wo 
wir  uns  nicht  selbst  von  ihm  abkehren,  sondern  das  angefangene  We- 
sen  bis  ans  Ende  fest  behalten,  dazu  er  denn  seine  Gnade  verheissen 
hat,  1  Cor.  1,  9.  Phil.  1,  6.  2  Petr.  8,  9.  Ebr.  3.    Mit  diesem  geoffen- 


Digitized  by  Gc 


DE  PRAEDESTTNATIONE  ET  REPROBATANE.  593 


barten  Willen  Gottes  sollen  wir  uns  bekiimmern,  demselhcn  folgen  und 
uds  desselben  befleissigen,  weil  der  Heillge  Geist  durchs  Wort,  dadurch 
er  uns  beruft,  Gnade,  Kraft  und  Vermògen  dazu  verleihet,  und  den 
Abgrund  der  verborgenen  Vorsehung  Gottes  nicht  forschen,  wle  Lue. 
13,24.  geschrieben,  da  elner  fraget:  ,Herr,  meinest  du,  dass  wenig 
selig  wérden?4  antwortet  Christus  :  ,Ringet  ihr  daroach,  dass  ihr  durch 
die  enge  Pforte  eiugehet.4  .  .  Derhalben  auch  Christus  die  Verheissung 
des  Evangeli!  nlcht  allein  lilsst  ingeraein  rortragen,  sonderà  dieselbige 
durcb  die  Sacramente,  die  er  als  Siegel  der  Verheissung  angehUnget, 
versiegelt  und^claìflll  e"tnem  jeden  GlUubigen  insonderheit  best&tigt. 
Darum  behalten  wir  auch,  wie  die  Augsburgische  Confession  arti- 
culo  11.  sagt,  die  Privatabsolution,  und  iehren,  dass  es  Gottes  Gebot 
sei,  dass  wir  solcher  Absolution  glauben,  und  fùr  gewiss  halten  sollen, 
dass  wir  so  wahrhaftlg,  wenn  wir  dera  Wort  der  Absolution  glauben, 
Gott  versòhnt  werden,  als  hiitten  wir  eine  Stimine  vora  Himmel  gehort, 
wie  die  Apologia  diesen  Artikel  erkliiret  ;  welcher  Trost  uns  ganz  und 
gar  genomineu,  wenn  wir  nicht  aus  doni  Beruf,  der  durchs  Wort  und 
durch  die  Sacramente  geschieht,  von  Gottes  Willen  gegeu  uns  schlies- 
sen  sollten."    (Concordia,  p.  709—712.) 

Lutueri'8:  „Initio  quidem  statim  voluit  Deus  occurrere  huic  cu- 
rlositati.  Sic  enim  suam  voluntatem  et  cousilium  proposuit:  Ego  tibl 
praesclentiam  et  pracdestluationem  egregie  manifestabo;  sed  non  ista 
via  rationis  et  sapientiae  carnalis,  sicut  tu  imaginarls.  Sic  faciam: 
Ex  Deo  non  revelato  Jìam  revclatus  et  tamen  idem  Deus  manebo.  Ego 
incarnabor  ve]  mittam  Filium  meum  ;  hic  morietur  prò  tuls  peccatis 
et  resiirget  a  mortuis.  Atque  ita  implebo  desiderium  tuum,  ut  possi* 
scire,  an  sia  praedestinatus,  an  non?  ,Ecce,  hic  est  Filius  raeus,  lm in- 
audito* (Matth.  17,  5.),  hunc  adspice  jacentem  iu  praesepio,  in  matris 
gremio,  pendentem  in  cruce.  Vide,  quid  is  faciat,  quid  loquatur.  Ibi 
me  certo  apprehendes.  ,Qui  enim  me  videt4,  inquit  Christus  (Joh. 
14,  9.),  , videt  et  Patrem  ipsum.4  Si  hunc  audierls  et  In  nomine  ejus 
baptizatus  fueris  et  diliges  verbnm  ejus,  tum  certo  es  praedestinatus 
et  certus  de  tua  salute.  Si  vero  maledici»  aut  contemnis  verbum,  tum 
es  damnatus,  quia,  qui  non  credit,  condemnatur.  Alias  cogitationes 
et  vias  rationis  aut  carnis  occidito,  quia  Deus  eas  detestatur.  Id  unum 
age,  ut  suscipias  Filium,  ut  placeat  in  corde  tuo  Christus  in  sua  nati- 
vitate,  miraculis  et  cruce.  Ibi  enim  est  liber  vitae,  in  quo  scriptus  es. 
.  .  Deus  enim  non  ideo  de  coelo  descendit,  ut  faceret  te  incertum  de 
praedestinatione,  ut  doceret  te  contemnere  sacramenta,  absolutionem 
et  reliquas  ordinationes  divinas.  Imo  ideo  instituit,  ut  redderet  te 
certlssimum,  et  auferret  morbum  dubitationls  ex  animo  tuo,  ut  non 
solum  corde  credares,  sed  etiam  oculis  carnalibus  adsplceres  et  mani- 
bus  palpares.  Cur  igitur  rejicis  ista  et  quereris,  te  nescire,  an  sis  prae- 
destinatus? Tu  habes  evangclium,  es  baptizatus,  habes  absolutionem, 
es  christlanus,  et  tamen  dubitas,  ac  dicis,  te  nescire,  ut  rum  credas,  an 
non,  num  prò  veris  habeas,  quae  de  Chrlsto  in  verbo  et  sacramentis 
pracdleautur.  .  .  Deus  diclt  Ubi:  En,  habes  Filium  meum,  hunc  audias 
et  acceptes.  Id  si  faci»,  jam  certus  es  de  fide  et  salute  tua.  Sed 
nescio,  inquies,  an  maneam  in  Ade.  Attamen  praesentem  promissionem 
et  praedestinationem  suscipe,  et  non  inqulras  curiosius  de  arcanls  Del 
consiliis.  Si  credls  in  Deum  rcvelatum  et  recipis  verbum  eius,  paula- 
tim  etiam  absconditum  Deum  revelabit,  quia,  ,qui  me  videt,  vfdet  et  Pa- 
trem', Joh.  14,  9.  Qui  Filium  rejiclt,  amittit  cum  revelato  Deo  etiam 
non  revelatum.  Si  autem  firma  fide  revelato  Deo  adhaeseris,  ita  ut  cor 
tuum  sic  sentiat,  te  non  amissurura  Christum,  etlamsi  omnibus  spolia- 
tus  fueris,  tum  certissime  praedestinatus  es,  et  absconditum  Deum  intel- 
liges,  imo  jam  de  praesenti  intelligis.44  (Ad  Gen.  26,  9.  Vid.  exeget. 
opp.  hit.  Erlang.  T.  VI,  293—296.) 

Idem  :  ,,Audi  Filium  incarnatum  et  sponte  se  oflferet  pracdestinatlo. 
Staupitius  his  verbis  me  consolabatur  :  Cur  istis  speculationibus  te 


Baicri  Comp.  e«l.  Walther.  III. 


38 


594 


PART.  III.     CAP.  XII. 


crucias?  Intuere  vulnera  Christi  et  sanguinem  prò  te  fusuro  ;  ex  ìstis 
fulgebit  praedestinatio.  Audiendus  igltur  est  Filius  Dei,  qui  miasus 
est  in  carnem  et  ideo  apparuit,  ut  hoc  opus  diaboli  dissolvat  et  certum 
te  faciat  de  praedestinatione.  Ideoque  tibi  dicit  :  Tu  es  ovis  mea,  quia 
audis  vocem  meam.  ,Neino  rapiet  te  ex  manibus  meis.'  (Job.  10,  29.) 
.  .  Haec  studiose  et  accurate  .sic  monere  et  tradere  volui,  quia  post 
raeam  mortem  multi  meos  libros  proferent  in  medium,  et  inde  omnia 
generis  errores  et  deliria  sua  conflrmabunt.  Scripsi  autem  inter  reli- 
qua,  esse  omnia  absoluta  et  necessaria,  sed  slmul  addidi,  quod  aspi- 
ciendus  sit  Deus  revelatus,  sicut  in  psalmo  canimus  :  Er  helsst  Jesus 
Cbrist,  der  Herr  Zebaoth,  und  ist  kein  ander  Gott,  Jesus  Cbristus  est 
Domlnus  Zebaoth,  nec  est  alius  Deus;  et  alias  saepissime.  Sed  istos 
locos  omnes  transibunt  et  eos  tantum  arripient  de  Deo  abscondito. 
Vos  igitur,  qui  nunc  me  auditis,  memineritis,  me  hoc  docuisse,  non 
esse  inquirendum  de  praedestinatione  Dei  absconditi,  sed  ea  acquieacen- 
dum  esse,  quae  revelatur  per  vocationem  et  per  tninisterium  verbi.  Ibi 
enim  potes  de  Ade  et  salute  tua  certus  esse,  ac  dicere  :  Ego  credo  in 
Filium  Dei,  qui  dlxit:  ,Qui  credit  in  Filium,  habet  vitam  aeternam.* 
(Job.  3,  36.)  Ergo  in  eo  non  est  damnatio  aut  ira,  sed  beneplacitum 
Dei  Patris.  Haec  eadcm  autem  alibi  quoque  in  librls  meis  protestatus 
suro,  et  nunc  etiam  viva  voce  trado;  ideo  som  excusatus.44  (L.  c. 
p.  296.  sq.  300.) 

Idem  :  ,,Wiewohl  der  Beruf  und  die  Erw&hlung  vor  sich  stark  ge- 
nug  ist,  so  ist  sie  doch  nicht  bei  dir  stark  und  fest,  weil  du  noch  nicht 
gewiss  bist,  dass  sie  dich  betreffe.  Durum  will  Petrus,  dass  wir  uns 
solcheu  Beruf  und  Erwiihlung  mlt  guten  Werken  fest  machen.  .  .  Das 
melnet  nun  St.  Petrus,  dass  man  den  Glauben  nicht  soli  lassen  ruhen 
und  stille  liegen,  weil  er  also  geschickt  ist,  dass  er  vou  Treiben  und 
Ueben  immer  mehr  und  raehr  kriiftig  wird,  so  lange  bis  er  der  Beru- 
fung  und  Erwiihlung  gewiss  wird  und  nicht  fehlen  kaun.  Und  hler  ist 
auch  ein  Ziel  gesteckt,  wie  man  mit  der  Versehung  handeln  soli.  Es 
sind  vici  leichtfertige  Geister,  die  nicht  vici  voni  Glauben  gefùhlet 
haben;  die  fallen  herein,  stossen  oben  an  und  bekiimmern  sich  zum 
ersten  mit  diesem  Ding  und  wollen  durch  die  Vernunft  ergrunden,  ob 
sie  versebcn  sind,  auf  dass  sie  gewiss  werden,  woran  sie  seien.  Davon 
stehe  nur  bald  ab,  es  ist  nicht  der  Griff  dazu.  Wlllst  du  aber  gewiss 
werden,  so  musst  du  durch  den  Weg  dazu  kommen,  den  dir  hier  St.  Pe- 
trus vorschliigt.  Nimmst  du  einen  andern  vor  dich,  so  hast  du  schon 
gefehlet;  es  muss  dichs  delne  eigne  Erfahrung  lehren.  Wenn  der 
Glaube  wohl  geiibt  und  getrieben  wird,  so  wirst  du  zuletzt  der  Sache 
gewiss,  dass  du  nicht  fehlest."  (Ausi,  der  andern  Ep.  St.  Petrl.  1524. 
IX,  846.  sq.) 

Idem:  ,, Fichi  et  dich  delne  Siinde  und  Unwurdigkclt  an  und  fiillet 
dir  dariiber  ein,  du  seiest  von  Gott  nicht  versehen,  item,  die  Zahl  der 
Auserwahlten  sei  klein,  der  Haufe  der  Gottlosen  gross,  und  erschrickest 
uber  den  greulichen  Exempeln  gòttllches  Zorens  und  Gerichts  u.  s.  w., 
so  disputire  nicht  lange,  warum  Gott  dies  oder  jenes  also  mache  und 
nicht  auders,  so  er  doch  wohl  kònnte  u.  s.  w.  Auch  unterstehe  dich 
nicht,  den  Abgrund  gòttlicher  Versehung  mit  der  Vernunft  zu  erfor- 
schen,  sonst  wirst  du  gewiss  driiber  Irre,  verzwelfelst  entweder,  oder 
schlagest  dich  gar  in  die  f relè  Schanz  ;  sondern  halt  dich  an  die  Ver- 

,  helssung  des  Evangeli!,  die  wird  dich  lehren,  dass  Christus,  Gotte» 
Sohn,  in  die  Welt  kommen  sei,  dass  er  alle  Vòlker  auf  Erden  segnen, 

|  das  ist,  von  Siinde  und  Tod  erlòsen,  gerecht  und  selig  machen  sollt, 
und  dass  er  solches  aus  Befehl  und  gnadigem  Willen  Gottes,  des  himm- 
lischen  Vatcrs,  gethan  habe,  der  die  Welt  also  geliebet  hat,  dass  er 
seinen  elnigen  Sohn  gab,  auf  dass  alle,  die  an  ihn  gliiuben,  nicht  ver- 
loren  werden,  sondern  das  ewige  Leben  haben,  Joh.  3.  Folgest  du 
dem  Rath,  niimlich,  erkennest  du  zuvor,  dass  du  ein  Klnd  des  Zorens 

'  von  Natur  bist,  des  ewigen  Todes  und  Verdammniss  schuldig,  daraus 


xJ  by  Google 


DE  PRAEDESTLNATIONE  ET  REPROBATIONE. 


595 


dich  keine  Kreatur,  weder  menschlich,  noch  englisch,  erretten  kònne, 
and  ergreifest  darnach  Gottes  Verheissuug,  glaubest,  dasa  er  «-in  barm- 
hcrziger,  wahrbaftiger  Gott  sei,  der  treullch  balte  (aus  lauter  Gnade, 
ohn  alle  unser  Zuthun  und  Verdieust),  was  er  geredt  babe,  und  habe 
darum  Christum,  selnen  elnigeu  Sohn,  gesandt,  dass  er  fiir  delne  Siinde 
sollt  genugthun  und  dir  seine  Unschuld  und  Gerechtlgkelt  schenken, 
dlch  endllcb  auch  von  allerte!  Noth  und  Tod  erlòsen,  so  ztcnfcl  nicht 
iaran,  >ì"  nrhih-tst  ><^/<r  da> ll'iuihnn  der  Erettili t^n  \\.  s.  w.  UVnn 
il  soIPTIP  Welse  (wie  demi  S».  ranius  aucb  pflè*get)  die  Verse- 
bung  handlet,  ist  sic  iiber  die  Massen  trostlich.  Wers  anders  furniiumt, 
dem  ist  sle  schrecklich."  (Die  1.  Ep.  S.  Petrus  ausgel.  Ed.  Erlang. 
P.  LII.  p.  6.) 

Idkm:  ,,Hier  ist  den  frevelu  und  bochfabrenden  Geistern  eln  Mal 
zu  stecken,  die  ihren  Verstand  am  ersten  hieher  Jllhren  und  oben  an- 
keben  ;  zuvor  den  Àbgrund  gòttlicber  Versebung  zu  forscben  und  ver- 
geblich  damit  sich  bekiimmeru,  ob  sie  versehen  sind.  Die  mussen  slcb 
deun  selbst  stiirzen,  dass  sie  entweder  verzagen,  oder  sich  in  die  freie 
Schanze  scldagen.  Du  aber  tolge  dieser  E  piste  1  in  ihrer  Ordnung,  be-i 
kiimmere  dich  zuvor  mit  Christo  und  dem  Evangelio,  dass  du  deine] 
Siinde  und  seine  Gnade  erkennest;  darnach  mit  der  Siinde  streltest,! 
wie  hier  das  1.  2.  3.  4.  5.  8.  7.  8.  Kapitel  gelehrct  haben.  Darnach, 
wenu  du  in  das  achte  Kapitel  kommen  bist,  unter  das  Krcuz  und  Lei- 
den, das  wird  dich  recht  lehren  die  Vcrsehung  im  9. 10.  und  11 .  Kapitel, 
wie  trostlich  sie  sei.  Denn  ohne  Leiden,  Kreuz  und  Todesnbthen  kann 
man  die  Vorsehung  nicht  ohne  Schaden  und  heimlichen  Zom  \oider  Gott 
handeln.  Darum  muu  Adam  zuvor  xcohl  todt  sein,  ehe  er  die»  Ding  leide 
und  den  starken  Wein  trinke.  Darum  siehe  dich  vor,  dass  du  nicht 
Wein  trinkest,  wenn  du  noch  ein  Saugling  bist.  Einjegliche  Lehre  hat 
ihre  Masse,  ZeU  und  Alter."  (Vorr.  zum  Br.an  d.  Ròmer.  XIV,  125.  sq.) 

Idkm:  „In  der  DIsputation  von  der  Versehung  ists  mitzlich  und 
das  Beste,  unten,  an  Christo,  anfahen,  so  tìndet  und  hòret  man  den 
Vater;  deuu  alle,  die  oberi  angefangen  haben,  die  haben  den  Hals 
sturzt."    (Tlschreden.  XXII,  1289.) 

Idem:  „Und  ist  nicht  befohlen,  vorhin  zu  fragen,  ob  wir'aus- 
erwahlt  sind  ;  sondern  es  ist  genug,  dass  wlr  wissen,  wer  endlich  ver 
harret  in  seiner  Busse  und  Glauben,  der  ist  gewisslich  auscrwiihlt  und 
selig,  wie  Christus  spricht:  .Selig  sind  die,  so  beharren  bis  an  das 
Ende.'"    (Bedcnken  vom  J.  153U.  X,  2001.) 

U.  RuKGH-8:  „Wlr  sollen  den  tiefen  Abgruud  gòttlicher  Ver- 
sehung nicht  mit  menschlichetn  Fùrwitz  handeln,  sondern  tbun,  was 
uns  Gott  helsst  und  beflehlet,  niimllch  dem  Evangelio  gltiubeu;  wer 
ihm  gliiubt,  der  ist  der  Erwablten  einer,  Rom.  8.  Joh.  8.  Wer  ibm 
noch  nicht  glaubt,  der  ist  entweder  nicht  aus  der  Zahl  der  Auserwahl- 
ten,  oder  aber  es  ist  die  Stunde  seines  Berufs  noch  nicht  kommen. 
Wer  hie  nicht  grculich  fallen  will,  wie  Lucifer,  der  soli  mit  den  heim- 
lichen Gerlchten  Gottes  unverworreu  blelbcn."  (Formulae  caute 
loquendi.  Ed.  Feustking.  p.  88.) 

Chemmtius:  , ,1  limi  tantum  addati),  quam  varlis  artiflciis  locum 
Rom.  8.  luditleare  conentur  pontificii.  Pigbius  exThoma  dicit,  Paulura* 
ibi  tantum  de  suae  saluti*  certitndine,  quam  ex  peculiari  revelatione 
habuerit,  loqui;  non  vero  afflrmare,  omnem  Christl  fldelem  ejusmodi 
certitudinem  habere;  sed  hoc  manifeste  falsum  est.  Paulus  enim  in 
tota  illa  sententia  in  plurali  loquitur,  et  fondamenta  illius  certitudinis 
ponit:  Christus  mortuus  est,  imo  sedet  ad  dexteram  Patris  interpellans 
prò  nobls.  Andradlus  igitur  videns,  has  luditicationes  non  posse  con- 
sistere, dicit,  verbum  itfartiafuu  significare  non  certam  flduclam,  sed 
verisimilem  existimationem  seu  persuasionem,  quae  tamen  falli  posslt, 
quia  in  quibusdam  Scripturae  locls  Ita  usurpetur.  Atqul  usurpatur 
etiam  prò  certa,  Arma  et  indubitata  persuasione,  2  Tlm.  1.:  .Certus 


I 


596 


PART.  III.     CAP.  XII. 


sum,  quod  potens  est  deposltum  meum  servare.'  Et  ab  hoc  themate 
■rrtrotàijritq  deducitur.  Quaestio  jam  est,  utra  signiflcatio  conveniat  loco 
Rom.  8.  Illud  vero  totus  contextus  tantum  non  clamat:  ,Si  Deus  prò 
nobis,  quia  contra  nos?  Quomodo  non  omnia  cum  Filio  nobis  donaret? 
Quis  accusahit,  quia  condemnabit?  Deus  justiflcat,  Christus  mortuus 
est.  Quis  separabit  nos  a  caritate  Dei,  quae  est  in  Christo  Jesu,  Do- 
mino nostro?  Num  periculura,  num  gladius?  ctc.  Imo  In  bis  omnibus 
plus  quam  vincimus  per  eum,  qui  dilexlt  nos.'  Et  post  haec  verbum 
irfwtto/tat.  Manifcstum  autem  est,  eum  cum  ratione  (quod  dicltur)  in- 
sanire, qui  totani  illam  orationem  de  dubitatione  conaretur  expllcare. 
Et  iuter  ipsos  pontificio»  nemo  bactenus  ausus  fult  dicere,  Paulum 
Rom.  8.  de  sua  etiam  salute  incertum  dubitare,  nisl  quod  Jesuitarum 
impudentia  hoc  tcntavit,  quam  Andradius  non  aequare  tantum,  sed  et 
superare  contcndit."    (Exam.  Trid.  condì.  Ed.  Genev.  f.  169.  a.) 

Idem  :  „Quarto  objiclunt  etiam  sententias  de  perseverantia.  Ut 
maxime  de  praesenti  gratta  certi  sint  credentes,  neminem  tamen  certuni 
esse,  an  sit  perse  ve  raturus  in  flnem.  Et  quia  il  li  soli  salvi  flunt,  qui 
usque  in  tìuem  perseverant,  non  igltur  posse  certam  flduciara  esse  de 
salute  credentium.  Resp.  :  Multos  non  perseverare,  sed  gratia  exci- 
dere,  et  Scriptura  et  experientia  docet.  Sed  hoc  iìt  non  inde  et  Ideo, 
quasi  Deus  nolit  credentes,  quos  semel  in  gratiam  recepit,  ad  flnem 
usque  conservare  ;  sed  ideo  flt,  quia  multi  securitate,  dilfldentia  et  ope- 
ribus  carnis,  Spiritum  S.  effundunt  et  (idem  excutiunt.  Nou  igitur  do- 
ceudi  sunt  homines,  quomodocunque  se  gerant,  non  posse  ipsos  ex- 
clderc  gratia  Dei.  Scriptum  est  enim  Romanor.  11.:  ,Si  permanserit 
in  bonitate  Dei.4  Hebr.  3.  :  .Modo  flduciam  retineant  usque  ad  flnem.' 
Sed  mouendi  sunt,  ut  actioues  carnis  spiritu  mortiflcent  et  fide  flrmiter 
inhaereant  Christo,  iilique  per  usum  verbi  et  sacramentorum  magis 
magisque  unlantur  et  petant  a  Deo  donum  perseverantiac;  luctcntur- 
que,  ne  carnis  petulantia  donum  perseverantiac  excutiant.  Et  hoc 
modo  non  debent  dubitare  de  perseverantia,  sed  statuere,  juxta  prò- 
misslones  Philip.  1.:  ,Qui  coepit  in  vobis,  perflclet  usque  in  dlem  Jesu 
Christi.'  Vocati  enim  sumus  ad  consortium  Christi  sempiternum,  nou 
ut  mox  iterum  abjiciat,  quos  sibi  adjunxlt,  sed  (sicuti  inquit)  ,non 
peribunt  in  aeternum.'  ,Nemo  rapiet  eas  de  mauu  mea.'  1  Cor.  1.: 
,Conilrmabit  vos  usque  in  tinem  sine  crimine  in  die  adventus  Domini.' 
Ita  David  inquit:  ,Non  confundar  in  aeternum.'  Et  Johannes  dicit: 
,Haec  scribo  vobis,  ut  sciatis,  quod  vitam  habctls  aeternam.'  Itera: 
,Scimus,  cum  apparuerit,  quod  similes  ipsi  erimus.1  Rom.  8.:  ,Quls 
separabit?  ccrtus  sum  enim,  quod  nec  praesentia,  nec  futura  nos  sepa- 
rabunt.'  2  Tim.  4.:  ,Reposita  mihi  est  corona  justitiae,  quam  reddet 
mihi  Dominus  in  Illa  die.'  Rom.  5.  :  .Gloriamur  spe  gloriae  Del.*  Hae 
sententiae  manifeste  ostendunt,  spem  fldelem  de  perseverantia  non  < 
Inter  coelum  et  terram  in  ambigua  dubitatione  suspensam." 
Trid.  concil.  Ed.  Genev.  f.  172.  b.) 

Idem  :  ,,Es  ist  auch  da»  gewiss,  dass  alles,  was  Gott  zuvor  ersehen 
hat  und  welss,  nlcht  anders  sein  kann  noch  fellen.  Weil  aber  solch 
Geheiinnis8  Gott  verborgen  und  sciner  Welshelt  vorbehalten  und  uns 
Im  Wort  darvon  nlchts  offenbaret,  vlel  wenlger  solches  durch  unsere 
Gedanken  zu  erforschen  uns  befohlen,  sondern  ernstlicb  davon  abge- 
halten  hat,  Rom.  11.,  sollen  wlr  mit  unsern  Gedanken,  Folgern  und 
Schllessen  darin  nicht  griibeln,  sondern  uns  an  sein  offenbartes  Wort, 
daran  cr  uns  geweiset,  halten;  wie  droben  dasselbige  erklaret." 
(Handb.  1574.  Vid.  Frank  1.  c.  p.  343.) 

Facultas  theologica  Lipsiensis:  ,,Wir  lehren,  dass  die  Gliiu- 
bigen  gevriss  sein  kònnen  der  Gnade  Gottes  und  der  ewigen  Seligkeit, 
auch  daran  nicht  zweifeln  sollen.  Hingegen  lehren  die  HelmsWdter, 
ein  Mensch  kònne  nicht  gewiss  sein  der  ewigen  Seligkeit,  cr  miìsse 
nothwendig  zweifeln  an  seiner  cndlichen  Bestandigkeit  im  Glauben  und 
au  dem  ewigen  Heil.    Sankt  Paulus  wiire  selbst  nicht  darin  gewiss  ge- 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATICENE. 


597 


wesen.  Laterm.  exerc.  de  praedest.  th.  34.  —  Widerlegung:  Solche 
Lebre  streitet  wider  Gotte»  Wort,  Rom.  8.  2  Tim.  1.,  hebet  auf  das 
Vertrauen  dcs  Glaubens  und  also  den  Glauben  auch  und  ist  cine  rechte 
verzweifelle  Lehre,  dadurch,  wle  In  den  Schmalkaldischen  Artikeln  ge- 
lehret  wlrd,  von  der  Gewalt  u.  s.  w.,  die  Gewisaen  des  rechten  und  ge- 
wissen  Trosts  beraubet  werden."  (Kurze  Verfassuug  der  reinen 
Lehre.   Vld.  Thesaurl  consti,  appendlx  nova.  Ed.  Gruebel.  f.  19.) 

B.  Menzerus:  ,,Pistorius  .  .  .  nunc  disputare  pergit  p.  197.  i  t alli- 
etai doctrlna  Illa  paplstica  longe  sit  certissima  (falsum),  tamen  per- 
petuo esse  dubitandum  p.  191).  de  salute,  et  nemiuein  hominum  posse 
esse  certuni  de  sua  salute  ;  sublntellige  ex  aliis  papistis:  slne  speciali 
revelatione.  Katioues  alfert  has:  1.  quia  certitudo  illa  non  babetur  in 
Scripturis,  p.  199.;  2.  quia  nemo  certus  esse  potest  de  perseverantia 
ad  flnem  usque.  .  .  Haberi  in  Scripturis  certitudinem  lldel  et  salutis; 
itemque  perseverantiae  ad  tìnera  usque,  et  quemvis  vere  pium  certo 
scire  posse,  se  vere  in  C'hristura  credere,  contra  impudentissimam 
antichristianl  hominls  negationem  perspicue  et  tlrmiter  demonstrubo. 
Esto  hic  syllogismus:  Si  promissiones  evangelicae  de  remissione  pec- 
catorum  per  et  propter  Christum  credentlbus  factae  et  de  perseveran- 
tia in  Ade  et  de  consecutione  vitae  aetemae  sunt  omnibus  modis  cer- 
tissimae  et  Armissimae  et  divino  juramento  stabilitae,  et  sacramenti», 
taoquam  coelestibus  sigillis,  contirmatae  et  a  Spiritu  S.  in  animis 
piorum  obsignatae,  et  Ades  illas  promissiones  apprehendens  est  basis 
atque  fundamentum  salutis  et  certissima  demonstratio  atque  scientia, 
quae  omnia  vincit,  ut  nihll  nos  possit  separare  a  dilectione  Dei,  quae 
est  in  Christo  Jesu,  et  propter  eam  flduclam  commendantur  tideles, 
quorum  cxempla  ad  imltationem  nobis  proponuntur;  consequens  est, 
quemlibet  christianum,  vera  fide  praeditum,  certuni  esse  debere  et 
posse  de  gratia  et  favore  Dei,  de  remissione  peccatorum,  in  Adei  per- 
severantia et  aeterna  salute.  At  prius  affirmat  Scriptura.  Ergo  et 
posterius  esse  verura  necesse  est."   (Dlsp.  th.  et  scholast.  p.  288.  290.) 

B.  Meisnerus:  ,, Statuii] ius,  quod  duo  imprimis  scopuli  vitandi 
slnt:  1.  dubitatio,  2.  praesumtio.  In  illam  si  impingas,  pontiAclos 
sequeris,  tandem  angeris  et  desperas;  in  hanc  impingens,  ad  Calvl- 
nianos  transis  et  in  carnalem  securitatem  incidis.  Quare  cogites  prl- 
mum  promissiones  Del  Infullibiles,  et  sic  llberaberis  a  dubitatone  ;  post 
exhortationes  minasque,  et  sic  llberaberis  a  securitate.  Sit  hic  mixtura 
spel  et  tlmorls,  non  quldem  servllis,  sed  filiali».  Ita  enlm  inter  scyllam 
perpetuae  dubitationis  et  inter  charybdln  absolutae  securitatls  medium 
tenebit  navicula  fldei,  cynosuram  verbi  secuta."  ('Avdpairok.  Disp. 
XVIII.  C.  b.) 

Gerhardus:  „Non  abtoluta  quaedam  certitudo  electiouls  et  sa- 
lutis asserenda  est,  ita  enlm  fores  pateflerent  carnali  securitati,  nec 
incertitudo  et  dubitatio  propugnanda,  ita  enim  fores  pateflerent  de- 
sperationi,  sed  media  insistendum  est  via;  de  salute  nostra  certos  nos 
feclt  Deus,  non  autem  securos  (intellige  securitatem  carnalem)."  (L.  c. 
§  175.) 

Idem:  „,Studete,  fratres1,  alt  Petnis  1.  ep.  1,  10.,  ,flrmam  facere 
vocationem  et  electlonem  vestram1;  utique  ergo  ea  nobis  Arma  Aeri 
potest."    (L.  c.  §  208.) 

Idem  :  „ Quando  veteres  praedestiuatiouem  coguosci  posse  negant, 
loquuntur  de  cognitione  a  priori,  ut  est  in  mente  divina,  slne  revela- 
tione, slne  verbo,  extra  Christum  etc.  ;  interim  cognosci  ea  potest  ex 
verbo  Dei  generatili,  ex  effectis  speciatim;  de  nobis,  Ade!  et  splritus 
testimonio  in/allibili;  de  aliis  Adellbus,  caritatls  judlclo  probabili." 
(Conf.  cath.  f.  1425.) 

Balduixub:  „Numquid  Paulus  nos  de  salute  nostra  dubitare  jubet, 
quando  eam  cum  timore  ac  tremore  operarl  jubet  ?  Phil.  2,  12.  Resp.  : 
Pernlclosum  hoc  dogma  est  ponti Aciorum,  «juod  nemo  de  salute  sua 


598 


PART.  III.     CAP.  XII. 


certus  esse  posslt  seu,  ut  concilium  Trld.  loquitur  sess.  6.  c.  9.,  ,quod 
nullus  sclre  valeat  certitudine  fldei,  cui  non  potest  subesse  falsum,  se 
gratiam  Dei  esse  consecutuin',  et  c.  12.  :  ,quod  nemo,  quamdiu  in  hac 
mortalìtate  vivitur,  certo  statuere  debeat,  se  omnino  esse  in  numero 
praedestinatorum.'  Ideo  certitudinem  salutis  nostrae  .temerarlam  per- 
suasiouera'  vocant.  Quem  errorera  prolixe  defendit  Bellarminus  L  3. 
de  justific.  c.  2.  3.  4.  5.  12.  et  Inter  caetera  hoc  quoque  dicto  Paulino 
abutitur  in  rem  suatu,  quia  Paulus  in  operatone  salutis  hortatur  omnes 
fldeles  ad  timorem  et  tremorem,  ideo  nerainem  de  salute  sua  certum 
esse  posse.  Verum  enim  vero  sanctlssimus  apostolus  haud  dubie  sibi- 
ipsi  non  contradixit.  In  ep.  Rom.  8,  38.  magna  ir?jfpn^opia  fldei  scriblt, 
se  , certum'  esse,  ,quod  neque  mors,  neque  vita,  neque  angeli,  neque 
principatus,  neque  virtutes,  neque  instantia,  neque  futura,  neque  for- 
titudo,  neque  altltudo,  neque  profundum,  neque  creatura  alia  nos  se- 
parare possit  a  caritate  Dei,  quae  est  in  Christo  Jesu,  Domino  nostro*  ; 
quomodo  ergo  hic  nos  dubitare  jubeat  de  gratta  et  salute  nostra? 
Neque  est,  ut  dicas,  Paulum  id  de  sua  tantum  salute  scribere,  lllamque 
certitudinem  ex  peculiari  revelatione  habulsse.  Expresse  enim  scriblt, 
nos  a  caritate  Dei  separari  non  posse,  b.  e.,  fldeles  omnes;  neque  opus 
erat,  ut  Paulus  suam  certitudinem  Romania  jactaret,  sed  alios  suo 
exemplo  animare  et  de  salute  sua  certos  rcddere  voluit;  ideo  enim  gra- 
tiam sibi  exhibitam  scriblt  ad  informationem  eorum,  qui  credituri  essent 
in  vltam  aetemam  1  Tlm.  1,  16.  Hlnc  Bernbardus  (sta  verba  Pauli  in 
genere  ad  omnes  fldeles  transfert  serro.  3.  in  Pentec.  :  ,Sitls  certi*,  in- 
quit,  ,quia  neque  mors,.  neque  vita,  neque  caetera  alia,  quae  apostolus 
tam  multipllciter,  quani  audacter,  enumerat,  poterunt  nos  separare  a 
caritate  Dei,  quae  est  in  Christo  Jesu.'  Quod  autem  certitudinem 
illaro  ex  revelatione  habuerit,  neque  ipsc  dicit,  neque  ulla  lì  tura  probari 
potest;  allud  fundamentum  suae  certltudinis  monstrat,  nlmirum  doc- 
trinam  evangelii  de  morte  et  resurrectione  Christi,  de  sessione  ejus  ad 
dexteram  Patris,  ejusque  prò  nobis  Intercessione,  ex  quibus  infert  suam 
et  fldeliuro  omnium  de  gratta  Del  ac  salute  certitudinem.  Quod  autem 
ad  Philippenses  nobis  timorem  et  tremorem  commendat,  sciendum  est, 
Paulum  non  intelligere  timorem  servilem,  qui  Deum  f  agit  et  horret,  nul- 
lamque  de  misericordia  ejus  flduciam  habet,  sed  timorem  filialtm,  qui 
revcretur  Deum  ut  Patrem,  ne  quoquo  modo  offendat;  ideo  repagulum 
lnjlcit  carni  nostrae,  ne  domlnetur  in  nobis  gratiamque  Del  excutlat. 
Upposltus  ergo  est  hic  timor  a  Paulo  nobis  commendatus  1.  epicurea* 
securltati,  qua  fldes  suffocatur,  Spiritus  S.  contrlstatur  et  gratis  Dei 
deperditur;  2.  spirituali  superbiae  et  arrogantlae,  ne  fiducia  donorum 
lnsolescamus,  sed  toti  a  gratiamisericordiaque  Dei  pendeamus,  operam 
dantes,  ne  illa  excidaraus.  Contra  haec  Bellarminus  1.  3.  de  justific. 
c.  12.:  ,Haec  omnia  locum  habent  in  illis,  qui  praedestlnatlonem  suam 
Ignorant,  non  autem  in  illis,  qui  de  illa  certissimi  sunt.  Nam  qui  certo 
persuasi  sunt,  se  omnino  salvandos,  non  possunt  timere,  ne  excidant 
salute,  Imo  nec  debent  timere,  si  id  certo  credunt  certitudine  fldei, 
quomodo  credunt  Christum  esse  Deum  ;  nam  isto  suo  timore  lnjuiiam 
fldei  facerent*,  et  addit:  , Spiritus  S.  hortaretur  electos  ad  infldelltatem, 
cum  hortatur  ad  timorem  amittendae  salutis.'  Haec  llle;  quae  vera 
suut  de  timore  servili,  In  quo  nulla  est  fiducia  In  Deum,  quaeque  me- 
ram  faclt  Infldelitatem.  Eum  a  fldellbus  abesse  juberous.  Non  enim 
acceperunt  spirltum  servitutis  iterum  in  timore,  sed  splritum  adop- 
tlonls,  in  quo  claroant:  Abba  Pater,  Rom.  8,  15.  FUialis  autem  timor 
non  caret  Ade,  sed  estfructus  ejus;  nam  ideo  timent  atque  reverentur 
pil  Deum,  ne  fldem  amittant  et  gratla  Dei  excidant,  quod  flt  operibus 
contra  conscientiam  ;  semper  ergo  timor  hic  conjunctus  est  cum  certi- 
tudiue  fldei,  quia,  quamdiu  pii  peccata  mortalia  fugiunt,  non  habent, 
cur  de  gratia  Del  aut  salute  sua  dubltent.  Idclrco  servire  Deo  jube- 
mur  In  timore  et  exultare  cum  tremore.  Ps.  2.  Exultatlo  est  certltu- 
dinis, servitus  timori»  flllalis,  de  quo  hic  loquiraur.   Rejicimus  ergo 


zed  by  Google 


DE  PRAEDESTIX  ATTONE  ET  REPROBATIGNE. 


599 


dogma  pontificlum  de  dubitatione,  tanquain  pernictosum  et  horrendum, 
cui  opponuntur  promissione»  et  juramenta  Dei.  ,  Hoc  enim  Deus  dlxit', 
inquit  Augustinus  in  Ps.  88.,  ,hoc  proniisit;  si  parum  est,  hoc  juravit; 
quia  ergo  non  secundum  merita  nostra,  sed  secundum  lllius  mlserlcor- 
diam  firma  est  promlssio,  nemo  debet  cum  trepidatione  praedicare,  de 
quo  non  potest  dubitare.' M  (Disp.  de  cap.  2.  ep.  ad  Philipp.  Witteb. 
1617.  Q.  VI.  c.  2.  sqq.) 

Bkochmandus:  „An  de  electione  et  perseverentia  sua  infallibiliter 
certi  reddi  possint  electi?  Armi  ninni  seu  Remonstrantes  Belgae,  quid 
statuaut  de  certitudiue  salutis,  hls  verbis  enunciarunt  ipsl  art.  8.  sen- 
tentlae  suae  de  vere  tldclium  perseverantia  :  ,Quomodo  vero  fldells', 
inquiunt,  ,certus  esse  posslt,  se  in  fldei,  pietatis  et  caritatis  actionlbus, 
ut  tldeles  decet,  perseveraturura,  non  videmus.*  Vide  acta  synodalia 
Dordr.  Kemonstr.  p.  176. 177.  sq.  Ab  Arminianorum  assertlone  non  mul- 
tum  abit  sententla  pontificiorum  ;  pontificii  enim  docent,  neminem  cltra 
specialcm  Dei  revelatlonem  posse  in  hac  vita  certum  esse,  utrum  ipse 
slt  ex  numero  electorum.  Legatur  Concillum  Trid.  sess.  6.  c.  12.  13. 
Cui  Arminianorum  et  pontlflciorum  dogmati  louge  periculosissimo 
varia  opponimus  argumenta:  1.  Haec  dubltatio  de  salute  Deum  arguii  / 
mendacii;  nam  ut  C*t  1  -Tohr  fii  \£t  *fl-  '■  ,Qulcunque  non  credit  Deo, 
mendacem  facit  cum.'  Deus  vero  credentlbus  certo  promittlt  aeternam 
salutem  Joh.  8,  18.  1  Joh.  »,  11.  12.  1  Pi't.  L  &..  ét  qhidem  juramento 
lnterposlto  Jph.  S.'TTTEzec^.  3,  11 .  HebrTn,  17.  2.  E  diametro  pug-\ 
nat  cum  fine  rerelatae  Soctrinàe  a~e  prnt  drsUuatione  aeterna  ad  salutem,  \ 
qui  est,  ut  de  salute  nostra  certi  simus.  Monstrat  hoc  conclusio  Rom. 
8,  28.  ad  flnem  usque  capitis.  Hoc  ipsum  etiam  evincunt  verbaTiSeC 
Taufì  Rom.  11.  29.  :  ,Dona  et  vocatio  Dei  sunt  àutrnui/t/ra,  id  est,  quo- 
rum poenitudine  Deus  non  ducatur.  Eodem  etiam  faciunt  haec  divi- 
narum  litterarum  dieta:  2  Tim.  2.  19.:  ,Solldum  stat  fundamentum 
Dei,  habens  hoc  signaculum:  novit  uominus,  qui  sint  sul.1  Joh.  10, 
27.  28.  :  ,Oves  meas  nemo  rapiet  e  manibus  mela,  nec  peribunt  aeter- 
nSK?  phll.  1.  6.  :  ,Qul  coepit  in  vobis  bonum  opus,  perficlet  usque  ad 
dlem  Jesu  l  hrlsìl.'  Et  c.  2,  13.  :  ,Peus  est,  qui  efllcit  In  vobis  et  ut 
velitis,  et  ut  perflclatls!'  1  l*ètr.  1.  5.  :  .Virtute  Del  custodiemlni  ad 
salutem.»  1  Joh.  3,  19.  20.  :  ,In  hoc  cognosciraus,  quoniam  ex  verltate 
sumus  et  coram  ipso  minnurv  rnc  midinc  Tjuùv.  Quoniam  si  reprehen- 
derit  nos  cor,  major  est  Deus  corde  nostro,  qui  novit  omnia.'  3.  Du-  i 
bitatio  de  salute,  ortum  trahit  e  naturae  corruptione,  et  Deo  quam  maxime  j 
displicet,  et  signum  e*t  hominis,  qui  ad  exitium  aetemum  properat,  J_ac.  I 

1,  6.  7.  :   ,Postulet  homo  in  fide  uqAtv  (J/rm/Mió^reof  ò  }à/j  òtnKptvóunoc 

similla  est  fiuctul  marls  a  ventis  agitato  et  jactato.  Non  ergo  existi- 
met  homo  ilio,  quod  accipiat  quidquam  a  Domino.'  2  Cor.  13,  15.: 
,Vos  ipsos  tentate,  amie  siti»  in  fide,  vos  ipso»  probaté.  Annon  còg- 
noscitis  vosmetipsos,  quod  se.  Jesus  Christus  in  vobis  sit?  nisi  forte 
reprobi  estis.'  4.  Pii,  qui  ad  imitandum  nobis  proponuntur  in  codice 
sacro,  commendantur  a  fiducia,  dubitationi  de  salute  eztreme  opposita. 
Testls  est  sacra  pagina  Matth.  8,  8.  9. 10.  »q.  et  c.  15,  22.  28.  Rom.  4,  18. 
Hebr.  11.  per  totum  caput.  Valeat  ergo  pontificia  et  Arminiana  de 
salute  dubltatio,  et  res  suas  sibi  habeat.  Sed  pontificii  pariter  ac  Ar- 
miniani  varils  modis  suam  de  salute  dubitationem  propugnant.  Stimma 
argumentorum,  quibus  auctores  superius  citati  pugnant,  huc  redit: 

1,  Scripturas  admotiere  passim,  ut  semper  trepidemus  ob  salutis  incer- 
titudinem  Prov.  27, 1.  :  ,Ne  glorierls  in  crastinum,  ignorans,  quid  super- 
ventura  pariat  dies.'  Et  c.  28,  14.:  ,Beatus  homo,  qui  semper  est  pa- 
vidi;- •  Eccles.  9,  1.:  ,Nescit  homo,  au  odio,  an  amore  dignus  sit.1 
Rom.  11,  29.:  ,Tu  per  fidem  stas,  noli  altum  sapere,  sed  time,  ne  et 
tibi  non  parcat.'    1  Cor.  10,  12.:  ,Qui  stat,  videat,  ne  cadat.'  Phll. 

2,  12.  :  ,Cura  timore  et  tremore  salutem  vestram  operamini.'  Apoc. 

3,  11.:  .Tene,  quod  habes,  ne  forte  allus  accipiat  coronam  tuam.' 
2  Joh.  8.  :  ,Videte,  ne  perdatis,  quae  operati  estls.'   2.  Certltudlnem 


Digitized  by  Google 


600 


PARI.  IH.     CAP.  XII 


electionls  et  salutis  pendere  a  certitudine  perseveranti  «  in  Ade  Coristi 
et  obedlentia  mandatorum  Dei,  Matth.  10,  22.  19,  17.  Hanc  aatem  in 
fide  et  operibus  bonis  perseverantiam  mutabllem  esse  et  piane  incer- 
tam.  Rora.  10,  20.  1  Cor.  10,  12.  Apoc.  3,  11.  2  Joh.  8.  3.  Hanc 
certi  nuli  ne  m,  quam  nos  urgemus,  in  Scripturis  nuspiam  inveniri  tradi- 
tam.  4.  Scripturam  ipsam  arcere  nos  ab  hac  certitudinis  persuasione, 
locis  illis,  in  qulbus  salvandi  ditìkultas  exaggeratur,  Matth.  7,  13.  14. 
Act.  14,  2.  1  Pet.  4,  18.  Quorum  argumentorum,  primo  intuitu  spe- 
ciosorum,  solidam  subjungeraus  solutionem,  sed  succinctam.  1.  Pios 
salutem  suam  cura  timore  et  tremore  operari  debet,  non  invitus  concedo, 
sed  hinc  inferre,  dubitandum  esse  ipsis  de  salute,  piane  nego.  Et  ut 
nemo  non  intelligat,  vere  negari  istam  illationem,  moueo,  meniinisse 
Scripturam  duplicis  timoris,  uays  est  servii  isf  qui  est  trepidatio,  orta 
ex  conscientia  peccati  non  rcmlssTet7justl  judicli  divini,  conjuncta  cum 
fuga  et  odio  Dei.  Qui 'sane  timor  veluti  electorum  non  est,  ita  cum 
fiducia  salulis  obtincudac  ncutiquam  consistere  potest,  Rom.  8,  15. 
Alter  timor  est  pu-re  tilin!^.  (|tii  est  solicltus  metus  offensae  Dei  et 
scrinili  studium  vitandi  lapsus  cum  humilitate,  religiosa  sollicitudine 
et  amore  atque  invocatone  Dei  conjunctum.  Qui  timor  quemadmodum 
plorum  proprius  est,  Phil.  2,  12.  Prov.  1,  7.  Ps.  128,  1.,  ita  immotam 
de  salute  certitudinem  conjunctam  habet.  AudiScxipluras.  ,Nonac-/ 
cepistls  spiritum  servitutls  ad  timorem',  Rom.  15.  ,Dabo~eTs  pastores,  ' 
qui  pasce nt  eas,  et  non  timebunt',  Jer.  23,  4.  ,Noll  timere,  grex  pu-l 
siile',  Lue.  12,  23.  ,Nec  hill  est  instantia  Bellarmlni,  urgentis,  his  non 
timendum  esse,  qui  de  salute  sua  sunt  certi,  qulnimo  his  non  opus  esse 
hortationum  stimulis  ad  pietatem  et  perseverantiam  in  fide  atque  sanc- 
tis  operibus,  qui  de  salute  sua  indubie  certi  sunt.  Nugae!  Utruuique 
cum  tradat  Scriptura,  utrumque  indubitata  fide  credendum  est.  Panlus 
de  sua  electione  certus  erat,  Rom.  »,  28.,  ad  fiuem  capitis,  2  Tim.  1, 12., 
et  tamen  salutem  suam  siugulari  sollicitudine  operabatur,  1  Cor.  9,  27. 
Nec  est,  quod  Pistorius  objiciat,  Paulum  non  proposuisse  aliis  suum 
exemplum  ad  lmitandum.  Nam  hoc  esse  falsum,  docetur  2  Cor.  1,  21. 
4,  13.  1  Tim.  1,  16.  2.  Hominem  certuni  esse  posse  de  sua  in  fide  et 
obedlentia  perseveranti  a,  verbis  rotundis  monstrat  Dei  Spiritus.  Jfflfji) 
Chrlstum  Joh.  6,  37.  :  ,Omne,  quod  dat  mihi  Pater,  ad  me  veniet,  etf 
véhléntÉm  ad  me  non  ejiciam  foras.*  Audi  Paulum  Phil.  1,6.:  ,Qui 
coepit  In  vobis  bonum  opus,  perflciet  usque  ad  dicm  .lesti  Christi.'  Et 
1  Cor.  1,  8.  9.  :  ,Fidells  est  Deus,  per  quem  vocati  estis  in  socletatem 
Filli  ejus,  qui  contirmabit  vos  usque  ad  fluem  sine  crimine  ad  diem  Do- 
mini nostri  Jesti  Christi.4  Et  Heb.  13,  5.:  ,Non  te  deseram,  ncque  re- 
linquam,  ut  confidente*  dleamus,  Domiuus  mihi  adjutor,  quid  faciat 
mihi  homo?'  AndJ  Pet  rum.  1  Pet.  1,  5.:  ,Vlrtute  Del  custodimur  per 
tldem  ad  salutem.'  Et  dillgenter  notandum  est,  te  sta  ri  adducta  loca, 
certitudinem  salutis  uostrae  non  j^trte^Yirihus,  sed  certjsslnaae-pxo- 
missioni,  efficaci  operationi  et  fldeli  custodiae  Dei  superjitrui.  Unde 
efiam  tuto  concluseris,  quod,  qui  de  perseverantia  in  "mie  et  salutis 
certitudine  indubie  persuasi  sunt,  non  stolido  humanae  mentis  judicio, 
sed  imraotis  Dei  promissionibus  nitantur.  3.  Certitudinem  salutis, 
quam  urgemus,  in  Scripturis  fundatissìmam  esse  conteudimus.  Nam, 
Hcet  Dei  Spiritus  nominatim  non  dicat,  te  aut  me  salvatum  iri,  tamen 
rotunda  oratione  aftìrmat,  omnes  et  singnlos  vita  aeterna  donandos 
esse,  qui  creduntm  FLLium,  Joh.  3, 18.,  et  fldelem  esse  Deum,  per  quem 
vocati  sumus  in  societatem  Filli  ejus,  qui  conflrmabit  nos  usque  ad 
fine  ni  slue  crimiue  ad  diem  Domini  nostri  Jesu  Christi,  1  Cor.  1,  8.  9., 
et  tldeles  hac  ile  re  certos  et  persuasissimos  esse  debere,  adeo  ut,  qui 
Deo,  salutem  credeutibus  certo  promittenti,  credere  uolet,  Deum  men- 
daci! arguat,  1  Joh.  5,  10.  sq.  4.  Viam,  qua  itur  ad  vitnm  aeternam, 
Impedltam  fesse  et  non  adeo  facllem  calcatu,  facilis  concedo,  at  hinc  in- 
feri' vagam  de  salute  dubitatlonem,  justo  liberallor  illatio  est.  Nam 
veluti  Spiritus  Del  adductls  locis  exaggerat  difficultatcs,  quae  his  ob- 


zed  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATI  ONE. 


601 


jiciuntar,  qui  ad  vitam  aetcmam  recta  contendunt,  ita  certltudlnem 
salutis  urgenter  incalcat,  oranibusque  istls  difficultatibus  opponit  poten- 
tiam  Chritti  et  fidei  eminentem  virtutem.  Audi  Christum  Marc.  9,  23.: 
,Omnia  credenti  possibllia  sunt.1  Joh.  16.  ult.  :  ,Contìdite,  ego  vici 
mundum.'  Audi  Paulum  Rom.  8,  37.  sq.:  ,PIusquam  victores  sumus 
per  euro,  qui  dilexit  nos*  etc.  Audi  Johanuem  1.  ep.  5,  4.:  ,Haec  est 
Victoria,  quae  vicit  mundum,  ti. le*  nostra.'  Atque  ita  electionls  salu- 
tisque  nostrae  certitudinem  ab  irapugnationibus  pontiflclis  et  Arrainia- 
nis  vindicavlmus."    (Syst.  universae  th.  Tom.  I.  f.  270.  sq.) 

ANTITHESES. 

Concilium  Tridentinum  :  „Nemo  quoque,  quamdiu  in  hac  raorta- 
litate  vivitur,  de  arcano  divinae  praedestinationis  mysterio  usque  adeo 
praesumere  debet,  ut  certo  statuat,  se  omnluo  esse  in  numero  praedesti- 
natorum;  quasi  verum  esset,  quod  justitlcatus  autamplius  peccare  non 
possit,  aut,  si  peccaverlt,  certam  sibi  resipiscentiam  promittere  debeat; 
nain,  nisi  ex  speciali  revelatione,  se  ire  non  potest,  quos  Deus  sibi 
elegerit."    (Sess.  VI.  c.  12.   Ed.  Smets.  p.  29.) 

I  ni  m  :  „Si  quis  dixerit,  hominem  renatum  et  justiflcatum  teneri 
ex  fide  ad  credendura,  se  certo  esse  in  numero  praedestinatorum  :  ana- 
theroa  sit."    (L.  c.  cau.  15.  p.  34.) 

Calovius:  ,,Rejicimus  eos,  qui  docent,  hominem  de  (inali  per- 
verautia  in  Ade  et,  quae  ab  ea  dependet,  salute  aeterna,  non  posse  non 
esse  dubium.  Ita  docet  Joh.  Latermannus  in  Exercitat.  de  aeterna  Dei 
praedestinatione  et  ordinata  omnes  salvandi  v< limitate  §  43.  hlsce  ver- 
bis:  ,QuÌd?  quod  res  aliter  se  habere  non  possit;  cum  enim  homo  ea 
de  re  certus  sit,  quod  spe  salutis,  quae  prò  praesenti  indubitata  esse 
potest,  post  hac  excidere  queat,  de  finali  persewrantia  non  potest  non 
esse  dubius,  ex  qua  tamen  de  certltudine  salutis  unice  judicandum.  Id 
quod  nemini  mirum  viderl  debet,  cum  ipse  Deus  de  eo,  num  ille  vel 
iste  ad  salutem  certo  perventurus  sit,  ac  Anali  in  fide  perseverantla  ju- 
dicium  ferat.'  Hinc  idem  Latermannus  c.  1.  addit,  Guilielmum  Estlum 
bene  ex  Cajetano  et  Toleto  ad  caput  epistolae  ad  Rom.  8.  observasse, 
Paulum  de  custodia  sanctorum  a  parte  Dei  verba  fecisse.  Et  inox  de 
S.  Paulo  haec  addit:  ,Nonnulll,  verbis  apostoli  inducti,  existimarunt, 
Paulo  suam  in  bono  perseverantiaro  divinitus  revelatam  fuisse,  sed 
falsum  id  est;  quia  enira  se  reprobimi  Aeri  posse  dare  statuii,  de  H fe- 
ttone sua  certus  non  fuit."  (Consens.  repetlt.  Vld.  Consll  Witteb. 
I,  965.) 


§  19. 

Definiri  potest  electio  seu  praedestinatio  latius  sic 
dieta,*  quod  sit  decretum  Deib  aeternum,  quo  Deus0  ex 
immensa  sua  misericordia*1  hominibus  omnibus,  quos  in 
peccatum  lapsuros  praevidit,  mediatorem  mittere  et  per 
praedicationem  universalem  amplectendum  offerre,  om- 
nibus etiam,  qui  non  repugnaturi  essent,  fidem  per  ver- 
mini et  sacramenta  conferre,  credentes  omnes  justificare 
ac  mediis  gratiae  porro  utentes  renovare  fidemque  usque 
ad  finem  vitae  in  illis  conservare,  ipsos  denique  finaliter 
credentes  salvare*  constituit  ad  bonitatis  suaef  gloriam. 


602  PART.  UI.    CAP.  XII. 


a)  Quod  totum  negotium  seu  processimi  nostrae  salutis  spectat, 
juxta  §  2. 

b)  Genus  hoc  est  definiti. 

c)  Qui  causa  efficiens  est. 

d)  Causa  impulsiva  haec  est. 

e)  Sic  actus  ipsi,  ad  quos  decretum  praedestinationis  terminatur, 
ac  siraul  objectum,  quod  prò  ratione  actuum  variat,  indicatur. 

f)  Quae  causa  finalis  est. 

§  20. 

Sfrictius  dieta*  praedestinatio  aut  electio  definiri  po- 
testi quod  sit  decretum  Dei  aeternum,  quo  Deus 0  ex  im- 
mensa suad  misericordia  homines6  illos  omnes  et  solos, 
quos  in  Christum  finaliter  credituros  praevidit,  propterf 
ipsum  Christi  meritum,  fide8  finali  apprehendendum  at- 
que  ita  praevisum,  salute  aeterna  donareh  constituit,  ip- 
sius  salutis1  eorum  et  suae  gloriae  causa. 

a)  Vid.  §  1. 

b)  Redit  genus  commune. 

Wandalincs:  „  Genus  (praedestinatlonis  est)  actus  aeUrnus  Dei  ; 
est  enlm  actus,  quoelegit,  non  nudimi  decretum,  quo  eligere  decrevit." 
(•Tffort-Trwy.  p.  138.) 

• 

c)  Causa  efficiens,  juxta  §  12. 

d)  Causa  impulsiva  interna.    Vid.  §  13. 

e)  Objectum  electionis.    Vid.  §  16. 

f)  Causa  impulsiva  externa  principalis.    Vid.  §  14. 

g)  Causa  impulsiva  externa  minus  principalis.    Vid.  §  15. 

h)  Qui  est  ipee  actus,  in  quo  decretum  hoc  formaliter  consistit 

i)  Finis  indicatur,  juxta  §  17. 

Kirchnkrus:  ,,Zeige  kiirzlich  an,  wos  denn  die  Gnadenwahl  sei? 
Die  ewige  Wahl  ist  eine  Ordnung  Gottes,  nach  welcher  er  aus  lauter 
Barmherzigkeit  un»  selnes  eingebornen  Sohnes  willen  ihm  eine  Gemein 
oder  Volk  erwahlet,  welchem  er  das  ewige  Lebcn  aus  Gnaden  mittheile, 
welcher  Gemeinen  Gliedmassen  alle  diejenigen  slnd,  so  an  Christum 
glauben  und  bis  ans  Ende  in  solchem  Glauben  verharren.  Rom.  9.  : 
,Welches  ich  mich  erbarme,  dess  erbarme  ich  mich.4  Eph.  1.  :  ,Er  hat 
uns  durch  Christum  erwahlet,  ehe  der  Welt  Grund  gelegt  ward,  dass 
wir  sollten  sein  heilig  und  unstraflich.1  "    (Enchlridion  1683.  p.  141.) 

§  21. 

JReprobatio*  simiìiter  decretum  Deib  est,  adeoque  cau- 
sam°  efficieiitem  agnoscit  Deumd  trinunum.6 

a)  Quae  electioni  aut  praedestinationi  drictiu*  dictae  opponitur, 
juxta  §  11. 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATI  ONE.  603 


QuENSTKDTius  :  „  Opposi  to  praedest inationl  est  reprobatio,  graece 
àroóoKtiiaoia  damnandorum,  quae  vox  in  scripturis  Karà  rò  faròv  non  in- 
rcnitur,  in  oppositione  rid.  ad  electionem  flllorum  Dei  ad  vitam  aeter- 
nam;  sensus  tamen  vocis  in  script  uri-  clare  habetur.  Nomen  àùÓKtfioc 
vero  extat  1  Cor.  9, 27.  2  Cor.  13,  5.  Vocatur  alias  irpoypa^  rie  tò  Kftifta, 
praescriptio  seu  scriptio  ante,  h.  e.,  ab  aeterno  facto  in  judicium.  In 
ep.  Jud.  4.  :  ,Subrepserunt  quidam  homines,  olim  praescripti  in  hoc 
judicium  impll.'  .  .  Marc.  16,  16.  Jota.  3, 18.36.  Observa:  1.  Qui  non 
credit,  i.  e.,  qui  pertlnaciter  ad  ultimimi  vltae  taalitum  in  infldelltote 
perseverat  vel  In  Incredulitote  moritur,  ilio  actu  damnatur  et  jam  judi- 
catus est  tum  ratione  decreti  divini  ab  aeterno  facti,  tum  ratione  judicii 
In  verbo  manifestati  et  incredulis  promulgati,  cujus  executio  sequetur 
in  die  novissimo.  Hanc  autem  Christi  sententiam  de  aeterno  reproba- 
tionls  decreto  esse  conceptom,  suadet  verbum  praeteriti  temporis  kì- 
Kf)trait  judicatus  est,  se.  non  a  se  per  avromràKpiaiv,  quae  hoc  quldera 
in  saeculo  iti  omnibus  reprobi»  non  apparct,  sed  a  Deo,  justo  judice,  in 
aeternitate,  h.  e.,  judicatus  est  non  hic  solum  in  sua  conscientia,  sed  et 
in  foro  decreti  divini.  2.  Verbum  pivrt  non  solum  praesentlam  irae 
divinae,  sed  simul  illlus  praesentiae  actum  continuum  et  perpetuum 
propter  contemtum  evangeli!  Christi  indlgitot."  (L.  c.  s.  1 .  th.  22. 23. 27. 
f.  32.  33.  sq.) 

Idem:  „Perperam  D.  Joh.  Frid.  Kònig  inter  synonyma  reproba- 
tionls  ponlt  àitttv  tic  bf7&  1  Thess.  5, 9.  :  ,Non  posuit  nos  Deus  ad  iram, 
sed  in  assertionem  saluti». *  Nam  llcet  opponantur  hic  ira  divina  (per 
quam  ìttitohikùc  exprlmltur  tota  cougerles  malorom,  quae  damnatos 
premit)  et  ireptiroitiotc  slve  assertio  salutis;  falsum  tamen  est  illud: 
,Non  posuit  nos*  etc.  esse  distlnctivum  eicctorum  a  reprobi»;  vitiosa 
ergo  est  consequentia,  quam  hic  nectunt  Calviniani:  fldeles  non  sunt 
ad  iram  positi,  ergo  caeteri  sunt  ad  iram  positi.  Idem  enim  est,  ac  si 
dicerem:  renati  non  sunt  debltores,  ut  secundum  carnem  ambulent 
Rotn.  8, 12.,  ergo  non-renati  tales  debltores  sunt.  Item  :  vos  non  estis 
redempti  auro  et  argento,  ergo  reliqui  hoc  modo  sunt  redempti.  Rur- 
sus  ex  1  Thess.  4,  7.  :  ,Non  vocavlt  nos  Deus  ad  impuritotem4,  ergo  ali! 
a  Deo  vocati  sunt  ad  impuritotem.  Paulus  simpllciter  negat,  Deum  nos 
ad  iram  posuisse,  sed  ad  salutem  per  Chrlstum  Jesum,  quae  verna  sunt 
generalia,  nou  tantum  ad  fldeles,  sed  ad  omnes  homines  pertinentia." 
(L.  c.  th.  23.  f.  32.) 

Andk.  Schmidtius  :  „Praedestinationis  oppositum  est  reprobatio. . . 
Et  h.  1.  oppositorum  in  quibusdam  eriteadem,  in  quibusdam  vero  di- 
versa ratio.  Conveniunt  enim  in  genere,  causa  efficiente  et  affectioni- 
bus;  differunt  vero  in  causa  impulsiva  interna,  Rom.  9,  22.  sqq.,  et  ex- 
terna,  Rom.  11,  20.,  nec  non  fine,  nimirum  peccatorum  vindicatlone  et 
justitiae  in  Deo  vindicatlvae  manifestottone."  (Compend.  th.  dogm. 
1690.  p.  205.  sq.) 

Calovius  :  ,,De  voce  non  est,  ut  aroplius  dleamus,  nisi  quod  n  for- 
mati distlnguaut  inter  reprobationem  negativam  et  positivam  ;  illam 
praeteritionem  dicunt,  hanc  vero  praedamnationem  ;  item  inter  repro- 
bationem et  electionem  comparatala  et  nimplicem.  Praedamnationem 
et  reprobationem  fatentur  non  esse  absolutom,  electionem  .vero  et  re- 
probationem comparatam,  v.  g.  cur  hic  prae  alio  rejectus  a  gloria  vel 
electus  ad  eam  sit,  absolutoc  constitutionl  Bremens.,  Berolln.,  Francof., 
alii,  plerlque  tomen  etiam  absolutom,  non  tautum  comparatam,  abso- 
luto  reprobationis  decreto  adscrlbunt."    (Syst.  Tom.  X,  666.  sq.) 

Schkrzkjus:  „Ab  aeterno  etiam  factom  reprobationem,  proba- 
mus  unico  argumento:  quando  Deus  praedestiuavit  electos,  etiam  re- 
probavi t  reprobos.  Atqui  Deus  praedestiuavit  electos  ab  aeterno.  Ergo 
etiam  reprobavit  reprobos  ab  .aeterno.  Maioris  ratio  in  eo  consistit, 
quia  eletto  et  reprobatio  factae  sunt  simul,  quod  caeteri  Calviniani 
omnes  fatentur.  .  .  Pifcator  reprobationem  non  ab  aeterno,  sed  demum 
post  generis  human!  lapsum  factom  esse  somniat.  Voi.  II.  loc.  12. 
f.  147."    (System,  p.  637.  sq.) 


Digitized  by  Google 


604 


PART.  III.    CAP.  XII. 


b)  Supponens  quidem  universalitatem  gratiae  divinae,  menti 
Christi  et  vocationis  seriae  ad  amplectendum  raediatorem,  sed  tamen 
ex  parte  hominum  etiam  supponens  contemtuni  gratiae  divinitus  prae- 
visum,  cum  alias  stante  universali  gratia  Dei  et  merito  Christi  ac  vo- 
catione  universali  nemo  fuisset  damnandus,  si  nemo  media  gratiae 
gratiamque  ipsam  contemsisset. 

c)  Virtualiter  causantem,  prout  de  decreto  praedestinationU 
diximu8. 

d)  Tanquam,  qui  decernit,  aut  reprobat. 

e)  Est  enim  actus  voluntatis  divinae,  adeoque  coramunis  tribù» 
pereonis. 

§  22. 

Causa  impulsiva*  interna  est  Dei  justitia  b  vindicativa. 

a)  Seu  ratio  a  priori,  perquam  recte  respondetur  ad  quaestionem, 
cur  Deus  voluerit  homines  quosdam  non  salvare,  sed  damnare. 

b)  Seu  ira  Dei  adversus  peccata,  Rom.  2,  5.  S.  cap.  9,  22.  28. 
Prout  enim  1.  c.  Rom.  2.  damnatio  impoenitentium  refertur  ad  tram 
Dei,  scilicet,  quod  Deum  ira  sua  adversus  peccatores,  seu  justitia,  qua 
incliuatur  ad  vindicandam  legis  suae  violationem,  moveat  ad  id,  ut 
velit  punire  eos:  ita,  cum  certuni  sit,  Deum  ea,  quae  in  tempore  facit, 
olim  decrevisse,  similiter  agnosceudum  est,  quod,  cum  Deus  decerneret 
quosdam  homines  damnare,  ratio  decernendi  fuerit  justitia  illaDei: 
ob  neces8ariam  convenientiara  decreti  et  executionis.  Et  -ic  etiam, 
quando  Rom.  9.  reprobi  dicuntur  ima  irae,  i.  e.  objecta  irae  divinae, 
ex  qua  proveniat  illorum  interitus  ac  damnatio,  idem  etiam  ad  repro- 
bationem,  quae  in  ira  illa,  seu  justitia  vindicativa  fundetur,  recte 
refertur. 

§  23. 

Causa  impulsiva  externa*  sunt  peccata*  hominum,  quae 
et  quatenus  cum  finali0  incredulità  te d  conjunguntur.' 

a)  Nempe  Deus  in  ordinatone  ad  poenam  justam  non  agit  ut  Do- 
minus  supremus,  sed  prò  potentia  sua  ordinata,  et  ut  judex.  Confer 
b.  Mns.  Dissert.  de  Aet.  EL  Decr.  cap.  Vili.  §  186. 

LUTHBRU8:  „Menschliche  Vernunft  dlchtet  e!nen  ungleichen  Willen 
Gotte»,  als  warc  Gott  ein  Tyrann,  der  etliche  Gesellen  hat,  deren  Wesea 
er  ihm  gefallen  làast,  es  sei  gut  oder  nicht  gut,  und  dagegen  hasaet  er 
die  andern,  sie  tbun,  was  sie  wollen.  Also  soli  man  nicht  von  Gottes 
Willen  gcdenkcn.  Dieser  Spruch  Ist  ewiglich  wahr  Ps.  5,  6.  :  ,Du  blflt 
nicht  ein  Gott,  dem  gottlos  Wesen  oder  Siinde  gefàllig  ist.'  Denn  ob 
er  gleich  die  Hciligeu  annimmt,  die  doch  noch  Siinde  an  ihncn  haben, 
so  nimrat  er  sie  doch  nicht  ohne  eine  grosse  Bezablangan;  Christus 
hat  rniissen  ein  Opfer  werden,  um  welches  willen  uns  Gott  annimmt 
und  schonet,  so  lange  wir  im  Glaubcn  bleiben  und  wenn  wir  im  Glau- 
ben  sind."  (M.  Lothers  und  anderer  Theologen  zu  Wittenberg  Beden- 
ken  von  den  Siinden  der  Auserwahlten.    Ann.  1536.  X,  2001.) 


DE  PRAEDESTINATIOXE  ET  REPROBATANE. 


605 


Apologie  deh  Concordienformel  :  ,,Wo  stehet  es  doch  in  Gottes 
Wort,  dass  Gott  nicht  wolle,  dass  jedermann  selig  werde,  sondern  un- 
angesehen  ihre  Siinde  habe  er  alleili  auf  seinem  blossen  Rath,  Fursatz 
und  Willen  etliche  zum  Verdamniss  verordnet,  dass  sie  nicht  kònnen  sclig 
werden?  Nimraennehr  in  alle  Ewigkeit  werden  sie  gemeldte  Propo- 
sitiou  oder  Rede  aus  Gottes  offenbartem  Wort  erweisen,  wann  ihnen 
auch  noch  so  vici  dran  gelegen.  Sinteraal  die  heilige  Schrift  airgend 
also  redct,  noch  durfen  sie  aus  lauter  Duinmkuhuheìt  wider  die  Schrift 
solche  lasterliche  Lebre  oder  Reden  fiihren  und  in  die  ganze  Christen- 
heit  ausbreiten.  Unterdess  sind  xcir  zwar  nicht  in  Abrede,  dass  Gott 
nicht  in  alien  Menschen  gleichwirke  und  sie  alle  erleuchte,  dieweil  er  auch 
nicht  alien  sein  Wort  gibt,  und  dass  er  gleichwohl  beides  gerecht  und 
bannherzig  sei  und  bleibe  und  ihu  niemand  einiger  Untreue,  Missgunst 
oder  Tyrunnei  blllig  beschuldigen  kònne,  ob  er  wohl  nicht  alien  (wie 
gesagt)  das  Wort  gibt  und  sie  erleuchtet.  Wir  sagen  aber  dabei,  dass, 
wann  man  an  diescs  Geheimniss  kommt,  dass  man  den  Finger  auf  den 
Mund  legen  und  nicht  dlsputiren  und  griibcln  solle,  sondern  mit  dem 
Apostel  sprechen  :  ,Wie  s?ar  unbegreiflich  sind  seine  Gerichte  und  wie 
unerforschlich  seine  Wege  !4  Noch  viel  weniger  aber  soli  man  heraus- 
fahren,  wie  unscr  Gegentheil  thut,  und  sagen,  dass  Gott  aus  freiem  Wil- 
len, auch  unangeseheu  die  Siinde,  verordnet  habe,  dass  etliche  sollen 
verdamnit  werden.  Denn  was  Gott  in  seinem  heimlichen  verborgenen 
Rathe  halte  oder  geschlossen  habe,  da  kann  man  nichts  Gewlsscs  von 
sagen,  soli  sich  auch  in  solch  tief  rerborgen  Geheimniss  nicht  einlassen, 
sondern  dasselbige  in  jenes  Leben  sparen,  mittlerweile  bei  dem  offenbar- 
ten  Wort  Gottes  bleiben,  dadurchwlr  zur  Busse  undGlauben  an  Christum 
berufen  und  uns  die  Seligkeit  treulich  angeboten  wird.  Welches  Wort 
oder  offenbarter  Wllle  Gottes  von  der  Erquickung  der  Miihseligen  und 
Beladenen  gewiss,  unfehlbar  und  unzweifelhaftig  ist  und  dem  verbor- 
genen  Rath  Gottes,  darauf  unser  Gegentheil  alleine  geht,  mit  nichten  zu- 
xeider.  Wie  denn  auch  wider  den  im  Worte  Gottes  geoffenbarten  Willen 
daraus  nichts  zu  schliessen,  Gott  selbst  auch  in  .seinem  Wort  uns  darauf 
nicht  gewiesen  hat.  Dass  nun  nicht  alle  dieselblge  Berufung  annehmen, 
sollen  wir  darum  nicht  sagen,  dass  Gott  in  seinem  geheimen  Rath  aus 
freiem  Vorsatz  und  Willen  auch  ohne  die  Siinde  dieselbigen,  so  nicht 
Busse  thun,  zum  Verdamniss  verordnet,  dass  sie  nicht  kònnen  be- 
kehrt  und  selig  werden,  denn  solches  ist  uns  im  Wort  nicht  geoffen- 
baret  ;  sondern  dabei  bleiben,  dass  Gottes  Gerichte  in  dlesen  Fallen  un- 
erforschlich und  unbegreiflich  sind."  (Heidelb.  Ausg.  fol.  208b.  209 a.) 

b)  Non  autem  hic  opiu  est  distinguere  inter  causam  principalem  et 
luinus  principalem,  cum  peccata  ipsa  per  hoc,  quod  legern  Dei  violant, 
digna  sint  poena  non  eolum  temporali,  verum  aeterna.  Vid.  P.  II. 
cap.  I.  §  15. 

c)  Sicut  enim  in  actu  damnationia,  tamquara  executione  decreti 
reprobationis,  respectus  habetur  ad  r<5  non  credere  in  Fiiium  Dei  uni- 
genitum,  tanquam  id,  propter  quod  velut  causam  meritoriam  (aut  deme- 
ritoriam,  ut  aliqui  loquuntur)  damnare  velit  Deus,  qui  daranat,  Joh.  3, 
18.  36.  :  ita  in  ipso  decreto  ilio  lìnalis  incredulità»  habet  se  per  modum 
causae  impulsivae,  moventis  voluntatem  Dei  ad  reprobandum,  sive 
decernendam  damnationetn.  Simililer,  quemadmodum  Hom.  11,  20. 
rami  quidam  spirituales  in  tempore  de/radi,  aut  homines,  qui  in  statu 
gratiae  aliquamdiu  fueraut,  abjecti  dicuntur  per  incredulitatem,  seu, 
quod  incredulitas  illorum  Deum  moverit  ad  abjiciendum  illos:  ita, 

3uod  olim  aeterno  Dei  decreto  reieeti  aut  reprobati  fuerunt,  agnoacen- 
um  est,  Deum  nostro  modo  intelligendi  motum  fuisse  ad  istud  decer- 
nendum,  iutuitu  istius  incredulitatis,  tanquam  rationis  impulsivae. 


606 


PART.  III.     CAP.  XH. 


QuENSTEDTius :  „Causa  reprobationis  non  est  odium  Dei  absolu~ 
rum  et  simplex  (dilexit  enim  Deus  totani  munduni  Job.  3,  16.),  aut 
insufficientia  meriti  Christi  (est  enim  ,propitiatio  prò  peccati»  totius 
mundi*  1  Joii.  2,  2.),  aut  d«fectus  evangelii,  quod  Deus  jusslt  annun- 
ciar) toti  mundo  Matth.  28,  19.,  sed  propria  hominum  culpa,  impoeni- 
tentia  et  incredulitas  flnalis."    (L.  c.  s.  1.  th.  26.  f.  33.) 

B.  Mkisnerus:  ,,Pro  dispulsione  ealumniarum  notari  debet,  quo 
sensu  in  Colloq.  Mompelg.  a  nostris  assertum  fuerit,  solam  incrednli- 
tatem  damnare,  non  caetcra  peccata.  Opinio  nostra  fundatur  in  ilio 
Joh.  3,  18.:  ,Qul  credit  in  eum,  non  condemnatur.  Qui  autem  non 
credit,  jam  condemnatus  est.'  Et  Job.  16,  9.  :  ,Spiritus  S.  arguet  mun- 
dum  de  peccato,  quia  non  credunt  In  me.'  Hic  Myoc  àptaos  condemna- 
tionis  statuitur  sola  incredulitas.  Num  E.  caetcra  peccata  reatum  dam- 
imtionis  non  infcrunt?  Kesp.,  damnationem  posse  considerari  dupli- 
citer  :  1 .  f ormaliter  in  se,  prout  est  sensus  irae  divinae  et  supplicium 
gravisslmum;  2.  materialitcr  vel  ratione  graduum,  qui  in  damnatione 
ista  erunt  inaequales.  Graviora  enim  tormenta  quidam  patientur,  quam 
alii.  Dicimus  ergo  causam  daranatlonis  formaliter  consideratae  solam 
esse  lncredulitatem.  Gradus  vero  poenarum  adjudicabuntur  secundum 
peccatorum  quantitatem,  prout  Illa  fuerunt:  vel  graviora  vel  leviora. 
Deinde  causa  damnationis  considerari  potest  vel  ratione  meriti  et  rea- 
tus,  vel  ratione  ipsius  judicli  et  executlonis.  Quoad  meritum  omnia 
peccata  damnant  et  digna  sunt  aeterna  morte  ;  quoad  ipsum  judicium 
et  executionem,  sola  incredulitas  damnat.  Ideo  enim  homines  flammis 
inferni  addiccntur,  quia  meritum  Cbristl,  quo  prò  peccatis  ipsorum 
omnibus  satisfactum  est,  Anna  fide  non  apprehenderunt.  Sic  Judas 
primo  damnabitur,  non  quia  Christum  prodidit,  sed  quia  desperavit  et 
Christi  passionem,  qua  proditio  ejus  expiata  est,  sibl  non  applicuit. 
Interim  non  difiitemur,  Judam  maiorem  prae  alils  poenam  in  Inferno 
passurum  esse  ob  deformitatem  deilcti  et  nefandam  magistri  sui  pro- 
dltionem.,,    QAv&pumA.  Dlsp.  20.  D.  1.) 

d)  Alia»  enim  peccata,  ai  intervenerit  fides  in  Christum,  aboleri 
possunt  quoad  reatum,  ne  propterea  homines  damnentur;  unde  etiam 
hi,  nisi  abfuerit  fides,  non  eruut  reprobi. 

Wandalixus:  „Caii8a  propter  quam  est  vel  inadaequata  vel  ad- 
acquata. Inadaequata  sunt  omnia  reproborum  peccata,  tam  originale, 
quam  actualia,  quod  jam  probatum  et  ulteriore  probatione  non  eget. 
Inadaequata  dlcitur,  quia  Christus  prò  reproborum  etiam  peccatis  satis- 
feci t,  ut  propter  ea  nulla  ipsis  esset  condemnatio,  si  in  Christo  esseut  per 
fldem.  Et,  si  omnia  peccata  alia  (excepta  àinorip  contumaci)  vel  eorum 
unum  sali. ti)  Deus  vellet  imputare,  ,nemo  posset  corani  eo  consistere', 
Ps.  130,  3.  Ergo  adacquata  reprobationis  causa  est  contumax  et  flnalis 
impoenitentla  et  incredulitas.  Joh.  3,  18.  36."    (Trorwr.  p.  138.  sq.) 

e)  Et  qua  m  vis  demum  in  tempore  contingenter  fiant,  repraesen- 
tantur  tamen  divinae  voi  untati  per  aeternam  Dei  praescientiam,  non  vi 
decreti  praedeterminantis,  ned  tanquam  determinate,  licet  contingenter 
futura,  adeoque  determinate  cognoscibilia  immediate  in  seipsis. 

§  24. 

Objectum*  reprobationis  sunt  homines  impiib  finaliter 
increduli. 

a)  Si  ve  mibjedum,  quod  reproba  tur. 

b)  Nempe  talea,  in  quibus  locum  habet  illud,  quod  est  causa  aut 
ratio  impulsiva  reprobationis.    Ad  homines  autem,  ut  homines,  non- 


1 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATI  ONE.  607 

dum  praevisis,  nostro  intelligendi  modo,  peccatis  ipsaque  finali  incre- 
dulitate  non  terminatur  voluntas  Dei  alias  benignisaima  tanquam  ad 
damnandoe. 

ANTITHESIS. 

QuKNSTEin  ius:  ,,Antithesis  :  1 .  I^raedentinaUanoruni  autiquorum 
(quos  etiara  Praedestinatos  vocant),  «juì  saeculcTs.,  ei  Trodschalki,  mo- 
nachi Rhemensis,  qui  saec.  9.  vixcruut,  quorum  haeresis  hace  fuit,  ut 
refert  Gerh.  Job.  Vosslus  bistorta  Pelagianisml  1.  7.  P.  4.  p.  779. 
1)  Qjiod  Dens,  sic  ut  quosdani  praedestiuavil  ad  vltam^  ita  quosdam 
praedestiuarlt  ~ad  moHefiT  QboòPDeus  uon  vx-Iìt  omnésjmmliòeS 
sftlyós  neri,  sed  eqs  soium,  qui  ~actu  salvanlurT ~B)~  Quod  Clirìstus 
nori~5!t  moriun?  prò  omnibus,  sed  prò  sons  electis  e  te.  ...  'I.  Cgì- 
TntTrrnnrnm;  qunTocenT,  Dermi  ex  absotmrj  et  sTìflplTci  beneplacito, 
sThe  uTIo"  ìncredulitatis  auì  Impoenitentiae_thialis  respectu,  maximum 
Tióminum  parterri  ad  interitum  prajffiMTnas^';  "ìtn  CairÀnus  1.  3.  In- 
sinui, e.  23.  s.  1.  4.  7.  .  .  TVeflnitur  decretimi  reproTwTìonls  a  Syno- 
dicis  in  judicio  (Joniari  p.  32.  in  bum-  modum:  .Reprobalo  pereiutoria 
est  dccretum  Dei,  quo  prò  voluntate  sua  Uberrima  ad declarationeiu 
Jmstitlàc  suae  vindicantis  certosa*  humauo  uiìlvefaó  genere  hoiuluea 
nèc  gratia  noe  gloria  donaje,  sed  jnpeecatum Jibere  prolabi  permittere 
et  inVccatis  reliuquere^  ni^  _ 
coustituit.'  .  .  Antiifut  Calvinistae  et  cura  ibis  quidam  recentiores,  quos         ,  j  J 

Suinolm^axiaìi  vocant,  reprobationis  adacquatimi  objectum  facilini  lio- 
mine  in  crcabilcm  seu  adirne  creandum,  ut  supra  dictum  ;  moderni  vero  /  ^ 

plerique  ponuut  objectum  reprobationis  hominem  in  peccato  jacentem,  '    "  " 
de  quo  ajunt  quaeri  posse  vel  absolute,  quare  Deus  reprobarit,  et  recte  _ 
responderi,  propter  peccatum,  in  quo  jacet  peccator;  vel  comparate,  '^yM-y^*1^  35 
quia  omnes  pariter  in  eodem  peccati  reatu  jacent,  cur  Deus  hunc  po-       .  A- 
tius  damnet,  quam  illum?   Tum  provocant  ad  absolutum  Dei  bene-  ■' [£<.Li**i.*~-- 
placitum,  nempe  hunc  non  condemnari,  quia  sic  placet,  illum  vero 
damuari  ideo,  quia  sic  placet.  .  .    Sed  quomodocimquu  se  expliceut 
Calvinistae,  in  absolutudine  decreti  reprobationis  conveniunt  omnes; 
nani  objectum  reprobationis  adaequatum  illis  est  ,homo  abstractus 
ab  omni  peccaminosa  qualitate  et  in  absoluto  Dei  beneplacito  con- 
stitutus',  ut  inquit  b.  Ilulsemannus  in  F.  C.  s.  8.  §  4.    Ita  Synodici 
Dordracenses,  a.  1.  th.  15.  p.  343.  Actorum,  ,causam  praeteritionis 
seu  reprobationis  ponunt  in  solo  Uberrimo,  justissimo,  irreprehensibili 
et  immutabili  beneplacito  Dei,  quo  decreverit,  alios  in  communi  mi- 
seria relinquere,  nec  tlde  salvifica,  nec  conversioni»  gratia  eos  donare, 
sed  in  viis  suis  et  sub  justo  judicio  relictos,  tandem  non  tantum  prop- 
ter intidelitatem,  sed  etlam  caetera  omnia  peccata,  ad  declarationem 
justitiae  suae  damnare  et  aeternum  punire.'  .  .  Et  hanc  doctrlnam 
suam  vocant  ,cor  eccleslae  (Reformatae)  et  palladium  gratiae  Dei  ab- 
solutac»,  tcstibus  ipsls  Ctcnevciisibus  theologis  in  Synod.  Dordrac.  sess. 
42.  p.  212.  .  .  3.  Scholasticomm  et  Ponti,nciorum  quorundam,  statuen- 
tium,  reprobationis  nullam  esse  causam  ex  parte  homUiura  ;  ita  Duran- 
dus  1.  1.  seni.  dict.  40.  q.  2.,  Bellarminus  1.  2.  de  gratia  c.  10."    (L.  c. 
8.  2.  q.  9.  f.  97.  sqq.) 

§  25. 

Finis  reprobationis  est  peccatorum  vindicatio'  atque 
justitiae  divinae  vindicativae  gloria.b 

a)  Ideo  enim  homines  per  decretum  destinantur  ad  poenam,  ut  in 
tempore  poena  actu  iia  infligatur. 

b)  Nam  quemadmodum  Rom.  0,  22.  dicitur,  quod  Deus,  volen» 
odendere  iram  seu  justitiam  vindicativani,  et  notam  faoere  potentiam 


Digitized  by  Google 


€08  part.  in.   cap.  xn. 

suam,  hderit  inulta  animi  lenitale  vota  irae,  coagmentata  (non  quidem  ab- 
soluto  Dei  decreto;  alias  enim  opus  non  esset  lenita  te  animi  multa  ad 
tolerandum  id,  quod  Deus  ipse  ex  abeoluto  beneplacito  tale  effecerit, 
sed  coagmentata  a  se  ipsis  aut  sua  culpa)  ad  inieritum,  quae  tamen,  ut 
vasa  irae,  tandem  abjiciantur,  ut  appareat  justitia  Dei,  cujus  actus 
executivus  aliquamdiu  dilatus  fuit:  ita,  quod  Deus,  praevidens,  quo- 
modo  homines  illi  se  coagmentaturi  sint  ad  interitum,  decrevit  eos  re- 
jicere,  tendebat  ad  ostensionem  gloriosam  justitiae  divinae,  tanquam 
ad  finem.    Conf.  Rom.  11,22. 

§  26. 

Reprobationis  quoque  decretum  non  solum  particu- 
lare*  est,  sed  et  immutabile}1 

a)  Quia  enim  aliqui  homines  sunt  electi  nec  nisi  finaliter  incre- 
duli sunt  reprobi,  facile  patet  particularitas  decreti. 

b)  Eo  modo,  quo  praedestinationis  decretum  immutabile  esse 
diximus:  non  absoluta,  sed  hypothetica  necessitate. 

Quknstrdtius :  „Attril  tta  reprobationis  alia  sunt,  quae  eidem 
in  abstracto  spectatae,  alia,  quae  eidetn  in  concreto  considerata*,  com- 
petunt.  Attributa  reprobationis  abstracte  sumtae  sunt:  1.  aetemitas 
Matth.  25,  41.  Ep.  Jud.  4.  2.  Immutabilità»,  Num.  23,  19.  1  Sam. 
15,  29.  Mal.  3,  6.  .  .  Non  dlclt  (Christus  Matth.  25,  41.),  hominibus  pa- 
ra tu  m  esse  ignem  infernale  ni,  sed  diabolo  et  angelis  ejus,  ut  intelliga- 
tur  Mimma  Dei  QtAnvi)(MJTrta.  Diabolls  autem  primo  et  principallter 
ignis  infernalis  para  tu  s  est;  dlabolus  enim  pcccavit  et  in  tartara  fuit 
detrusus  ante  bomlnis  peccatum.  Non  dicit,  paratum  esse  supplicium 
aeternum  ótò  Bara/to/^f  kóouov,  ut  de  regno  dictum  fuit  v.  34.  ;  ne  detur 
culquam  suspicandi  occasio,  supplicium  paratum  fuisse  ante  peccatum 
et  reprobos  non  tam  ob  peccatum,  quani  propter  abaolutum  quoddam 
decretum  divinum,  dainnari.  .  .  Attributa  reprobationis  concrete  ac- 
ceptae,  seu,  quod  idem  est,  reproborum,  sunt:  1.  pluralità*,  Matth. 
7,  13.;  2.  possibilità»  estendi  ad  tempus  in  statu  vere  renatorum,  Hebr. 
6,4.5.6.  10,26.  Lue.  8,  13.;  3.  perseverantia  in  infidelitate  finali." 
(L.  c.  s.  1.  th.  31—32.  f.  34.  sq.) 

§  27. 

Definiri  potest  reprobatio,  quod  sit  decretum*  Dei 
aeternum,  quo  Deusb  ex  justitia  suac  vindicativa  homi- 
nes peccatoresd  finaliter  incredulos  propter  ipsa  peccata 
eorumecum  finali  incredulitate  conjuncta  damnare  de- 
crevit adf  punienda  peccata  ipsorum  et  justitiae  suae  di- 
vinae glonam. 

a)  Genus  commune  praedestinationis  et  reprobationis. 

b)  Causa  efficiens  virtualiter  causane.    Vid.  §  21. 

c)  Causa  seu  ratio  impulsiva  interna.    Vid.  §  22. 

d)  Objectum  reprobationis  indicatur.    Vid.  §  24. 

e)  Causa  impulsiva  externa,  juxta  §  23. 

f  )  Finis  reprobationis  denotatur.    Vid.  §  25. 


zed  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATANE. 


609 


A.1P3PENDIX 

AD  PRAECEDRN8  CAPUT 

DE  PRAEDESTINATIONE, 

QUA  AGITUR 

DE  INSCRIPTIONE  IN  LIBRUM  VITAE. 

§  L 

Vicina*  est  doctrinae  de  praedestinatione  aut  elee- 
tione  hominum  ad  vitam  aeternam  doctrina  de  inscrip- 
tione  hominum  in  librum  vitae,  quam  Scripturaeb  vocibus 
ad  res  humanas0  accommodatis  appellant,  alias  siinpli- 
citer  scriptionem  in  libro*  et  rursus  cum  duplici  addi- 
none scriptionem  in  libro  vitae  agni,*  denique  et  scriptio- 
nem nominum  in  coelis f  memorant. 

a)  Certo  quidem  sensu  eadern  est  haec  doctrina  cum  ea,  qua  electio 
ad  vitam  aeternam  traditur;  nec  tamen  aliena  est  a  vi  vocis  et  usu 
loquendi  ctiam  latior  quaedam  acceptio;  quod  ex  sequentibus  constabit. 

b)  In  primis  in  Apocalypsi  Johannea  cap.  17,  8.  cap.  20,  15.  cap. 
22,  19.,  quibus  respondet  Philipp.  4,  3.,  ubi  nomina  esse  in  libro  vitae, 
est,  esse  scripta  in  eo. 

c)  Nimirum  per  àvdptDxoirdftetav  aut  (tuytaTddaatv  quandam  secun- 
dum  simUitudinem  actus  huraani,  quo  certarum  personarum  nomina 
catalogo  civium,  familiarum,  miiitum  adscribuntur,  jura,  privilegia  et 
commoda  sociorum  consecuturi.  In  Scripturis  sacris  hanc  in  rem  me- 
moratur  consuetudo  regum  Medorum  et  Persarum,  quibus  usu  receptum 
erat  subditorum  aut  ministrorum  fidelium  ac  bene  raeritorum  nomina 
et  facta  in  librum  commentariorum  scribi.    Vid.  Esther.  6,  1.  sqq. 

d)  DanielU  12,  1.  Exod.  32,  32. 

e)  Apoc.  13,  8.  cap.  21,  27. 

f  )  Lite.  10,  20.  Confer.  Ebr.  12,  23. 

§  2. 

Est  autem  liber  vitae*  series  aut  multitudob  eorum, 
quibus  vita  donanda  est,  quatenus  menti  divinae0  obver- 
satur.  Vita  autem  h.  1.  non  intelligiturd  naturalis,  sed 
spirituali*,  quae  in  vitam  gratiae*  et  gloriae1  ree  te  distin- 
guiti* 

Boleri  Comp.  ed.  Walther.  IO.  39 


Digitized  by  Google 


610  pari.  ni.  cap.  xii. 

a)  De  quo  in  primis  constare  debet,  ut  inscriptio  in  eum  clarius 
patescat. 

b)  Li  ber  alias  materialiter  Scripturam,  rive  volumen  scriptum,  rive 
catalogum  signi  s  sensibiiibus  seu  apicibus  ex  instituto  significantibus 
constautem,  notat,  prout  piflXo<;  ye^iaewq  Xpiarob,  Matth.  1,  2.,  genea- 
1- (giani  scripto  consignatara  significat.  Sic  etiam  nnSìn  ">po,  liber  ge- 
nerationum,  Gen.  5,  1.  et  Nehem.  7,  5.  sqq.  libellu*  recensioni*  eorum,  qui 
in  Judaeam,  duce  Zerubbabele,  pervenerant,  memoratur.  Quemadmo- 
dum  autem  libri  seu  catalogi  ejusmodi  conficiuntur  et  servantur  secu- 
ritatis  causa  et  adversus  oblivionem,  qua  hominum  mentes  occupari  et 
jura,  cominoda  atque  raunia  civium  aut  familiarum  incerta  reddi  aut 
amitti  possent:  ita  catalogus  quasi  quidam  eorum,  ad  quos  vita  spec- 
tat,  respectu  Dei  seu  intellectus  divini,  concipi  potest,  quatenus  Deus, 
quem  nullius  quidem  rei  oblivio  capit,  seriem  aut  multitudinem  homi- 
num illorum  velut  in  promtu  habet,  seu,  quatenus  illi  objectum  sunt 
notitiae,  aut  memoriae  divinae,  tanquam  vita  donandi. 

c)  Videlicet  quoad  notitiam  practicam,  seu  cum  afiectu  conjunctam, 
qua  Deus  homines,  tanquam  bono  quodam  afficiendos,  intuetur  atque 
ita  eorum  rationem  habet;  quo  sensu  Nehemia*  orat:  Recordare  mei, 
Deus  mi,  in  bonum,  cap.  5,  ult.    Conf.  Ps.  Z,  ult. 

d)  Quamvis  enim  aliai  vitae  vox  non  raro  eam  denotat,  quae  na- 
turali*, temporali*,  corporali*,  animali*  appellatur  ac  die»  vitae  hujus  in 
librum  quendam  Dei  conscripU  dicantur,  Ps.  139,  16.,  ea  tamen  consi- 
derati ad  praesens  non  pertinet. 

e)  De  qua  Paulus  Gal.  2,  20.  :  Vitam,  quam  vivo,  ait,  per  fidem 
vivo  Filii  Dei.  Et  Barn.  6,  11.  :  Reputate  vos  vivente*  Dea  per  Christum 
Je*um  Dominum  nostrum.  Denique  sjnritu  vivere  renatos  dicit  Gal.  5,  25. 

f)  Cujus  crebra  fit  mentio  in  Scripturis;  vid.  Matth.  25,  46.  de 
ingressu  justorum  in  viiam  aeternam;  Joh.  S,  16.  de  vita  aeterna,  quam 
credente*  in  Qiristum  sint  habiturì.  Conf.  Joh.  6,  47.  51.  54.  OS.  cap. 
10,  28.  Atque  haec  vita  fìdelium  prò  statu  praesenti  dicitur  abscon- 
dita  cum  Christo  in  Deo.    Colo**.  8,  8. 

g)  Sunt,  qui  librum  vitae  putantesse  ipsum  Christum;  quod  quam- 
vis certo  sensu  admitti  posse  videatur,  rectius  tamen  docetur,  quemad- 
modum  liber  vitae  dicitur  esse  agni,  non  agnus  inse,  Apoc.  13,  8.  cap. 
21,  26.,  sic  eundem  non  tam  esse  Christum  ipsum,  guaiti  Christi, 
propter  relationem  suam  ad  Christum,  vitae  gratiosae  et  gloriosae  cau- 
*am  ac  fwulamentum.  Conf.  b.  Affelmanni  Part.  I.  Disp.  I.  n.  VI. 
p.  11.  12.,  b.  Balth.  Meisner.  Anthropol.  Disp.  XV.  Q.  IV.  §  l.sqo. 
ad  6.,  b.  Joh.  Meisn.  Disp.  de  Libro  Vitae  §  29.,  J.  Cluver.  De  lucul. 
Apocal.  ad  cap.  Ili,  8.  p.  m.  137. 

§  3. 

Inscriptio  in  librum  vitae*  est  actus  voluntatis  di- 
vinae, quo  hominem  unum  aut  plures  coetui  viventium 
vitam  spiritualem  accenset,b  qui  vita  hac  suo  bono  cum 
caeteris  fruantur.0 


Digitized  by  Google 


DE  PRAEDESTINATIONE  ET  REPROBATIONE. 


611 


a)  Velut  ingerivo  in  catalogum  quondam. 

b)  Seu  vult,  aut  decernit  vel  statuit,  horainis  iUius  aeque  atque 
aliontm  rationem  et  curam  habere,  meminwe,  recordari,  etc.,  tanquam 
viventis. 

c)  Quidam  tamen  etiam  actualem  collationem  vi  tao  illius,  qua, 
velut  tigno,  voluntas  illa  divina  manifestatur,  inscriptionis  in  librum 
vitae  nomine  appellant;  prout  qui  baptizantur,  per  bavtumum  in  librum 
vitae  inscribi  haud  raro  dicuntur,  cum  in  numerum  tìdelium  seu  civium 
in  regno  gratiae,  simul  haeredum  vitae  aeternae  actu  perveniant.  Sed 
hanc  esse  eatachresticam  locutionem  judicat  b.  Kromayer.  Theol.  Aphorist. 
L.  VI.  §.  2.  p.  162. 

8  4. 

Atque  ita  inscriptio  in  librum  vitae  duplex*  est,  qua- 
tenus  homines  a  Deo  vel  in  numerum  fidelium  praecise, 
vel  in  numerum  certo  salvandorum  referuntur.  Prior 
cum  decreto  Dei  de  hominibus  regenerandis,  justificandis 
et  in  filios  adoptandis,0  posterior  cum  electionis  aut  prae- 
destinationis  actud  coincidit.  Quamvis  fatendum  sii, 
termino  inscriptionis  in  librum  vitae,  absolute  posito, 
non  tam  priorem,  quam  posteriorem  actum6  intelhgi. 

a)  Prout  ipsa  vita  et  lìber  vitae  duplex  constitui  solet,  juxta  ante* 
cedentia;  quamvis  olii,  unum  quidem  librum  agnoscentes,  modum 
seribendi  aut  inscriptionis  duplicem  agnoscant. 

b)  Sic  habita  ratioue  duplicis  libri,  distinguunt  aliqui  inter  inscrip- 
tionem  in  librum  gratiae  et  in*criptioìiem  in  librum  gloriae. 

c)  Adeoque  vita  spirituali  donandis  et  prò  haeredibus  vitae  aeternae 
habendis. 

d)  Quoad  rem.  Quod  vel  ipsura  electionis  nomen  declarat,  qua- 
tenus  pauci  ex  pluribus  deliguntur  ad  statum  aut  munus  quoddam  pe- 
culiare. Et  quanquam  in  humanis  prius  sit  v.  g.  eligi  senatorem,  po- 
sterius  matriculae  senatus  inscribi,  hie  tamen,  ubi  scriptio  non  est 
materiali*,  aliam  esse  rationem,  facile  patet. 

e)  Scilicet  vita  xar  i;»x*tv  est,  quam  aeternam  novimus,  et  sic 
liber  vitae  est  catalogus  hominum,  ad  quos  vita  aeterna  spectat.  Quam- 
obrem  et  inscriptio  in  librum  vitae  absolute  loquendo  bue  refertur,  quod 
etiam  nostrates  plerique  observant.  Ac  nos,  priore  significatione  re- 
lieta, posteriorem  jara  porro  sectabimur. 

§  5. 

Causa  efficiem*  inscriptionis  hujus  in  librum  vitae 
Deusb  trinunus  est. 


612  part.  m.  cap.  xn. 

a)  Seu  ia,  qui  scribit  aut  inncribii.  Intelligitur  autem  causa  vir- 
tualiter  causans,  juxta  indoiem  actuum  divinorum  internorum. 

b)  Uti  electionis  ;  de  qua  supra  cap.  XII.  §  12. 

§  6. 

Causa  impulsiva*  interna  est  gratia  seu  benevolenza 
Dei,  externa  Christi  meritumb  fide  finali  apprehenden- 
dum  atque  ita  praevisum.0 

a)  Utraque  juxta  id,  quod  de  electione  dictum  est  supra. 

b)  Cuius  ratione  peculiariter  librum  vilae  agni  et  inscriptionem 
in  euro  dici  credimus;  prout  fundamentum  inscriptionis  esse  Chrìstum 
a  quibusdam  docetur.  Et  respondet  phrasis,  qua  dicimur  electi  in 
Chrùto,  Ephe».  1,8. 

c)  Quo»  enim  praecognovit,  fore  in  ChrLsto  Jesu,  hos  catalogo  elec- 
torum  aut  salvandorum  inscripsit,  juxta  Bom.  8,  29. 

§  7. 

Objectum  inscriptionis*  sunt  homines  finaliter  credi- 
turi,  quatenus  sunt  salvandi.b 

a)  Seu  personae  nominatim  inscribendae  aut  inscriptae.  Alii  8tib~ 
jeetum  vocant. 

b)  Sub  hac  enim  ratione  formali  pertinent  ad  catalogum  seu 
librum  ac  coetum  illum. 

§  8. 

Forma  ipsius  inscriptionis*  consistit  in  actub  volun- 
tatis  divinae  de  hominibus  illis  notitia  practica  divina,  in 
ordine  ad  salutem  aeternam  conferendam,  constanterc 
intuendis. 

a)  Seu  ratio  formali». 

b)  Confer.  §§  3.  et  4. 
c  )  Vid.  §  2.  not  6. 

§  9. 

Finis  illius*  est  ipsa  salutis  aeternae  collatio  Deiqueb 
gloria. 

a)  Ex  parte  inscriptorum;  prout  civium  catalogo  inserì  hi  mar,  ut  ju- 
ribusac  beneficiis  illorum  actu  potiamur  et  fruamur.  Conf.  §  1.  not.  c. 


DE  PRAEDEST1NATI0NE  ET  REPROBATIONE. 


613 


Eoque  Bpectat,  quod  liber  vitae  aliquando  aperiendtts  esse  dicitur  Apoc. 
20, 12. ,  nimirum  ut  ex  eojudicemur  et  in  vitara  aeternam  immittamur. 

b)  Ex  parte  Dei  inscribentis  auctoris  ipsius  vitae  aeternae,  quoad 
sapientiam  et  bonitatem  suam  glorificandi. 

§  10. 

Affectimes  inscriptionis  hujus  sunt  (1.)  infallibilitas,* 
(2.)  immutabili tos.b 

a)  Novit  enira  profecto  Deu*  eos,  aiti  mnt  mi,  2  TSm.  2,  19.,  neque 
quenquam  non  salvandum  salvandorum  numero  accenset. 

b)  Ita  ut  indiani  unquam  patiatur  deletionem  aut  lituratn;  sed  qui 
gemei  inscriptus  est,  maneat  «emper  inscriptus.  Quod  autem  aliquando 
mentio  fit  deletionis  inscriptorum  e  libro,  v.  g.  Exod.  32,  82.  33.  Psalm. 
69,  29.  Apoc.  3,  5.,  id  partim  conditionate  dictum  est,  ubi  nihil  ponitur 
absolute;  partim  negatiouem  inscriptionis  simplicem  importat,  ejusque 
manifestationera  ;  partim  negative  expressura,  certitudinem  aut  immu- 
tabilitatem  ipsam  significat.  Quanquam  nec  abs  re  si t  dicere,  dari 
deletionem  e  libro  vitae  gratiae,  quamvis  non  detur  deletio  ex  libro 
vitae  gloriae,  quae  quidem  completa  aut  talis  est,  qualera  descripsimus. 

(ÌKRHARDU8  :  ,,An,  qui  in  librum  vitae  scripti,  ex  eo  possint  de- 
ieri? Quod  utlque  neganduiu.  Quemadmodum  enlm  expresse  Chri- 
stus  dicit,  impossibile  esse,  ut  electi  in  errorem  damnabilem  inducantur 
Mattb.  24,  24.,  ita  quoque  impossibile  esse  dicimus,  ut,  qui  in  librum 
vitae  scripti,  ex  eo  deleantur.  Apoc.  13,  8.  de  ìllis,  qui  bestiam  colunt, 
dicitur,  quod  nomina  eorum  non  scripta  sint  in  libro  vitae,  Apoc.  20, 15., 
qui  projlciuntur  in  lacum  ignis  et  aeternae  damnationis,  eorum  numiua 
non  iuveniuntur  scripta  in  libro  vitae.  .  .  .  Quod  loquendi  modum 
attinet,  ucgamus,  uspiam  in  Scripturis  de  credentibus  Tr^Kaipo^  dici, 
quod  sint  in  libro  vitae.  Quemadmodum  euim  non  omnes  vere  credentes 
sunt  electi,  sed  tantum  illi,  qui  in  vera  tide  usque  ad  flnem  vitae  per- 
severant,  ita  quoque  non  omnes  vere  credentes  juxta  Scripturae  phrusin 
sunt  in  libro  vitae  scripti,  sed  tantum  illi,  qui  Christo,  vitae  duci,  per- 
severanti fide  adhaerent."   (De  elect.  §  40.) 

M.  Walthkkus:  ,,Deus  delet  aliquem  de  libro  vitae,  cum  illum  ibi 
non  esse  scriptum  declarat  ;  juxta  Ps.  69,  29.  Non  ergo  pugnat,  in- 
scriptos  libro  vitae  non  posse  perire,  et  aliquem  e  vitae  libro  posse  de- 
Ieri.44    (Harmon.  tot.  Scripturae.  Rostochl  1621.  p.  81.) 


614 


part.  rn.    CAP.  XIII. 


Caput  XIII. 

DE  ECCLESIA. 
§  1. 

Homines  illi,a  epos  Deus,  juxta  aeternum  suumb  de- 
cretum,  fide  et  gratia  sua  donavit,  collective  sumtic  dicun- 
tur  ecclesia.  Et  quidem,  ratione  vitae  praesentis  spectati, 
dicuntur  ecclesia  militans,  ratione  vitae  alterius  seu  fu- 
turaed  autem  ecclesia*  triumphans;  licet  aliquando  no- 
men  ecclesiae  utrumquef  coetum  complectatur,  alias,  ab- 
solute  positura,  ecclesiam  militantem*  praecise  significet. 

a)  Non  omne*  homines,  sed  ex  promiscua  multitudine  aliqui,  ita  ut 
verba  èxÀireiv,  unde  IxXnroì,  et  èxxaXeiv,  unde  èxxXyjffia,  aliquam  cogna- 
tionem  babeant. 

b)  Quos  enim  in  tempore  ex  promiscua  multitudine  evocat,  ut  unum 
particularem  coetum  constituant,  eoa  ita  evocare  decrevit  ab  aeterno,  et 
quos  in  tempore  salvai,  aut  glorificata  eoa  salvare  aut  glorificare  decrevit 
ab  aeterno.  Atque  ex  his  ratio  connexionis  hujus  doctrinae  cum  prae- 
cedente  patet. 

Abg.  H unni us:  „Deflnitioncm  ecclesiae  a  divo  Johanne  Husso 
usurpatam  Lutberus  passim  in  sub  scrìptis  approbat,  eamque  refert 
Inter  articulos  orthodoxos,  qui  ab  antlcbristiano  concilio  Constantiensi 
praeter  jas  fasque  damnati  sint.  Sic  autem  Hussus  inquit:  , Tantum 
una  est  sancta  ecclesia  sive  universali»,  quae  est  numerns  et  universi- 
tas  praedeatinatorum.*  "  (Volum:  th.  disputata  WItteb.  1698.  p.329.  b.) 

c)  Sane  ixxXrtaia  nomen  coUectiviim  est  et  denotat  proprie  quidem 
coetum  paucorum,  ex  pluribus  auctoritate  publica  convocatorum,  abu- 
sive concionem  quamvis,  etiamsi  inordinatam  et  confusam.  Vid.  Ad. 
19,  82.,  ubi  èxxXyaia  (rurxe^ufiévr],  et  V.  39.,  ubi  èxxXyaia  iwofioq  memo- 
ratur.  Mox  autem  v.  40.  ooorpotpy  et  IxxXyaia  sibi  respondent.  Conf. 
b.  Mus.  Tr.  de  Eccl.  P.  t  Disp.  I.  §  2. 

d)  Habito  respectu  ad  militìam  spiritualem,  in  qua  sub  Christi 
ductu  et  velut  vexillo  contra  satanam,  mundum  et  carnalem  concu- 
piscentiam  constituti,  in  hac  vita  pugnare  debent  ;  de  qua,  quantum 
attinet  ad  pugnam  contra  satanam,  vid.  Eph.  6, 10.  sqq.  1  Petr.  5, 8.  9., 
de  pugna  ad  versus  mundum  vid.  1  Joh.  5,  4-  Jae.  4,  4.,  denique  de 
pugna  contra  carnem  Rrnn.  7,  14-  &qq.  Gal.  5,  17.  sqq. 

e)  Nempe  quod  militia  sua  defuncti,  superatis  hostibus,  cum 
Christo  in  coelis  vivunt  et  gaudent.  Vid.  Apoc.  2,  10.  26.  27.  cap.  4,  4* 
cap.  7,  9.  cap.  21,  10. 

f)  Huc  referri  solet  locus  Ebr.  12,  22.  23.  et  Eph.  1,  22. 
cap.  5,  28.  sqq. 

g)  Vid.  Ad.  20,  28.  Rom.  16,  4.   1  Cor.  12,  28.  cap.  14,  4*  5. 
cap.  16,  19.  2  Cor.  8,  1.    De  quibus  mox  plura  dicemus. 


Digitized  by  Google 


DB  ECCLESIA. 


615 


§  2. 

Ecclesia  militans*  ipsa  quoque  accipitur  bifariam:* 
uno  modo  proprie0  et  praecise  prò  congregatone  vere 
credentium*  et  sanctorum,*  qui  Christo  capiti  per  fidem 
insiti1  sunt,  velut  membra  vivag  unum  cum  ipso  corpus 
mysticum  constituunt;h  altero  modo  improprie  et  per 
synecdochen,  prò  toto  ex  vere  credentibus  et  sanctis  ad- 
mixtisque  hypocritis  et  malis'  aggregato  coetu. 

a)  De  qua  mine  porro  agendum  est,  missis  caeteris  significationibus. 

b)  Uti  et  alias  mos  est  loquendi  Scripturis,  ut,  quae  parti  propria 
sunt,  Mi  tribuantur,  aut  vice  versa. 

Luthbrus  :  „Damit  aber  dieser  Artikel  desto  bass  und  deutlicher 
mòge  verstanden  werden,  muss  man  den  Leser  dess  erinnern,  dass  die 
Scbrift  auf  zxoeierlei  Weine  von  der  Kirche  redet.  Denn  aufs  erste  heisst 
sie  die  Kircbe  insgemein  alle  dicjenigen,  so  einerlei  Lehre  òffentlich 
bekennen  und  einerlei  Sacramente  braueben,  obwobl  viel  Heucbler  und 
Gottlose  drunter  vermischt  sind,  wie  Cbristus  sagt  Mattb.  20,  16.: 
,Vlel  sind  berufen,  aber  wenig  sind  auserwShlet.'  .  .  Docb  sind  unter 
diesem  gemengten  Haufen  allezeit  etliche  Auserwfthlte,  das  ist,  die 
Gottes  Wort  rait  rechtem  Glauben  annehmen  und  fassen  und  den  Hei- 
ligen  Gelst  empfahen.  Denn  das  Predigtamt  kann  obne  Nutzen  und 
Frucht  nlcbt  abgehen.  Dieses  rechtschaffene,  reine  HSufleln. heisst 
die  Schrift  die  Kirche,  welchcr  auch  eigentlich  der  Name  .beillg4  ge- 
biihret.  Nicht  darum,  als  wiiren  die  Auserwfthlten  ohne  Sunde,  denn 
Fleisch  und  Blut  behiilt  seine  Art  und  Natur,  ist  nimmennehr  ohne  bòse 
Liiste  und  Gedanken.  Wiewobl  aber  die  Gottesfurchtigen  und  recbt- 
schaffenen  Christen  solche  Liiste  mit  Hiilfe  des  Heillgeu  Gei  8  te  8  ditm- 
pfen  und  Ihnen  nicht  nachhangen  noch  Raum  geben,  doch  sind  solche 
Liiste  an  ihnen  selbst  verdammlichc  Siinden.  Doch  kònnen  sie  die 
Gottesfurchtigen  nicht  verdamraen,  sintemal  sie  solche  Unreinigkeit 
ihres  Herzens  erkennen  und  an  Chrlstuin  glauben.  Dieser  Glaube  ist 
es,  der  die  Kirche  heillg  macht,  denn  er  ergreift  den,  der  da  heilig  ist 
und  mlt  selner  Gnade  unsere  Missethat  wegnimmt  und  verzehret,  wle 
das  Feuer  die  Stoppeln."    (Ad  Joel.  3,  17.  VI,  2398.  sq.) 

c)  Equidem  perinde  videri  poterat,  utrum  uomen  ecclesiae  dicatur 
proprie  denotare  coetum  vere  credentium  et,  per  synecdochen  partis 
prò  toto,  coetum  promiscuum,  ex  sanctis  et  non  sanctis  aggregatum, 
an,  vero  vice  versa,  hanc  dicas  significationem  propriam  et  ulani  synec- 
dochicam,  per  synecdochen  totius  prò  parte,  cum  utriusque  significa- 
tionis  fondamenta  in  Scripturis  contineantur:  tamen  mu Itimi  interest, 
scire,  cuinam  coetui  privilegia  et  promissiones,  quas  Scriptum  s.  eccle- 
siae tribuit,  proprie  competant:  illine,  qui  et  quatenus  praecise  ex 
vere  credentibus  et  sanctis  constat,  an  promiscuo  et  visibili  coetui? 
quod  certamina  nostratium  cura  pontificiis  ostendunt.  Conf.  b.  Mut. 
Disp.  de  Eccl.  edit.  prira.  Anno  1657.  §  46. 

Apolooik  dkk  A.  C.  :  „Wlewohl  nun  die  Bosen  und  gottlosen 
Heuchler  mlt  der  rechten  Kirchen  Ge$ell*chaJÌ  haben  in  àusserlichen 
Zeichen,  iva  Namen  und  Aemtern,  dennoch  wènn  man  eigentlich  reden 


Digitized  by  Google 


616 


PART.  IH.     CAP.  XIII. 


wlll,  was  die  Kirchc  sei,  muss  man  von  dieser  Kirchen  sagen,  die  der 
Lelb  Christi  helsst  und  Gemeinschaft  hat  uìcht  alleili  In  ausserlichen 
Zeichen,  sondera  die  Giiter  ira  Herzen  hat,  den  Helllgen  Getst  und 
Glauben."    (Arile.  VII.  et  Vili.  p.  154.) 

d)  Intelligitur  autem  fides  ejusmodi,  qualem  descripaimus  P.  III. 
cap.  III.,  ad  (juam  requiritur  (1.)  ex  parte  objedi  formali*,  ut  praecise 
divina  revelatione,  tanquam  ratione  assentiendi  propria,  nitatur  atque 
adeo  in  substantia  sua  supernaturaiis  sit  ;  (2.)  ex  parte  objedi  materiali*, 
ut  praeter  objecta  alia  divinitu9  revelata  speciatim  tendat  in  Christum, 
ut  mediatorem  et  causarci  impetrandae  apud  Deum  gratiae  ac  remia- 
sionis  peccatoruni;  unde  etiaui  eatti  (3.)  cuni  fiducia  in  Christum  con- 
junctam  esse,  imo  hanc  in  illa  includi  oportet.  Conf.  b.  Mus.  Tract. 
de  Eccles.  Anno  1671.  edit.  P.  I.  Disp.  I.  §  9.  sqq.  p.  5.  sqq. 

e)  Inprimis  quidem  per  mnetitatem,  quae  Christi  est  et  imputatur 
credentibus,  juxta  1  Cor.  1,  30.,  simul  tamen  etiam  per  sanctitatem 
ipais  inhaerentem,  quae  ad  renovatùmem  pertinet  atque  ex  fide,  velut 
radice,  originem  ducit  et  in  cantate  aliisque  virtutibus  consistit,  licet 
haec  ?wn  sit  omnibus  numeris  perfeeta.  Confer.  b.  Mus.  L  c.  §  19.  sqq. 
p.  20.  sqq. 

Lutherus:  ,,Die  Christen  sind  ein  besonder  berufen  Volk  und 
heissen  nicht  schlecht  ecclesia,  Kirchen  oder  Volk,  sondern  sancta,  ca- 
tholica,  Christiana,  das  ist,  ein  christlich,  heihg  Volk,  das  da  glaubet 
an  Christum,  darum  es  ein  christlich  Volk  heisst  und  hat  den  Heiligen 
Geist,  der  sie  taglich  heiliget,  nicht  allein  durch  die  Vergebung  der 
Siinden,  so  Christua  ihnen  erworben  hat  (wie  die  Antinomer  narren), 
sondern  auch  durch  Abthun,  Ausfegen  und  Todten  der  Siinden,  da  von 
sie  heissen  ein  heilig  Volk.  Und  ist  nun  die  heilige  christliche  Kirche 
so  vici,  als  ein  Volk,  das  Christen  und  hfiliy  ist,  oder,  %cie  man  auch  zu 
reden  ptleget,  die  heilige  Christenheit,  item,  die  ganze  Christenheit.  Im 
Alten  Testament  heisst  es  Gottt-s  Volk,  Esa.  I.  11.  12.  43.  u.  s.  w.  Und 
waren  ira  Kinderglaubeu  solche  Wortc  gebraucht  worden:  Ich  glaube, 
dass  da  sei  ein  christlich,  heilig  Volk,  so  wiire  aller  Jammer  leichtlich 
zu  vermeiden  gewest,  der  uuter  dem  blinden,  undeutlichen  Wort 
,  Kirche4  ist  eingerissen.  Denn  das  Wort  christlich,  heilig  Volk  hiitte 
kliirlich  und  gewaltiglich  mit  sich  bracht  beide  Verstand  und  Urtheil, 
was  Kirche  oder  nicht  Kirche  vrare.  Denn  wer  da  hiitte  gehò'rt  dies 
Wort:  christlich,  heilig  Volk,  der  hiitte  flugs  kònnen  urtheilen:  der 
Pabst  ist  kein  Volk,  vici  wenlger  ein  heilig,  christlich  Volk.  Also  auch 
die  Bischòfe,  Pfaffen  und  Monche,  die  sind  kein  heilig,  christlich  Volk, 
denn  sie  glauben  nicht  an  Christum,  leben  auch  nicht  heilig,  sondern 
sind  des  Teufels  bòse,  schiindllch  Volk.  Denn  wer  nicht  recht  an 
Christum  gliiubt,  der  Ist  nicht  christlich  oder  ein  Chrlst.  Wer  den 
Heiligen  Geist  nicht  hat  wider  die  Siinde,  der  ist  nicht  heilig.  Darum 
kònnen  sii:  ulcht  ein  christlich,  heilig  Volk  sein,  das  Ist,  sancta  et  ca- 
thollca  ecclesia."  (Von  Couclllis  u.  Kirchen.  1539.  XVI,  2778.  sq.) 

Geriiardl:s:  „Ideo  etiam  dennimus  ecclesiam  congregationem 
sanctorum,  ne  quis  existimet,  ecclesiam  esse  tantum  extemam  quan- 
dara  politiam  honorum  et  malorum,  cura  proprie  et  accurate  loquendo 
stt  sancta  societas  eorura,  qui  vinculo  Spirltus  in  vera  fide  et  caritate 
sunt  coujuncti.  Nequaquam  vero  sensu  anabaptlstico  vel  pelagiano 
sanctorum  appellatione  utimur,  nec  tlngimus,  veros  ecclesiae  cives  in 
hujus  vitae  innrmitate  esse  piane  et  omnino  àvafiapr^rovc,  nec  transfor- 
mamus  ecclesiam  in  ideam  Platonicam  et  inane  qaoddam  tvraofia, 
mathematica  à^aipéaei  aestimatum  ;  sed  dlstlngulmus  Inter  peccata  In- 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


617 


flrmitatis,  cum  quibus  vera  fldes,  pocnitentia  et  studium  sanctltatis 
consistere  possunt,  et  Inter  peccata  contru  conscientiam,  per  quae  de- 
sinuut  renati  esse  vera  et  viva  ecclesiae  membra."  (Loc.  de  eccles.  §51.) 

Huelsemannus:  ,,Secunda  affectio  intrinseca  ecclesiae  est  sanc- 
titas,  tìdel  nempe  sive  doctrlnae,  et  morum.  .  .  Quae  sententla  com- 
plurimis  S.  S.  testimonila  corroboratur,  se.  non  sufflcere  ad  sanctita- 
tem  ecclesiae  et  membrorum  cjus,  ut  causa  suprema  sive  Deus  et 
in8trumentales,  verbum  et  sacramenta,  sint  sanctae,  sed  requiri  etiam 
ex  parte  membrorum  apprehensionem  et  admisslonem  causarum  agen- 
tium,  juxta  illud  Job.  10,  2ti.  27.  .  .  Àtque  bine  inox  ab  initio  exbibitae 
Aug.  Conf.  natum  est  dlvortlum  Inter  partem  papisticam  et  ortbo- 
doxam;  bis  ad  sanctitatem  ecclesiae  requirentlbus  sauctitatem  intrin- 
secam  tìdel  et  morum  in  membris,  illis  vero  contendeutibus,  ecclesiam 
vocari  sanctam  a  causis  extrinsecis,  a  l)eo,  verbo,  sacrameutis  sanctl- 
flcantibus,  non  autem  a  sanctitate  receptiva  membrorum."  (Praelect. 
in  lib.  coucord.  p.  818.  sq.) 

f)  Atque  hi  quidem  omnes;  non  tantum  electi  seu  praedestinati, 
verum  etiam  illi,  qui  ad  tempus  credunt,  modo  fides  eorum  vera  et 
viva  sit.  Quamdiu  enim  per  fidem  sunt  in  Christo,  tamdiu  pertinent 
ad  ecclesiam,  velut  ejus  partes  aut  membra. 

Quenstedtius  :  „Injuste  exeommunicati  non  desinunt  esse  mem- 
bra catholicae  ecclesiae,  etiamsi  e  visibili  et  particulari  ecclesia  ejician- 
tur."    (Tb.  dld.-pol.  P.  IV.  c.  15.  s.  2.  q.  1.  f.  1<>35.) 

Gerhardus  :  ,,Nos  contra  et  catechumenos  et  omnes  alios  vera  fide 
interna  praeditos  in  ecclesia  esse  dicimus,  si  vel  maxime  baptismum 
actu  nondum  susceperuut."    (L.  c.  §  54.) 

g)  Nam  mortila  membra  non  nisi  aequivoce  membra  corporis  vivi 
sunt.    Unde  lue  excluduntur  hyjweritae  et  non  sancti. 

Gerhardus  :  ,,In  vero  verae  ecclesiae  membro  non  requiritur  dun- 
taxat  extcrna  tìdel  professio  et  sacramentorum  usus  extemus,  sed 
etiam  interior  rcnovatio  per  Sp.  S.,  quia  ecclesia  non  est  corpus  solum, 
sed  etiam  anima,  h.  e.,  corpus  vivum  et  auimatum,  proinde,  ut  quis  ad 
corpus  ecclesiae  vere  pertineat,  requiritur,  ut  Spirltu  S.  regatur,  du- 
catur  et  quasi  animetur."    (L.  c.  §  58.) 

Idem:  „Slcut  Christus  de  discipulis  suis  diclt  Joh.  17,  14.,  quod 
sint  ,m  mumlo,  non  autem  de  mundo'  (in  muudo  esse  est  ,visiblliter 
in  mundo  conversari',  de  mundo  esse  est  , mundi  malitlam  et  lucredu- 
lltatem  amplectl',  docente  Toleto  in  commentario  lllius  loci),  sic  et 
uos  dicimus  e  contrario  impios  esse  in  ecclesia,  non  autem  de  ecclesia.** 
(L.  c.  §  G4.) 

h)  Et  sic  probatur,  ecclesiam  proprie  dictam  esse  praecise  coetum 
vere  credentium  et  sanctorum.  £»am  Eph.  M-  describitur  ecclesia 
tanquara  corpus  spirituale,  quod  totum  dependet  a  Christo,  secundum 
omnes  juncturas  et  compagine*  (quibus  coagmentatum,  in  ratione  unius 
corporis  constituitur),  velut  a  capite,  h.  e.  per  influxum,  qualis  mem- 
bris a  capite  debetur  ad  hoc,  ut  incrementum  capiant  corpori  con- 
veniens,  idque  }ter  caritatem.  Unde  recte  colligitur,  eos  omnes  et  solo* 
esse  vera  membra  ecclesiae  proprie  dictae,  qui  viia  sjrirituali  vivunt, 
ex  supernaturali  gratia  et  inrluxu  (  "liristi  capitis  et  Spiritus  ejus,  adeoque 
fide  non  qualicunque,  sed  supernaturali,  et  cum  cantate  conjuncta  pol- 
lent.  Conf.  b.  Mus.  §  49.  sqq.  p.  29.  sqq.  §  56.  p.  34.  35.    Quo  per- 


618 


part.  ni.  cap.  xm. 


tinet,  (2,)  quod  ecclesia  1  Petr.  2,  4.  sqq.  describitur  ut  domus  spiri- 
tualis,  ex  lapidibus  vivi*  exstructa  super  imum  angularem  lapiderà, 
Christian,  ita  ut  sit  templum  sanctum  Domino,  domicilium  Dei  per  Spiri- 
timi; quod  non  fit,  ni. si  per  fidem  in  Christum,  qua  homines  Ch  risto, 
velut  causa  salutis,  actu  fi<  lucine  nituntur,  cum  cari  tate  conjunct&rn. 
Vid.  b.  Mus.  1.  c.  §  57.  p.  35.  sqq.  Eodemque  (3.)  facit,  quod  eccle- 
sia comparatur  oleae,  ejus  autem  rami,  spirituali  sensu  dicti,  per  fidem 
inserti  et  per  eandem  in  ea  manere  dicuntur  Rom.  11,  16.  sqq.  Et  (4.) 
quod  ecclesia  est  coetus  filiorum  Dei;  filii  autem  fiunt  et  sunt  per  fidem 
in  Christum.    Vid.  Gal.  3,  26.  28.  Eph.  2,  19.  20. 

Apologie  der  A.  C.  :  ,,Man  muss  je  recht  eigentlich  wissen,  wo- 
durch  wlr  Gliedmass  Christi  werden  und  was  uns  macht  za  lebendigen 
Gliedmassen  der  Kirchen.  Denn  so  wir  wiirden  sagen,  dass  die  Kirche 
alleln  eln  dusserlich  Polizei  (politia)  wdre,  une  andere  Iiegiment,  darinne 
Base  und  Gute  wdren  u.  s.  w.t  so  wird  niemands  daraus  Iernen  noch 
verstehen,  dass  Christi  Relch  gelstllch  ist,  wle  es  doch  ist,  darinnen 
Chrlstus  inwendig  die  Herzen  regleret,  stilrket,  trostet,  den  Helligen 
Geist  und  mancherlel  geistliche  Gaben  austheilet;  sondern  man  wird 
gedenken,  e»  sei  ein  ttusserliche  Weis,  gewissc  Ordnung  etlicher  Cer emo- 
nie n  und  Gottesdiensts.  Item,  was  wollt  fur  ein  Unterschied  sein  zwi- 
schen  dem  Volk  des  Gesetzes  und  der  Kirchen,  so  die  Kirche  allein  ein 
ausserliche  Polizei  ware?  Nu  unterscheidet  Panlus  also  die  Kirche  von 
den  Jiiden,  dass  er  sagt,  die  Kirche  sei  ein  geistlich  Volk,  das  ist,  ein 
solch  Volk,  welches  nlcht  alleln  in  der  Polizei  und  burgerlichen  Wesen 
unterschieden  sei  von  den  Helden,  sondern  ein  recht  Volk  Gottes,  wel- 
ches im  Herzen  erleuchtet  wird  und  neu  geboren  durch  den  Heìligen 
Geist."    (Artlc.  VII.  et  Vili.  p.  154.) 

Catechismi;»  major  :  „Das  Wort  communio,  das  daran  gehangt 
ist,  so  ut.  nlcht  Gemeinschaft,  sondern  Gemeine  heissen.  Und  ist  nichts 
anders,  denn  die  Glosse  oder  Auslegung,  da  jemand  hat  wòllen  deuten, 
was  die  christliche  Kirche  heisse.  Dafur  haben  die  Unsero,  so  weder 
Lateinisch  noch  Deutsch  gekonnt  haben,  gemacht  , Gemeinschaft*  der 
Helligen,  so  doch  kein  deutsche  Sprache  so  redet  noch  verstehet.  A  ber 
recht  deutsch  zu  reden,  sollt  es  heissen  ein  Gemeine  der  Heiligen,  das 
ist,  ein  Gemeine,  darin  eitel  Heiligen  sind,  oder  noch  kl&rlicher  elne 
heilige  Gemeine.  .  .  Das  ist  aber  die  Meinung  und  Summa  von  diesem 
Zusatz  :  Ich  glUube,  dass  da  sei  eln  heUiges  Hàufelein  und  Gemeine 
auf  Erden  eiteler  Heiligen,  unter  Einem  Haupt  Chrlsto,  durch  den  Hel- 
ligen Geist  zusammen  berufen,  in  Einem  Glauben,  Sinne  und  Verstand, 
mit  mancherlei  Gaben,  doch  elutrachtig  in  der  Llebe,  ohne  lìotten  und 
Spaltung."    (Artic.  III.  p.  457.) 

Articuli  Smalcaldici:  ,,WIr  gestehen  lhnen  nlcht,  dass  sle  die 
Kirche  seien,  und  sinds  auch  nlcht,  und  wòllens  auch  nlcht  horen,  was 
sle  unter  dem  Nainen  der  Kirchen  gebieten  oder  verbieten.  Denn  es 
weiss,  Gott  Lob,  ein  Kind  von  sieben  Jahren,  was  die  Kirche  sei,  nàmlich 
die  heiligen  Gldubigen  und  die  Schàflein,  die  ih  re  a  Uirten  Stimme  hdren. 
Denn  also  beten  die  Kinder:  ,Ich  gliìubc  elne  heilige  christliche  Kirche.* 
Diese  Heillgkelt  stehct  nlcht  in  Chorhemden,  Platten,  langen  Bò'cken 
und  andern  ihren  Ceremonien,  durch  sie  iiber  die  heilige  Schrift  er- 
dichtet,  sondern  lm  Wort  Gottes  und  rechtem  Glauben. "  (P.  III. 
art.  12.  p.  824.) 

Lutherus:  „Da  ich  die  christliche  Kirche  eine  geistliche  Ver- 
sammlung  genennet  batte,  spottest  du  mein,  als  wollte  ich  eine  Kirche 
bauen,  wie  Plato  elne  Stadt,  die  nlrgend  ware,  und  lasst  dir  deinen  Zu- 
fall  herzlich  gefallen,  als  habest  du  es  fast  wohl  troffen.  Sprichst: 
Ware  das  nicht  eine  felne  Stadt,  so  geistliche  Mauren,  geistliche 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA 


619 


Thurme,  geistliche  Elidiseli,  geistllch  Ross  un d  alles  geistllch  w'àr'S 
Und  ist  deine  endllche  Meinung,  die  christliche  Kirche  mòge  nicht  obne 
lelbliche  Stadt,  Unum  und  Giiter  bestehen.  Antworte  ich:  Lleber 
Murnar,  soli  icb  uni  der  Ration  willen  die  Schrift  leugnen  und  dlch 
uber  Gott  setzen?  Warum  antwortest  du  nicbt  auf  melne  Spniche, 
ala:  ,Non  est  respectus  personarum  apud  Deum',  Eph.  6,  9.  Et  ,reg- 
num  Del  intra  vos  est*?  .  .  .  Also  beschliesse  Icb,  dass  die  christliche 
Kirche  sei  nicht  an  irgend  cine  Stiitte,  Person  oder  Zeit  gehaftet,  und 
obwohl  der  ungelehrte  Hanfe,  der  Pabst  mit  seiuen  Cardiniilen,  Bischo- 
fen,  Pfaffen  und  Mònchen,  solchea  nicht  will  verstehen  noch  Wahrheit 
lassen  sein,  so  stehet  doch  fast  bei  mir  Er  Omnes,  auch  die  Kindlein 
auf  den  Gassen,  mit  dem  ganzen  Haufen  der  Christenheit  in  aller  Welt 
und  treten  zu  mir  wider  die  gefìirbte  und  erdichtete  Kirche  des  Pabsts 
und  sei  tic  r  Paplsten.  Fragst  du  aber,  wle  das  zugehe,  antworte  ich 
kurzllch:  Alle  Christen  in  der  Welt  beten  also:  ,Ich  glaube  in  den  Hei- 
ligen  Gelst,  eine  heillge  christliche  Kirche,  Gemeinschaft  der  Heiligen.* 
Ist  der  Aftikel  wahr,  so  folget  daraus,  dass  die  heillge  christliche  Kirche 
niemand  sehen  kann,  noch  f'ùhlen,  mag  auch  nicht  sagen  :  Siehe,  hler 
oder  da  ist  sie.  Denn  was  man  glSubet,  das  slehet  oder  empflndet  man 
nicht.  Wie  St.  Paulus  Ebr.  2,  l.  lehret.  Wlederum,  was  man  aber 
slehet  oder  empflndet,  das  gliiubet  man  nicht.  Ist  das  nicht  klar  gcnug, 
lleber  Murnar  und  Emser?  Lasst  sehen,  was  wollt  ihr  hierwlder  sagen? 
Sind  hier  nicht  die  Kinder  und  Bauren  gelehrter,  denn  der  Pabst,  Car- 
dinale, Bischofe,  Pfaffen  und  Monche?  Wo  seid  lhr  Junkern,  die  ihr 
euch  anmasset,  die  Schrift  auszulegen,  den  Glauben  erklMren,  und  ruft 
fast,  der  gemelne  Mann  verstehe  nichts  darinnen?  Es  flndet  sich  hier 
anders,  dass  der  Pabst  und  selne  Bischofe  mit  ihrem  Anhang  weit  nicht 
so  viel  kònnen,  als  die  groben  Bauren  und  Kindlein.  Nun  halten  sie 
gegen  einander,  die  heillge  Kirche  Christi  und  die  tolle  Kirche  des 
Pabsts.  Die  heilige  Kirche  Christi  spricht  also:  Ich  gldube  eine  heilige 
christliche  Kirche  ;  die  tolte  Kirche  des  Pabsts  spricht  also  :  Ich  sehe  eine 
heilige  christliche  Kirche.  Jene  spricht:  Die  Kirche  ist  weder  hier  noch 
da,  diese  spricht:  Die  Kirche  ist  hier  und  da."  (Antw.  auf  das  Buch 
Braserà.  XVIII,  1652.  1654.  sq.) 

Idem  :  „Wer  aber  nicht  rechtglitubig  noch  hellig  und  gerecht  ist, 
der  gehòret  nicht  in  die  heillge  christliche  Kirche.  .  .  Und  dies  ist  der 
Artikel,  so  in  dem  lòbllchen  Concilio  zu  Costnitz  verdammt  ist,  samrat 
dlesem  Vers  und  der  ganzen  heiligen  Schrift.  Denn  Johannes  Huss 
bekennete  dazumal,  dass  eine  heillge  christliche  Kirche  sei  ;  wo  der 
Pabst  nicht  fromm  und  hellig  wàre,  so  kònnte  er  nicht  ein  Glied,  viel 
weniger  das  Haupt  der  heiligen  Kirche  sein,  ob  er  gleich  drinnen  das 
Amt  halte  ;  dess  muste  er  als  ein  Ketzer  brennen  und  verflucht  sein. 
Aber  vlelmehr  ist  verflucht  St.  Petrus,  der  sic  2.  Ep.  2,  13.  nennet 
Schande  und  Laster  der  heiligen  Kirche.  Wenn  er  noch  lebete,  der 
Teufel  wurde  lhn  betreten  bei  diesen  heiligen  Mòrdern.  Und  Johannes 
auch,  der  frei  heraus  sagt  1.  Ep.  8,  8.  :  ,Wer  Siinde  thut,  der  ist  vom 
Teufel.*  Aber  sie  setzen  darwider  und  sagen:  Wenn  der  Pabst,  Bi- 
schofe, und  sie  alle  gleich  sehr  sundigen,  so  sind  sie  dennoch  nicht  vom 
Teufel,  noch  von  seiner  Synagoge,  sondern  sind  von  Christo  und  von 
Gott,  Glieder  und  H&upter  der  heiligen  Christenheit.  Ja,  sie  sind  Glie- 
der  der  Kirche,  glelchwle  Speichel,  Rotz,  Eiter,  Schwelss,  Mist,  Harn, 
Stank,  Grlnd,  Blattern,  Druse,  Franzosen  und  alle  Seuche  des  Leibes 
Glieder  sind  ;  dieselblgen  sind  auch  In  und  am  Lelbe,  ja,  wie  Flecken 
und  Unflatb,  die  der  Lelb  tragen  muss  mit  grosser  Gefahr,  Muhe  und 
Unlust.*'    (Ausi,  des  118.  Psalm.  1530.  V,  1792.  sqq.)  EH 

Idem  :  „  Wie  der  Mensch  ist  von  tweien  Naturen,  Leib  und  Seele, 
also  wird  er  nicht  noch  dem  Leibe  gerechnet  ein  Oliedmass  der  Christen' 
heit,  sondern  nach  der  Seelen,  jat  nach  dem  Olauben.  .  .  Also,  dass  es 
oflenbar  Ist,  dass  die  Christenheit  eine  geistliche  Gemelne  sei,  die  unter 


Digiiized  by  Google 


PART.  ni.    CAP.  xni. 


die  weltlichen  Genielnen  nicht  roag  gezahlt  werden,  als  wenig  als  die 
Geister  unter  die  Lei  ber,  der  Glaube  unter  die  zeitllcheu  Giiter.  .  .  So 
die  Christenheit  wàre  eine  lcibliche  Versammlung,  so  kònnte  man  einem 
jeglichen  an  seinem  Leibe  ansehen,  ob  er  ein  Christe,  Turke  oder  Jude 
w  iire  ;  gleich  als  ich  kann  an  seinera  Leibe  ansehen,  ob  er  ein  Mann, 
Weib  oder  Kind,  schwarz  oder  weiss  sei.  Item,  in  weltllcher  Ver- 
sammlung kann  ich  sehen,  ob  er  zu  Wittenberg  oder  Leipzig,  hler  oder 
da  mit  andern  versammlet  ist,  aber  gar  nicht,  ob  er  glàube  oder  nicht. 
Darum  habe  das  feste,  wer  nicht  irren  will,  dass  die  Christenheit  sei 
einc  geistliche  Versammlung  der  Scelen  in  einem  Glauben."  (Vom 
Pabstthum.  1520.  XVIII,  1212.  sq.) 

Calovius:  „Etsi  ht/pocritae  sint  in  coetuillo,  in  quo  est  ectlesiat 
non  tamen  in  coetu  proprie  rant,  qui  est  ecclesia.  .  .  Non  facimus  gemi- 
nam  ccclesiam,  allam  sanctorum,  allam  mixtam,  sed  nane  tantum  nostris 
distinctioncm  esse  dicimus,  qua  òfiu\  vftur  vox  ecclesiae  accipitur  semel 
prò  coetu  tldclium,  iterum  prò  conventu,  in  quo  tidelibus  adinixtl  re- 
periuntur  hypocritae."    (System.  P.  Vili,  253.  sq.) 

ANTITHESES. 

Quknstkdtu  s:  „Antithe*is  :  Pont{ticiorum,  ut  Bellarmini,  qui 
1.  3.  de  ecclesia  et  concil.  c.  2.  §  5.  accusai  liane  Aug.  Conf.  asser- 
tionem  a.  7.,  ecclesiam  esse  sanctorum  congregatlouera,  qui  vere  cre- 
dunt  et  obediunt  Deo.  , Nostra  autem  (addit,  se.  Romancnsium)  sen- 
tentia  est,  ecclesiam  unam  tantum  esse,  non  duas,  et  illam  unam  et 
veram  esse  coetum  hominum  ejusdem  tldei  christianac  professione  et 
eorundem  sacramentorum  communione  colligatum,  sub  regimine  legi- 
timorum  pastorum  ac  praecipue  unius  Chrlsti  in  terris  vicarll,  Pontl- 
flcis  Rom.4  Seutentiam  vero  Lutheranorum,  quod  ecclesia  proprie  Bit 
congregatio  sanctorum,  con  fiata  m  esse  dicit  ex  haeresi  Pelagianorum, 
Novatianorum  et  Donutistarum.  Iidem  Papistae  catechu me nos  seu  non- 
baptiztitos,  haereticos,  schismaticos  et  exeommunicatos  simpllciter  ab 
ecclesia  removent.  Sic  enim  Bellarminus  1.  c.  §  Nostra.:  .Catechu- 
mcni,  quuniam  non  sunt  admissi  ad  comraunlonem  sacramentorum,  ex- 
cluduntur  ab  ecclesia.'  Lib.  ejusdem  c.  3.  §  de  catechum.  ait:  ,Cer- 
tum  est,  catechumenos  non  esse  In  ecclesia  actu  et  proprie,  sed  tantum 
iu  potentla.*  Jlaereticos  non  esse  in  ecclesia,  docent  Stapletonus  in 
priuc.fld.doct.  P.  L.  c.  13.  p.  14.,  Bellarmiuus  1.3.  de  eccles.  c.  4.  §  1.  .  . 
tichimnaticus  non  esse  de  ecclesia,  asserii  Bellarmiuus  1.  c.  c.  5.  §  1.  et  3. 
Oatechismus  Rom.  disertis  verbis  schismaticos  ab  ecclesia  separat. 
Idem  tradit  Bellarmiuus  1.  c.  c.  6.  §  1.  Catechismus  Rom.  in  explic. 
symboli  de  exeommunicatis,  quod  se.  in  ecclesia  non  sint."  (Th.  did.- 
pol.  P.  IV.  c.  15.  s.  2.  q.  I.  f.  1U33.) 

Fr.  Delitzschius  :  ,,Wer  nur  immer  getauft  ist  und  Theil  nimmt 
an  des  Herrn  Mahle,  der  ist  ein  GUed  am  Leibe  Chrlsti.  Der  Leib 
Christi  ist  die  Gesainmtheit  aller  derer,  die  zu  Einem  Leibe  getauft 
und  zu  Eiuem  Geiste  getriinkt  sind.  Es  sei  Hengsteuberg  oder  Wis- 
licenus  —  kraft  der  That  Gottes,  die  der  Glaube  nicht  hervorbringt  und 
der  Unglaubc  nicht  vereitelt,  siud  sie  beide  Glieder  eines  und  dessel- 
beu  Leibes.  Es  sei  ein  Evangelischer  oder  Romlscher,  ja,  ein  Socl- 
uiancr  oder  Uuìtarier  —  kraft  der  Taufe  slud  sie  allzumal  Eluer  In 
Christo.  So  hat  Gott  selbst  der  Kirche,  die  er  durch  die  Macht  seiner 
Gnade  ins  Dasein  gerufen,  Mire  fùr  jedes  elnfiiltige  Auge  erkennbare 
Grenzen  gegeben."  (Vler  Bucher  von  der  Kirche.  Dresden  1847. 
p.  33.  sq.)  ,,Auch  erstorbene  Glieder  —  noch  Glieder  am  Leibe  Christi. 
Aber  wie,  hòre  ich  verwundert  fragen,  todte  Glieder  am  Leibe  Christi, 
todte,  und  noch  zu  ihm  gehòrig?  Dlese  Frage  stellen  schon  unse  re 
alteren  Kirchenlehrer.  Die  Getaufteu,  die  ein  der  Taufe  unwurdiges 
Leben  fiihren,  gehòren  (?)  nach  ihrer  Anslcht  zwar  zur  sichtbaren 
Kirche,  aber  nicht  zur  Kirche  im  eigentlichen  Sinne,  zur  unslchtbaren 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


621 


odor  katholischen.  Sie  kònnen  Theile,  ja,  sogar  Organo  der  sichtbaren 
Kirche  seln,  aber  Glieder  der  Kirche,  die  der  Lelb  Christl  ist,  slnd  sie 
nicht.  Wir  kònnen  die  Berechtigung  dieser  Unterscheidungen  nicht 
anerkennen."    (L.  c.  p.  42.  sq.) 

i)  Nempe  fideles  et  sancti  in  hac  vita  semper  habent  admixtos, 
quoad  ex  ternani,  licet  eccleaiasticam,  societatem,  hominee  maloa  et  non 
sanctos;  ut  infra  videbimua. 

Carpzovius  :  ,, Ecclesiae  vocabulum  Augustana  Confessio  non  ac- 
cipit  laxe,  prout  et  paleam  et  granura  compléctitur  et  sub  ecclesiae 
nomine  veniunt  omnes  1111,  qui  baptizati  sunt  et  infldelibus  seu  pagania 
et  non-baptizatis  contradistinguuntur;  «ed  stride,  proprie  et  principe- 
liter  prò  coetu  illorum,  qui  Christo  capiti  et  sibi  invicem  fide  vera  et 
caritate  sincera  hisce  in  terris  adhaerent;  prout  Apol.  p.  144. 146. 149. 
154.  id  declaravit  et  sub  miti  uni  etiam  art.  8.  de  significata  hoc  cavit. 
Cui  significami  nihll  praejudlcant  uon-sancti  et  hypocritae,  sive  in  dot- 
trina, sive  in  moribus,  ecclesiae  admlxti.  Aliud  enira  est  coetus  ex 
hypocritis  et  vere  ac  sincere  credentibus  constati*,  aliud  est  coetus,  cui 
admixti  sunt  hypocritae.  Ecclesia  proprie  dieta  non  est  coetus  ex  hy- 
pocritis et  non-sanctls  constans,  sed  est  coetus,  cui  hypocritae  et  n< in- 
sana! sunt  admixti.  Prout  caute  A.  C.  art.  8.  sub  initlum  istud  decla- 
rat. .  .  Unde  quando  coetus  ex  sanctls  et  hypocritis  compositus  ecclesia 
dicitur,  non  nisi  synecdochica  et  figurata  appellatio  est  propter  sanctos 
In  ilio  coetu  praeponderantes,  sicut  frumenti  acervus  triticum  dicitur, 
etlamsl  plurlmae  in  ilio  slnt  paleae."  (Isag.  in  llbb.  symbol,  p.  805.  sq.) 


Ecclesiae,  proprie*  acceptae,  caput*  est  Christus0 
3fàr3p6>7io$,d  non  solum  ratione  dignitatis  et  perfectionis* 
prae  membris  corporis,  veruni  etiam  praecique  quoad 
virtufem  atque  influxum,  non  solum  moralemf  verum 
etiam  physicum* 

a)  De  hac  enim  nune  porro  agendum  est.  Altera  aignificatio  syn- 
ecdochica  patdo  post  spectabitur  dÌ8tinctiu8. 

b)  Est  enim  ecclesia  ens  per  aggregationem  cum  ordine,  ubi  aliquÌ8 
summua  est,  caeteri  ab  ilio  dependent.  la,  a  quo  coetus  ecclesiae  de- 
pendet,  caput  dicitur,  et  hic  (juideni  non  quoad  materialem  conceptum 
capitis,  prout  est  pars  corporis  integralÌ8  atque  eandem  cura  caeteris 
membris  rationera  ad  totum  corpus  habet  (non  enim  aatia  commode 
Chrwtus  membrum  ecclesiae  dici  potest,  cum  ab  hac  nullatenus  depen- 
deat),  sed  formaliter,  in  quantum  caput,  hoc  est,  principium  rectivum 
corporis  est  et  influxu  suo  corpua  totum  et  membra  ejua  omnia  regit, 
fovet  et  adjuvat.  Conf.  b.  Mus.  Tr.  de  Ecclea.  Part.  I.  Diap.  II. 
§  5.  p.  67. 

c)  Sic  expresse  appellatur  Eph.  1,  22,  cap.  4,  15.  16.  cap.  6,  23. 
Col.  lt  16.  cap.  2,  19. 

Lutuerus:  ,,Also  ist  das  auch  gethan,  dass  er  schreibet  im  Latel- 
nischen  und  Deutschen,  dass  Christus  sei  eln  Haupt  der  Tiirken,  der 
Heiden,  der  (  Uri sten,  der  Ketzer,  der  Rauber,  der  Huren  und  Buben. 


Digitized  by  Google 


622 


PART.  ITI.    CAP.  XIII. 


Es  w'tirv  nicht  Wunder,  dass  alle  Stein  und  Holz  iin  Kloster  den  Un- 
seligen  zu  Tode  ansaben  und  anschrieen  am  solcher  greulichen  Las  te  - 
rungwlllen.  Was  soli  ich  sagen?  Ist  Christus  nun  ein  Hurenwlrth 
wordeu  aller  Hurenhauser,  ein  Haupt  aller  Mòrder,  allei-  Ketzer,  aller 
Schalke?  Wehe  dir,  du  unseliger  Mensch,  dass  du  delnen  Herrn  also 
zur  Làsterung  vor  aller  Welt  setzest.  Der  arme  Mensch  will  schreiben 
von  dern  Haupt  der  Christenhelt,  und  vor  grosscr  Tollbeit  meinet  er, 
Haupt  und  Herr  sei  Ein  Ding.  Christus  ist  wohl  ein  Herr  aller  Dinge, 
der  Frommen  und  der  Bosen,  der  Engel  und  der  Teufel,  der  Jungfrauen 
und  der  Huren  ;  aber  er  Ist  nicht  ein  Haupt,  denn  alleln  der  frommen, 
gliiubigen  Christen,  in  dem  Geist  versammelt.  Denn  ein  Haupt  muss 
eingeleibt  seln  seinem  Kòrper,  wie  ich  aus  St.  Paul.  Eph.  4,  15.  16.  be- 
wahret,  und  miìssen  die  Gliedmassen  aus  dem  Haupt  hangen,  ihr  Werk 
und  Leben  von  ibm  haben.  Danna  mag  Christus  nicht  sein  ein  Haupt 
irgend  einer  bosen  Gemelne,  ob  dieselbe  ihm  wohl  uuterworfen  ist  als 
elnem  Herrn.  Gleichwie  sein  Reich,  die  Christenhelt,  ist  nicht  eine 
leibliche  Gemelne  oder  Reich,  doch  ist  ihm  alle»  unterworfen,  was 
geistlich,  leiblich,  hòlllsch  und  hlmmllsch  ist."  (Vom  Pabstthum  za 
Rom  u.  s.  w.  1520.  XVIII,  1223.) 

d)  Secundum  utramque  naturano,  divinavi  et  humanam.  Secun- 
dura  hane  quidem,  qua  conformis  est  membris,  Eph.  5,  SO.,  exaltatus 
autem  super  omnia  et  constitutus  caput  ecclesiae,  Eph.  1,  20.  sgq. 
Secundum  Ulani  vero,  seu  divinam  naturam,  quia  innuxus,  quem  in 
membra  singulti  et  in  corpus  ecclesiae  praebet,  virtutis  infinitae  est,  ut 
ab  homine  nudo  provenire  non  possit.  Conf.  b.  Mia.  Tract.  de  Eccl. 
Part.  I.  Diap.  II.  §  7.  p.  69. 

e)  Utique  enim  foavflptDxnu,  qui  secundum  divinam  naturam  in- 
finite perfectus  ac  Dominila  omnium,  secundum  humanam  vero,  vi 
unionis  personalis,  divinorum  aòpjtidrotv  revera  particeps  factus  et  ad 
dextram  Dei  exaltatus  est,  prae  hominibus  ftloìf,  qui  ecclesiam  con- 
stituunt,  sumraa  perfectio  ac  dignitas  est.  Conf.  Eph.  1,  20.  sqq.  cap. 
4,  15.  16.   Col.  1,  16. 

f  )  Qui  consistit  in  ipsius  inerito  infinite  valido,  per  quod  omnia 
bona  spiritualia  impetrantur  ecclesiae.  E])h.  1,3.  Rom.  5, 15.  Conf. 
b.  Mw.  L  c.  §  9.  p.  70. 

g)  Quem  in  ecclesiae  corpus  et  membra  singula  effedive  praebet 
per  actiones  in  ipsis  ad  supernaturales  gratiae  actus  et  habitus  termi- 
natas.    B.  Mw.  1.  c.  §  10. 


§  4. 

Et  quemadmodum*  in  copore  humano  variae  sunt 
commissurae,  per  quas  spiri tus  animales  a  capite  in  mem- 
bra derivantur:  ita  inultiplex  Christi  capitis  influxus  in 
ecclesiam  se  diffundit  partim  per  varias  functiones*  ab 
ipso  in  ecclesia  constitutas,  partim  per  dona0  ecclesiae 
concessa,  cum  ministrantia*  tum  sanctificantia.* 

a)  Utitur  hac  similitudine  Paulus  ipse  Ephes.  4*  16-  Conf.  b.  Mw. 
L  c.  §§  38.  39.  p.  87.  88. 


Digitized  byJ^OOgle 


DB  ECCLESIA. 


623 


b)  Ita  enira  Christus  ecclesiae  dedii  alio*  quidem  apostolo*  (qui,  tan- 
quam  legati  Christi,  huc  illuc  commigrantes,  in  plantanda  ac  propa- 
ganda ecclesia  per  praedicationem  verbi  et  consti tutionem  doctorum 
ac  pastorum  ahorum  occupabantur),  alio»  vero  prophetas  (interpreta- 
tioni  Scripturarum  ac  praedicendis  nonnunquam  futuris  divinitus  desti- 
na tos),  alio*  autem  evangelista*  (apostolorum  coadjutores,  qui  prima 
evangelicae  doctrinae  rudimenta  docebant,  velut  catechetae),  a/io? 
autem  pastore»  (qui  publice  concionabantur,  sacramenta  dispensabant 
et  ecclesia*  gubernabant)  ac  doctore*  (velut  scholae  theologicae  ad  accu- 
ratiorem  doctrinae  sacra  e  explicationem  et  confirma  tionem  dicatos),  ad 
instauraUonem  «anctorum,  in  opus  <i>l  ministratimi*,  in  aedificationem  cor- 
poris  Christi,  Ephes.  4,  H- 12.  Ac  priora  quidem  tria  muoia  tempo- 
ra ria  erant;  posteriora  duo  perpetua.  Adde  1  Cor.  12, 28.,  ubi  apostoli*, 
prophetis  ac  doctoribu*  subjunguntur  potestates  (i.  e.  concretive  Oli,  qui 
miracula  edebant),  dona  sanationum  (con  e  re  t  ivo  sensu  UH,  qui  sanan- 
do, citra  media  naturalia,  aegrotis  operam  praestabant),  opittfationes 
(quales  diaconi  et  diaconissae),  gìibernationes  (ordo  seniorum,  qui  dis- 
ciplinae  ac  politiae  ecclesiasticae  custodes  erant),  genera  linguarum 
(horaines  linguis  exoticis  loquentes,  ad  informationes  variarum  gen- 
tium).    Conf.  b.  Mus.  1.  c.  §  41.  sqq.  p.  89.  sqq. 

c)  Xapinuara  Graece  dicuntur  :  grati*  certe  data.  Conf.  1  Cor.  12, 4. 
Eph.  4,  7.  8.  ex  P*.  68,  19. 

d)  Ad  functiones,  quas  vidimus,  obeundas  necessaria,  <juae  pro- 
inde conferebantur  membris  ecclesiae  non  in  se  absolute  spectatis,  *ed  in 
ordine  et  respectu  ad  alia  membra  et  corpus  ecclesiae  totum,  atque  adeo 
ad  singulorum  ac  corporis  totius  utilitatem.  Involvuntur  etiam  illi 
bonam  partem  in  functionibus  enumerati*,  v.  gr.  donum  sanationum, 
donum  miraculorum,  donum  linguarum,  donum  prophetiae,  etc.,  vid. 
1  Cor.  12,  8.  9.  10.  Epkes.  4,  29. 

e)  Omnibus  ecclesiae  membris,  ut  talibus,  communia,  quorum 
primum  est  ipsa  fide*  in  Christum,  qua  succum  a  Christo  trahunt,  ut 
palmite*  ex  vite,  Joh.  ló,  5.  Accedit  carità*,  per  quam  incrementum  ca- 
piunt;  juxta  Ephes.  4,  16.  Conf.  Col.  3,  14.  Et  hanc  porro  sequun- 
tur  virtutes  christianae  aliae,  de  quibus  vid.  Ephes.  4,  24.  *qq.  Conf. 
b.  Mus.  1.  c.  §  52.  sqq.  p.  97.  sqq. 

§  5. 

Sed  praeter  Christum  *  aliud  quoddam  caput  ecclesiae, 
quod  viceb  Christi  ecclesiam  universam  visibiliter0  gu- 
bernet,  neque  ex  necessitate,11  neque  ex  libera  Christi  vo- 
1  untate*  et  institutione  agnoscendum  est. 

a)  Ne  quidem,  postquam  Christus  in  coelos  ascendit  et  apostoli  ex 
hac  vita  discesserunt. 

b)  Multo  minus,  si  sibi  arroget  potestatem  mutandi,  quae  Chri- 
stus instituit,  aut  nova  dogmata,  sacramenta,  cultus  in  ecclesiam  in- 
vehendi. 


Digitized  by  Google 


624 


PART.  IH.    CAP.  XIII. 


c)  Ita  ut  ejus  decreta  ac  decisione*  in  rebus  ecclesiae  fideles  omnes 
audire  in  iisque  citra  haesitationem  acquiescere  teneantur. 

d)  Seu,  quod  ecclesia  Christi  per  naturam  suam  tal is  sit ,  ut  absque 
ejusmodi  capite  conservari  et  gubernari  nequeat. 

e)  Nullibi  enira  talis  voluutas  Christi  revelata  extat,  ac  Scripturae 
poti us  docent,  Christum  ecclesiae  suae  plures  simul  praefecisse  min  i- 
stros,  inter  quos  nemo  prae  caeteris  omnibus  primatum  potestatis  ac 
jurisdictionis  in  ecclesiam  universum  habeat.  Sic  (1.)  Christus  Matth. 
28,  19.  Marc.  16,  15.  parem  potestatem  ad  ecclesiam  pluntandam  et 
gubernandam  pluribus  roinistns  comraittit,  ncque  quicquam  potestatis 
uni  tribuit,  quod  non  pariter  omnibus  apostolis  convenire!.  Et  (2.)  si 
quando  videri  possit,  Petro  superioritatem  et  potestatem  peculiarem 
tribuisse,  v.  gr.  Matth.  10,  19.,  alibi  tamen  docet,  haec  communia  esse 
pluribus;  vid.  Matth.  18,  18.  et  Joh.  20,  23.  Confer.  Joh.  21,  15.  sqq. 
cum  locis  AcUyr.  20,  28.  et  1  Petr.  5,  2.  Similiter  (3.)  1  Cor.  12,  2S. 
Ephes.  4, 11-  Paulus  totum  ordinem  kierarchicura  a  Christo  institutum 
recensens,  neutrubi  capitis  visibile,  quod  universae  ecclesiae  praesit, 
ullam  facit  mentionem.  £t  (4.)  quando  corpus  ecclesiae  a  Christo  ca- 
pite distinguit,  fideles  omnes  non  solum  in  ordine  ad  Christum,  veruni 
etiam  inter  se  invìcem  membra,  àttrjku»  fiékrt,  esse  dicit,  Rom.  12,  5. 
Imo  (5.)  licet  saepe  admodum  de  capite  et  membris  ecclesiae  disserat, 
nusquam  tamen  ullo  indicio  significat,  caput  vicariura  ecclesiae  locum 
habere. 

Luthkrus  :  „Primo  probat  (Eccius)  ex  promissione  Petro  facta 
Matth.  1G.:  ,Tu  es  Petrus  et  super  hanc  petram  aedlflcabo4  etc.  Hoc 
est  juxta  Ecctum:  ,Tu  es  vicarius  Christi  et  apostolorura  prlnceps'; 
iste  est  enira  modus  scripturae  interpretandae  apud  Ecciom.  Neque 
enim  aliter  decet  euro,  qui,  grammaticara  insigni  fastidio  contemnens, 
grammatistas  et  pulverulentae  scholae  magistros  appellat,  qui  suas  la- 
mlas  in  sacris  literis  non  adorant.  Sed  videamus  sophistae  impias  ver- 
borum  Christi  depravationes.  Principio  hoc  verbum  Christi  :  ,Tu  es 
Petrus*  etc,  oportet  quod  habeat  unum,  primum,  princlpalem  et  pro- 
prium  sensum,  in  quo  Christus  ipsum  protulit.  Hic  autera  vel  est  iste, 
quod  per  petram  intelligitur  Christus  ipse,  vel  apostolus  Petrus  ;  uter- 
que  principali;*  esse  non  potest,  quia  ex  duobus  sensibus  nihil  probari 
potest.  Si  utruroque  Eccius  confltetur,  jara  prorsus  nihil  probat,  quia 
qua  facilitate  ipse  per  petram  Petrum,  eadem  ego  Christum  accipiam. 
Imo  non  licet,  nlsi  bono  moderamine,  quod  infra  dicara,  verbum  scrip- 
turae de  Christo  dictum  alteri  tribuere.  Si  autem  alterum  tantum 
sequitur,  se,  quod  petra  sit  Petrus,  nec  siraul  permittit  alium  quoque 
valere,  jam  impius  depravator  est  Eccius,  quod  demonstro.  Primo, 
quod  nusrjuam  in  sacri»  literis  Petrus  petra  dicitur,  sed  Christus,  ut 
1  Cor.  10.  :  .Petra  autem  erat  Christus',  et  Matth.  7.  :  ,Coraparabitur 
viro  sapienti,  qui  aedlflcavit  domum  suam  supra  petram4,  et  infra: 
,Fundata  enim  erat  super  petram.'  Adducat  ergo  Eccius  etiam  vel  unum 
locura  scripturae,  ubi  Petrus  dicatur  petra.  Plus  mihi  valet  unus  locus 
scripturae,  quam  omnes  doctores  per  Eccium  adducti,  quamquam  nec 
ipsos  recte  adduxit,  ut  videbimus.  Secundo,  etiam  in  praesenti  loco 
Christus  manifeste  distinguit  Petrum  a  petra;  nani  si  vellet  per  petram 
intelligi  Petrum,  dixisset:  Tu  es  Petrus  et  super  te  aedlflcabo  eccle- 
siam ineain  ;  at  cum  repetit  petram,  manifeste  indicat,  aliud  esse  Pe- 
trum et  aliud  petram,  quara  per  pronomen  hanc  secernit  a  Petro,  de- 
monstrat  et  exprimit.  Et  sic  ex  textu  praesenti  facile  prohibebo,  ne  / 
Eccius  possit  ostendere,  Petrum  esse  petram,  sed  et  textum,  ipse  pes- 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


625 


siine  sibi  consctus,  ob  hoc  maxime  fugit,  qaod  sentit,  eum  contra  se 
stare,  nec  posse  quidquam  ab  eo  promoveri  per  ipsum.  Ideo  ad  doc- 
tores  fuglt.  Tttrtto,  quaero,  an  Petrus  sit  pars  ecclesiae;  si  est  pars 
ecclesia*,  ergo  non  potest  esse  petra  in  hoc  loco,  quia  Christas  dicit: 
, Super  hanc  petram  aediflcabo  eccleslam  meam.'  Quare  Petrus,  cum 
ecclesia  aediticatnr  super  petram  et  non  est  petra  Ipsa,  nlsl  Ecclano 
interpretandi  more  idem  super  se  ipsum  aedificari  garrì  as.  Vldesne, 
quid  sit,  relictis  verbis  scripturae,  patrum  dieta  sine  iudlcio  legere? 
Aut  ergo  Petrus  non  est  petra,  super  quam  ecclesia  aedincatur,  aut  non 
est  pars  eeclesiae,  quae  aedincatur  super  petram.  Quarto,  verbum 
aedificari  verbum  spiritus  est,  significami  perfidem  incorporare  et  crescere 
in  Christo.  Ideo  non  sine  pravitate  cogi  potest  ad  potestatem  regendae 
ecclesiae,  quae  sine  fide  geri  potest,  nam  potest  tatn  papa  quam  sub- 
dltus  malus  esse.  Quare  prorsus  nihil  ad  rem  pertinet  tota  ista  aucto- 
ritas,  quae  nlhil  de  primatu  aut  potestate  regiminis  (quae  sine  fide 
haberi  possunt),  sed  de  fide  inChristumsolumsonat.  SicutetMatth.  7.: 
,Fundata  enlm  erat  super  petram',  ubi  loquitur  de  persecutlonlbus. 
Sed  constat,  quod  potestas  regiminis,  qua  fundat  Eccius  ecclesiam, 
nihil  potest  in  persecutionibus  (cura  et  ipsa  patiatur),  sed  fundatio 
fidei  iu  Splrltu  super  Christum  servat.  Ita  1  Petr.  2.  docet  Petrus,  ut 
super  Christum  aediflcemur  domus  spiritualls.  Expostulo  ergo  ab 
Eccio,  ut  mihi  unum  etiara  locum  ostendat  scripturae,  ubi  aediflcare 
significet  suum  soronium  de  regimine.  Quod  ubi  non  fecerit,  nihil  est, 
quod  patrum  dieta  sine  textu,  sine  judicio  profert.  Non  enlm  licet 
claro  textul  contradicere  per  quorumeunque  auctoritatem.  Sed  et  Ulani 
sequelam,  qua  dialectica  didicerit,  veliera  scire  :  Ecclesia  aedincatur 
super  aliquid  (ut  Petrura),  ergo  illud  est  vicarius  (  liristi  et  princeps 
apostolorum.  Ergo,  si  sopra  fldem  aecHficabitur  (sicut  verum  est), 
fldes  est  vicarius  Christi,  at  hunc  vicariura  quls  videbit?  Non  ergo 
Petro  hic  regimen  promissum  est,  ut  depravator  caecus  errat,  sed  eccle- 
siae constructio  in  spiritu  fidei  descripui,  in  cujos  Petros  persona  con- 
fitetor  petram,  claves  accipit,  ot  unanlmiter  dlcunt  s.  patres.  Jam 
secundo  probat,  Petrum  esse  jure  divino  vicarium  Christi,  aeque  digno 
Ecciana  sapientla  argumento,  videi,  ex  nominatlone,  quia  primus  nomi- 
natur  inter  apostolos  Matth.  10.  Putasne,  anxium  istum  sophistam  ve- 
heraenter  gavisurum  fuisse,  si  potuisset  invenire,  Petrum  fulsse  primo 
ad  apostolatum  vocatum?  Nam  qua  gloria  Eccius  ex  nominationls 
ordine  Petro  primatum  tribult,  eadem  allus  Ipsum  Andreae  tribuet  ex 
vocationis  ordine,  cum  sit  prior  Petro  iu  vocatione,  praesertira  cum  ad 
hoc  auctoritas  sit  Pauli  apostoli,  qui  ideo  antecessores  et  magnos  apo- 
stolos vocat,  quia  ante  se  fuissent  vocati.  Surgat  itaque  Andreae  ali- 
quis  tutor,  sicut  Eccius  Petri  et  nominationi  Petrlnae  obtendat  voca- 
tionem  Andreae,  et  videbis  apparere,  Andream  esse  primum.  Dolco 
theologlae  titulos  in  haec  ridicula  commenta  et  aniles  nugas  descendere, 
quasi  ideo  aliquls  sit  potestate  superlor,  quia  nomlnatur  prior,  cum  sic 
qnamllbet  rem  mundi  oporteat  esse  altera  majorem,  quia  potest  primo 
nominar!.  Nonne  Inter  cardinale»,  episcopo»,  imo  ut  in  scriptum  ma- 
neamus,  Ruben  (Gen.  49.)  prior  est  Inter  patriarchas  nominatus,  et 
taraen  non  jure  divino  eorura  fuit  major?  Et  Stepbanus  prior  nomina- 
tur  inter  diaconos,  ergo  jure  divino  rector  eorum.  Et  Lucas  ante  Jo- 
hannera  in  evangellis,  Marcus  ante  Lucam  nominatur,  ergo  rector  ejus- 
dera.  Sed  et  Jacobos  post  Petrum  ante  Johann»  m  nominatur,  ergo 
Jacobus  rector  erit  Johannis  jure  divino.  Et  ultimus  apostolorum  a 
penultimo  regetur,  quia,  quae  ratio  primi  ad  secuudum,  eadem  erit  se- 
cun<li  ad  tertiuro.  Tum  vide  cahos  raagnum  quaestionis  :  Petrus.  Ja- 
cobus, Johanues  suo  ordine  nominantur  frequentissime,  at  Matth.  10. 
Andreas  locum  secondom  habet,  Philippus  tertium,  Bartholomaeus 
quartum.  Sed  plget  pudetque  me  tam  insulsae  dialectlcae  Eccli,  ex 
ordinls  primitate  potestatem  regiminis  inferentis.  Quid  tum  dlcet  ad 
Paulum  Gal.  2.,  qui  Petrum  postponit  Jacobo  minori,  episcopo  Iliero- 

Baleri  Comp.  ed.  Walther.  III.  40 


Digitized  by  Google 


626 


part.  ni.   cap.  xm. 


solymitano?  Ergo  Jacobus  ex  nomlnatione  erit  rector,  tenet  conse- 
queutia  ab  auctoritate  Eccii  per  novam  dialecticam.  Sed  et  Job.  20. 
Andreas  primus  et  norainatur  et  vocatur  ante  Petrum.  Itaque  videa, 
quam  soleat  Eccius  ludere  in  s.  literis,  quodvis  ibi  aliud,  quam  veri- 
tatem,  quaerens.  Tertio  probat  Eccius  egregius  eundem  primatum  ex 
solutione  tributi  Matth.  17.  Nisi  esset  sibl  de  errore  et  defectu  veritatis 
consctus,  putasne,  tam  anxie,  tam  ridicule  quaereret  suffragia?  Quantis 
eget  mendaclum,  ut  verum  vldeatur!  Ista  sane  anxietas  satis  magnum 
argumentum  est,  se  teste  conscientla  suscepisse  mendacil  patrociniam. 
Non  eget  veritas  simpliclssima  et  aperta  tam  extortis  ac  violenti»  suffra- 
giis,  sed  ipsa  sibl  satis  est."  (Ep.  ad  monachos  conventus  Jutterboc- 
censis.  1519.  Opp.  lat.  var.  argura.  Francof.  ad  M.  et  Erlang.  ,Vol.  II, 
477.  aqq.) 

Idem  :  ,,Ich  vertheidigte  auch  dieses  òffentlich,  davon  ich  jetzund 
rede,  dass  der  Pabst  jure  divino  nicht  wiire  das  Haupt  der  christlichen 
Kirchen.  Noch  glelchwohl  konnte  ich  noch  nicht  ersehen,  was  aus  die- 
sem  ferner  folget,  dass  riami  ich  nothwendig  und  gewisslich  der  Pabst 
aus  dem  Teufei  sein  musate,  denn  was  nicht  aus  Gott  ist,  das  ist  ge- 
wl8slich  und  nothwendig  aus  dem  Teufei.  Nun,  also  war  ich,  wie  ge- 
sagt,  unter  dem  Exempel  und  Tttel  der  heiligen  christlichen  Kirchen 
ganz  und  gar  verschlungen  und  zum  Thell  auch  durch  langwierige  Ge- 
wohnhelt  mein  selbst  Gefangener,  dass  ich  nachgab,  dass  der  Pabst 
durch  menschliche  Satzung  und  Recate  eingesetzt  ware,  welche  docb, 
wo  aie  nicht  in  helllger  Schrift  gegriindet,  eitel  Liigen  und  teuflischer 
Betrug  sollen  geachtet  werden.  Denn  unsern  Eltern  und  Obrigkeit 
aind  wir  gehorsam  nicht  darum,  dass  sie  es  also  gebieten  und  ordnen, 
sondern  dieweil  es  Gottes  Wille  also  ist,  1  Petr.  2,  13. "  (Vorrede  iiber 
den  ersten  Theil  selner  latein.  Bb.  1645.  XIV,  457.) 

Carpzovius:  ,,Sequentia  notentur:  1 .  in  subscriptlone  (articulo- 
rum  Smalciild.)  locum  suum  id  (auctarium)  occupare  quidem,  sed 
tamen  parte  m  articulonim  minime  constltuere,  in  qulbus  contrari  uni 
tot  verois  lnculcatur  et  docetur;  2.  a  nemine  tunc  quidem  temporis  id 
fuisse  probatum.  Argumentum  cnim  non  tantum  impossibilem  condl- 
tionem  involvlt,  ut  recte  Osiander  Centur.  XVI.  lib.  2.  c.  37.  t.  285. 
notaverit  ad  conditionem  nane:  ,Id  est,  si  diabolus  fleret  apostolus;  si 
enim  papa  evangelium  admitteret,  jam  non  esset  papa,  nec  extolleret 
se  supra  allos  episcopos,  sed  audlret  Chrlstum  dlcentem  :  Vos  autem 
non  sic,  Lue.  22.'  Sed  etiam  concedit,  episcopo  romano  prioritatem 
jure  Inumino  competere,  quod  tamen  falsum  est."  (Isagog.  in  lib. 
symbol,  p.  894.  sq.) 

A  N  T  I  T  II  E  S  I  S. 

Qukxstbdtius  :  „AntitheHs  Pontificiorum,  qui  subordinant  capiti 
Christo  monarcham  et  principem  ecclesiae  universalero  papam  rom., 
ipsumque  Christl  in  terris  vicarium  praeter  et  con  tra  scripturam  consti- 
tuunt.  Docentenim:  I.  ecclesiae  in  terris  mllitantis  visibile  quoddam 
esse  caput,  II.  ipsum  pontiticem  rom.  jure  divino  et  ab  ipso  Christo 
constitutum  esse  ecclesiae  caput,  principem  ac  monarcham  cum  aucto- 
ritate de  rebus  fldel  determinandi  et  deflniendi  infalliblliter.  .  .  Imo 
papa  in  Concili»  Lateranensi  sess.  4.  Cbristophorum  Marcellum  aequls 
auribus  admisit  dicentem  :  ,Tu  es  alter  Deus  in  terris.'  "  (L.  c.  s.  2. 
q.  5.  f.  1663.  sq.) 


Causa  efficiens*  ecclesiae  Deusb  trinunus0  est  Chri 


§  6. 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA.  627 

a)  Sive  quae  homines  in  unum  coetum  colligit,  conferendo  effi- 
cienter  fidem,  per  quara  inter  se  et  cum  ChriBto  ad  constituendam 
ecclesiam  uniantur. 

b)  Hinc  dicitur  ecclesia  Dei,  populus  Dei,  quem  ipse  sibi  condiderit, 
aut  vocaverU.    Vid.  Ps.  95,  7.  1  Petr.  2,  9.  10.  cap.  1,  15. 

c)  Eet  |enim  collatio  fidei,  adeoque  congregatio  ecclesiae,  opus 
ad  extra. 

d)  Nempe  Christus  non  solum  qua  Deus,  virtute  sibi  propria  et 
osscn tiali.  sua  videlicet  potentia,  quam  cum  Patre  et  Spiritu  S.  com- 
munem  habet,  fidem  in  hominibus  efficienter  producit  et  sic  influii 
semper  et  incessanter  inde  ab  initio  ecclesiae  ad  eam  plantandam,  eani- 
que  semper  vegetat,  fovet  et  gubernat,  veruni  etiam  qua  homo  eadem 
potentia  divina,  vi  unionis  personalis  sibi  communicata,  in  statu  exi- 
nanitionis  quidem  rarius  et  extraordinarie,  in  statu  exaltationis  autem 
influxu  incessante  utitur  atque  homines  fideles  efficit,  ecclesiam  sibi 
colligit,  vegetat  et  conservat.  Vid.  b.  Mus.  Part.  I.  de  Eccl.  Disput.  II. 
§  22.  sqq.  p.  77.  sqq.  §§  31.  32.  p.  84.  85. 

§  7. 

Causa  impulsiva  interna  est  bonitas"  seu  gratuitus 
favor  Dei;  externa  seu  meritoria  est  Christus b  mediator. 

a)  Quae  est  causa  impulsiva  conferendae  hominibus  fidei,  per 
quam  homines  fiunt  membra  ecclesiae,  remissionis  peccatorum  et  sa- 
lutis  aeternae. 

b)  Qua  ratione  dicitur  Christus  ribi  acquirìvme  ecclesiam  proprio 
sanguine,  Ad.  20, 28.  Ac  meritum  ejus,  in  plenitudine  tempons  prae- 
stitum,  tamen  in  respectu  ad  ecclesiam  Veteris  pari  ter  ac  Isovi  Testa- 
menti colligendam,  vim  surfìcientem  habuit  Deumque  movere  potuit  et 
movet.  Vide,  quae  de  influxu  morali  Christi  in  ecclesiam  disserit  b.  Mu- 
saeus  P.  I.  Disp.  U.  §  34.  p.  85. 

§  8. 

Materiam*  ecclesiae  constituunt  homines  vere  cre- 
dentesb  et  sancti. 

a)  Eo  sensu  sic  dictam,  quo  entia  per  aggregationem  materiam 
agnoscunt,  nempe  illa,  ex  quibus  Constant. 

b)  Scilicet  militantem  ecclesiam,  eamque  proprie  dictam  hic 
spectamus,  juxta  ea,  quae  diximus  §  2.  et  not.  K  Conf.  b.  Mus.  loc. 
cit.  Disp.  III.  §  9.  p.  115. 

Wandaunu8  :  Mate  ri  ii  ecclesiae  sont  homines  e  communi  hujus 
mundi  colluvie  divinitus  evocati,  a.  Evocati,  non  simpllciter  vocali. 
Deus  enim  omnea  vocat,  sed  non  omnes  vocanti  parent,  fluntvc  membra 
sanctae  ecclesiae.  Hlnc  Christus  Job..  10,  27.:  ,Oves  meae  vocem 
meam  audiunt  et  sequuntur  me.'   Non  qui  audiunt  et  aufuglunt,  sed 


Digitized  by  Google 


628 


PART.  in.    CAP.  XIII. 


qui  audiunt  et  sequuntur.  Non  kmàj^/ww,  qui  invitati  noluerunt 
venire,  sed  K/.r, qui  vocati  venerunt,  Matth.  22,  3.  14.,  vocati  Jesu 
Christl,  vocati  sancii,  Rom.  1,  6.  7.  Sunt  enim  e  colluvie  fi.  divinitus 
evocati  per  vocem  Dei  et  Christl  in  evangelio,  per  quod  tota  SS.  Tri- 
ni tas  colligit  ecclesiam."    (T^ort^wo/f  san.  verb.  p.  286.) 

Luthkrur:  ,,Da  maleten  sie  ein  gross  Schlff,  das  htess  die  heilige 
christliche  Kirche;  darinnen  su»  koinè  Lale,  auch  weder  Kònige  noch 
Fiirsten,  sondcrn  allein  der  Pabst  mit  den  Cardinalen  und  Bischòfen 
vorne  an,  unter  dem  Heiligen  Geist,  und  die  Pfaffen,  Monche  zu  beiden 
Seiten  mit  Rudero,  ala  wenn  sie  zum  Himmel  fuhren.  Die  Laien  a  ber 
schwummen  im  Wasser  uni  das  Schifi*;  etliche  ersoffen,  etliche  zogen 
sich  zum  Schlff  an  Stricken  und  an  Sellen,  welche  ihnen  die  heiligen 
V'ater  aus  Gnaden  und  Mitthellung  Ihrer  guten  Werke  heraus  worfen 
und  ihnen  holfen,  dass  sie  nicht  ersoffen,  sondern  am  Schlff  klebend 
und  hangend  auch  mit  gen  Himmel  kamen.  Und  war  kein  Pabst,  Car- 
dinal, Bischof,  Pfaffe  noch  Moneti  im  Wasser,  sondern  eitel  Laien. 
Solch  Gemìilde  war  ein  Bild  und  kurzer  Begriff  ihrer  Lehre,  was  sie 
von  weltlichen  Stauden  hielten,  und  ist  auch  das  rechte  Bild,  wie  sie 
es  in  ihren  Buchera  hatten;  das  konnen  sie  nicht  lcugnen.  Denn  ich 
bln  auch  solcher  Gesellen  einer  gewesen,  der  solches  hat  hclfen  lehren 
und  also  geglaubet  und  nicht  anders  gewusst."  (Verantw.  wegen  der 
ihm  aufgelegten  Aufruhr.  1533.  XIX,  2290.  sq.) 

Iokm  :  ,,Wohlan,  der  Pabst,  spricht  er,  sei  die  christliche  Kirche, 
da  sagen  wir  Nein  zu,  ob  ihr  wohl  etliche  sind  unter  dem  Pabsthum, 
die  in  die  christliche  Kirche  gehòren,  gleichwie  auch  unter  dem  Tur- 
ken,  in  Frankrcich  und  Engclland  viel  sind,  die  zu  der  christlichen  Kirche 
gehòren;  sie  sind  getauft,  halten  das  Erangelium,  gebrauchen  der  Sa- 
cramente recht  und  sind  rechte  Christen."  (Ausi,  des  6.  7.  und  8.  Kap. 
St.  Joh.  1630—32.  VII,  2343.  sq.) 

Dannhauerus:  „Non  sunt  illl  (hypocritaé)  quidem  membra  eccle- 
siae  invisibllis  nec  visibili»  verae,  sed  tamen  visibili*  aggregatae,  ut  ziza- 
nia  non  est  pars  agri  triticui,  qua  talis,  tamen  pars  est  agri  totius  ag- 
gregati ex  t ritiro  et  zizania.<(    (Hodos.  p.  61.) 

Idem  :  „Tametal  in  uno  nomine  bona  ecclesiae  conservar!  possent, 
uno  tamen  non  potest  constitui  ecclesia,  quanquam  duo  tresve  suflìciant 
ad  raatcriam  ecclesiae.  Matth.  18,  20."    (Hodosoph.  p.  61.) 

Gerhardus  :  „Ubi  duo  vel  tre»  congregati  sunt  etc.,  inquit Christus 
Matth.  18,  20.  ;  jam  vero  ubi  Christus  est  eo,  de  quo  loquitur,  modo, 
ibi  est  ecclesia.  D.  apostolus  Rom.  16,  5.  1  Cor.  16,  19.  Col.  4,  14. 
Philem.  2.  unius  domus  famillam  christlanam  vocat  ecclesiam;  jam 
vero  duo  homines,  maritus  et  uxor,  constituunt  familiam;  ergo  etiam 
constituere  possunt  ecclesiam."    (Loc.  de  eccl.  §  87.) 


§  9. 

Forma*  ecclesiae  consistit  in  unione b  vere  credenti um 
et.  sanctorum  cumc  Christo  per  fidemd  veram  ac  vivaftY 

a)  Sive  ratio  formali»,  per  quam  coetus  ille  hominum  in  esse  eccle- 
siae proprie  dictae  constttuitur. 

b)  Quae  non  est  externa  et  locali*  corportim,  mi  interna  ac  spirituali* 
animorum  conjunctio.  Quamquam  enim  fideles  etiam  locales  congres- 
BU8  sacros  habeant,  illi  tamen  non  sunt  de  essentia  ecclesiae.  Vid.  b. 
Mm.  loc.  cit.  §  11.  12.  13.  p.  116.  117. 


Digitized  by  Google 


DB  ECCLESIA.  .  629 

c)  Est  enim  ecclesia  ewt  per  agoregatumem  cum  ordine,  ubi  unus 
supremo  loco  constitutus  alio*  inferiores  regit  et,  tanquam  caput,  reli- 
quum  corpus  vegetat  ac  gubernat;  qui  proinde  cum  eo  hac  ratiooe 
uniuntur.  Vid.  b.  Mus.  T.  c.  §§  5.  et  14.  p.  116.  117.  et  h.  1.  supra 
§  3.  not.  6. 

d)  Quae  a  Qirido  efficienter  pendet  in  eummie,  ut  causam  gratiae 
et  remis8Ìonis  peccatorum,  fertur,  atque  ita  credente*  cum  Christo  unii. 
Mus.  1.  c. 

H i'elskm ann us  :  „Forma  interna  ecclesiae  est  communio  omnium 
fldelium  de  gratia  Christi  justiflcaute  et  santificante  per  eadem  media, 
communio  cjusdem  fldcl  et  professionis  circa  utramque  iliam  Christi 
gratiam,  et  denique  communio  mutuae  caritatis."  (Breviar.  p.  124.) 
De  ea  re  vid.  infra  §  10.  not  d. 

§  10. 

Finis*  ecclesiae,  isque  proximus,  est  aedificatiob  cum 
corporis  totius,  tum  membrorum  singulorum  ;  ultimus, 
salus0  aeterna  eorundem.d 

a)  Cujus  causa  Deus  colligit  et  conservat  coetum  ecclesiae. 

b)  Vid.  Eph.  4,  12.  16.  1  Cor-  12,  4.  et  sqq.  Et  huc  pertinet, 
quod  alias  docetur,  ecelesiam  esse  Jùlelium  mot  rem,  ex  qua  nascantur 
Christo  filii  spirituales,  quorum  accessione  conservetur  ipsa  et  ab  in- 
teritu  vindicetur.  Conf.  b.  Mus.  L  c.  §  17.  p.  119.  120.  et  Disp.  II. 
§81.  sqq.  p.  111.  112. 

Cf.  Lutherl  Klrchenpostille  XI,  1330.    Vid.  supra  p.  475. 

c)  Vid.  Ephes.  5,  27. 

d)  Atque  hic  quidem  est  finis  proprius  ecclesiae.  Finis  ukimits 
communis,  ad  quem  omnia  humana  ultro  diriguntur,  est  Dei  gloria. 
Conf.  Ephes.  1,  11.  12. 

§  11. 

Attributo,  ecclesiae  vulgo'  constituuntur  quatuor:  sci- 
licet  quod  sit  1.  una,  2.  sancta,  3.  cattolica,  et  4.  apo- 
stolica. 

a)  Ita  enim  patres  Constantinopolitani  in  appendice  symbolo  Ni. 
caeno  adjecta  professi  fuerunt,  se  credere  unam,  sanetam,  catholicam  et 
apostolicam  ecdesiam,  quorum  vestigiis  doctores  usque  ad  hanc  aetatem 
insistunt. 

§  12. 

Est  autem  ecclesia  una  partim  absolute*  et  in  se,  per 
unita tem  internam b  fidei  in  Christum/5  quae  cum  dilec- 


Digitized  by  Google 


ÒdO  .  PART.  III.     CAP.  Xin. 

tione  non  solum  Dei,  sed  et  proximid  nexu  individuo  con- 
juncta  est;  partim  exclusive*  atque  in  oppositione  ad 
plures  ejusdem  speciei  sive  rationis  coetus,  vel*  coexi- 
stentes,  vel  sibi  invicem*  succedentes. 

a)  Quatenus  unum  esse  est  esse  indivisum. 

b)  Dicitur  interna,  quia  ratio  uniendi  est  de  intrinseca  ratione 
partium,  qua  talium,  ita  ut  sub  sensus  externos  non  cadat,  nisi  forsan 
ex  accidenti,  quatenus  a  posteriori  et  ex  operantibus  qualitercunque 
cognosci  potest.  B.  Mus.  Tr.  de  Eccl.  P.  I.  Disp.  I.  §  100.  p.  53.  Atque 
baec  unitas  prorsus  necessaria  atque  essentialis  est  ecclesiae,  1.  c.  §  101. 
p.  54.  et  P.  I.  Disp.  III.  §  23.  p.  121. 

c)  Per  hanc  enim  sicut  cum  Christo,  ita  in  ter  se  in  Christo  uniun- 
tur,  ut  8Ìnt  unius  capitis  unum  corpus,  olii  aliorum  membra.  Vid.  Rom. 
12, 4.  5.  Confer  Mus.  Disp.  Ul.  §  20.  sqq.  p.  120. 121.  et  P.  II.  Disp.  I. 
§  101.  p.  54. 

d)  Juxta  ea,  quae  diximus  c.  III.  §  17.  not.  d.  e.  Atque  ita 
fidelium  corda,  postquam  per  fidem  cum  Christo  capite  unita  sunt, 
etiam  inter  se  immediate  conjunguntur.  B.  Mus.  P.  II.  Disp.  I.  §  103. 

55.  Intelligitur  autem  caritas  fidelium  fraterna  et  reciproca,  1.  c. 
106.  107.  p.  57.  58.,  itaquidem,  ut  un  io  percaritatem  in  actu  primo, 
seu  tpdadsk<pìa,  inter  omnes  locum  habeat,  tanquam  omnino  necessaria, 
conjunctio  autem  per  cari  tate  ni  in  actu  secundo  non  itera,  quippe  quae 
non  invenit  locum,  nisi  inter  notos,  tanquam  doraesticos  fidei,  nec  est 
perpetua,  sed  per  varia  impedimenta,  partim  ex  infirmitate  ipsorum 
fidelium,  partim  ab  admixtis  extrinsecus  hypocritis  et  malis  nata,  suf- 
flaminari  aut  tolti  potest.    L.  c.  §  114.  sqq.  p.  61.  sqq. 

e)  Qua  ratione  unum  esse  idem  est  atque  unicum,  hoc  est,  cui 
nihil  coèxistit,  quod  sit  ejusdem  cum  ipso  speciei  sive  rationis. 

f)  Quatenus  enim  ecclesia,  tanquam  corpus  Christi,  omnes  fideles, 
velut  membra  sua,  intra  se  complectitur;  utique  non  datur  extra  eam 
ecclesia  alia  vera,  nedum  plures.  Quod  autem  attinet  ad  distinctionem 
inter  ecclesiam  universaìem  et  particulares,  de  ea  post  paulo  videbimus; 
hic  certum  est,  intelligi  universaìem,  seu  totum  corpus  Christi  my- 
sticum. 

g)  Quo  sensu  ecclesiam  unam  esse  est  esse  perpetuam,  seu  quae 
nunquam  perierit,  aut  peritura  sit,  sed  a  primo  sui  initio  duraverit  ac 
duratura  sit  usque  ad  finem  mundi,  juxta  promissiones  divinas, 
Ps.  48,  9.  72,  5.  sqq.  Dan.  2,  U-  Matth.  16,  18.  28,  uh.  Et  sic 
etiam  dici  potest,  ecclesiam  unam  numero  semper  raanere  in  terris, 
scilicet  ut  ens  morale,  et  quia  nunquam  tota  perit  ob  perpetuam  succes- 
sionem  fidelium.    Cenf.  Mus.  1.  c.  §  28.  sqq.  p.  122.  sqq. 

§  13. 

Externa*  unitas,  quoad  professionem  ejusdem5  doc- 
trinae  fidei  ac  participationem  eorundem0  sacramentorum, 


> 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


631 


itemque  conversationem  et  communionem  vitaed  per  mu- 
tua fraternae  caritatis  officia  non  aeque  ad  attributa  eccle- 
siae  pertinet;  non  enirn*  perpetua'  est.  Unitas  autem 
ratione  unius  capitis  vmbilis,  Christi  vicarii,  locum  pror- 
sw  non*  habet. 

a)  Quae  formuli  ter  consistit  in  actibus  et  signis  externis,  quibus 
interna  conjunctio  sese  exscrit  et  manifestatur. 

b)  Et  haec  quidem  dt/pfcx  datur:  alia  singulorum  fidelium,  qua 
quisque  suae  fìdei  rationem  in  particulari  reddit,  alia  integrorum  coe- 
tuum,  quae  fit  voce  pasturimi,  stati*  temporibus,  aut  formula  aliqua 
doctrinae,  scripto  consignata  et  nomine  publico  edita.  Illa  professio 
extraordinaria,  haec  ordinaria  est.  Vid.  Mu*.  1.  c.  §  133.  sqq.  p.  72.  sqq. 

c)  Nani  praeter  verbum,  seu  doctrinam  christianam,  etiam  sacra- 
menta sunt  media  gratiae,  per  quae  sunt  fideles  ac  membra  corporis 
Christi.    Confer.  b.  Mu*.  I  c.  §  140.  p.  74.  75. 

d)  Scilicet  ut,  tanquam  membra  unius  corporis,  alii  aliis  adju- 
mento  sint  ad  suam  et  tutina  corporis  aedificationem.  L.  c.  §  140. 
p.  75.  76. 

e)  Nempe  attributa,  tanquam  proprietatesessentiales,  necessaria  ac 
perpetua  sunt.   Quod  autem  perpetuum  non  est,  essentiale  esse  nequit. 

f)  Debebat  quidem  externa  t'idei  seu  doctrinae  creditae  profemo 
ubique  locorum  una  et  eadem  esse,  vid.  b.  Mu*.  1.  c.  §  132.  p.  72.; 
*ed  dissensiones  in  religione  frequentar  admodum  oriuntur,  non  tan- 
tum ex  infirraitate  fidelium,  sed  multo  magis  satanae  opera  per  hypo- 
critas  et  malos  ;  quando  falsae  doctrinae  sparguntur,  aliquando  saevitia 
et  fraudes  accedunt,  quibus  vera  doctrina  ejusque  professio  opprimitur, 
Mu».  1.  c.  §  121.  sqq.  ad  128.  p.  64.  sqq.  Sublato  autem  consensu 
doctrinae,  plerumque  tollitur  etiam  fraterna  communio  in  externo  vitae 
consortio.    Ibid.  §  142.  p.  76. 

g)  Vicariatw  enim  ille  merum  fiamenium  est.  Conf.,  quae  dixi- 
mus  §  ó.  et  b.  Mm.  L  c.  §  144.  p.  77. 

§  14. 

Sancta  est  ecclesia  proprie  dieta  primum  quidem, 
quod  caput  ejus*  sanctum  est;  deinde,  quod  meìnbra 
etiam  omnia  sancta  sunt  sanctitateb  cum  imputatila,  tum 
inhaerente,  quae  tamen  postrema  sanctitas  imperfecta*  est,d 

a)  Vid.  de  sanctitate  Christi  Ebr.  4,  15.  7,  26.  1  Petr.  2,  22. 

b)  Juxta  ea,  quae  diximus  §  2.  n.  e. 

c)  Vid.,  quae  de  renovationis  et  honorum  operum  imperfectione 
dieta  sunt  c.  VI.  §  15.  not.  c.  Attamen  bene  est,  et  h.  1.  sufficit, 
quod  nulla  sit  condemnatio  [oùtèv  xardxptfta]  iU,  qui  sunt  in  diritto  Jesu, 
qui  non  tecundum  carnetn  incedimi,  sed  «ecundum  spiritum,  Rom.  8,  1. 
Confer.  b.  Mu*.  P.  I.  de  Eccl.  Disp.  ni.  §  64.  sqq.  p.  130.  sqq. 


Digitized  by  Google 


632  PARI.  III.    CAP.  XIII. 

d)  Atque  haec,  qua  in  vìdimus,  sanctitas  est  utique  ecclesiae 
proprietà*  inseparabilis.  Est  enira  conceptu  ecclesiae  posterior  et  ex 
ejus  forma  intrinseca  necessario  fluit.  Dan  tur  autem  praeterea  etiam 
aline  rationes  plures  denorninandi  ecclesiam  sanctam,  v.  g.  dottrina, 
legibus,  sacramenti  totoque  cultu,  cui  addicta  est.  Vid.  b.  Mus.  1.  c. 
§  51  ad  54.  p.  134.  135. 

§  15. 

Cattolica*  est  et  dicitur  ecclesia,  non  solum  quatenus 
est  orthodoxa*  sed  quoad  universalitaiem  1.  locorum,0 
populorum  ac  gentium,  2.  respectud  personarum,  scilicet 
omnium  fidelium,  3.  ratione6  tempori*} 

a)  Est  autem  xa>%>Xtxòv  idem  quod  xaV  o/.ov,  secundum  totum  vel 
universum.  Vid.  b.  Mus.  ex  Augustino  1.  c.  §  56.  p.  137.  et  P.  II. 
Disp.  I.  §  9.  sqq.  p.  34. 

b)  Nempe  doctrina  orthodoxa,  quatenus  a  Christo  et  apostolis  prò- 
fecta,  omnibus  Melibus  commendata  atque  unanimi  eorum  consensu 
recepta  et  eredita  fuit,  hac  ratione  catholica  dici  consuevit.  Unde 
etiam  ecclesia,  doctrinam  illam  amplectens,  dici  solet  catholica  in  oppo- 
siiione  ad  ecclesiam  heterodoxam  et  falsam.  Verum  ita  simul  statini 
patet,  posse  parti cularem  coetum  quemlibet,  qui  cum  aliis  consentiens, 
fidem  cathoheam  integram  retinet  ac  proti tetur,  catholicam  ecclesiam 
appellar!.  Conf.  b.  Mus.  P.  I.  Disp.  III.  §§  59  ad  62.  p.  137.  138. 
139.  et  P.  II.  Disp.  I.  §  10.  p.  4.  §  26.  p.  11. 

c)  Sive,  quod  vi  institutionis  non  sit  ad  certuni  locum,  populum 
aut  gentem  alligata,  sed  toto  terrarum  orbe  per  omnes  populos  ac  gentes 
diffusa,  vel  certe  diffundenda.  Mus.  P.  I.  Disp.  III.  §  66.  p.  141. 
P.  II.  D.  I.  §  28.  p.  12. 

d)  Seu,  quod  universaliter  ad  omne*  omnium  nationum  ac  gentium 
fidele*  se  porngat.    Mus.  11.  ce. 

Gerhardus:  ,, Dicitur  ecclesia  catholica  primario  ac  wpùruc  re- 
spectu  electorum  ac  sanctorum,  quatenus  ambitu  suo  complectitur  om- 
nes  vere  in  Christum  credentes,  totum  illud  mysticum  corpus,  cujas 
caput  est  Christus.  Atque  haec  est  genuina  et  propria  hujus  vocabull 
signlflcatio,  quo  modo  etiara  accipitur  in  symb.  apostolico,  quando 
dici  mus:  credo  unam  sanctara  catholicam  ecclesiam,  ubi  vox  credendl 
manifeste  ostendit,  de  invisibili  ecclesia  sermonem  esse,  quod  ipsum 
etiam  annexum  sanctitatis  praedicatum  demonstrat."   (L.  c.  §  151.) 

e)  Quod  inde  a  primo  sui  initio  duret  et  omni  tempore  porro  dura- 
tura sit  usque  ad  Jinem  mundi;  quae  quoad  rem  est  perpetuitas  ecclesiae, 
de  qua  ante  vidimus.    Confer.  Mus.  1.  c.  p.  142. 

f)  Atque  hic  catholicismus  locorum,  personarum  ac  temporum 
ecclesiae  Novi  Testamenti  proprietas  est,  et  quidem  totius,  per  quam 
differt  ab  ecclesia  Israelitica  V.  T.  et  a  particularibus  coetibus  qui- 
busvis.  Mus.  P.  I.  Disp.  III.  §  67.  sqq.  p.  142.  143.  P.  II.  D.  L 
§  29.  sqq.  p.  12.  sqq. 


Digitized  by  Google 


DB  ECCLESIA.  633 

§  16. 

Apostolica  denique  dicitur  ecclesia,  quod  doctrinam* 
apostoiicam  fide  amplectitur  et  integram  tenet. 

a)  Ita  enira  dicitur  superstructa  super  fundamentum  apostedorum, 
cujas  imus  angularis  lapis  Christus  est,  Éphes.  2,  20.  Conf.  Mus.  1.  c. 
§§  71.  72.  p.  143.  145. 

§  17. 

Effectìis*  ecclesiae  proprie  dictae  estb  vivificatio6 
eorum,  qui  jam  sunt  in  ea,  et  generatiod  aliorum  plu- 
rium,  seu  regeneratio. 

a)  Qui  quodammodo  cum  fine  coinciditi  de  quo  vid.  §  10.  p.  629. 

b)  Equidem  multiplcx  est  effectus  ecclesiae;  bic  autem  imprimù 
spectandus  is  est,  quem  ad  sui  conservationem  ex  influxu  (  'liristi  pro- 
ducit    Vid.  Mus.  1.  c.  §  16.  p.  119. 

c)  Sive  sanctificatio  eorum,  qui  jam  sunt  fideles,  quos  velut  fovet 
in  sinu. 

d)  Nempe  ecclesia  est  ens  suceessivum,  cujus  subinde  aliquae  par- 
tes  aut  membra  aliqua  decedunt  et  alia  generantur,  quorum  accessu 
ab  interi  tu  sese  vindicat.  B.  Mus.  1.  c.  Atque  bac  ratione  ecclesia 
dicitur  parturire  et  parere,  velut  mater  fidelium.  Es.  54,  1-  sqq.  Gal. 
4,  27.    Confer.  b.  Mus.  Disp.  II.  §  80.  sqq.  p.  110.  111.  112. 

§  18. 

Definiri  potest'  ecclesia  proprie  dieta,  quod  sitcoetusb 
vere  credentium6  et  sanctorum,  a  Deo.d  et  Christo  Seav- 
àpunu  ex e  gratuito  erga  homines  favore  propter  meri- 
tumf  Christi  collectorum,  Christo  Domino  ac  redemtori 
suo  per  veram  fidemg  unitorum,  in  quo  Christus  per  ver- 
bum  et  sacramenta  subinde  aliquos*  regenerat  eosque 
per  fidem  sibi  insitos  una  cum  aliis  jam  ante  regenitis 
vivificat  et  sanctificat  ad 1  corporis  totìus  et  membrorum 
singulorum  aedificationem  et  salutem. 

a)  Alias  juxta  receptam  illam  alleqoriam  describi  potest,  quod  sit 
corpus  mysticum  sive  spirituale,  ex  vere  credentibus  et  sandis  in  Christo,  ut 
capite,  per  fidem  a/jart  gattini  atque  unitum,  a  quo,  mediante  ministerio  verbi 
et  sacramentorum,  tnfiuxum  impertiente,  vitam,  sensum  et  motum  trahit  et 
genitis  subinde  novis  metnbris  incrementum  capit  sibi  conveniens  ad  sui 
insiu*  conservationem  et  salutem.  De  qua,  et  quomodo  cum  altera  illa 
descript  ione  quoad  rem  conveniat,  vide  b.  Mus.  P.  I.  de  Eccles.  Disp. 
III.  §  1.  sqq.  p.  113.  sqq. 


Digitized  by  Google 


634 


part.  m.   CAP.  xm 


b)  Quae  vox  generis  locum  sustinet.  Est  enim  ecclesia  ens  per 
aggregationem  ;  uti  diximus  §  1.  not.  c.  et  §  9.  not.  c. 

c)  At<jue  haec  et  sequentia  ad  differentiam  pertinent,  quae  hìc 
quidem  petitur  a  materia  ;  de  qua  vid.  §  8. 

d)  Causa  efficiens  principalis  indicatur;  vid.  §  6. 

e)  Causa  impulsiva  interna  haec  est,  juxta  §  7. 

f  )  Causa  impulsiva  externa  seu  meritoria  haec  est  ;  vid.  §  7. 

g)  In  quo  forma  ecclesiae  consistit,  juxta  §  9. 

h)  Hic  effectus  est  ecclesiae;  de  quo  vid.  §  17. 

i)  Haec  ad  finem  ecclesiae  pertinent,  juxta  §  10. 

§  19. 

Ecclesia  Christi  per  orbem  terrarum  diffusa'  plures 
continet  coetusb  partiales,  qui  et  ipsi  nomenc  ac  defini- 
tionemd  ecclesiae  sibi  vendicant.  Ac  nota  est  distinctio 
ecclesiae  in  universaltm  etc  particulares.  Quanquam  par- 
ticulares  ecclesiae  subdistingui  possint  in  simplices*  quae 
ex  aliis  ecclesiis  non  Constant,  et  composita*,*  quae  Con- 
stant ex  aliis  ecclesiis. 

a)  De  qua  hactenus  actum  est,  tanquam  de  toto  corpore  Christi. 

b)  Nempe  fideles  ipsi  ita  diffunduntur  per  orbem  terrarum,  ut 
tamen  hic  atque  illic,  certis  vinculis  uniti,  in  congregationes  quasdam 
coalescant  easque  constituant,  quatenus  uno  miniMerio  ordinano  atque 
integro,  sed  ab  aliarum  congregationum  ministeriis  distincto,  utuntur. 
Vid.  b.  Mus.  P.  II.  deEccl.  Disp.  L  §  38.  p.  17. 

c)  In  numero  plurali  quidem,  tanquam  plures  in  ter  se  dittine  tue, 
juxta  Ad.  15,  Al.  16,  5.  1  Cor.  16,  19.  2  Cor.  8,  1.  Gal.  1,  2.  Alias 
autem  etiara  numero  singolari,  si  de  una  aliqua  determinate  accepta 
sermo  fuerit,  sed  tamen  eum  adjecta  aliqua  restrictione,  v.  g.  ecclesia, 
quae  est  Hierosolymis,  Act.  8,  1. ,  ecclesia  Dei,  quae  ed  Oorinthi,  1  Cor. 
1,  2.,  ecclesia  Thessalmicensium,  1  Tkessal.  1, 1.  Confer.  Mus.  1.  c.  §  7. 
p.  2.  3.  et  Disp.  II.  §  7.  p.  83. 

d)  Habet  enim  se  ecclesia  tota  in  ordine  ad  partiales  fidelium 
congregationes  per  modum  totius  homogenei,  quod  cum  suis  partibus 
ejusdem  rationis  seu  essentiae  est.    B.  Mus.  1.  c.  §  3.  p.  2. 

e)  Quae  tamen  non  est  divisio  adacquata,  totius  in  suas  partes,  sed 
inadaequata  distinctio;  quia  univerealis  et  particularis  ecclesia  habent 
se  ut  totum  et  pars,  includens  et  inclusimi.    B.  Mus.  1.  c.  §  95.  p.  52. 

f)  Dicuntur  simplices,  non  absolute  et  simpliciter,  quod  omnis 
compo8Ìtionis  expertes  sint  (sic  enim  non  essent  ecclesiae),  sed  secun- 
dum  quid,  et  in  certo  genere;  uti  constat  ex  verbi?  adjectis. 

g)  Nempe  inprimis  ratione  (1)  regiminis  ecclesiastici,  prout  olim 
ecclesiae  prò  ratione  locorum  distinctae,  quae  quoad  singulas  urbes 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


635 


majores  singulis  episcopi*  subjiciebantur,  tamen  in  eadem  provincia 
uni  metropolitano  subjectae,  unum  provineialem  ecclesiam  constituebant. 
Vide  plura  apud  b.  Musaeum  §  46.  sqq.  p.  20.  sqq.  Praeterea  vero 
(2)  ratione  regiminis  saecularis,  cum  principe*,  in  quorum  ditionibus 
ecclesia  hospitabatur,  religioni  christianae  addicti  easent;  quo  pertinent 
nomina  ecclesiae  orientali»  et  occidentali»,  Graecae  et  Latinae.  Vid. 
Mus.  I.  §  70.  sqq.  p.  37.  sqq.  Imo  (3)  ratione  unitati*  doctrinae,  quam 
eccle8Ìae  alias  distinctae  protìtentur.    Ibid.  §  81.  sq.  p.  42.  sq. 

§  20. 

Interim  encomia  illa  insigniora"  et  promissiones  perpe- 
tui durationis,  quae  in  Scripturis  ecclesiae  tribuuntur, 
non  ad  aliquam  certam  particularem*  ecclesiam,  sed  eccle- 
siam Christi  absolute*  spectatam  referri  debent. 

a)  V.  g.  quod  sit  domus  Dei,  columna  et  stabilimentum  veritatis, 
1  Tim.  3,  15.  Confer.  1  Petr.  2,  4.  sqq.  ;  quod  sit  corpus  Christi,  Barn. 
12,  4.  sqq.    Eph.  4,  7.  12.  sqq. 

b)  V.  g.  quod  portae  inferorum  non  sint  praevaliturae  adversus  Ulam, 
Matih.  16,  18. 

c)  Neque  enim  loquuntur  determinate  de  hac  aut  illa  ecclesia. 

Luthbrus  :  „Von  der  Kirchen  werden  sle  strelten,  Kirche  helsst 
fin  eh  de  ti  gottlosen  Haufen,  der  lm  Amt  Ist  ;  toelches  rie  darum  streiten, 
dass  sie  die  Verheissung  auf  sich  deuten  mbgen."  (Bedenken  der  Theo- 
logen  auf  den  Tag  zu  Schmalk.  1540.  XVII,  418.) 

Idem  :  „Cum  maglstrl  mortui  seu  muti,  1.  e.,  libri  theologorura  et 
jurlst ;iru m,  mihl  non  satlsfacerent,  statuì  vivo-  consulere  et  ipsam  eccle- 
siam Dei  audire,  ut,  si  qua  reliqua  esseot  usquam  organa  Spiritus  8., 
mei  mlsercrentur  et  simul  In  communem  utilltatem  me  de  indulgenti!» 
certlorem  redderent.  Hic  multi  boni  viri  meas  propositiones  extollebant, 
sed  hoc  ut  ecclesiam  aut  organa  Sp.  S.  agnoscerem,  fuit  impossibile. 
Papam,  cardinale»,  episcopo»,  theologos,  j lirista»,  monachos  susplcle- 
bam  et  ex  hls  splrltum  exspectabatn.  Ita  enlm  crapula  et  ebrletate 
doctrinae  lpsorum  eram  distentus,  ut  ipse  me  nec  dormientem  nec 
vlgllantetn  sentlrcm.  Et  curo  omnia  argu  menta  superasse  in  per  Scrip- 
turas,  hoc  unum  cum  stimma  dimcultate  et  angustia  tandem  Chiisto 
favente  vtx  superavi,  ecclesiam  se.  esse  audiendam.  Pertinacius  et  re* 
verentlus  multo  (quia  vero  corde  faclebam)  ecclesiam  papae  prò  vera 
ecclesia  colui,  quam  Isti  turpe»  »ycophantae,  qui  hodie  ecclesiam  papae 
contra  me  jactant.  Ergo  si  sic  papam  contempsissem,  sicut  eum  nunc 
contemnunt  sul  laudatores,  putassem,  me  eadem  (bora  absorbendum 
cum  Chore  et  sul».  Sed  ut  redeam,  cum  Ita  ecclesiae  et  Sp.  S.  exspec- 
t&rem  sententiam,  mox  Indlcitur  mihl  sllentlum  et  allegatur  consue- 
tudo.  Ergo  territus  auctorltate  nomini»  ecclesiae  cessi  et  cardinali 
Cajetano  Angustae  obtull  sllentlum."  (Dlsputatt.  Praefat.  1538.  Vld. 
Opp.  lat.  var.  argum.  Prancof.  1867.  Voi.  IV.  p.  330.  sq.) 

d)  Quae  quoad  rem  ipsam  universalis  ecclesia  est.  Confer.  b.  Mus. 
P.  IL  Disp.  II.  §§  5.  6.  p.  82.  83.  Itaque  sufficit  ad  perpetuitatem 
ecclesiae,  si  ea  uunquam  tota  pereat,  etiamsi  nulla  certi  loci  ecclesia 
particularis  perpetuo  maneat  incorrupta. 


Digitized  by  Google 


G36 


PARI.  111.    CAP.  xni 


§  21. 

Vere  credentes  et  sancti,  qui  ecclesiam  proprie  dictam 
constituunt,  habent  ubique  terrarum  sibi  admixtos*  non- 
sanclos,  sive  peccatores,  occultos  et  manifestos,  non  solum 
quoad  cohabitationem  et  societatem  mere*  civilem,  veruna 
etiam  ita,  ut  aliquam  cum  vere  credentibus  societatem 
ecclesiasticam0  et  cominunionem  externam  habeant;  quod 
cumd  fìt,  coetibus  ejusmodi  promiscuis  nomene  ecclesiae 
per  synecdochen 1  tribui  solet. 

a)  Nani  qui  prorsus  remoti  ac  segregati  a  peccatori  bus  esse  cu- 
lmini, eos  e  mundo  exire  oporteret,  juxta  tllud  1  Cor.  5,  10. 

Apologia  A.  C. :  „Wie  aber  klare  Verhelssungen  Gottes  In  der 
Schrift  stehen,  dass  die  Kirche  allzelt  soli  den  Heillgen  Geist  haben, 
also  stehen  auch  ernste  Drauungen  in  der  Schrift,  dass  ne  ben  den  rech- 
ten  Predigern  werdeo  einschleichen  falsche  Lehrer  und  Wolfe.  Dlese 
ist  aber  eigentlich  die  christliche  Kirche,  die  den  Helligen  Geist  hat. 
Die  Wòlfe  und  falsche  Lehrer,  wìewohl  sie  in  der  Kirchen  wiithen  and 
Schaden  thun,  so  sind  sie  doch  nicht  die  Kirche  oder  das  Reich  Christi. ** 
(Artic.  Vii.  et  Vili.  p.  156.) 

Luthkrus:  „Dle  Schwanner,  die  kein  Unkrant  nnter  sich  haben 
wollen,  richten  so  viel  damit  aus,  dass  kein  Weizen  bei  ihnen  ist,  das 
ist,  Indem  sie  pur  lauteren  Weizen  und  eine  reine  Kirche  sein  wollen, 
so  machen  sie  mit  ihrer  allzu  grossen  Helligkeit,  dass  sie  gar  keine 
Kirche,  sondern  eine  pur  lautere  Secte  des  Teufels  sind.  Denn  die 
Hoffartigen  und  die  von  eitler  Elnbildung  der  Helligkeit  aufgeblasen 
sind,  sind  nlchts  weniger  als  die  Kirche,  als  die  von  sich  bekennet,  dass 
sie  eine  Siinderin  sei,  und  die  das  untergemischte  Unkraut,  das  ist,  die 
Ketzer,  Sunder,  Gottlosen  dulde.  Da  nun  die  Schwarmer  dieses  nicht 
thun  wollen,  so  sondern  sie  sich  selbst  ab  und  raufen  den  Weizen  mit 
dem  Unkraut  aus  und  werden  nlchts  weniger  als  die  Kirche."  (Anmer- 
kungen  iiber  dem  Ev.  Matth.  1638.  VII,  304.) 

b)  Prout  tempore  apostolorum  gentiles  et  Judaei  vere  credentibus 
et  sanctis  admisceoantur  et  hodie  in  imperio  Turcico  Muhammedani 
christianis  admiscentur,  qui  tamen  nullam  piane  ecclesiasticam  socie- 
tatem inter  se  habent. 

c)  Nerape,  quod  non-sancti,  licet  vera  ecclesiae  membra  non  sint, 
inembrorum  tamen  specitm  raentiuntur,  nve  per  nudam  fidei  profeasio- 
nem,  sive  etiam  per  sanctitatis  simulationem  et  fictam  pietatis  formam. 
Vid.  b.  Mus.  P.  L  de  Eccles.  Disp.  V.  §  2.  p.  187. 

d)  Fieri  autem  hoc  sensu,  ut  intra  cancellos  ejusdem  ecclesiae 
contineantur,  'praeter  vere  credentes  et  sanctos,  etiam  mali,  non  qui- 
dem  velut  vera  ejus  membra,  sed  qui  membris  illius  per  cunAden»  et 
praeter  intentionem  Christi  admixii  sint  a  bonis  aliquando  segregandi, 
constat  ex  parabolis  de  agro,  in  ano  triticum  et  zizania,  Matth.  13, 
24>  de  sagena,  in  qua  boni  et  mali  pìsce»,  v.  Jfl.  sqq.,  de  area,  in  qua 
triticum  et  paleae,  concludantur,  Matth.  S,  12.  Lue.  S,  17.  Confer. 
Mus.  Disp.  IV.  §  4.  sqq.  p.  146.  sqq.    Et  Disp.  V.  §  16.  p.  198.  eqq. 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA 


637 


Conpkssio  Augustajia:  „Item,  wiewohl  die  cbristliche  Kirch 
eigentlich  ntchts  anders  ist,  denn  die  Vereamrolung  aller  Gl&ubigen  und 
Heiligcn,  jedoch,  dieweil  in  diesem  Leben  vie!  falscher  Christen  und 
Henchler  sein,  auch  òffentliche  Siinder  unter  den  Frommen  bleiben,  so 
sind  die  Sacrameli t  glelchwohl  kriìftig,  obschon  die  Priester,  dadarch 
sie  gereicht  werden,  nlcbt  fromm  seind,  wle  denn  Christus  selbst  an- 
zelgt  Matth.  28,  2.:  ,Auf  dem  Stuhl  Mosi  sitzen  die  Phariwler'  u.  8.  w. 
Derhalben  werden  die  Donatlsten  und  alle  andern  verdammt,  so  anders 
halten."    (Artic.  Vili.  p.  40.) 

Apologia  A.  C.  :  „So  die  Kircbe,  welche  je  gewlss  Christi  und 
Gottes  Reich  ist,  unterschieden  ist  von  des  Teufels  Ketch,  so  kònnen 
die  Gottlosen,  welche  in  des  Teufels  Reich  sein,  ie  nicht  die  Kirche 
sein,  wiewohl  sic  in  diesem  Leben,  dieweil  das  Reich  Christi  noch 
nicht  onenbaret  ist,  unter  den  rechten  Christen  und  in  der  Kirchen  sein, 
darinne  auch  Lehramt  und  andere  Aemter  mit  haben.  Und  die  Gott- 
losen sind  darum  mittler  Zeit  nicht  ein  Stuck  des  Reichs  Christi,  weil 
es  noch  nicht  offenbart  ist.  Denn  das  rechte  Reich  Christi,  der  rechte 
Haufe  Christi  sind  und  bleiben  allzeit  diejenigen,  welche  Gottes  Geist 
erleucht  hat,  Market,  regieret,  ob  es  wohl  tur  der  Welt  noch  nicht 
offenbart,  sondern  untemi  Kreuz  verborgen  ist.  Gleichwie  ea  allzeit 
Ein  Christus  ist  und  bleibt,  der  die  Zeit  gekreuziget  ward  und  nu  in 
ewiger  Hcrrlichkeit  herrachet  und  regieret  im  Hltnmel.  Und  da  rei  me  n 
aich  auch  die  Gleichnisse  Christi  hin,  da  er  klar  sagt  Matth.  13.,  dasa 
,der  gute  Same  sind  die  Kinder  des  Reichs,  das  Unkraut  sind  die  Kinder 
des  Teufels,  der  Aeker  sei  die  ,Welt*,  nicht  die  Kirche.  Also  ist  auch 
zu  veretehen  das  Wort  Johaunis,  da  er  sagt  Matth.  3.  :  ,Er  wlrd  seine 
Tenne  fegen  und  den  Weizen  in  seine  Scheure  sammeln,  aber  die  Spreu 
wlrd  er  verbrennen.'  Da  redet  er  von  dem  ganzen  jtidischen  Volk  und 
sagt,  die  rechte  Kirche  solle  von  dem  Volk  abgesondert  werden.  Der- 
aelbige  Spruch  ist  den  Widersachern  mehr  entgegen,  denn  fin-  sie. 
Denn  er  zeigt  klar  an,  wle  das  recht,  gliiubig,  geistlich  Volk  solle  von 
dem  lelbllcben  Israel  abgescbieden  werden.  Und  da  Christus  spricht: 
,Das  Himmeireich  ist  gleich  einem  Netze',  item,  ,den  zehn  Jung- 
frauen',  will  er  uicht,  dass  die  Bòsen  die  Kirche  sein,  sondern  unter- 
rtchtet,  wie  die  Kirche  schelnet  in  dieser  Welt.  Darum  spricht  er,  sie 
sei  gleich  diesem  u.  s.  w.,  daa  ist,  wie  Im  Haufen  Fische  die  guten 
und  bòsen  durch  einander  liegen,  also  ist  die  Kirche  hie  verborgen 
unter  dem  grossen  Haufen  und  Mennige  der  Gottlosen,  und  will,  dasa 
aich  die  Frommen  nicht  argern  sollen.  Item,  dasa  wlr  wlssen  sollen, 
dass  das  Wort  und  die  Sacrament  darum  nicht  ohne  Kraft  sein,  ob- 
gleich  Gottlose  predlgen  oder  die  Sacrament  reichen.  Und  lehret  uns 
Christus  damit  also,  dass  die  Gottlosen,  ob  sie  wohl  nach  ausserlicher 
Gesellachaft  in  der  Kirchen  sein,  doch  nicht  ein  Gliedmass  Christi, 
nicht  die  rechu  Kirche  sein,  denn  sie  sind  Gliedmass  des  Teufels." 
(Art.  VII.  et  Vili.  p.  155.  sq.) 

ANTITHESIS. 

Quknstkdtius:  , ,  Antitheti*  :  1.  Audianorum,  qui  teste  Theodo- 
reto  1.  4.  hlst.  c.  10.  non  ipsl  tantum  magnam  vltae  innocenttam  et 
sanctimonlam  prae  se  ferebant,  sed  etiam  solos  castos  et  sanctos  ad 
auam  communionem  admittebant.  2.  Xovatianorum  et  Catharorum 
(sub  vexillo  Novatl  militantlum)  apud  Epiphanium  haeres.  69.  et  (^y- 
prlanum  1.  4.  ep.  2.,  qui  lapsos  in  peraecutlone  a  sua  socletate  exclu- 
debant,  nolentes  eos  susclpere  poenitentes;  quod  dogma  natiapto  diri- 
tur.  3.  Donatùtarum  apud  Augustinum  haeres.  69.,  asserentium, 
eccleslam  Christi  ex  toto  orbe  perlisse,  quia  omnea  in  toto  mundo  conta- 
gione  peccati  Infcctae,  sed  apud  se  solos  remansisse.  4.  AnabaptUtarum, 
negantlum,  illnm  coetum  esse  veram  eccleslam,  cui  admlxti  sunt  non- 
aanctl,  et  asserentium,  eccleslam  Illam  in  terris  mi I i tantem  aut  nullam 


Digitized  by  Google 


638 


PART.  IH.    CAP.  XIII. 


aut  sine  ruga  et  macula  sanctam  esse;  viti.  Confessione™  opposi  tam 
Faukelio  p.  158.  sq.  5.  Puritanorum  la  Anglia,  qui  vitae  sanctitatem  tan- 
quam  ecclesiae  verae  notam  jactitant,  seque  solos  prae  omnibus  alila 
hominibus  ecclesiam  puram  et  sanctam  esse  ferunt.  De  Puritanls  in 
Anglia  vid.  Joh.  Laetum,  qui  egregie  eos  describit  in  comp.  hist.  uni- 
vers.  c.  83.  p.  616.  ,Hujusmodl  (scribit  Jacobus  Rex  Angliae  in  medit. 
in  orat.  Dom.  p.  585.)  Puritanos  nostros  non  injuria  chymicos  theologiae 
doctores  appelles  cum  suLs  illis  pura»  et  purgatae  doctrlnae  quìntis 
csscntlis.'  .  .  7.  Labadiatarum,  statuentlum,  ecclesias  moderna»  omnes 
esse  corruptiBsimas,  solum  Labadie  coetum  veris  constare  christlanis 
optimisque  doctoribus.  Ita  A.  M.  a  Schurmann  in  ci'K?j/p.  p.  55.  93.  94. 
121.  124.  132.  etc.  Labadie  ep.  ad  D.  PauUi  p.  20.  Essent.  relig. 
Christ.  p.  225."    (L.  c.  s.  2.  q.  1.  f.  1633.) 

e)  Non  tamen  semper  eodem  modo;  ut  ex  sequentibus  paté  bit. 

f)  Scilicet  parti*  prò  tato,  qua  coetui  toti,  ex  bonis  et  malis  con- 
flato, tribuitur,  quod  tantum  parti  convenit.  Vid.  supra  §  2  et  not.  t. 

Gerii  ardus  :  „De  ecclesia  Ephesiorum  et  quavis  particulari  eccle- 
sia dici  potest,  quod  sit  domus  Dei  propter  vere  credente»  et  electos,  qui 
sunt  in  t-a,  in  quibus  Deus  sua  gratta  habitat,  ubi  per  syneedochen  toti 
ecclesiae  particulari  sive  toti  coetui  vocatornm  tribuitur,  quod  quibus- 
dam  duntaxat  in  ea  competlt."    (L.  de  eccl.  §  79.) 

§  22. 

Quemadmodum  vero  fit,  ut,  cum  sancti  et  non-sancti 
congregantur,*  aliquando  UH,  alias  autem  hi  emineant,  ac 
sancti  quidem  eminere  censentur  cum  ratione  doctrinae, 
quando  ea,  exclusis  erroribus  noxiis,  pura  publice  prae- 
dicatur  ;  tum  quoad  ìntegritatem  morum,  quando b  exem- 
pla  bona  virtutum  christianarum  vigent,  suppressis  vitiis  ; 
non-sancti  autem  praeponderant  ratione  morum  quidem, 
quando  vitiac  impune  grassantur  aut  regnant,  ratione 
doctrinae  autem,  quando d  falsa  dogmata  publice  spargun- 
tur  ac  vera  doctrina  ejusque  confessores  opprimuntur: 
ita  tunc  demum  ecclesia  cum  admixtis  non-sanctis  dicitur 
ecclesia  Christi  simpliciter*  et  absolute,  quando  sancti  ra- 
tione doctrinae  ac  morum  eminent;  quando  autem  non- 
sancti,  praesertim  ratione  doctrinae  et prof essionis  publicae, 
in  ecclesia  eminent,  tunc  promiscuus  iìle  coetus,  ex  san- 
ctis  et  non-sanctis  aggregatus,  non  dicitur  ecclesia  abso- 
lute, sed  secundumquid*  aut  cum  addito  ecclesia  corrupta* 

a)  Sive  quando  miuisterium  publicum  verbi  et  sacramentorum 

gurum  et  incorruptum  est  et  in  ecclesiae  conventibu8  verbum  Dei  ad 
cripturarura  normam  docetur  pure  et  sine  corruptelis  fidei  catholicae 
aut  bonis  moribus  adversis,  prout  vere  credente*  id  in  cordibu*  mi* 
pure  infixum  habent,  ita  ut  nwi-mncti,  in  fide  errantes,  errores  suo»  vel 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


639 


dissimulare  cogantur,  vel  abjieere,  nisi  accludi  e  societate  ecclesiastica 
velini.    Vid.  Mus.  P.  L  Disp.  V.  et  X.  p.  193.  194. 

b)  Sive  quando  peccata  enormia  et  notoria  non  tolerantur  in  coetu 
ecclesiae,  sed  doctores  ecclesiae,  magutratm  civiles  aliique  boni,  quisque 
in  suo  statu,  pietatis  studio,  virtute  ac  morum  honestate  ad  sectandam 
vitae  sanctimoniam  aliis  praelucent;  non-sanati  autera  vel  pudore  suf- 
fusi,  vel  censurae  ecclesiasticae  severitate  territi,  a  peccatis  enormibus 
abstinent  et  pietà t is  atque  honestatis  speciem  induunt  etc.  Mus.  1.  c. 
§  8.  p.  191. 

c)  Qualis  status  ecclesiae  propfietarum  tempore  fuit,  vid.  Esaiae 
3,  9.  cap.  5,  7.  sqq.  Jerem.  5,  8.  cap.  9,  4-  *W-  Ezech.  22.,  et  qu aleni 
mè  finem  mundi  futurura  praedixit  Christus  Lue.  18,  8.  (ad  quera  lo- 
cum  vid.  Disput.  nostra  An.  1687.  habita)  Matth.  24,  88.  sqq.  et  Pau- 
lus  2  Tim.  8, 1.  sq.    Confer  Mus.  L  c.  §  9.  p.  192. 

d)  Qualis  fuit  status  ecclesiae  in  oriente,  dominantibus  Arianis,  et 
in  occidente,  ante  Lutherum.  Vid.  Mus.  loc.  cit.  §10.  p.  191.  192.  et 
§29.  p.  211.  212. 

e)  Non  quod  secundum  se  totam  Christi  corpus  mysticum  sive  eccle- 
sia sit,  sed  locutione  synecdochica,  propter  praeponderantem,  licet  non 
numero,  ita  tamen,  ut  reliqua  pars  se  potius  occultet.  Vid.  Mus.  1.  c. 
§  12.  p.  195. 

f)  Nerape  ecclesia,  quae  vere  credentiuro  et  sanctorum  congre- 
jjatio  est,  non  statim  prorsus  interit,  quando  non-sancti  dominan tur; 
interim,  quia  illi,  qui  eminent,  secundum  se  seorsira  spectati,  satanae 
potius  synagoga,  quam  Christi  ecclesia  sunt  ac  vere  credente*  et  saneti 
sub  Utis  pressi  latent,  ideo  nomen  ecclesiae  per  synecdochen  quidem, 
non  tamen  absolute,  coetui  tali  tribui  potest.  Vid.  Mus.  L  c.  §  30. 
p.  212. 

g)  Scilicet  a  corruptelis  doctrinae  ac  morum,  quae  in  ea  vigent, 
licet  aliquae  partes  doctrinae  fidei,  itemque  baptismus  in  substantia- 
libus  integer  servetur.    Confer.  Mus.  1.  c.  et  §§  sqq. 

Li'thkrl's  :  „Es  erreget  St.  Hleronymus  allhier  eine  grosse  Frage  : 
warum  St.  Paulus  die  G  alate  r  unter  die  ebristiiche  Gemeinde  oder 
Kirche  zable,  weil  8ie  doch  keine  chrlstliche  Gemeinde  oder  Kirche 
nicht  -'  in  ;  denn  St.  Paulus,  spricht  er,  schreibt  ja  zu  den  Galatern,  so 
von  Christo  uud  der  Goade  abgefallen  und  sicb  wiederum  zu  Mose  und 
dem  Gcsetz  gewandt  batteu?  Ich  antworte  also  dazu  :  Dass  8t.  Panlus 
allhier  nach  der  Flgur,  so  da  synecdoche  beisst,  und  in  der  Scbrift  fast 
gemein  ist,  redet  ;  wie  er  zun  Corintbern  ancb  scbrelbet,  und  f  reuet 
sicb  roit  ibnen  iiber  der  Gnade  Gottes  in  Cbristo,  ,dass  »ie  durch  lbn 
wilren  relcb  worden  an  alterici  Lehre  und  In  allerlei  Erkenntniss',  so 
docb  viele  aus  ibnen  durcb  die  falscben  Apostel  verfùhret  waren  und 
niebt  glaubten,  dass  eine  Auferatehung  der  Todten  ware  u.  s.  w. 
Gleichwie  wir  ietzond  za  unsern  Zeiten  die  romischen  Kirchen  und 
alle  Blsthiimer  hellig  nennen,  ob  sie  wohl  aucb  verfùhrt  und  ibre  Die- 
ner  gottlos  slnd.  Oenn  unser  Herr  Gott  berrsebet  mitten  unter  selnen 
Feinden,  Ps.  110,  2.,  und  der  Endechrist  sitzet  ira  Tempel  Gottes, 
2  Thess.  2, 4.,  Itero,  der  Satan  ist  mitten  unter  den  Gottes  Klndern,  Hiob 
1,  6.  I  lanini,  obwobl  die  Klrcbe  oder  Cbristenbeit  mitten  unter  der 
,argen  und  verkehrten  Art  ist»,  wie  St.  Paulus  zun  Philippern  c.  2,  15. 
sagt,  und  ob  sie  gleich  mitten  unter  Wòlfen  und  Mòrdern,  das  ist, 


Digitized  by  Google 


640 


PART.  HI.    CAP.  XIII. 


mitten  unter  den  gelstlichen  Felnden  und  Tyrannen  liegt,  so  ist  sie 
dennoch  und  bleibet  auch  eine  heilige  Christenheit,  elne  Gemeinde  u  mi 
Kirche  Cbristi.   Es  sind  ja  und  bleiben  zu  Rom  in  der  Stadt  (ob  sie 
wohl  arger  ist, .  denn  Sodoma  nnd  Gomorra)  die  heilige  Tanfe,  Sacra- 
menta, Wort  and  Text  des  Evangeli!,  heilige  Schrìft,  Amt  und  Name 
Christi  und  Gottes.   Wer  es  hat,  der  hats  ;  wers  aber  nicht  hat,  der 
ist  gleichwobl  nicht  entschuldiget.   Denn  der  Schatz  ist  ja  da  gegen- 
wartig  vorhanden.  .  .  Darum,  obwohl  die  Galater  verfuhret  waren,  so 
ist  gleichwobl  Taufe,  Gottes  Wort  und  der  Name  Christi  bei  ihnen 
blieben  ;  so  sind  auch  etliche  K  rom  me  unter  ihnen  gewesen,  so  toh 
St.  Pauli  Lettre  nicht  abgefallen  sind,  und  dleselben  haben  das  Wort 
und  die  Sacramente  rein  behalten  und  recht  gebraucht,  also,  dass  sie 
um  der  andern  Abtriinnigen  willen  nicht  sind  verunreiniget  noch  ent- 
heiliget  worden.  .  .  Derhalben  so  ist  die  Kirche  allenthalben  hellig, 
auch  an  den  Oertern,  da  gieich  die  Schwarmer  und  Rottengeister  re- 
gieren,  so  ferne  sie  nur  das  Wort  und  Sacramene  nicht  allerdings  ver- 
leugnen und  vertoer/en.    Denn  die  diese  Dinge  gam  und  gar  verleugnen, 
sind  keine  Kirche  mehr.   Wo  aber  Wort  und  Sacrament  wesentllch 
bleiben,  da  bleibet  auch  eine  heilige  Kirche,  und  liegt  nicht-  dran,  ob- 
gleich  der  Endechrist  daselbst  auch  regieret,  welcher  nicht  in  einem 
Teufelsstalle,  noch  im  Schwelnskober,  noch  in  einem  unglUubigen  Hau- 
fen,  sondern  an  der  alleredelsten  und  heiligsten  Statt,  als  namlich  im 
Tempel  Gottes,  sltzet,  2  Thess.  2,  4.   Daraus  ja  gewiss  und  offenbar 
ist,  dass  Gottes  Tempel  sein  und  bleiben  muss  auch  unter  den  geist- 
lichen  Tyrannen,  so  darinne  walten  und  wuthen.   Denn  man  findet  ja 
liberali,  auch  unter  denselben  Tyrannen,  die  recht  glauben  u.  s.  w. 
Darum  ist  cine  kurze  und  letchte  Antwort  auf  diese  Frage  zu  geben, 
dass  die  Kirche  ist  allenthalben  in  der  gameti  Welt,  reo  nur  da*  Evange- 
lium  und  die  Sacramenta  sind.   Aber  Jlklen,  TUrlcen,  Schuxtrmer  und 
Rottengeister  oder  Ketzer  sind  nicht  die  Kirche,  denn  dieselben  verleugnen 
und  vertilgen  solche  Dinge."    (Ausi,  des  Briefes  an  die  Galater.  1535. 
Vili,  1588.  sqq.) 

Gerhardus:  „Per  quod  slncerus  ecclesiae  doctor  a  pseudopro- 
pheta  distinguitur,  per  illud  etiam  ecclesia  vera  a  falsa  distinguitur. 
Ratio  est,  quia  quali»  est  doctrlna,  quae  in  publico  ecclesiae  ministerio 
sonat,  talis  etiam  judicatur  esse  Illa  ecclesia.  Si  catholica  doctrlna  in 
ea  sonat,  judicatur  ac  dicitur  esse  catholica,  si  haeretica  doctrina  in  ea 
sonat,  judicatur  ac  dicitur  esse  haeretica."    (L.  de  eccl.  §  136.) 

§  23. 

Atque  huc  pertinet  distinctio  inter  ecclesiam  veram* 
seu  puram,  in  qua  potioremb  partem  constituunt  vere 
credentes0  et  sancti,  et  falsam*  seu  impuram,  in  qua  po- 
tiorem  partem  constituunt  non -sancti*  in  doctrina  fidei 
errantes. 

a)  Equidem  ecclesia  vera  et  faina  dici  potest  in  significatu  duplici: 
uno,  prout  vox  vera,  voci  ecclesiae  addita,  nihil  dicit  praeter  ecclesiam 
et  relationem  rat  ioni»  ad  potentiara  cognoscentem,  cui  ecclesia  esse 
apparet.  Quo  significatu  ecclesia  vera  et  falsa  opponuntur  inter  se  con- 
tradictorie  et  dicitur  ecclesia  vera,  quae  non  est  ìion-ecclesia,  si  ve,  quae 
est  ecclesia  aliqua.  AUero  significatu  ecclesia  vera  dicitur,  prout  vox 
vera  dicit  negationem  admixtae  rei  alienae,  estque  ecclesia  vera  idem, 
quod  ecclesùi  pura,  non-falsa;  falsa  dicitur  con  tra,  quae  impura,  falsata, 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


641 


corrupta  est.  Sic  b.  Mtuaeu*  L  c.  §  31.  sqq.,  ubi  etiam  utramque 
acceptionera  nostratibus  pridem  receptam  fuisse  ac  diversitatem  signi- 
ficationum  merito  notanaam  esse  ostendit.  Hic  autem  poèteriorem  ac- 
ceptionera spectari,  facile  intelligitur,  scilicet  ut  ecclesia  vera  seu  pura 
cum  ecclesia  absolute  rie  dieta,  folta  autem  seu  impura  ecclesia  cura 
ecclesia  «ecwuium  quid  ita  dieta  coincidat. 

Gerhardus  :  „  Vera  ecclesia  opponi  tur  falsae  vel  contradiclorie, 
1.  e.,  non-ecclesiae  seu  ipsam  esscntiara  baptisml  et  religionls  totius 
evertenti,  vel  privative,  h.  e.,  non-orthodoxac  ecclesiae.  Posteriore 
signincatione  ecclesia  apostasiae  partialis  rea  non  est  vera  ecclesia 
propter  depravationera  religionls,  sed  est  falsa,  h.  e.,  vitlata  et  impura 
ecclesia.  Prioria  oppositionis  respectu  concedimus,  talem  ecclesiam 
esse  ve  rara,  h.  e.,  adhuc  esse  ecclesiam,  qaod  patet  tum  a  sacramenti 
initiatorll,  h.  e.,  baptisml,  quem  retinet,  veritate,  tum  a  communicatione 
verbi  facta  per  publicam  textuum  biblicorum  lectionem."  (Confess. 
cath.  f.  728.) 

J.  Musakds:  MCum  falsum  un  rum  dico,  nlhll  dico,  praeter  non- 
ali  rum.  .  .  Interdum  vero  falsum  (in  lncomplexls)  dicitur,  non  quod 
piane  non  est,  quod  esse  videtur,  sed  quod  admissione  rei  alterius  fal- 
satutn  sive  corruptum  est.  .  .  Hinc  flt,  ut  ecclesia  etiam  vera  et  falsa 
dici  possit  In  significata  duplici."    (Tract.  de  eccles.  P.  I,  214.  sq.) 

Calovius:  „B.  Àeg.  Hunnius  noster  volum.  Disp.  disput.  41: 
,Baptismum  ab  antitrinitario  vel  Ariano  quopiam  collatum  dicimus 
nullum  esse,  si  et  minister  et  ecclesia  artlculum  sanctissimae  Tri  ni  tatls 
(in  cujus  nomine  baptisml  sacrimi  peragltur)  non  credat.1  Arianos 
quo  pacto  et  ob  quam  causam  gentUibus  potius,  quam  christlanis,  an- 
numerandos  judicavit  untlquitas.  .  .  Eadem  ergo  quum  obtineat  de  So- 
cinianis  ratio,  idem  de  ipsis  quoque  esto  iudicium."  (Socinism.  proflig. 
Ed.  2.  p.  84.)  Cf.  Lutherus  citatus  ad  1 22.  not.  g.  et  Deyllngius  cita- 
tus  supra  p.  442. 

Ad.  Osiakdkr:  „Photinlana  ne  ecclesia  quidera  est,  quia  desti» 
tuitur  fundamento  ecclesiae,  Cbristo,  cujus  divinitatem,  incarnationem, 
satisfactionem  negat."    (Colleg.  th.  P.  VII.  p.  83.) 

b)  Dicitur  autem  h.  1.  pars  potior,  non  tam,  quae  numero  major 
est,  sed  penes  quam  est,  ministeriura  publicura  suae,  quam  mente 
tenet  et  amat,  doctrinae  conforraiter  constituere  et  per  ìllud  eam  in 
conventibus  publicis  profiteri,  decere,  propugnare  et  propagare.  Mix». 
L  c.  §  48.  sqq.  p.  226.  sqq. 

c)  Seu  quando  ex  voto  vere  credentium  et  sanctorum  praecones 
verbi  constituuntur,  qui  sinceri  et  ab  erroribus  puri  sunt,  qui  fidei  et 
morum  doctrinam,  prout  cordibus  suis  infixam  tenent,  verbo  Dei  con- 
forraiter doceant,  a  corruptelis  vindicent  et  propagent.  Mu».  L  c. 
§  50.  p.  228. 

d)  Vid.,  quae  diximus  in  nota  a. 

e)  Seu  quando  penes  ipsos  est,  praecones  et  doctores  suae,  quam 
mentibus  infixam  habent,  doctrinae  convenienter  constituere,  impuro* 
scilicet  falsisque  doctrinis  addictos,  per  quos  corruptelas,  quas  amplec- 
tuntur,  in  conventibus  publicis  doceant,  defendant,  propagent.  3fus. 
I  c.  §51.  p.  229. 

Balduixus:  „Habcmus  praeceptum  apostolicum,  ne  trahamus  ju- 
gum  cum  tnfidelibus,  2  Cor.  6,  14.,  sed  fugiamus  potius  idolorum  cul- 
turam,  1  Cor.  10,  14.   Qui  ergo  scientes  et  volente»  idolatrico  cultul 

■•tal  Comp.  ed.  Walther.  IH.  41 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  XIII. 


papistarum  et  erronei»  sacris  Calvinianorura  se  immiscent,  licet  ea  in 
animo  suo  non  approbent,  eo  ipso  tamen  exercitio  publico  peregrini 
cultus  jugum  cum  lufldelibus  trahunt.  Xectsse  enim  est,  ut,  qui  ve- 
ritatem  agnorit,  ovine  mendacium,  errore»  omnes  fugiat.  —  Deinde 
habemus  exeraplum  ecclesiae  primitivae,  ubi  christianl  cum  Judaeis 
in  publico  religionis  exercitio  nihil  commune  habebant;  licet  In  multis 
religionis  capitibus  conseutirent,  quilibet  tamen  suam  religionem  in 
suo  coetu  exercebat,  ne  mixturam  religionis  facere  viderentur,  quam 
Deus  in  lege  prohibuit,  Deut.  22, 9.  Levlt.  19, 19.  — Tertio,  non  sunt  con- 
firmandi  haerelici  in  suis  erroribus,  quod  fieret  a  no  bis,  si  ipsorum  sacris 
uteremur  ;  hac  enim  ratione  spera  sibi  facerent,  fore,  ut  progressu  tem- 
pori s  in  reliquis  etlam  nos  ipsis  conjungeremus,  quiu  et  traducerent 
nos,  quasi  eo  ipso  testaremur,  nos  absque  causa  ab  ipsis  discessisse, 
siquidem  ipso  facto  sacra  ipsorum  approbaremus.  —  Quarto  multaruin 
blasphemiarum  et  abominationum,  quibus  haeresis  ipsorum  refertaest, 
participes  nos  redderemus,  quod  summopere  cavendum  est  ;  Ideo  exire 
jubemur  ab  ipsis,  ne  participes  namus  dellctorum  et  de  plagis  ipsorum 
accipiamus  Apocal.  18,  4.;  exitus,  si  non  corpore  semper  fieri  potest, 
fiat  saltem  animo,  quo  nos  a  sacris  ipsorum  separamus.  —  Quinto, 
scandalum  praeberetur  inflrmis,  quasi  in  fide  nostra  non  satis  continuati 
essemus,  ipsique  malefeclssent,  quod  adversariis  tamdiu  et  constanter 
contradlxerunt.  Cur  enim  ad  sacra  eorum  accedimus,  quorum  religio- 
nem falsam  esse  scimus?  Vae  autem,  per  quem  veniunt  scaudala! 
Mutth.  18.  —  Sexto,  sacramenta  etiam  suut  notae  ecclesiae  et  confes- 
sionis;  qui  ergo  scit,  ecclesiam  pontiflciam  aut  Calvinianam  non  esse 
veram  ecclesiam,  ìs  quoque  a  sacramentis  lllius  ecclesiae  abstineat  ne- 
cesse  est,  alias  tacite  ejus  ecclesiae  tidcm  approbat.  Quin  et  usurpatio 
sacramentorum  species  confessionis  est  ;  si  ergo  serio  abhorremus  a 
doctrina  allcujus  coctus,  a  sacramentis  quoque  lllius  abstinere  debe- 
mus,  ne  in  hypocrisin  incidamus,  qua  peste  nihil  est  periculosius  in 
negotio  religionis.  —  Qualis  enim  ea  est  fldes  et  religio,  cujus  contra- 
rlum  ipso  opere  testaraur?  Idclrco  Deus  in  suo  cultu  totum  hominem 
requirit:  Deuteron.  6.  Matth.  22.  —  Neque  vero  periculum  hoc  hypo- 
criseos  avertere  potest  protestatio  addita,  quod  hac  actlone  externa 
religionem  ad versae  partisapprobare  nonvelimus;  taliscnlm  protestatio 
est  contraria  facto,  quo  poutiflcios  et  similes  in  erroribus  suis  juvamus, 
contìrmamus  et,  quod  recte  faciant,  taciti  approbamus.  —  Accedit  denl- 
que  exemplum  piorum  in  primitiva  ecclesia,  qui  cum  pseudodoctoribus 
nullum  habere  voluerunt  commercium.  Johannes  apostolus  Cerintho 
hacretico  ne  quidem  assidere  volult,  referente  Irenaeo  lib.  3.  cap.  3. 
Polycarpus,  Johannis  dlscipulus,  haeretlco  Marcioni  ne  quidem  ave 
dlcere  voluit;  quare  Marcion  commotus:  ,An  non  nostl  me?1  dlxit; 
cui  respondlt  Polycarpus  :  ,Novi  te  primogeniti] m  Satanae.'  Ita  prae- 
cepit  oli  in  Cyprianus  lib.  1.  epist.4  :  ,Plebs  fldelis',  inquit,  ,et  morigera 
a  peccatore  proposito  separare  se  debet,  nec  se  ad  sacrilegi  sacerdotis 
sacrifichi  raiscere.'  Cum,  pulso  In  exilium  Chrysostomo,  Arsacius  suc- 
cederet  in  ecclesia  Constantinopolitana,  nemo  fldelium  vel  alloquio,  vel 
auscultatione  dignatus  eum  fuit,  dicente  Theodoreto  lib.  6.  cap.  34., 
Sozomeno  lib.  8.  cap.  23.,  Nlcephoro  lib.  3.  cap.  22.,  Imo  multi  in  exi- 
lium ablre,  quam  sacra  Istlus  mercenarli  visere,  maluerunt.  De  Lucio 
Ariano  dixit  quidam  :  ,Abslt,  ut  manus  tua  me  consecret',  apud  Socra- 
tem  lib.  4.  c.  30.  Usque  adeo  abhorruerunt  pii  ab  haereticorum  sacris, 
dum  purius  minlsterlum  alibi  adhuc  habere  potuerunt.  —  His  de  causi* 
abstincndum  est  a  sacris  eorum,  quorum  religionem  impiam  et  verbo 
Del  contrariam  esse  certi  sumus  ;  et  si  magistratus  ad  haec  sacra  nos 
cogere  auderet,  non  pareudum  esset,  quia  contra  conscientlam  est,  cui 
nullus  hominum  imperare  potest.  —  Multo  autem  magis  attendendae 
sunt  hae  rationes  in  sacramento  eucharistiae,  quod  tantae  necessitati 
non  est,  ac  baptlsmus.  Ea  igltur  neque  a  pontificii»,  neque  a  Calvinia- 
ni» sumenda  est  ;  hi  enim  non  habent  veram  eucharistiam,  quia  sub- 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA.  643 

8tantlam  hujus  sacramenti  corrumpunt;  hic  locum  habet  illud  A u fu- 
stini :  , Crede  et  manducasti'  ;  et,  uti  dlxl,  sacramenti  usurpatio  est  nota 
confessionis  et  doctrinae  ;  qui  ergo  doctrinam  illius  ecclesiae,  in  qua  sacra- 
mento uti  vult,  prò  vera  non  agnoscit,  is  sacramento  quoque  salva  consci- 
entia  in  illa  ecclesia  uti  non  poteste  (Tractat.  de  casibus  consc.  Llb.  II. 
c.  G.  cas.  7.  p.  202.  sqq.) 

§  24. 

Ecclesia  vera  seu  pura*  describi b  potest,  quod  sit  con- 
gregatio  hominum,0  in  qua  omnia/1  quae  ad  salutem  cre- 
ditu  et  ad  vitae  sanctimoniam  lactu  sunt  necessaria,  citra 
admixtos*  errores  noxio»,  ex  verbo  Dei  docentur  et  sa- 
cramenta f  juxta  institutionem  Christi  administrantur,  et 
sic  filii  Dei  spiri tualesg  gignuntur,  qui  per  veram  fidem 
Christo  capiti  conjunguntur  et  in  ipso  unumh  corpus 
fiunt. 

a)  Syueodochice  tameu  accepta.  Nana  proprie  dictara  supra  de- 
acripsimus  §  18. 

b)  Vid.  b.  3/i«,  Tract.  Gerra.  Vertheidigung  dea  unbeweglichen 
Grundes  etc.  contra  Jod.  Keddiuni  P.  IL  cap.  I.  p.  91.  sqq.  etcap.  11. 
p.  197.  198. 

c)  Non  praecise  fideliuni.    Mus.  I  c.  p.  191. 

d)  Ita  enim  generatur  et  couservatur  fides.  Vid.,  quae  in  Pro- 
legom.  diximu8  de  artic.  fundam.,  cap.  I.  §29.  §q.  Voi.  I.  p.  49.  sqq. 

e)  Nam  alia»,  quando  ecclesia  non  caret  erroribus  doctrinae,  licet 
tantum  retineat  de  doctrina,  ut  adhuc  possi  nt  in  ea  genera  ri  fideles 
(de  quo  moz  dicemus),  ipsa  tamen  ecclesia  non  erit  pura,  sed  impura. 

f  )  Quae  et  ipsa  sunt  media  atque  organa  conferendae  atque  ob- 
signandae  fidei. 

g)  Prout  etiam  ecclesia,  synecdochice  dieta,  vocatur  mater  fidelium. 

h)  Nempe  propter  tales  coetus  Ule  promiscuus  habet,  quod  dicitur 
ecclesia. 

§  25. 

Atque  ita  fieri  solet,  ut  ecclesiae  per  synecdochen  ap- 
pellatae  etiam  suo  modo*  tribuantur  attributo  ecclesiae 
proprie  dictae,  ut  dicatur  una*  sancta,*  cattolica*  et  apo- 
stolica* 

a)  Non  autem  prorsus  eodem  moilo  haec  illi  competere,  facile  con- 
stabit  ex  sequentibus. 

b)  Nempe  unitas,  qua  quid  absolute  et  in  èe  unum  dicitur,  com- 
petit ecclesiae  illi,  interna  quidem,  seu  fidei  et  caritatis,  propter  con- 


Digitized  by  Google 


644 


part.  ni.  cap.  xm 


tentos  in  ea  vere  credente*  et  sanctos,  qui  hac  ratione  inter  se  unum 
sunt;  unitas  esterna  autem,  seu  prufessioniB  ejusdem  doctrinae  fidei, 
per  se  competit  ejusmodi  coetui  ;  qui  per  hoc  in  esse  eonstituitur,  quod 
aoctrinam  fìdei  totam  ac  puram  publico  consensu  profitetur. 

Gerhard  i  s  :  „Distinguendum  inter  unitatem  ab$olutam,  per/edam 
et  dissensioni*  omnis  experiem,  quae  in  ecclesia  triumphante  demum  ha- 
bebit  locum,  et  inter  unitatem  fundamentalem,  quae  in  consensione  prin- 
cipalium  articulorum  conslstit,  licet  de  nonnullis  fidei  capitihus  minus 
principalibus,  vel  de  ceremoniis  adiaphoris,  vel  etiam  de  interpretatione 
quorundam  scripturae  locorum  controversiae  incidant;  ac  talis  est  Illa 
unita»,  quae  in  ecclesia  militante  locum  habet,  in  ea  enim  nunquam 
reperitur  tanta  concordia,  quin  dlssensionibus  quibusdam  sit  permixta. 
,  Ex  parte  enim  in  hac  vita  cognoscimus,  ex  parte  prophetamus',  1  Cor. 
13,  9.  August.  1. 15.  de  clv.  Dei  cap.  5.  :  ,Bonl  et  boni,  si  perfectl  sunt, 
inter  se  pugnare  non  possunt.  Proflcientes  autem  nondumque  perfectl 
ita  possunt,  ut  bonus  qulsque  ex  ea  parte  pugnet  contra  alterum,  qua 
etiam  contra  semetipsum.  Et  in  uno  quippe  bomine  caro  concuplscit 
adversus  Spirltum  et  Splritus  adversus  carnem.  Concuplscentia  ergo 
spiritualis  contra  alterlus  potest  pugnare  carnalem,  vel  concuplscentia 
carnali*  contra  alterlus  spirltualem,  slcut  Inter  se  pugnant  boni  et  mali 
vel  certae  lpsae  concuplscentlae  carnales  inter  se  duorum  bonorum 
nondum  utlque  perfectorum,  sicut  Inter  se  pugnant  mali  et  mali,  donec 
eorum,  qui  curantur  ad  ultimare  victoriam,  sanltas  perducatur.'  Quo 
in  loco  Augustinus  aperit  causam  dissldlorum  In  ecclesia.  Vere  pil 
nondum  sunt  perfecte  renovatl,  sed  rereauent  in  Dita  reliqulae  carnl9, 
ergo  non  perveniunt  ad  exactam  et  perfectam  mysteriorum  fldei  no- 
titiam,  sed  in  quibusdam  halluclnantur  ac  tltubant.  Caro  in  renati» 
adhuc  pugnat  contra  Spirltum  ;  facile  igitur  contingere  potest,  acce- 
dente praesertim  diaboli  impulsu,  ut  carnalibus  opinioni bu -  indulgentes 
contentlones  In  ecclesia  excltent,  interim  nisi  accedat  pertinacia  ac  nisi 
fundamentum  fidei  convellatur,  a  corport  ecclesiae  propterea  non  statini 
separantur.  Idlpsum  comprobant  exempla.  Fratres  quidam  ex  postula  - 
bant  cum  Petro,  quod  ausus  fuisset  evangellum  gentlbus  praedlcare 
Act.  11,  2.  Paulus  in  faclem  reslstebat  Petro  non  recto  pede  ambulanti 
ad  veritatem,  Gal.  2,  2.  Inter  Barnabam  et  Paulum  incldebat  -upofva- 
/iòf,  Act.  15,  39.  In  ecclesia  Cortnthlorum  excitata  erant  schismata, 
profanatlo  coenae  irrepserat,  de  adlaphorls  odiose  contendebant,  artl- 
culum  àe  resurrectione  quidam  eorum  In  dublum  vocabant  etc,  neque 
tamen  Paulus  totl  coetui  ecclesiae  nomen  propterea  derogat,  sed,  scri- 
bens  ad  eos,  adhuc  appellat  ,ecclesiam  Del*  1  Cor.  1,  2.  In  ecclesia 
Galatarum  articulus  de  justlflcatlone  corruptells  pseudoapostolorum 
depravatus  erat,  interim  quia  adhuc  doclles  erant  ac  quidam  adhuc 
recte  sentiebant,  ideo  coetus  (ìalatarum  Paulus  adhuc  vocat  ecclesia», 
Gal.  1,  2.  Agnoscit  hoc  ipse  Bcllarminus.  .  .  Tempore  Cypriani  gra- 
vissima contentio  erat  in  ecclesia  de  baptizandis  illls,  qui  ab  haereticls 
ad  ecclesiain  redlbant;  ex  utraque  parte  stabant  multi  et  doctl  episcopi, 
utraque  sententia  diversarum  synodorura  decretis  et  approbata  et  im- 
probataest;  neque  enim  iis,  qui  Cyprianum  sequebantur,  ecclesiae  et 
unltatis  nomen  ademtum  fuit  ab  lllls,  qui  rectam  sententiam  tenebant, 
ac  vice  versa  illls,  qui  rectam  fldem  tenebant,  non  fuit  ecclesiae  et  uni- 
tati* nomen  ademtum  ab  illls,  qui  Cypriano  et  Africanis  eplscopis  ad- 
haerebant.  Tempore  Comeìii  inter  orientales  et  occldentales  ecclesias 
gravis  fuit  contentio  de  tempore  celebrandl  paschatis.  Neque  tamen 
quisplam  eorum,  qui  Polycarpo  Smyrnensis  ecclesiae  episcopo  adhaere- 
bant,  illis,  qui  cum  Hygino,  Kom.  ecclesiae  episcopo,  faciebant,  nomen 
ecclesiae  denegavit,  quinlmo  cum  Victor  Romanus  episcopus  dissen- 
tientes  hoc  nomine  excommunicaret  et  ecclesias  Asiaticas  a  corporis 
unitate  absclndcre  conaretur,  graviter  hoc  nomine  ab  Irenaeo  et  aliis 
eplscopis  fuit  reprehcnsus,  nec  sententia  ejus  ullam  in  ecclesia  aucto- 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA 


645 


ritatem  obtinuit;  ut  ex  Eusebio  cognosci  potest.  Inter  Basilium  et 
ecclesia™  Caesartensem  controversia  fuit  de  ecclesiasticis  cantionibus 
ac  ceremoniis;  Inter  Chryaostomum  et  Epiphanium  de  librls  et  doctrina 
Origenis  ;  Inter  Hieronymum  et  Augustinum  de  operlbus  legls,  ex  qulbus 
nemlnem  just! Acari  apostolus  asserit;  de  simulatone  Petri ;  de  origine 
iinimae  etc.  ;  quinimo  si  scripta  patrum  pervolvantur,  apparebit,  patres 
non  sul u in  ab  allls,  sed  etlam  a  seipsls  quaudoquc  dissentire,  ut  certuni 
slt,  omnimodam  et  numeris  omnibus  absolutam  unitatem  in  hac  vita 
non  esse  sperandam,  ac  proinde  non  quodlibet  dissidium  eccleslae  et 
unitetls  communlonem  confinilo  tolllt."    (L.  c.  §231.) 

Gerhard us  :  Triplicem  ecciesiis  nostri*  unitatem  vendicare  potsu- 
mtur.  Prima  est  canonica,  qua  se.  rum  canonicis  V.  ac  N.  T.  librls 
nostrae,  quam  profltemur,  doctrinae  per  omnia  convenit;  nondum  enim 
ab  ulto  Pontificio  ullius  erroris  in  fide!  articulis  ex  scriptum  s.  convinci 
potuimus  ;  quinimo  praestantissimi  scriptores  Pontificii  agnoscere  co- 
guntur,  ex  scriptura  s.  nostrani  confessionem  evertl  minime  posse. 
Altera  est  ecclerìastica,  qua  se.  cura  scrlptoribus  ecclesiasticis,  quo» 
patres  vocant,  praesertim  lllis,  qui  apostolorum  temporibus  próxlmi 
fuerunt,  doctrinae  nostrae  convenit;  parati  enim  sumus  in  singulls  ar- 
ticulis controversis  evldentia  et  perspicua  ex  patribus  testimonia  prò 
nostra  sententla  afferre.  Tertia  est  symbolica,  qua  se.  communi  con- 
sensu  amplectiinur  doctrinam  In  llbrin  symbolicis  ecclesiarum  nostra- 
ni in,  in  A.  C,  ejusdemque  Apologia,  in  Catechlsmis  Lutheri,  In  articulis 
8raalcaldlcls  et  in  Formula  Concordiae,  comprehensam,  cui  si  quis  no- 
men  suum  dare  recusat,  eum  prò  fratre  in  negotio  fldel  et  confessioni 
baudquaquam  aguoscimus."    (L.  c.  §  246.) 


ecclesia,  ipsi  ecclesiae,  de  qua  loquimur,  tribui  potest  et  solet,  prout 
etiam  Paulus  in  initiis  diversarum  épistolarura  tot  uni  coetum,  v.  g. 
Romanum,  Corinthiacum,  Ephesinum  etc.  compellans,  «aneto*  appellat. 

d)  Quatenus  quidem  intelligitur  cathoUcumus  seu  orthodoxia  doc- 
triìiae.  Alias  euim  difficultas  quaedani  occurrit;  de  qua  inox  vide- 
biraus. 

Hollazil's:  ..Ecclesia  Christiana  Augustanae  confessioni  non  va- 
riale addlcta  est  vera  et  cathollcam  amplectitur  doctrinam  ;  at  ratione 
quantitatis  vel  amplitudinis  non  est  catholica  slve  universalls,  sed  par- 
ticularis."    (Exam.  IV,  1.  q.  37.  p.  1316.) 

Carpzovius  :  ,, Nulla  particularis  ecclesia  de  se  praedicare  potest, 
quod  slt  una  Illa  ecclesia.  Allud  enim  est,  esse  unam  ecclesiam;  aliud 
est,  esse  de  una  ecclesia.  Tota  ecclesia  est  una,  nostra  ecclesia  est  de 
una."    (Isag.  p.  303.) 

e)  Quia  doctrina,  quae  publice  sonat,  apostolica  est. 


Quamvis  vero  plures  vocatorum  coetus,*  singillatim 
spedati,  plures  ecclesiae  Christi  recteb  dicantur,  non  ta- 
men  ideo  omnes  illi  coetus  simul  sumti  unam  catholicam 
sive  universalem  ecclesiam0  constituunt,  quae  propter 
contentanti  in  illis  universam  vere  credentium  et  sancto- 
rum  multitudinem  recte  dicatur  catholica  sive  universa- 
lisd  Christi  ecclesia. 


c)  Sauctitas  fidelibùs 

•         •      •  1      •  ì 


sancti  eminent  in 


§  26. 


Digitized  by  Google 


646 


PARI.  III.     CAP.  XIII. 


a)  Seu  qui  christianum  nomen  ac  fidem  profitentur. 

b)  Nimirura  propter  contenta»  in  illts  partiales  vere  credentium 
et  sanctorum  congregationes. 

CÌ  Equidem  si  omne*  vocatorum  coetus  per  universum  terrarum  arbem 
cathohcam  fidem  pure  et  incorrupte  profiterentur  et  caritatis  ac  paci*  vincalo 
inter  se  essent  conjuivcti,  nuìlus  dubitar em  (user ere,  eos  simul  minto*  con- 
stituere  ecclesiali  catholicam  seu  universalem,  per  synecdochen  sic  dietam, 
cujus  ambitu  universa  vere  credentium  et  sanctorum  multitiuio  contineatur 
et  extra  quam  salus  non  sii.  Sed  haec  ecclesiae  catholieae  facies  optando, 
potius,  quam  sperando,  est.  Neque  enim  inde  a  patrum  temporibus  unquam 
contigisse  legimus,  ut  per  totum  terrarum  orbem  simul  omne*  vocatorum  coe- 
tus cut  ho!  i  cani  fidem  sincere  et  absque  corruptelis  in  vera  carnate  ac  pace 
profiterentur.  Itaque  uno  alterove  vocatorum  coetu  haeresi  contaminato, 
tei  per  schisma  a  caeteris  avulso,  reliqui  non  ampliu*  constituunt  unam  Ulani 
eccle*iam  catholicam,  extra  quam  vere  credente*  et  sancii  nulli,  salus  nulla 
detur,  cum  extra  eos  dari  possi  t  ac  detur  verbum  Dei  et  baptismus, 
unde  fide»  et  salus  hominibus  couferantur.  Vid.  b.  Mus.  F.  II.  de 
Eccl.  Disp.  II.  §  40.  sqq.  p.  104.  sqq. 

d)  Nam ,  juxta  hactenus  dieta,  dantur  vere  fideles  et  sancti  extra 
coetus  illo8,  qui,  quoad  doctrinam  fidei  publicam  et  sacrameli torum 
usuni,  in  vera  cantate  et  pace  consentiunt,  videlicet  illi,  qui  in  hete- 
rodoxorum  aut  schismaticorum  eoe  ti  bus  latent. 

§  27. 

Nempe  etiam  in"  ecclesia  corrupta  nasci  possunt  et 
nascuntur  Deo  filii  spiritualesb  per  verbum  Dei,  quod 
ibi  adhuc  praedicatur,  et  per  baptismum  in  substantiali- 
bus  integrum. 

a)  Ita  malumus  loqui,  quam  ut  dicamus,  ex  ecclesia  corrupta  eos 
nasci.  Hoc  sane  certuni  est,  quod  ecclesia  corrupta,  ut  est  corrupta, 
non  pariat  Deo  filios  spirituales  seu  vere  fideles.  Vid.  b.  Mus.  P.  I. 
Disp.  V.  §  98.  p.  265. 

b)  Nam  quemadmodum,  juxta  parabolani  Christi  Matth.  13.,  in 
eo  agro,  ubi  paterfamilias  bonum  semen,  inimici) s  zizania  seminavit, 
tamen  ex  bono  semine  triticum  bonum  nasci  potest:  ita  in  coetibus 
illis,  ubi  errores  cum  veris  dogmatibus  junguntur,  potest  tamen  ex 
verbo  Dei  fides  concipi  erroribus  non  aeque  ad  animos  bominum  pe- 
netrantibus,  aut  iterum  ejectis;  prout  sane  fideles  per  Dei  gratiam 
inter  pretiosum  et  vile  discernere  possunt.  B.  Mus.  1.  c.  §  64.  sqq. 
p.  22.  sqq.  et  Disp.  VI.  tota. 

Luthkrus  :  „Mussen  wlr  doch  bekennen,  dass  die  ScbwMrmer  die 
Schriit  und  Gotte»  Wort  haben  in  andern  Artikeln,  und  wer  es  von 
Ihnen  hòret  und  glaubt,  der  wird  selig,  wtewohl  sie  unbeilige  Ketzer 
und  Lasterer  Christi  sind."  (Brief  von  der  Wiedertaufe.  1528.  XVII, 
2675.) 


Digitized  by  Go 


DE  ECCLESIA 


647 


Gkriiardus  :  ,,Baptismus  est  bonnm  ecclesiae  propriam  ;  ubicun- 
que ergo  verus  et  Integer  baptismus  administratur,  ibi  aliqua  ecclesia 
Deo  colligitur.  Baptismus  est  sacramentum  inltiationls,  quo  aperitur 
ingressus  in  ecclesiam;  ergo  ubicunque  parvuli  baptizantur,  panditur 
ecclesiae  janua  et  ostiuro  regni  coeloruro.  Ublcunque  administratur 
verus  et  integer  baptismus,  ibi  est  lavacrum  regenerationis  et  renova- 
tionis,  quia  baptismus  ab  apostolo  sic  defìnitur  Tit.  3,  5.  ;  ibi  etiam 
offertur  salus  baptizatls,  quia  Deus  per  baptismum  dici  tur  uos  salvo» 
facere  1  Petr.  3,  2.  Jam  vero  extra  ecclesiam  nulla  flt  regeneratio  et 
extra  ecclesiam  non  est  salus.  Ergo  ubicunque  administratur  baptis- 
mus, ibi  est  aliqua  Christl  ecclesia."    (L.  de  eccl.  §  128.) 

Carpzovii-8:  „,Nequaquam  largimur  ipsis,  quod  sint  ecclesia, 
quia  revera  non  sunt  ecclesia.*  (Artic.  Smalcald.  P.  III.  artic.  12.) 
Non  de  ecclesia  Rom .  in  se  spedata  quaestio  hic  est,  sed  de  papisti»,  seu 
de  eo,  quod  ecclesiae  Rom.,  oeu  labes  et  gangraena  corpori,  adhaeret. 
Nam  aliud  est  ecclesia  Rom.,  aliud  est  papatus  in  ecclesia  Rom.  Quod 
ecclesiam  Rom.  attlnet,  non  negatur,  eam  esse  ecclesiam,  In  quantum 
tabula»  matrimoniales,  ut  Augustiuus  1.  4.  de  symbol o  ad  catechumenos 
c.  10.  f.  1131).  T.  9.  opp.  appellat,  b.  e.,  verbum  cum  sigillis  retinet, 
atque  quaedam  capita  (Idei  docet,  quac  caeterl  quoque,  ubicunque  sunt, 
vere  credentes  profltentur;  ast  id,  quod  adhaeret  Rom.  ecclesiae  ho- 
dlernae,  doctrina  se.,  cultus  et  hierarchla  papalis,  earaque  impuram 
faclt  ac  Inflcit,  quantum  ad  ministerlum  ejus  spectat  et  fidera  integram, 
non  ipsa  ecclesia  est,  sed  malum  ecclesiae  adhaerens,  sicut  gangraena 
aut  aliud  malum  corpori  humano  adhaeret  et  non  ex  corpore  non-cor- 
pus faclt,  sed  impurum  et  aegrum  corpus.  Factum  hinc,  ut  In  Rom. 
ecclesia  etiam  iufecta  aliqul  vere  pll  remanserint  et  adhuc  remaneant, 
partlm  occulti,  ut  infante*,  qui  impuro  miuisterio  per  sacramentum 
inltiationls  regenerantur,  et  adulti  simplices,  qui  non  intelligunt  pro- 
fundltates  satanae,  Apoc.  2,  24.;  ne  verbum  Dei,  quantum  adhuc  ibi 
praedicatur,  redeat  vacuum,  contra  Esa.  55, 10. 11 .  ;  partlm  etiam  mani- 
festi, qui  vel  publlce  abominatlones  detestantur  et  rectiora  amplexan- 
tur.  .  .  Non  igitur  de  ecclesia  Rom.  Ipsa,  quatenus  vel  ecclesia  adhuc 
est,  vel  quatenus  Romana  est,  sed  de  paplstis  locutus  est  Lutherus 
sive  de  coetu  papistico,  qui  infecit  ecclesiam  Rom.,  aut  de  ecclesia 
Rom.,  quatenus  papistica  est  ac  doctrinam,  cultum  et  hierarchlam  pa- 
palem  docet  ac  protitetur.  Hanc  dicit  nequaquam  ecclesiam  esse, 
slcut  morbus  non  ipsum  corpus  est,  sed  aliquld  tantum  corpori  adhae- 
rens illudque  intìclens.  Huc  pertinet  distlnctio  Inter  Romanam  eccle- 
siam et  curiam  Romanam,  quam  in  Coroitiis  Augustanis  status  evan- 
gelici nsurparunt,  quamque  Lutherus  ipse  etiam  T.  1.  Jen.  lat.  in  c.  1. 
ep.  Gal.  f.  327.  valde  commendai"  (Isagog.  in  llb.  symbol,  p.  875.  sq.) 

Concordia:  ,,Was  dann  die  Condemnationes"  etc.  (Vorrede  zu 
dem  christlichen  Concordienbuch  p.  16.  sq.  Vide  supraTom.  I,  p.  59.) 

Cf.  quae  supra  dieta  sunt  de  articulis  fldel  fundamcntallbus.  Vid. 
Prolegom.  c.  I.  §§  27—33.  Tom.  I,  p.  45—64. 

Carpzovius  :  „Nec  ab  ecclesia  Rom.  per  reformatlonem  separa- 
mus  nos,  ut  dictum,  sed  malum  udhaerens  removimus  saltem,  se.  pa pa- 
tii m,  et  nostrani  ecclesiam  particularem  esse  concedimus,  solam  autem 
esse  eam  veram  ecclesiam,  non  dicimus.  Utut  enlm  ratlone  vlsibllis 
congregationls  uon  alia  pura  ac  a  naevis  doctrina  allenlor  detur,  quam 
Lutheraua,  non  tamen  aliara  negamus  particularem  ratione  genuinorum 
et  soli  Deo  notorum  membrorum,  sub  alio  visibili  coetu  eoque  impuro 
latentium,  In  quibus  ecclesia  vera  proprie  conststit."  (Isag.  In  llb. 
symbol,  pag.  876.) 

Idem:  „Ecclesia,  quatenus  impura,  non  est  ecclesia."  (L.  c. 
p.  877.) 

Hilarius:  „Sanctlores  aures  plebls,  quam  corda  sunt  sacerdo- 
tum  .  . ,  ut  jam  sub  antichrlstl  sacerdotlbus  Christi  populus  non  occi- 


Digitized  by  Google 


648 


PART.  III.    CAP.  XIII. 


dat,  dum  hoc  putant  ili l  fide!  esse,  quod  vocis  est.  .  Audiunt  Deum 
Christum,  putant  esse,  quod  dicitur.  Audiunt  Filium  Dei,  putant,  in 
Dei  nativitate  inesse  Dei  veritatero.  Audiunt  ante  tempora,  putant, 
id  ipsum  ante  tempora  esse,  quod  semper  est."  (LIb.  adv.  Auxentium 
f.  m.  215.) 

§  28. 

Caeterum  ecclesia  proprie  dieta a  quidem  non  est  visi- 
bili* distincte,b  sed  confuse"  tantum.  Ea  vero,  quae  syn- 
ecdochiceà  dicitur,  ecclesia6  particularis  ita  visibUis  est, 
ut  tanquam  vera  et,  quoad  membra  sua,  distinctef  ag- 
nosci  et  ab  ecclesiis  falsis  seu  corruptis  discerni  queat. 

a)  Quae  praecise  denotar  coetum  vere  credentium  et  sanctorum, 
quatenus  inter  se  et  cuni  Christo  capite  uniuntur  per  fidem  ;  ut  supra 
ostendimu8. 

Dannhauerus  :  „Agnoscenda  aliqua  invisibilis  ecclesia  fldel  <>»>- 
jectum,  de  qua  certo  et  cum  fructu  dicere  possis  :  ego  credo  ecclesiam. 
Ecclesia  est  una  Spirttu,  sancta,  sanctltate  interna,  thesaurus,  corona, 
sponsa,  Alia  Dei.  At  de  visibili  ecclesia  tota  secundum  omnia  sua  » 
membra  haec  et  similia  praedicata  dici  nequeunt,  igitur  subest  aliquid 
invisibile  sub  visibili  coetu,  quod  proprie  flos  est  et  cor  coetus  Chri- 
stian!, cui  soli  competit,  quicquid  honoritlce  de  ecclesia  dicitur." 
(Hodos.  phaen.  2.  p.  58.) 

b)  Seu  cogiwmbilis,  ut,  quinam  si  ut,  ex  quibus  tanquam  membri» 
revera  constet,  distincte  et  in  individuo  nosse  queamus.  Fides  euim  nec 
in  sensus  incurrit,  neque,  quae  in  aliis  est,  a  nobis  satis  certo  intelligi 
potest.  Solus  enim  Deus  novit  eorda  JUiorum  hominum,  1  Reg.  8,  89. ,  et 
em,  qui  xunt  mi,  2  Tim.  2,  19. 

Gerhardvs  :  „Nec  hoc  fine  ecclesiam  dicimus  invisibilem,  ut  sub 
papatu  ecclesiam  conservatane  f  uisse  obtinere  possimus  ;  quia  veraxn, 
sanctam  et  cathollcam  ecclesiam  semper  invisibilem  esse  dicimus,  etiam 
hoc  ipso  tempore,  quo  reaccensa  lux  evangelll  in  multls  regnls  et  pro- 
vinciis  clarisslme  splendet.*4    (L.  c.  69.) 

Q1EN8TEDTIU8  :  „Vldemus  coetum  hominum,  qui  est  ecclesia, 
sed  an  illi  homines  sint  ecclesia,  non  videmus,  i.  e.,  homines,  qui  ad 
ecclesiam  pertlnent,  vldentur  et  consplcui  sunt,  sed  homines  illos  esse 
vera  et  viva  ecclesiae  membra,  exterlus  non  apparet."  (L.  c.  s.  2. 
q.  2.  1641.  sq.) 

Idem  :  „Objicit  Bellarmlnus  :  ,Non  potest  proferri  vel  unlcus  lo- 
cus,  ubi  nomen  ecclesiae  tribuatur  congregationi  invisibili,  sed  ubi- 
cunque  nomen  ecclesiae  invenitur,  semper  vislbilis  congregatio  slgnl- 
flcatur.'  Resp.  1.  Ubicuuque  nomen  ecclesiae  proprie  ac  specifica 
acclpitur  et  prò  catholica  ecclesia  ponitur,  invisibilem  sanctorum  et 
vere  credentium  coetum  denotat,  quia  vera  catholicae  ecclesiae  mem- 
bro non  sunt,  nlsl  vere  credentes  et  sancti."   (L.  c.  8.  2.  q.  2.  £.  1642.) 

• 

c)  Nempe  ubi  dantur  congregationes,  praesertim  ampliorea,  in 
quibus  verbum  Dei  recte  docetur  et  sacramenta  rite  administrantur, 
ibi  dari  alitjuo*  vere  credentes  et  sauctos,  qui  ecclesiae  Cbristi  partem 
constituunt,  bene  colligitur  idque  vi  promisaionum  divinarum  de  fructu 


Digitized  by  Googfc 


DE  ECCLESIA.  649 

verbi  praedicati,  E».  55,  10.  sq.  Conf.  b.  Mm.  P.  I.  de  Eccl.  Disn.  X. 
§  7.  sqq.  p.  636.  sqq.  Quinam  autera  vere  fideles  sint,  probabiliter 
tantum  agnoscimus. 

Lutherus  :  „Darum  bckcnnen  wir  recht  im  Glaaben,  da  wir  sageu  : 
,Wir  glauhen  eine  heilige  christliche  Kirche*  ;  denn  ale  ist  unsichtbar, 
lebet  ira  Geist,  an  einer  Statte,  dahin  niemand  kommen  kann;  derhal- 
ben  man  ihre  Hciligkeit  nicht  sehen  kann.  Denn  Gott  verdecket  uud 
verhullet  aie  also  mit  Schwachheit,  Sunden,  Irrthumern,  mit  mancherlel 
Leiden  und  Aergernlssen,  dass  wir  sie  mit  unsero  Sinnen  nirgend  fln- 
den  kunnen.  Die  solches  nicht  wissen  und  sehen,  wie  die,  so  da  ge- 
tauft  sind,  das  Evangelium  haben  und  giauben,  noch  Schwachheit, 
Siinde  und  audere  Gebrechen  an  ihnen  haben,  argera  sie  slch  so  balde, 
und  hai  te  n,  sie  gehòren  nicht  zur  Kirche;  fassen  darnàch  solche  Ge- 
danken,  als  wttre  die  rechte  Kirche  allein  die  Geistlosen,  das  ist,  der 
Pabst  mit  seinem  Haufen,  weil  sie  ausserlich  anders  geberden  mit 
Kleldung,  Speisen,  Statten  u.  s.  w.,  denn  der  gemeine  Chrlstenmanu 
(davon  denn  menschliche  Vernunft  hoch  und  viel  halt),  melnen  der- 
halben,  sie  sein  die  heilige  und  rechte  christliche  Kirche,  so  sie  doch 
unsero  Herro  Gott  allein  mit  den  Lippen  ehren  und  lhm  vergeblich  die- 
nen,  well  sie  nicht  Gottes  Wort,  sondero  allein  solche  Gebote  uben 
und  lehren,  die  da  Menschenlehre  sind,  Matth.  15,  9.  Welche  nun 
solche  Gedanken  haben  von  der  Kirche,  verkehren  stracks  den  Artikel 
unsers  Glaubens,  da  wir  sprechen  :  ,Ich  gldube  eine  heilige  christliche 
Kirche',  und  machen  aus  dem  Giauben  eln  Sehen."  (Ausfuhrliche 
Erkl.  der  Kp.  an  die  Galater.  2535.  Vili,  2745.  sq.) 

Idkm:  „Es  Ist  dies  Stucke:  ,Ich  glaube  eine  heilige  christliche 
Kirche',  ebensowohl  eln  Artikel  des  Glaubens,  als  die  andero.  Darum 
kann  sie  keine  Vernunft,  wenn  sie  glelch  alle  Brlllen  aufsetzet,  erken- 
nen.  Der  Teufel  kann  sie  wohl  zudecken  mit  Aergernissen  und  Rotten, 
dass  du  dich  mtissest  dran  Hrgera.  So  kann  sie  Gott  auch  mit  Ge- 
brechen und  allerte!  Mangel  verbergen,  dass  du  musst  daruber  zum 
Narren  werden  und  ein  falsch  Urthell  iiber  sie  fassen.  Sie  will  nicht 
ersehen,  tandem  erglttubt  sein.  Glaube  aber  ist  von  dem,  das  man  nicht 
siehet,  Ebr.  11,  1."    (Vorr.  zur  Offenb.  St.  Joh.  XIV,  161.) 

Idem  :  „Es  ist  ein  hoch,  tlef,  verborgen  Dìng  die  Kirche,  dass  sie 
niemand  kennen  noch  sehen  mag,  sondern  allein  an  der  Taufe,  Sakra- 
ment  und  Wort  fassen  und  giauben  rauss."  (Wider  Hans  Wurst. 
XVII,  1C78.) 

Chemnitiuh:  „Eccius  quidem  hanc  acceptationem  vocabuli  ridet 
et  dicit,  esse  ecclesiam  mathematicam  et  ldeas  Platon icas;  sed  rideat, 
ut  velit,  non  protinus  Id,  quod  nobis  est  Idea  et  videri  neqult,  propterea 
etlam  Deo  est  absconditum.  Col.  3,  3.:  ,Vita  nostra  abscondita  est 
cura  Christo  in  Deo',  nou  tamen  propterea  vita  nostra  est  idea  Plato- 
nica,  h.  e.,  phantantica  imaginatio.  ,Sed  sciraus  (v.  5.),  quod,  cura 
Christus  apparuerit,  vita  nostra,  nos  cura  ipso  etiam  In  gloria  appaii- 
turi  simus.'  Interim  tamen  Lutherus  nunquam  probavlt  Anabaptlsta- 
rum  furore»,  qui  etiam  hoc  praetextu  in  abscondito  latitare  cupiunt, 
circumeunt  dorous  et  in  iis  clam  ecclesiolas  constituere  cupiunt;  quia 
se.  ecclesia  sit  invisibili*.  Con  tra  istos  Lutherus  gravem  coinmoni- 
tlonem  scrlpsit  A.  1532.  sub  titul.  :  Wider  die  Winkelpredlger.  Exut 
Tom.  2.  Wit.  f.  210.  Etenim  vera  et  sancta  electorura  ecclesia  nlhilo- 
roinus  raanet  invisibilis,  si  maxime  describatur,  quod  sit  coetus  non 
uuius  alicujus  gentis,  qualis  fult  Judaicus  vel  Israeliticus  in  ve  te  ri 
Testamento,  sed  quod  sit  coetus  cathollcus  In  qnocunque  loco,  gente, 
lingua  et  tempore  collectus,  qui  firma  fide  amplectitur  evangelium 
Christl,  utitur  ejus  sacramentis  et  sub  croce  constauter  milltat  Christo 
ad  vitam  aeternam."    (Loc.  th.  P.  III.  f.  117.) 


; 


Digitized  by  Google 


650 


PART.  III.     CAP.  XIII. 


Gkrhardis:  „Concedimus,  ecclesiae  domum  constitui  ex  homini- 
bus  spiritualibus,  h.  e.,  qui  Spiritu  Del  regeniti  sunt  et  Spirita  Dei 
reguntur;  concedlmus  etiam,  bomines  illos  videri  posse,  sed  quia 
videntur  ut  horalnes  corporei,  non  autem  ut  boniines  spirituales  ad 
ecclesiae  domum  pertinentes,  ideo  firmura  adbuc  raanet,  eccleslam,  ut- 
pote  domum  spiritualem  ex  homiuibus  spirituali  bus  aediflcatam,  esse 
invisibilem."    (L.  c.  §  75.) 

Calovius:  „Coetus,  in  quo  est  ecclesia,  videri  quidem  ac  dlguoscl 
et  indice  digito  demonstrari  potest,  in  quo  se.  verbum  docetur  et  sacra- 
menta dispensantur  juxta  Chrlsti  mandatum  ;  sed  coetus  ille,  qui  pro- 
prie est  ecclesia,  b.  e.,  communio  fldellum  et  sanctorum,  non  est  visi- 
bllls  nec  demonstrari  potest."    (System.  Vili,  264.) 

Gerhardus:  (Bellarroinusdicit:)  „Jes.2, 1.  Dan. 2,35.  Micb.4,1. 
comparatur  ecclesia  monti  magno  et  co  ns pieno,  qui  nullo  modo  potest 
latere,  secundum  expositionem  Hleronyml  in  Illa  loca  et  Augustlni 
tract.  1.  in  ep.  Job.  Resp.  :  Esaias  et  Micheas  describunt  ecclesiae 
magnitudinem  et  claritatem,  quae  temporibus  Messlae  per  universalem 
evangelil  praedicationem  e  rat  futura.  Hulc  vaticinio  eventus  respon- 
det,  sed  quid  ex  eo  con  tra  nostram  sententiam  inferri  potest?  .  .  .  Ilio 
ipso  tempore,  quo  particularium  ecclesiarum  claritas  maxime  splenduit, 
catholica  sanctorum  ecclesia  fuit  invisibilis.  .  .  Bellarminus:  ,Non  po- 
test civitas  anacondi  supra  roontem  posita»,  quod  Augnstinus  de  unit. 
ecclesiae  c.  14.  et  alibi  passim  exponit  de  ecclesia.  Resp.:  Christus 
ibi  alloquitur  apostolos,  quorum  doctrinam  et  vi  tara  omnium  conspec- 
tui  obvlam  esse  testatur."    (L.  c.  §  80.) 

B.  Meisnerus  :  ,,Negativam  nos  tenemus  eum  orthodoxis,  adeoque 
eccleslam  invisibilem  recte  dici  putamus,  et  quidem  respectu  quadru- 
plici. 1.  Loquendo  de  ecclesia  catholica  absolute  definita  collectione 
omnium  ebristianorum,  et  militantium,  et  triumphantium,  qui  sane 
nobls  in  hac  terra  degentibus  sunt  invlsibiles.  8ed  bic  respectus  non 
primo  attenditur.  2.  Loquendo  de  ecclesia  catholica  kotó  ti  definita  col- 
lectione ebristianorum  duntaxat  militantium,  sed  tamen  omnium  per 
orbem  terrarum  undique  dispersorum.  Nam  boc  quoque  sensu  invisi- 
bilis est.  Particulares  quidem  ecclesias  vldemus,  nunquam  vero  catbo- 
11  cara  vel  universalem  simul,  uti  manifestum  est.  3.  Loquendo  de, 
ecclesiis  particularibus,  sed  ratione  fidelium  et  electorum.  Quoniam  enim 
corda  bominum  introspicere  non  possumus,  nec  certo  cognoscere, 
an  viva  slteorum  fldes,  an  mortua  et  hypocritica,  bine  ecclesia  respectu 
sanctorum  recte  inconspicua  et  Invisibilis  appellatur.  Deo  quidem  pa- 
tent  christianl  veri,  nos  autem  latent,  slquidem  nec  per  sensu  in,  nec  per 
evidentem  rationem  sunt  visibiles.  4.  Loquendo  de  ecclesiis  particula- 
ribus quoad  ministerium  purique  cultus  exercitium  publicum.  Atque  bic 
òkuìj  est  controversiae  nos  Inter  et  pontiflcios.  Arbitrantur  enim,  eccle- 
slam carere  non  posse  publlco  cultus  incorruptl  exercitio,  sed  semper 
fuisse  et  fore  coetum  quendam  integrum,  in  quo  verbum  Dei  pure  prae- 
dlcetur  et  sacramenta  legitime  dispenscntur.  Quoniam  vero  praeter 
ipsorum  synagogam  non  fuerit  ante  Lutherum  alia  fldellum  congregalo, 
hinc  apud  se  tantum  veram  reperiri  ecclesiam  concludunt."  (Phllos. 
sobr.  II,  88.  sq.) 

d)  Sive  cum  admixtis  hypocritis  ac  malis,  et  ratione  externae 
professionis  spectata. 

Huelsemanxus  :  ^Formale  ecclesiae,  i.  e.,  interna  unio  cum  capite 
Chrlsto  et  reliquis  membris  ecclesiae  non  est  vlsibills,  nlsl  visione 
mentali,  juxta  symbolura  :  Credo  sanctam  eccleslam  catholicam.  Ob- 
jectum  autem  fldei  sunt  rò  ut/  /J^rróuo'a,  sive  quae  non  videntur,  teste 
apostolo  Ebr.  11,  1.,  et  juxta  trltum  illud  Augustini:  ,Stulte,  quod 
vides,  non  est  fldes.'    Itaque  cum  denominationem  fieri  oporteat  a 


Digitized  by 


DE  ECCLESIA. 


651 


potiori  et  formale  ecclesiae  tanquam  potlus  secundum  se  sit  invisibile, 
consequens  est,  ecclesiam  secundam  quid,  i.  e.,  secundam  formale 
suam,  non  solum  posse  dici  lnvislbilem,  sed  merito  dici  talem,  et  in» 
sulsas  esse  pontiflciorum  conturnelias,  quas  in  ecclesiam  nostrani  tan- 
quam utopicam  conjictunt."    (Praelect.  in  lib.  Conc.  p.  821.) 

e)  Universali*  autem  ecclesia,  quia  ex  particularium  aggregatane 
constat,  non  potest  a  nobis  cognosci,  nisi  in  partibm,  ex  quibus  constat. 
Unde  quia  vere  credentes  et  sancti,  qui  ecclesiam  proprie  dictam  con- 
stituunt,  non  ubique  locorurn  eminent  prae  non-sanctis,  cum  quibus 
junguntur,  ideo  ncque  imam  ecclesiam  oaiholieam,  quae  viàbili*  sit,  con- 
stituunt.  Vid.  b.  Mus.  Part.  IL  de  Eccl.  Disp.  VII.  §  20.  sqq.  p.  496. 

f.  Qui  enim  fìdem  catholicam  integram  et  incorruptam  exterius 
profitentur  et  sacramentis  Christi  recte  utuntur,  cognosci  utique 
distincte  et  in  individuo  possunt. 


Quknstkdtius:  „Antìthesis  :  1.  Pontiflciorum,  qui  ecclesiam  ln- 
vislbilem vocant  allegoricam,  phantastleam,  imaginariam,  utopicam, 
ideas  Platonicas,  metaphyslcam  etc.  Bellarminus  1.  3.  de  eccl.  c.  2. 
§  Àtque  hoc:  «Ecclesia*,  inquit,  ,est  coetns  hominum  ita  visibilis  et 
palpabllis,  ut  est  eoe  tu  s  populi  Romani  vel  regnum  Galliae  aut  res- 
publica  Venetorum.'  Et  eodem  lib.  c.  12.  alt:  ,Non  posse  unum 
saltem  locum  proferri,  ubi  nomen  ecclesiae  tribuatur  congregationl 
invisibili.*  Et  lib.  ejusdem  c.  2.  dicit:  ,Lutheranl  dicunt,  veram  eccle- 
siam esse  Invisibilem  Deoque  soli  cognitam,  nos  contrarium  asseri- 
mus.1  Stapletonus  in  relect.  princip.  doctrin.  contr.  i.  q.  2.  artic.  Li 
.Ecclesia  vera  et  catholica  est  multitudo  per  omnes  gentes  dispersa, 
sed  electi,  teste  Christo  in  Une  parabolae  Matth.  20,  16.,  sunt  paucl, 
ergo  electi,  qua  tales,  non  constituunt  ecclesiam  veram,  sed  qua  vislbl- 
les  et  vocati,  et  per  consequens  vana  est  distincUo  Inter  ecclesiam  visl- 
bilem  et  lnvislbilem.*  .  .  2.  Weigelianorum,  contendentium,  ecclesiam 
veram  quidem  per  totnm  orbem  dispersam  esse,  sed  in  nullo  certo  loco 
et  coetu  visibili  eam  reperir!  ;  sive  ecclesiam  non  vlslbilem,  sed  invisi- 
bilem esse,  eo  quod  nulli  locorurn  alligata,  sed  per  totum  orbem  dif- 
fusa sit;  Ita  Welgellus  P.  I.  Postili,  f.  140."    (L.  c.  s.  2.  q.  2.  f.  1640.) 


Fieri  autem  ■  potest,  aedivinitus  praedictum  est*  f or  e, 
ut  ecclesia  aliquamdiu  nulla  sui  parte  sit  visibilis,  seu  ut 
ecclesia  visibilis*  prorsus  deficiat 

a)  Nempe  si  ubique  locorurn  praedominentur  non -sancti  ac  prae- 
dicatio  verbi  pura  prorsus  deficiat.  Hoc  autem  fieri  posse,  vel  inde 
constat,  quod  Christus,  licet  ecclesiae  proprie  dictae  perpetuitatem 
promise rit,  non  tamen  promisit  imraunitatem  perpetuara  a  dominio 
malorum  admixtorum. 


dacibus  illius  dogmatibus  addicti  dominaturi  et  ecclesia  Christi  lati  tura 
sit  Vid.  Apoc.  12,  14.  sqq.  cap.  13,  12.  sqq.  cap.  17,  2.  sqq.  cap.  18,  3. 
Lue.  18,  8.  2  Thais.  2,  11. 


ANTITHESIS. 


§  29. 


Digitized  by  Google 


652 


pàrt.  m.  cap.  xm. 


Apologia  A.  C.  :  „Dariiber  wlrd  die  recbte  Lehre  und  Klrche  oft 
so  gar  untergedriickt  und  verloren,  wie  anterm  Pahstt.hu m  geschehen, 
als  sei  kelne  Kirche,  und  làsst  sich  oft  ansehen,  ala  sei  aie  gar  unter- 
gangen."    (Artlc.  VII.  et  Vili.  p.  168.) 

c)  Non  tamen  ideo  statuimus,  totani  ecclesiam  Christi  periim  ani 
perituram  esse,  cum  vere  fideles  et  sanctos  aliquos  a  perniciosis  errori- 
bus  et  coosortio  scelerum  immunes  semper,  licet  latentes,  superfuisse 
ac  superfuturoe  agnoscamus. 

Gkrhardus  :  Quando  incidit  tempus  ejusmodi,  ut  externus  eccle- 
slae  vlslbilis  splendor  intercidat,  tunc  non  est  simpliclter  de  necessi- 
tate salutis,  ut  quis  He.se  visibili  ac  particulari  ecclesiae  conjongat; 
sed  sufficit,  ut  quis  per  ve  rara  fldem  slt  merabrum  ecclesiae  cathoUcae, 
de  ea  enim  proprie  intelligendura,  quod  extra  ecclesiam  non  sit  aalu».** 
(L.  c.  §  101.) 

ANTITHE8I8. 

Quenstedtius:  „Antithesis  :  1.  Sodnianorum,  statuentium:  non 
necesse  esse,  ut  ecclesia  perpetuo  duret,  ecclesiamqae  penltus  deflcere 
posse.  Ostorodus  Instlt.  c.  42.  p.  412.:  ,Nimis  audacem  esse  illam 
opinioncm',  alt,  ,qua  statultur,  ecclesiam  Christi  semper  debuisse 
manerc  ac  nunquam  cessare.'  .  .  2.  Arminianorum,  qui  Sociniana  hic 
legunt  vestigia,  docentes:  , Ecclesiam  catholicam  perire  ac  deflcere  pe- 
nitus  posse';  ita  Apol.  c.  22.  et  Episcopi us  in  disp.  priv.  de  eccl.  c.  10., 
ubiinqult:  ,Addimus,  quod  tamen  ex  eo  (se.  ecclesiam  quamlibet  de- 
flcere posse)  necessario  sequitur,  totara  et  unlversam  ecclesiam  in 
terris  deflcere  posse.*  .  .  8.  Pontiflciorum,  asserentium:  o.  .Ecclesiam 
sirapliciter  et  absolute  non  posse  errare  in  rebus  ad  salutem  necessa- 
riis,  nec  in  alila,  quae  credenda  et  facienda  nobis  proponit,  sive  habe- 
antur  expresse  in  scripturis,  sive  non';  ita  Bellarminus  1.3.  de  eccl. 
milit.  c.  13.  14.  Idem  inquit  ibld.  c.  11.  et  penult.  :  ,Haeretici  docent, 
visibilem  ecclesiam  interdum  ita  errare  in  Ade  et  raoribus,  ut  penitus 
deflciat;  nos  contrariura  asserimus.'  Et  c.  13.  §  1:  ,Quod  ecclesia 
vera  et  visibiiis  non  possit  deflcere,  facile  probarl  potest.'  .  .  /3.  .Ec- 
clesiam particularem  eamque  suam  Romanam  non  posse  in  fide  errare'  ; 
ubi  intelligunt  tum  ecclesiam  repraesentativam,  i.  e.,  praelatos  et  epi- 
scopos  in  Concilio  congregatos,  tum  virtuaiem,  i.  e.,  papam  Rom. 
Vld.  Bellarm.  1.  4.  de  P.  R.,  itemque  1.  2.  de  Concil.  c.  2."  (L.  c. 
8.  2.  q.  3.  f.  1646.) 


§  30. 

Interim  ad  ecclesiam  particularem*  veram,  seu  puram, 
ut  talem,  ab  nomine  Scripturarum  perito5  seu  christiano 
agnoscendam,  sufficiunt  notae  duae  :  videlicet  fura  verbi 
praedicatio  et  legitima  sacramentorum  administratio* 

a)  Juxta  ea,  quae  diximus  §  28.  et  notam  e.  Quod  si  contingat, 
ut  ecclesia  nullibi  habeat  ministerium  publicum  iDCorruptum  adeoque 
tota  lateat,  sane  hoc  ipso,  quod  latet,  nota*  sensibiles  non  habebit 

b)  Nam  homini  infideli  et  pagano,  Scripturarum  ignaro,  prius 
ostendenda  est  ipsius  Scripturae  divinae  origo  (per  argumenta  in  Proleg.  % 
cap.  II.  §  17.  sqq.  memorata)  et  in  Scripturis  contenta  vera  doctrina 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


653 


Christiana,  a  qua  ecclesia  habet,  quod  est  vera,  antequam  inter  eccle- 
sias  schismate  distrac tas  veram  a  falsa  discernere  doceri  possit.  Conf. 
b.  Mus.  Vertheidigung  des  unbeweglichen  Grundes  cootra  Keddium 
Part.  II.  cap.  IV.  pag.  129.  sqq. 

Ad.  Osiandkr:  „In  ecclesia  non  sunt  ejusmodi  notae  externae, 
ex  quibus  sola  facilitate  naturali  agnoscl  potest  et  discernl."  (Colleg. 
th.  VII,  78.) 

c)  Sunt  sane  1)  notwre»,  quara  est  ipsa  ecclesia,  cum  nobis,  tum 
natura  aut  rimpliciter,  vid.  b.  Mus.  1.  c.  p.  128.  sqq.  Sunt  etiam 
2)  propriae  verae  eccleaiae,  non  communes  falais.  Nana  lied,  hae  quo- 
que illas  sibi  tribuant,  non  tamen  abusus  aut  falsa  arrogantia  genuinum 
usum  ac  certitudinem  tollit,  ut  alio  peculiari  fundamento  opus  sit. 
Vid.  b.  Mus.  L  c.  cap.  VI.  sqq.  p.  162.  sqq.  Conf.  Disp.  nostrani 
Scrutatori  verìtatis  (sic  dicto)  oppositam,  sub  titulo  ScruHnium  Scruta- 
toris.    An.  1685. 

Confkssio  A  ri  ;  r stana  :  „Es  wird  anch  gelehret,  dass  allezeit 
m'ùsse  elne  heilige  christliche  Kirche  sein  und  bleiben,  welche  lst  die 
Versamtnlung  aller  Glaubigcn,  bei  votlchen  das  Evangelium  rein  gepre- 
digt  und  die  heiligen  Sacramente  laut  des  Evangelii  gereictU  werden." 
(Artic.  VII.  p.  40.)  Carpzovius:  „Conslderatur  ecclesia  dupliciter: 
vel  principaliter  ac  proprie,  ratione  intrinsecae  suae  naturae  et  com- 
munlonls  in  fide  vera  et  sincera  caritate  ;  vel  ratione  externae  socie- 
tati»,  honorum  sci.  et  malorum  membro  rum  in  uno  coetu  cohabitan- 
tium.  Priori  modo  consideratur  in  Artic.  VII.  (Aug.  Conf.),  prout  In 
Apologia  etiaro  p.  144 — 160.  prolixius  hoc  declaratur;  posteriori  vero 
modo  in  artic.  Vili,  cousideratur  et  proponitur."  (Isag.  in  lib.  symb. 
p.  300.)  MUbicumque  hae  notae  sant,  ibi  vi  promissioni*»  divinae 
Es.55, 11.  etiam  sunt,  qui  recipiunt  et  gratiae  divinae  revera  partlclpes 
sunt."    (L.  c.  816.) 

LuTHKut  >  MErstlich  ist  dies  christliche  heilige  Volk  dabei  zu  er- 
kennen,  wo  es  hat  das  heilige  Gotte»  Wort.  Wiewohl  dasselbe  un- 
glelch  zugehet,  wie  St.  Paulas  sagt  1  Cor.  3,  12.  13.  Etilene  habens 
ganz  rein,  etliche  nlcht  ganz  rein.  Die,  so  es  rein  haben,  heissen  die, 
so  Gold,  Sii  Ut,  Edelstelne  auf  den  Grand  bauen;  die  es  un  rein  haben, 
heissen  die,  so  Ueu,  Stroh,  Holz  auf  den  Grand  bauen,  doch  durchs 
Feuer  selig  werden.  .  .  Wir  reden  aber  con  dem  diisserliehen  Wort,  durch 
Mentchen,  al*  durch  dich  und  mieti,  mundlich  geprediget.  Denn  solches 
hat  Christus  hinter  slch  gelassen  als  ein  iiusserlich  Zeichen,  dabei  man 
solite  erkennen  Heine  Kirchen  oder  sein  heilig  christlich  Volk  in  der 
Welt.  Auch  reden  un'r  von  solchem  mUndlichen  Wort,  da  es  mtt  Ernst 
gegldubet  und  lifentlich  bekannt  xeird  vor  der  Welt;  wie  er  spricht 
Matth.  10,  32.  33.  Marc.  8,  9.:  ,Wer  mlch  bekennet  vor  den  Lcuten, 
den  will  ich  bckennen  vor  melnem  Vater  und  selnen  Engeln.'  Denn 
viel  siiid,  die  e«  wohl  wlssen  helmllch,  aber  wollens  nlcht  bekennen. 
Vlel  habens,  die  aber  nlcht  dran  gliiuben  oder  darnach  thun.  Denn 
wenig  slnd  ibr,  die  dran  glauben  und  darnach  thun.  Wie  die  Gleich- 
nlss  von  dem  Samen,  Matth.  13,  4.,  sagt,  dass  es  drei  Theil  des  Ackers 
wohl  kriege  und  habe,  aber  allein  das  vierte  Theil,  der  felne,  gute 
Acker,  Fracht  bringet  In  Geduld.  .  .  Wo  dn  nun  solch  Wort  hòrest 
oder  siehest  predigvn,  glauben,  bekennen  und  darnach  thun,  da  habe 
kelnen  Zweifel,  dass  gewisslich  daselbst  sein  muss  eine  rechte  ecclesia 
sancta  catholica,  ein  christlich  heilig  Volk,  1  Petr.  2,  9.,  wenn  lhrer 
gleich  sehr  wenlg  sind.  Denn  Gottes  Wort  gehet  nicht  ledig  ab, 
Es.  55,  11.,  sondern  muss  zum  wenlgsten  ein  Vierthell  oder  Stiìck  vom 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  Xni. 


Acker  haben.  Und  wenn  sonst  kein  Zeichen  wiire,  denu  dies  alleili, 
so  wiire  es  dennoch  genugsam,  zu  weisen,  dass  daselbst  musate  sein 
ein  christlich  heillg  Volk."  (Von  den  Conclliis  u.  Kirchen.  1539. 
XVI,  2785.  sq.) 

Gerhardus:  ,,Notandum,  quod  puritatis  illius  sint  certi  quidam 
grndus,  quia  verbum  Dei  aliquando  magis  pure,  aliquando  vero  tninus 
pure  in  ecclesia  praedicatur;  nec  statini  desinit  esse  ecclesia,  si  rei 
maxime  in  quibusdam  religionls  capitibus  non  pure  doceat.  Quo  igitur 
purlus  et  sincerius  in  ecclesia  praedicatur  Dei  verbum,  quo  propius  ad 
norma  ni  Scripturae  s.  praedicatio  et  doctriua  accedit,  co  purior  et  since- 
rior  erit  ecclesia;  quo  vero  longlus  a  regula  verbi  recedit,  eo  impurior 
et  corruptior  erit  ecclesiae  status.  Nec  tamen  per  quamvis  corruptelam 
desinit  esse  ecclesia;  quia  ostendimus  superius,  Deum  etiam  tunc  se- 
men  sanctum  et  spiiituales  fllios  sibi  generare  et  conservare,  quando 
publicum  vlslbilis  ecclesiae  ministerium  est  corruptum.  Proinde  visi- 
bilis  ecclesia  quoad  formam  externam  sivc,  quod  idem  est,  quoad  pu- 
blicum ministerium  consideratur  vel  in  statu  puro  et  incorrupto,  ve!  in 
statu  impuro  et  aliqua  ex  parte  corrupto.  Quando  notae  ecclesiae 
dicuntur  pura  verbi  praedicatio  et  legitima  sacrameli  forimi  ad  min  i  st  ra- 
tio, tunc  consideratur  ecclesia  in  statu  priori  et  comparatione  facU 
non  solum  ad  coetus  profanos,  sed  etiam  ad  ecclesiam  corruptara  et 
impuram  ;  idque  recte  fieri,  apparet  ex  eo,  quod  deflnltiones,  regulae 
ac  canones  dari  debent  de  idea,  quodque  ecclesiae  corruptae  secundum 
normam  et  formam  doctrinae  sincerioris  et  purioris  reformandae,  re- 
stituendae  ac  repurgandae  sint.  Notandum  denique,  totas  ecclesiae 
non  esse  aestlmandas  ex  solis  pastoribus  nec  ex  quibusdam  paucls; 
proinde  non  esse  statini  totas  ecclesia»  damnandas,  si  vel  pastores  vel 
quidam  pauci  ab  integritate  et  sinceri  tate  doctrinae  discedant,  quia 
puriores  saepe  sunt  audltorum  aures,  quam  labia  docentium,  ac  multi 
in  corrupto  ecclesiae  statu,  retlnentes  fundaraentalia  doctrinae  capita, 
erroribus,  quos  pseudodoctores  in  ea  spargunt,  vel  non  assentiuntur, 
vel  sine  ulla  pertinacia  iis  adhaerent,  vel  ex  illis  ante  flncm  vitae  iterum 
eluctantur."    (Loc.  de  eccl.  §  126.) 

Idem:  ,,Repetendum  tamen  hoc  loco  ex  superioribus,  habere  ec- 
clesiam in  puritate  verbi  suo»  gradua,  ut  alias  magis,  alias  minus  sincera 
sit  et  pura,  proinde  ut  praedicatio  verbi  et  sacramentorum  administratio 
est  nota  ecclesiae  simpliciter  et  absolute  loquendo,  ita  pura  verbi  prae- 
dicatio et  legitima  sacramentorum  administratio  est  nota  ecclesiae  purae 
et  incorruptae.  Ut  per  praedlcatlouem  verbi  et  sacramentorum  admi- 
nlstratlonem  ecclesia  dlstingultur  a  coetibus  profanis,  qui  sunt  extra 
ecclesiam,  sic  per  purara  verbi  praedicationem  et  per  legitiraam  sacra- 
mentorum adminlstrationem  distinguitur  a  coetibus  haereticis,  qui 
sunt  in  ecclesia."    (L.  de  eccl.  §  131.) 

Carpzovius:  ,,Deflnitur  hoc  in  loco  (artic.  VII.  A.  C.)  ecclesia, 
non  prout  saepe  esse  solet,  sed  prout  in  se  et  naturali  suo  statu  esse 
debet,  quando  se.  non  premitur  a  persecutoribus,  nec  turbatur  ab  hae- 
reticis. Unde  utut  fieri  possit  et  saepe  etiam  fiat,  ut  vel  sub  tyrannis 
in  abscondito  lateat,  vel  sub  corrupto  ministerio  etiam  degat,  non 
tamen  cessat  esse  ecclesia,  prout  Apolog.  A.  C.  p.  145.  nane  rem  eie- 
ganter  declaravit."  (Isagog.  in  lib.  symb.  p.  306.)  Cf.  supra  citata 
Prolegom.  c.  I.  §  33.  Voi.  I.  p.  64. 

Ad.  Osiandkr:  „Nego,  concllium  Nicenum  et  Constantinopolita- 
num  haec  quatuor  (unitatem,  sanctitatem,  catholicismum,  apostollcis- 
mum)  constitulsse  notas  ecclesiae  ;  aliud  est,  rem  describere  ab  ad- 
juncto  simpliciter,  aliud  rem  evehere  ad  esse  relativum  notae.  Prius 
lnvenitur  in  concilio  Constantlnopolitano  ;  non  posterius.  Si  dicerem, 
homo  est  erudltus,  sanctus,  non  confestim  sanctitatem,  eruditionem 
notata  esse  dicerem  hominis."    (Colleg.  th.  P.  VII,  84.) 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


655 


ANTITHESIS. 

Quknstedtius:  „Antithesis  :  l.  Pontificiorum,  qui  negant,  puram 
verbi  divini  praedicatiouem  et  legitimum  sacramento  rum  usum  esse  per- 
petua» et  essentiales  verae  ecclesiae  uotas.  Ut  Bellarmìuus  1.  4.  de 
eccl.  c.  2.  .  .  Et  e  contrario  15  alias  notas  ecclesiae  pununt  apud  eun- 
dem  Bellarminum  lib.  cit.  c.  3.  sq.,  videlicet:  ,1.  nomen  cathollcuni, 
2.  antiquitatem,  3.  diuturnitatem  vel  diuturnam  durationem,  4.  ampli- 
tudinem,  5.  successlonem  episcoporam,  6.  conspirationem  in  doctiìna 
cum  ecclesia  antiqua,  7.  uuionem  membrorum  Inter  se  et  cum  capite, 
8.  sanctitatem  doctrinae,  9.  ejusdem  efflcaciam,  10.  sanctltatem  vitae 
pastorum,  11.  gloriam  miraculorum  (,ubl  miracula,  ibi  ecclesia',  iuquit 
Lipsius  ep.  ad  Paulum  V.),  12.  lumen  propheticum,  13.  confesslonem 
adversariorum,  14.  infelicem  exitum  hostium,  et  15.  denique  felicitatem 
temporalem  divinitus  collatam  illis,  qui  ecclesiam  defenderunt;  nun- 
quam  enim  (addit  Bellarmlnus)  catholicl  prìncipes  ex  animo  Deo  (puta 
Rom.  autichristo)  adhaeserunt,  quin  facillime  de  hostibus  triurapha- 
rent.1  Quae  tamen  notae  ecclesiae  verae  non  semper  competunt,  sed 
UH  cum  aliis  coetlbus  communes  sunt.  Et  certe  volult  nos  Jesuita 
obruere  notarum  numero,  quia  non  potuit  pondere.  2.  Socinianorum, 
itidem  Inflciautium,  sanae  doctrinae  professlouem  et  legitimum  sacra- 
raentorum  usum  esse  veras  et  essentiales  ecclesiae  notas.  .  .  ,Vera  et 
sincera  doctrina  non  est  quidem,  nlsi  in  vera  ecclesia,  et  ecclesia  vera 
sine  doctrina  vera,  vel  ut  rectius  loquar,  salutari  esse  non  potest,  sed 
non  est  tamen  nota  ecclesiae  doctrina  vera  et  salutarla,  sed  est  forma 
ecclesiae,  quae  se.  dat  esse  llli1,  inqult  Smalcius  Th.  8.  de  eccl.  c.  Franz 
f.  282.  .  .  3.  Arminianorum,  qui  in  controversia  de  notis  ecclesiae  ad 
castra  Socinianorum  accedere  videntur  ;  negant  enim,  praedicationem 
verbi  notam  esse  ecclesiae.  Apol.  c.  21.  f.  238.:  ,Idcirco,  quia  prae- 
dlcatio  aliquando  instrumentum  est  colligendae  ecclesiae,  non  potest 
esse  certa  et  Infallibili^  nota  ecclesiae  collectae.'  .  .  4.  Wrigelianorum, 
qui  etiara  cum  Pontiflclis  puram  verbi  divini  praedicationem  et  legiti- 
mum sacramentorum  usum  prò  notis  essentialibus  et  perpetuis  non 
agnoscunt,  sed  dllectionem  proximi  ceu  notam  ecclesiae  infallibilem 
substituunt;  ita  Weigelius  P.  8.  postili,  f.  91.  92."  (L.  c.  s.  2.  q.  4. 
f.  1664.  sq.) 

§  31. 

Ecclesiam  repraesentat*  suo  modob  ministermm  eccle- 
siasticum,0  itemque  concilia*  seu  congregationes  sacrae 
hominum  in  doctrina  sacra*  eruditorum,  auctoritate  pu- 
blicaf  convocatorum  atque  inito  conveniente  ordine»  in 
expendendis  dij  udicandisque  juxta  Scripturash  contro- 
versiis  fidei  '  ac  doctrinae  christianae,  et  quae  ad  exter- 
num  ecclesiae  regimen  et  bonum  ordinem  pertinent, 
instituendis  aut  emendandis  occupatorum  ad  aedifica- 
tionemk  ecclesiae  Deique  gloriam. 

a)  Unde  nomen  eccle*iae  repraetentaiivae  originem  traxit. 

b)  Quatenus  videlicet,  quae  nomine  publico  a  paucis  geruntur  et 
a  caeteris  rata  habentur,  ab  omnibus  gerì  aut  gesta  aestimantur. 

c)  Prout  ecclesiae  totius  et  membrorum  singulorum  communi»  con- 
femo  esse  censetur,  quae  voce  pastori*  editur,  dum  Christi  doctrinam 


Digitized  by  Google 


656 


PARI.  IH.     CAP.  XIII. 


in  conventibus  publicis  inculcat  et  ad  auditorum  captum  declarat;  vid. 
b.  3/t«.  P.  IL  de  Eccl.  Disp.  I.  §  136.  p.  73.  Praesertim  vero  hic  in- 
telligendum  est  min  i-tori  uni  hdegrum,  cui  piena  est  potestas,  totum  a 
Deo  praescriptum  eultum  peragendi;  vid.  1.  c.  §41.  p.  19.  Plura 
autem  de  minist.  eccl.  in  cap.  seq.  dicemus. 

Gkrhardus:  ,,Undc  probare  poterit  Bellarminus,  nomine  eccle- 
siae  in  illis  Chrlstl  verbis  :  , Dir  eccleslae',  intelligi  solum  praelatum 
vel  concilium  praelatorum?  Solus  praelatus  non  est  ecclesia,  qaod 
agnosclt  ipse  Bellarminus,  sic  scribens  1.  3.  de  eccles.  c.  17.  circa  fin.: 
,Una  persona  non  potest  dici  ecclesia,  cum  ecclesia  sit  populus  et 
regnum  Dei.'  Nec  concilium  praelatorum  sive  episcoporum  est  eccle- 
sia, quia  ad  ecclesiam  pertinent  etiam  auditores,  qui  essentialem  ejus 
deflnitlonem  ingredluntur.  Ut  civitas  non  constat  ex  medico  et  me- 
dico, sed  ex  medico  et  agricola,  ita  ecclesia  non  constat  ex  episcopo  et 
episcopo,  sed  ex  episcopo  et  audltoribus.  At  inquis,  intelligi  tur  eccle- 
sia repraeaentativa,  non  collective  sumta,  cum  de  tota  ecclesia  collec- 
tive  sumta  non  posslt  accipi  illnd  Cbristi  :  ,Dic  eccleslae.'  Resp.  :  Soli 
episcopi  sive  docentes  non  possunt  ecclesiam  repraesentare,  cum  ad 
deflnitlonem  ejus  pertineant  etiam  auditores,  sed  presbyterium  reprae- 
sentare potest  ecclesiam,  ad  quod  non  solum  illi  pertinent,  qui  laborant 
in  verbo,  sed  etiam  seniores,  praepositi,  negotiis  ecclesia^ticls  nomine 
totius  eccleslae  expediendis  praefecti.  Concedlmus  igitur,  eccleslae 
nomine- intelligi  doctores,  quos  Bellarminus  vocat  praelatos,  sed  nega- 
mns,  piane  exclusos  esse  auditores;  lllorum  enim  locum  repraesentant 
seniores,  nobiliora  se.  reliquae  eccleslae  membra,  qui  una  cum  mini- 
ate rio  constituunt  presbyterium  sive,  ut  in  nostris  ecclesiis  vocare  so- 
lemus,  consistorium,  quod  eccleslae  nomiue  ecclesiastica  negotia  ex- 
pedit."    (Loc.  de  minlsterio  eccl.  §  87.) 

d)  Alias  nynodi,  voce  Graecis  pariter  et  Latinis  usitata. 

e)  Non  solum  derìcorum,  seu  ecclesiastica  dignità  te  ac  titulo  splen- 
didiore  pollentium  (licet  illi,  si  habiles  sint,  haud  dubie  in  primis  ad- 
mitti  debeant),  verum  praeterea  etiam  aliorum,  quos  laico»  vocant, 
modo  rerum  sacrarti m  periti,  solerte»,  pii  ac  pacis  amantes  sint. 

Dannhauerus:  „In  concilio  Hierosolymltano  populum  habulsse 
vocem  decisivam,  Uquidisslmae  veritatis  est.  Act.  15,  1.  dicuntur 
ra«C  (alli,  qnam  apostoli  et  presbiteri)  dlsceptasse,  v.  7.  ,Tacuit  tota 
multltudo'  v.  12.;  ergo  antea  locuta  est.  Tunc  ,visum  est  apostoli 
et  presbyteris  cum  tota  ecclesia'  ;  ergo  fila  suura  quoque  interposait 
judicium.  Porro:  , Apostoli,  presbyteri  et  fratres  miserunt  li  te  ras  ad 
ecclesiam  Antiochenam'  ;  ergo  dogma  boc  fuit  omnium  sententlis  com- 
probatum."  (Dlssertat.  hlst.-theol.  instituta  ad  collationem  Cartbag. 
Argentor.  1668.  p.  82.) 

Quenstkdtius:  „  Assessore*  et  judices  competentes  praeter  prae- 
sidem  sunt  non  tantum  episcopi,  sed  quivis  ftdeles,  literarum  s.  periti, 
tara  laici,  quam  clerici,  ad  concilium  ab  ecclesiis  missi,  Rom.  14, 12. 
1  Job.  4,  1.  1  Cor.  2,  15.  10,  16.  Nota.  Assessores  et  judices  in  con- 
ciliis  praeter  pracsides  sunt  viri  ex  omni  ordine  ad  judicandum  apti  et 
habiles,  i.  e.,  non  tantum  episcopi  et  presbyteri  sive  doctores  et  pasto- 
res,  qulbus  ordinarla  eccleslae  et  rellgionls  inspectlo  est  commlssa,  sed 
etiam  politici  et  laici,  ut  vocant,  doctrina,  rerum  dlvinarum  et  eccle- 
sia8ticarum  peritia,  nec  non  pietate,  vltae  sanctitate,  veritatis  zelo  et 
judlcli  acrimonia  conspicul,  ad  id  delecti  et  ad  synodum  asuls  ecclesiis 
missi,  ut  de  re  proposlta  sententias  conferant.  Manlfestum  illud  est  ex 
primo  concilio  apostolico,  in  quo  non  solum  apostoli  dcóirvevarm,  sed 
etiam  presbyteri  et  alil  pll  viri,  tara  cognltores  causae  Antlochenae 
fuerunt,  quam  decisores  et  judices,  Act.  15,  6.  22.  28.  26."  (L.  c.  s.  l. 
tb.  29.  f.  1627.) 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


657 


Facultas  theol.  Witteberuexsis  :  ,,Gleichwle  nlcht  soli  saeer- 
dotes,  also  auch  nicht  solus  magistratus  polittcus  kann  senatum  eccle- 
siasticum  repriisentlren  ;  denn  waun  Christus  gebeut,  dass  die  contro- 
versiae,  so  unter  und  von  Privatpersonen  nieht  Kónnen  entschieden, 
von  der  Kirchen  sollen  judiclret  werden,  Matth.  18.,  da  versteht  er  ja 
nicht  alleine  die  Apostel  oder  ministros  verbi,  viel  weniger  soluni  ma- 
gistratum,  sonderu  die  ganze  Gemeiue  und  die,  so  eine  ganze  Gemelne 
reprasentiren.  Wie  man  auch  bei  den  Unsrigen  die  Consisterla  nicht 
aus  Weltlichen  oder  Geistlichen  allein  pfleget  zu  bestellen,  sondern 
beides  mit  Geistlichen  und  Weltlichen,  gottseligen,  gelehrten,  verstiiu- 
digen  und  dlscreten  Personen  zu  besetzen  und  von  deuselblgen  juris- 
dlctionem  ecclesiastlcani  verwalten  zu  lassen."  (A.  1088.  Vid.  Consll. 
Witteberg.  II,  180.) 

Huel8emannus  :  ,,Non  vel  decet,  vel  cxpedlt,  ut  in  concilio  con- 
stituantur  pares  curiae  seu  judicia  coucurrentia  ex  orthodoxis  et  hete- 
rodozis,  qui  ex  istorum  sententia  tales  sunt  et  professione  externa  sese 
abdicarti  nt  communione  et  professione  ecclesiae  orthodoxae.  Audìri 
illi  debent,  doceri  et  arguì,  non  admitti  ad  dicendam  de  orthodoxia 
aut  orthodoxis  sententlam.  Ideoque  conventus  et  colloquia  Inter  ortho- 
doxos  et  heterodoxos  de  religione  instituta  non  habent  formam  con- 
ciliorum  ecclesiasticorum  proprie  sic  dictorura.  Neque  illi  ipsi  fldeles, 
qui  ex  pharisaeorum  secta  conversi,  statuebant  tamen,  clrcumcisionem 
etiam  convertendis  ex  gentilismo  esse  necessariam,  admittebantur  ad 
judicium  de  illa  quaestione  ferendum  ;  ut  patet  ex  collatione  v.  5.  et  6. 
c.  15.  Actor.  Tu  1,  9.  10.  11.  Contradicentes  doctrinae  sauae  suut 
arguendl  et  compescendi,  c.  3,  10.  11.  Act.  5,  13.  nemo  infidelium  aut 
haesitantium  aut  hypocritarum  audebat  se  immlscere  coetui  apostolo- 
rum  et  fldelium,  ne  corriperetur,  sicuti  Ananlae  et  Sapphirae  factum 
erat.  (Contra  Calvinistas,  Pareum  Irenici  c.  8.)  Et  sufflcere  ad  dene- 
gandam  heterodoxls  communionem  ecclesiasticam  (cujus  species  est 
communio  competenti»  judicil  in  concilio),  si  orthodoxi  certi  slnt  ex 
adhibitione  genulnorum  interpretaudl  mediorum  ad  verbum  Dei  et 
testimonio  intrinseco  Sp.  Sancti,  heterodoxos  non  consentire  cum 
verbo  Dei,  quamquam  cupiant  in  extema  communione  ecclesiae  tolerari, 
atque  opinentur  etiam,  se  neque  a  sensu  verbi  divini  neque  doctrina 
publica  universalis  ecclesiae  discessisse.  Error  enim  circa  fldem  eius- 
que  pertinax  assertio  facit  haereticum,  non  sola  agnitio  errori  >,  1  Tim. 
4,  3—5.,  quamquam  ex  caecitate  et  corruptloue  intellectus  sic  doceat, 
2  Tim.  3,  7.  Etiam  1111,  qui  semper  discunt  et  nunquam  ad  veritatis 
agnitionem  pervenlunt,  si  resistant  veritati,  àAómuot  sunt  nec  admlt- 
tendi  sunt  ad  judicium  rrpì  tf»  rr«y-n>  ferendum.  (Contra  Calvinistas 
et  Arminianos.)"    (Brevlar.  p.  313.) 

f)  Eorutn  videlicet,  ad  quos  pertiuet  jurisdictio  ecclesiastica  ex- 
terna, quae  ubi  magistratus christianus  est,  eidem  quoque  competit; 
uti  dicemus  in  L.  de  magistratu. 

ANTITHESES. 

Qi-knstkdtius  :  „Antithe*is  Pontijlciorum,  qui  I.  contendunt,  pon- 
tifìcem  Rom.,  putatltium  Christi  vicarium,  habere  potestatem  congre- 
gandi  concilium  generale.  Sic  enim  Julius  II.  in  Lateranensi  concilio 
sess.  1.  atque  In  bulla  indlctionis  :  .Videbunt,  hujusmodi  concilia  a  solls 
rom.  pontiflcibus  esse  indi  et  a  et  aliter  indicta  rata  non  fuisse.*  Sai- 
meron  In  Act.  15.  :  ,Cujus  auctorltate  atque  jussu  fuerit  haec  synodus 
(apostolica)  coacta,  In  dubium  vocandura  non  est,  nani  aderat  Petrus, 
supremus  apostolorum  coryphaeus,  cujus  unius  vel  successoris  ejus 
auctorltate  concilia  generalia  congregari  possunt  tantummodo.'  .  . 
II.  Praesidendi  in  couclliis  generalibus  partes  cum  plenitudine  pote- 
statls  actiones  syuodleas  moderandi  seutentiamque  ferendl  etiam  rom. 

Baieri  Corap.  ed.  Walther.  IU.  42 


Digitized  by  Google 


658 


PART.  III.     CAP.  XIII. 


pontifici  deferunt.  .  .  Bellarminus  1. 1.  de  conci),  c.4.  §  2.:  .Concilimi! 
generale  legitimum  non  est,  in  quo  non  praesldet  pontifex  aut  alias 
ejus  nomine.4  Et  libri  eiusdem  c.  19.:  , Cattolici  omnes  docent  ma- 
nus  praesidendi  in  concilio  esse  propriam  rom.  pontificia,  ut  per  se  vel 
per  legato»  synodo  praesideat  et  tamquam  supremus  judex  omnia 
moderetur.'  "    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f .  1673.) 

Luthkrus  :  ,,Wo  es  die  Noth  fordert  und  der  Pabst  "àrgerllch  der 
Christenheit  ist,  soli  dazu  thun,  teer  am  ersten  kann,  als  ein  getreu 
Glied  des  ganzen  Kòrpers,  dass  ein  recht  frei  Concilium  werde.  Wel- 
ches  niemand  so  wohl  vermag,  als  das  weltliche  Schwert  ;  sonderlich 
dieweil  sie  nun  aucb  Mitcbristen  slnd,  Mltpriester,  mitgeistlicb,  mit- 
machtig  in  alien  Dingen,  und  sollen  ihr  Amt  nnd  Werk,  das  sie  von 
Gott  haben  iiber  jedermann,  lassen  frei  gehen,  wo  es  noth  und  nutre 
ist  zu  gehen.  Ware  das  nicht  ein  u  n  natii  rlichVornehraen,  so  ein  Feuer 
in  einer  Stadt  aufginge,  und  jedermann  solite  stili  stehen,  lassen  fur 
und  fiir  brennen,  was  da  brennen  mag,  allein  darum,  dass  sie  nicht  die 
Macht  des  Btirgermeisters  hatten  oder  das  Feuer  vlelleicht  an  des  Biìr- 
germeisters  Haus  anhiibe?  Ist  hie  nicht  ein  jeglicher  Biirger  schuldig, 
die  andern  zu  bewegen  und  berufen?  Wie  viel  mehr  soli  das  in  der 
geistlichen  Stadt  c liristi  geschehen,  so  ein  Feuer  des  Aergernlsses  slch 
erhebet,  es  sei  an  des  Pabsts  Regiment  oder  wo  es  wolle  !  Desselbigen 
gleichen  geschieht  auch,  so  die  Feinde  eine  Stadt  li  ber  fiele  u:  da  ver- 
dient  der  Ehre  und  Dank,  der  die  andern  am  ersten  aufbringt.  Warum 
solite  denn  der  nicht  Ehre  verdienen,  der  die  hòllischen  Feinde  erkiin- 
det  und  die  Christen  envecket  und  berufet?"  (An  den  christllchen 
Adel  u.  s.  w.  von  des  christl.  Standes  Besserung.  1520.  X,  313.  sq.) 

g)  Est  enim  concilium  ens  per  aggregationem  cum  ordine.  Unde 
inprimis  huc  pertinet  mae*e*  seu  moderator  colloquii,  quem  duplica* 
vulgo  consti  tu  un  t:  ecclesiasticum,  cui  conipetat  munus  recte  propouendi 


secuntatem  a  vi  ex  tema,  impedire  tumultus  iuternos  et  con  tendone», 
confirmare  et  promulgare  decreta  eademque  exequi. 

h)  Haec  enim  vera  atque  unica  est,  uti  totius  religionis,  ita  con- 
ciliorum  norma. 

i)  Ita  maieriam  seu  objertum  concilii  indicamus.  Ac  simul  appa- 
ret,  quod  in  conciliis  non  nova  dogmata  condenda,  sed  antiqua  congruis 
formuli*  verborum  ac  phrasium  dedaranda,  eonfirmanaa  ac  drf en- 
demia sint. 

k)  Qui  finis  conciliorum  omnium  esse  debet. 


Dividuntur  concilia  in  oecumenica*  seu  universalia* 
quae  vel  ex  universis  per  orbem  Romanum,  vel  paene 
universis  ecclesiis  aliquos  episcopos  aut  viros  doctos* 
continebant,  vel  saltem  ab  ecclesiis  illis  universis4  appro- 
bata  et  recepta  eorum  decreta  fuerunt,  et  particularia* 
quae  ex  una  saltem  alterave  parte  ecclesiae  convocaban- 


§  32. 


Digitized  by  Google 


DB  ECCLESIA.  659 

tur.  Unde,  quae  ex  viris  doctis  unius  nationis  consta- 
bant,  nationalia,  quae  ex  viris  unius  dioeceseos  consta- 
bant,  dioecesana*  dicebantur. 

a)  Eo  sensu,  quo  orbis  Romanus  dicitur  nàaa  oìxou/iévrj,  universa 
terra  habitata,  oer  synecdochen,  Lite.  2,  1.  Conf.  b.  Mus.  P.  II.  de 
Eccl.  Disp.  VÓ.  §  117.  p.  583. 

b)  Non  quod  absolide  et  ximpliciter  fuerint  universalia,  ita  ut  uni- 
versae  ecclesiae  militanti*  episcopos  et  viros  doctos  continerent,  vel 
ecclesiali!  militantera  universam  perfecte  repraesentarent  (tale  enim 
conc  ilili  m  universale  nunquam  habuimus),  sed  «urxptTtxws  in  respectu  ad 
concilia  posteriori*  classis,  nationalia,  provincialia,  etc.  B.  Mus.  1.  c. 
§  112.  p.  576.  §  119.  p.  583. 

c)  Prout  de  Xicaeno  concilio  memorant  Euseb.  L.  III.  de  vita 
Constantini  cap.  VII.  Vili.,  Theod.  L.  I.  cap.  IX.  Confer  Disp. 
nostrani  prò  Concilio  Nic.  contra  D.  Zwiekerum  et  Chr.  Sandium  habi- 
tam  An.  1671.  §  21.  sqq. 

d)  Sic  in  concilio  Constantinopolitano  ex  occidentali  bus  et  ex  iis, 
qui  extra  romanum  imperium  erant  ecclesiis,  neminem,  ex  orientali- 
bus  vero  tantum  CL  adfuisse  episcopos,  novimus.  Et  tauieu  illud  prò 
oecumenico  habetur,  denorniuatione  a  posteriori  desumta.  Vid.  b.  Mus. 
L  c.  §  112.  p.  276.  §  120.  p.  584. 

e)  Quae  alias  ,utfltxà  aut  romxà  appellantur. 

f)  Alias  quidera  civili  stylo  dioeeesis  appellatur  adrainistratio  qua- 
rundam  provinciarum,  quas  unita-  aut  conjunctas  praefecti  praetorio 
eorumque  vicarii  regebant,  sed  b.  1.  sensu  ecclesiastico  dioecesis  est  cora- 
plexus  ecclesiarum  uni  episcopo  subjectarum. 

§  33. 

Concilia,  quae  auctoritatem*  indubitatam  habent,  non 
habent  eam  inde,  quod  ecclesiam,  quae  veritatis  columna 
est,b  repraesentaverint,  rerum  dependenter  a  Scripturis 
sacrisc  et  ex  convenientia  decretorum  suorum  cum  illis, 
quamvis  a  posteriori*  ex  consensu  ecclesiarum  per  orbem 
terrarum  existentium  auctoritas  quaedam  accedat. 

a)  Sane  non  omnia,  non  quidem  ea,  quae  uniivrsalia  appellantur, 
auctoritatem  indubitatam  habent,  quippe  quorum  idiyua  graviter  errasse 
constat.    Conf.  b.  Mus.  1.  c.  §  123.  p.  586. 

KnoMAYKRis:  ..Concilia  errare  posse,  tot  antisynodi,  Nicaenae 
oppositae,  praeprimis  concilium  Lateranense  ranguum,  in  quo  trans- 
substantìatìo  et  speclalis  omnium  peccatorum  auricularis  confessio, 
Constantiense,  in  quo  Kurt/pioti'teilia,  Basllien.se,  in  quo  conceptio  Ma» 
riae  immacolata,  Florentlnum,  in  quo  purgatorlum,  Tridentlnum,  in 
quo  confluxus  errorum  papalinm  stabilitila  fnit,  plus  satls  evincuut. 
De  synedrio  summorum  pontiflcum,  qui  tempore  Christl  versanti*  in 


Digitized  by  Google 


660 


PART.  III.    CAP.  XIII. 


tenris  cathedram  Mosis  tenebant  et  de  successione  locali  gloriabantur, 
nihil  addani  impraesentiarura.  .  .  Credendura  est  magi*  simplici  laico 
scriptuni-s  proferenti,  quam  totl  concilio  contra  seri  ptu  ras  aliquid  asse- 
renti. .  .  Credendum  est  magia  soli  Mariae  veraci,  quam  Judaeorum 
turbac  fallaci.  .  .  Non  enim  multitudo  errantium  parit  errori  patro- 
cinium.   ,Ne  sequaris  muititudinem'  (a  recto  reritatis  tramite  aber- 
rantini  ,ln  iudicio',  divina  majestas  praecepit  Exod.  23,  2.  Nec  etiam 
quilibet  lapis  albus  (in  magno  dignltatum  fastigio  constitutus)  est 
adorandus.    Principium,  quo  quis  nititur  in  propugnarla  certa  sen- 
tentia  potius,  quam  persona,  venit  attcndenda.    Sic  tòta  izi'/.i«nr  csset, 
si  vel  integrum  concilium  adversus  mentem  dicentis  scripturas  inter- 
pretaretur.    Vide  2  Petr.  I,  20.    Privata,  non  privati  sententia  vel  ex- 
plicatio  Hcripturarum  reiicitur.    Sic  in  concilio  Nicaeno  unius  prope- 
modum  Paphnutii,  conjuglum  ecclesiae  ministrorum  contra  totum 
concilium  propugnanti»,  sententia  obtinuit.    Usua  aphorismi  hujus  in 
didacticis  est,  ut  suborta  controversia  (praesertim  theologica)  non 
quis,  sed  quid  statuat  et  quo  principio  vel  norma  quis  dirigatur,  atten- 
dainus.   Observant  hoc  ipsi  philosophi,  qui  nolunt  intellectum  alienae 
libidlnis  fieri  mancipium,  sed  verltatem  in  decldendls  controversils 
sequendam.    Sic  Arlstotelcs  1.  ethlc.  ad  Nicom.  c.  6.  wrarjruc  inquit: 
àfifolv  òi'Totv  piAoti',  boto»  nptìrifigv  tìjv  à/J/àetav,  i.  e.,  amicus  Plato,  auii- 
cus  Socrates,  sed  magia  amica  verità».   Quid  christianis  faciendum 
super  fundamentum  apostolorum  et  prophetarum  superstructis?  Eph. 
2,  20."    (Th.  posit.-pol.  II,  515.  sqq.) 

b)  Nam  neque  ecclesia  1  Zfm.  3,  15.  dicitur  edumna  veritatùt,  quod 
per  semel  ipsam  homini  nu lauti  in  fide  talis  semper  appareat,  vid. 
b.  Miis.  1.  c.  §  81.  sqq.  p.  5ó0.,  neque  visura  hactenus  est  concilium, 
quod  ecclesiara  universali!  perfecte  repraesentaret,  cum  nec  omues 
omnium  ecclesiarum  episcopi  unquam  post  apostolorum  tempora  con- 
gregati fuerint,  neque,  qui  convenerunt,  suam  quisque  eccleaiam  suf- 
ficienter  repraesentaverit  ac  saepe  potius  abfuerint  aptiores  his,  qui 
accesserant.    Ibid.  et  §  112.  p.  577. 

*  Ll'thkrus:  ,,Menschenwort  und  -lebre  haben  gesetzt  und  ver- 

ordnet,  man  solle  die  Lehre  zu  urtheilen  nur  den  Bischòfeu  und  Ge- 
lehrten  und  Concilieu  lassen  :  was  dieselben  beschlòssen,  soli  alle  Welt 
fur  recht  und  Artikel  des  Glaubens  halten.  .  .  Christus  setzet  gleich 
das  Widerspiel,  nlmmt  den  Bl.schòfen,  Gelehrten  und  Concillen  beide, 
Recht  und  Macht  zu  urtheilen  die  Lehre,  und  gibt  sie  jedermann  und 
alien  Christen  insgemein,  da  er  spricht  Joh.  10,  4.  :  ,Meine  Schafe  ken- 
nen  melne  Stimine'  ;  item  V.  5.  :  ,Melne  Schafe  folgen  den  Fremden 
nicht,  sondem  fiiehen  vor  ihneu  ;  deun  sie  kennen  nicht  der  Fremden 
Stimine';  item  V.8.:  ,Wie  viel  komraeu  sind,  das  sind  Diebe  und 
Morder,  aber  die  Schafe  hòreten  sie  nicht.'  Hle  sichest  da  je  kjar, 
wess  das  Recht  ist,  zu  urtheilen  die  Lehre.  Bischòfe,  Pabst,  Gelehrte 
und  iedermann  hat  Macht,  zu  lehren,  aber  die  Schafe  sollen  urtheilen, 
ob  sie  Christi  Stirarne  lehren  oder  der  Fremden  Stirarne.  Lieber,  was 
mògen  hiewider  sagen  die  Wasserblasen,  die  da  scharren:  Concilia, 
concilia;  ei,  man  inuss  die  Gelehrten,  die  Bischòfe,  die  Menge  hòren, 
man  muss  den  alten  Brauch  und  Gewohnheit  ansehen  !  Meinest  du, 
dass  mir  Gottes  Wort  solite  deinem  alten  Brauch,  Gewohnheit,  Blscho- 
feu  weichen?  Nimmerraehr!  Darum  lasseu  wir  Bischòfe  und  Con- 
cilia sehllessen  und  setzen,  was  sie  wollen;  aber  wo  wir  Gottes  Wort 
fùr  un  -  haben,  soli  es  bei  uns  stehen  und  nicht  bei  ihnen,  ob  es  recht 
oder  unrecht  sei,  und  sie  sollen  uns  weichen  und  unserra  Wort  gehor- 
chen."  (Gruud  und  Ursach  aus  der  SchrLft,  dass  eine  christliehe  Ver- 
sammlung  oder  Gemeine  Recht  und  Macht  habe,  alle  Lehre  zu  urthei- 
leu.   1523.  X,  17l>7.  sq.) 


Digitized  by  GoogU 


DE  ECCLESIA 


661 


Idem:  „Vielleicht  werden  sie  auch  vor  dem  einf&ltigen  Pòbel  und 
sonst  Unverstandigen  aufmutzen,  wie  sie  noch  nicht  von  der  Kirchen 
flir  Wòlfe  und  falsche  Lehrer  erkannt,  sondern  fur  rechte  Chrlsten  ge- 
halten  werden.  Ja  f'urwahr,  das  Ist  welsllch  und  wohl  geredt.  Wenn 
die  Schafe  nicht  eher  vor  den  Wòlfen  fliehen  soliteli,  denn  bis  die 
Wòlfe  durch  ihr  chrtstlich  Concillum  und  òffentlich  Urtbeil  die  Schafe 
hiessen  'lichen,  da  wiirde  der  Schaf stali  gar  bald  ledig  seln  und  der 
Hirte  in  einem  Tag  weder  Mllch,  Kiise,  Butter,  Wolle,  Fleisch,  noch 
einen  Klauen  tlnden,  das  wiirde  denn  heissen,  der  Schafe  gehiitet. 
Was  hat  denn  Christus,  unser  Herr,  gemacht,  da  er  uns  heisst  und  ge- 
beut,  vor  den  Wòlfen  uns  zu  hiiten,  ohn  Harren  auf  der  Wòlfe  Con- 
cilium?  Es  hat  ia  nicht  allein  die  ganze  Heerde  Schafe,  sondern  auch 
eln  jeglich  Schaf  fùr  slch  selbst  allein  Recht  und  Macht  zu  fliehen  vor 
den  Wòlfen,  wo  es  anders  immer  vermag,  wie  es  auch  thut  Joh.  10,  5.  : 
,Meine  Schafe  fliehen  die  Freraden.1 "  (Exempcl,  einen  rechteu  christl. 
Bischof  zu  weihen.  1542.  XVII,  140.  sq.) 

Idkm:  ,,Die  christliche  Kirche  hat  keine  Macht,  einigeu  Artikel 
des  Glaubens  zu  setzen,  hats  auch  nie  gethan,  wirds  auch  nimmermehr 
thun.  Die  christliche  Kirche  hat  keine  Macht,  einiges  Gebot  guter 
Werke  zu  stellen,  hat  es  auch  nle  gethan,  wlrds  auch  niinraennehr 
thun.  Alle  Artikel  des  Glaubens  slnd  genugsam  in  der  heiligen  Schrift 
gesetzt,  dass  man  keine  raehr  darf  setzen.  Alle  Gebot  guter  Werke 
sind  genugsam  in  der  heiligen  Schrift  gestellet,  dass  man  keine  raehr 
darf  stellen.  Die  christliche  Kirche  hat  keine  Macht,  Artikel  des 
Glaubens  oder  guter  Werke  oder  die  Evaugclia  und  heillge  Schrift  zu 
bestiitigen,  als  ein  Kichter  oder  Oberherr,  hats  auch  noch  nie  gethan, 
wirds  auch  nimmermehr  thun.  Die  christliche  Kirche  wird  aber  wohl 
wlederura  von  dem  Evangelio  und  von  der  heiligen  Schrift  bestiitigt, 
als  vora  Richter  und  Oberhcrrn.  Die  christliche  Kirche  bestiitigt  das 
Evangeli  ti  m  und  hellige  Schrift,  als  ein  Unterthan,  zeigt  und  bekennet, 
gleichwle  ein  Knecht  seines  Herru  Farbe  und  Wappen.  Denn  das  ist 
gewiss,  wer  nicht  Macht  hat,  das  kùnftige  und  zeitige  Lebcn  zu  ver- 
heissen  und  zu  gebeu,  der  hat  auch  keine  Macht,  Artikel  des  Glaubens 
zu  setzen.  Die  christliche  Kirche  hat  Macht,  Sitten  und  Weise  zu 
.stellen,  die  man  halte  in  Fasten,  Felem,  Essen,  Trinken,  Kleidern, 
Wachen  und  derglelcheu.  Doch  nicht  liber  andere,  oline  ihren  Willen, 
sondern  allein  iiber  sich  selbst,  hat  auch  nie  anders  gethan,  wird  auch 
nie  anders  thun.  Auch  dass  solche  Sitten  nicht  wider  die  Artikel  oder 
gute  Werke  streben,  das  ist,  dem  Glauben  und  der  Liebe  oline  Fahr 
und  Schaden  sein.  Auch,  dass  sie  die  Gewissen  nicht  verwirren  oder 
beschweren.  Auch,  dass  sie  nicht  ewiglich  bleiben,  sondern  alle  Stunde 
aus  Ursachen  mògen  nachbleiben  und  geandert  werden.  Auch,  dass 
sie  mò^llcli  sei  zu  halten  und  in  unser  Gewalt  stehen,  dem  Leibe  und 
Gut  oline  Schaden."  (Artikel  von  der  christlichen  Kirchen  Gewalt. 
1530.  XIX,  1190.  sqq.) 

Idkm  :  „Wahr  ists,  hcilig  ist  die  Christenheit  und  kann  nicht  irren 
(wie  der  Artikel  sagt:  Ich  glaube  eine  heilige  christliche  Kirche); 
aber  das  ist  wahr,  sofern  es  den  Geist  betrifft;  da  ist  sie  ganz  heilig  in 
Chrlsto,  und  nicht  in  ihr  selbst;  aber  sofern  sie  noch  im  Fleisch  ist, 
hat  sie  Sunde,  und  kann  fehlen  und  verfiihrt  werden.  Aber  um  des 
Geistes  willen  wirds  ihr  vergeben  und  sind  auch  vergebene  Siinden, 
darum,  dass  sie  an  Christum  glaubet  und  ihre  Siinden  (auch  die  un- 
bewussten)  bckeunet,  Ps.  19,  13.  :  ,Wer  merket  alle  Fehle?«  .  .  Aber 
solche  Fehle  und  Irrthum  der  Christenheit,  nachdem  sie  offenbaret 
werden,  soli  man  nicht  bllligen  noch  fiir  Artikel  des  Glaubens  verthei- 
digen  ;  denn  das  ware  dem  Heiligen  Geist  wlderstanden,  der  solches 
offenbaret;  und  hlnfort  nicht  mehr  elnc  christliche  oder  vergebllche 
Sunde,  sondern  elne  verstockte  und  teuflische  Verbleudung  wiire." 
(Bedenken  von  den  Compositionsmltteln.  1530.  XVI,  1704.  sq.)  Conf. 
Luther!  seutentia  de  erroribus  sanctorum,  supra  citata  Tom  I.  p.  59.  sq. 


Digitized  by  Google 


662  pari.  m.  cap.  xm. 

J.  Gerhakdus:  „Vera  ecclesia  res  adiaphoras  non  jubet  facere 
vel  omittere  propter  suum  mandatum,  sed  tantum  propter  tó^w  noi 
tvaxnuoai-vijv  conservandam,  ut  ordo  observetur  et  scandalum  vitetur, 
quae  quamdiu  non  violantur,  conscientlas  liberas  relinquit,  nec  iis  vel 
scrupulum  injicit,  vel  necessitatem  imponit."  (Conf.  cath.  fol.  627  b.) 

c)  Seu  quod,  licet  errare  possent,  non  tamen  actu  errarunt,  sed 
Scripturae  ductum  secuta,  fidera  catholicam  per  omnia  sincere  decla- 
rarunt.    B.  Mus.  loc.  cit.  §  125.  p.  588. 

d)  Vid.  b.  Mus.  loc.  cit.  §  126.  p.  588.  589.  et  Disputat.  VL 
§  11.  sqq.  p.  419.  sqq. 

§  34. 

Unitati  ecclesiae  opponitur  1.  schisma,  seu  divisio* 
ecclesiae  in  partes,  sublata  mutua  cantate  et  pace,  quoad 
actualem  communicationem  ecclesiasticamb  seu  frater- 
nam,  autc  domesticorum  fìdei. 

a)  Seu  distractio  violenta.  Nana  alias  possunt  ecclesiae  divisae 
esse  quoad  distinctionem  ministeriorum  et  regiminis  ecclesiastici  aut  se- 
cularis,  ut  tamen  propter  unitatem  fidei  et  caritatis  et  quod  commu- 
nionem  officiorum  servant,  unctm  ecclesiam  constituere  recte  cense- 
antur. 

b)  Nam  ciVt/ts  quidem  concordia  manere  potest  etiam  in  ter  coetus 
schismate  divulsos,  non  solum  in  uuo  ampliore  imperio,  veruni  etiam 
in  una  civitate. 

c)  Sic  olim  commercium  literantm,  quas  encyclicas  appellabant, 
sublatum  fuit  inter  ecclesias  soluta  unione.  Vid.  b.  Mus.  P.  II.  de 
Eccl.  Disp.  I.  §  118.  p.  63. 

* 

%  35. 

Oritur  autem  schisma  parthn  ex  dissensu  doctrinae 
in  fondamento"  fidei,  praesertim  si  ad  corruptelas  doc- 
trinae saevitia b  et  fraudes  accedant,  'partim  ex  dissensu 
in  partibus  doctrinae0  minus  necessarhs,  autd  ceremoniis, 
aut  his,  quae  ad  regimen  ecclesiasticum*  pertinent,  si 
alii  aliis  sub  opinione  necessitatis  obtrudant,  a  quibus 
illi,  libertatis  suae  tenaces,  abstinere  malint  atque  absti- 
neant. 

a)  Nempe  sicut  unio  per  fìdem  prior  est  unione  per  caritatem  fra- 
ternam,  ita  deficiente  unione  fidei  per  disparitatem  professionis  fidei 
externae  non  aeque  locum  habet  actualis  conjunctio,  velut  inter  con- 
san^uineos  fidei.  Et  pertinax  propugnatio  erroris  cum  fundamento 
fidei  pugnantis,  seu  haereseos,  necessario  etiam  infert  reatum  schisma-  • 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


663 


tis,  prout  etiam  olim  haeretici  ab  ecclesia  orthodoxa  excommunicati 
fuerunt,  qui  turbarli  sectatorum  nacti,  peculiares  coetus  constituerunt. 
Vid.  b.  Mit».  P.  II.  Disp.  L  §84.  sqq.  p.  43.  44.  §  118.  p.  62.  §  126. 
p.  68.  stjq.  Perinde  autera  h.  1.  est,  utrum  doguiata  creditu  necessaria 
pertinaciter  negentur,  an  vero  dogmata  non -  revelata  et  falsa,  quasi 
revelata  et  creditu  necessaria  essent,  pertinaciter  propugnentur. 
Utrumque  enim  nomine  haereso»  recte  appella  tur.  Vid.  o.  Mu».  P.  IL 
de  Eccles.  Disp.  V.  §  5.  ad  12.  p.  334.  ad  339. 

b)  Quando  v.  g.  rectae  fidei  sectatores,  qui  ad  servandum  unitatis 
et  pacis  vinculura,  quantum  in  se  est,  parati  sunt,  nec  auditi,  neque 
errori-  convicti  damnantur,  utique  hac  saevitia,  quae  cantati  e  diametro 
adversatur,  unitas  ecclesiae  ipso  actu  scinditur.  B.  Mu».  1.  c.  §  128. 
p.  69.  et  Disp.  IV.  §  87.  p.  266. 

e)  Tale  fuit  schisma  inter  ecclesiam  Komanam  et  Africana»,  tem- 
pore étephani  P.  R.  et  Oypriani;  de  quo  vid.  b.  Mii».  Vind.  Bibl.  Gloss. 
Diss.  I.  §  16.  p.  16.  17. 

d)  Sic  Victor  episcopus  Romanus  causam  schiomati  dedit  iuter 
ecclesiam  Roinanam  et  Asiatica»,  de  die  Paschatis  dissentientes.  Vid. 
eund.  loc.  cit.  §  15.  p.  15.  16.  et  P.  IL  de  Eccles.  Disp.  IV.  §  109. 
p.  288. 

e)  Quo  pertinet  schisma  inter  Juliitm  I.  P.  R.  et  episcopo»  orien- 
tale», in  quos  ille  sibi  dominatum  affectaverat.  Ib.  §  17.  p.  19.  et  Diss. 
HI.  §  48.  p.  212.  213. 

Calovius:  „Voces  lllae,  schisata  et  fideresti,  si  I.  usum  biblicum 
respiri^-,  habent  sese  ut  terralnus  latior  et  strlcttor.  Nani  schisma  in 
sacri»  quamvtsscissionem  siguitleat,  sive  ob  dogmata,  sive  ob  ceremo- 
nias;  quum  schisma  dicatur  tum  Illa  divisto,  quae  ob  dogma  praecl- 
puum,  de  Christl  nempe  persona  et  officio,  Joh.  7,  43.  9,  16.  10,  19. 
Act.  14,  2.  2  Petr.  2,  1.,  item  de  spe  resurrectlonis,  c.  28,  7.,  oborieba- 
tnr,  tum  quoque  cum  contentio  ex  causa  leviori,  dogmata  religionis  non 
concernente  aut  sattera  dogmata  secundaria,  exsurgit,  quale  schisma 
tioc  loco  1  Cor.  11,  19.  et  1  Cor.  1,  10.  occurrit.  Haeresti  autem  sec- 
tam  notat  phrasl  scripturae  in  primario  tldei  articulo  errantem;  vel 
M7y  à/.tfóetav,  quales  sectae  erant  Sadducaeorum,  resurrectionem  ne- 
gantiura,  Act.  5, 17.,  et  Pharisaeorum,  varia  fidei  capita  pervertentium, 
Act.  15,  5.;  unde  et  homo  haereticus  eo  sensu  dictus  Tit.  3,  10.;  vel 
Karà  «'6£nv,  quomodo  secta  vel  haeresls  Nazanieorum  vel  christianorum 
dieta  Act.  24,  5.  28,  22.  :  ijv  Uywwt  at/uatv,  Act.  26,  5.  II.  Phrasi 
autem  ecclesiastica  plerumque,  ut  recte  observavit  Grotlus,  schisma  di- 
citur  scissio  ecclesiae  ob  ceremonias  vel  exlguas  controversias,  doc- 
trinas  secundarias,  servata  fldei  unitate,  cum  se.  nullus  tldei  articulus 
evertitur,  caritas  tamen  solvitur  et  unitas  ecclesiae  ;  haeresls  autem, 
cura  veritas  articulorum  fidei  labefactatur.  Diversitatem  istam  hic 
locus  etiam  coroprobat.  Naro  gravius  quid  schismate  esse  haeresin, 
apostolus  partici) la  *a<,  quae  hic  intensiva  est,  inqult:  , Audio,  schis- 
ili a t.i  Inter  vos  esse.  Nam  etiam  haereses  oportet  inter  vos  esse.* 
Ita  enim  codices  graeci  habent:  ótì  yao  *aì  aiutane  iv  ìun>  ni  ai;  non 
vero,  ut  Grotlus:  òti  )àp  h  vfùv  aipioeic  chat.  Nimirum  facile  se  cre- 
dere, ait  apostolus,  quod  inter  ipsos  schismata  vel  contentiones  sint 
de  rebus  non  magni  momenti,  cum  etiam  de  ipsls  articulis  fidei  con- 
tentiones vel  haereses  Inter  ipsos  esse  oporteat.  Ex  quo  patet,  non 
«or'  'tooAwafitav  hoc  loco  voces  schisraatis  et  haereseos  accipi,  quod  qul- 
busdam  visum,  sed  distingui  easdem,  adeoque  in  sacris  vocem  schls- 


Digitized  by  Google 


664 


PART.  HI.     CAP.  XIII. 


matis  vel  generalem  esse,  ut  de  aliis  locis  jamjam  observavimus,  vel 
specialem,  qui  sensus  hic  cap.  1,  10.  obtinet."  (Ad  1  Cor.  11, 19.  Bibl. 
N.  T.  illustrat.  T.  II,  356.) 

Gerhardus:  ,,Quibusdam  omnes  schiomatici  videntur  haeretici; 
sed  si  accurate  et  proprie  loqui  velimus,  haeretici  a  schismaticis  sunt 
distiucti.  Quale  vero  sit  illud  discrimen  Inter  haereticuro  et  schisma- 
ticum,  expouit  Augustinus  l.de  fld.  et  symb.  c.  10.:  , Haeretici4,  inquit, 
,de  Deo  falsa  sentiendo  ipsam  fldem  violant  ;  schisinatici  autem  dissen- 
sionibus  iniquis  a  fraterna  caritate  dissiliunt,  quamvis  ea  credant, 
quae  credimus.'  Interim  ncgari  nequit,  magnam  esse  inter  schisma, 
praesertim  inveteratum,  et  haeresin  aftlnitatem  ;  quamvis  enim  schisma 
quandoque  oriatur  solura,  vix  tamen  invalescit  ac  vires  sumit  absque 
haeresi  ;  ncque  quisquam  fere  discedit  a  fldei  sinceritate,  quin  si  asse- 
clas  iuveniat,  etiam  ab  ecclesia,  veri  tati-  columna,  secessionem  faciat; 
inde  Hierou.  in  comm.  ep.  ad  Gal.  scribit  ac  refertur  c.  Inter,  c.  24. 
q.  3.  :  , Inter  haeresin  et  schisma  hoc  interesse  arbitror,  quod  haeresis 
perversum  dogma  habeat,  schismatici  post  episcopalem  decessionem 
ab  ecclesia  pariter  separantur,  quod  quidem  in  principio  aliqua  ex  parte 
intelligi  potest  diversum;  caeterum  nullum  schisma  est,  nisi  sibi  ali- 
quam  haeresin  cunfingat,  ut  recte  ab  ecclesia  recensiste  videatur.'  Et 
Augustinus  1.  2.  contra  Crescon.  c.  7.  haeresin  vocat.  .inveteratum 
schisma*. "    (L.  de  minlster.  eccl.  §  370.) 

Hollazics:  „Proprie  dictl  schismatici  sunt,  qui  suapte  sponte  et 
destinata  opera  se  divellunt  ab  ecclesia  et,  in  ea  temere  turbas  excitan- 
tes,  uihil  alimi  universo  suo  conatu  spectant,  quam  ut  unitatem  eccle- 
siae  scindant.  In  quo  schismaticorum  genere  censeri  potest  Marcion, 
quippe  qui  apud  Epiphanium,  haeresi  43.,  dlxisse  fertur:  l.\iau  rfjv 
Ìkk'/i/Cku-  i/tù»f  koI  Jn?.u>  (T\iaua  tv  airy  tir  ròv  a'iùva  (Ego  SCÌndam 
vestram  ecclesiam  et  schisma  mittam  lu  eam  in  aeternum).  Quod 
genus  schismaticorum  jure  justlsslmo  negatur  esse  pars  eccleslae." 
(Exara.  IV.  c.  1.  q.  17.  p.  1291.) 

J.  Meisxerus:  „Schismatici  alil  sunt  malitioai,  qui  scienter  et  vo- 
lenter  contra  conscientiam  ex  malitia  ecclesiam  turhant,  eandemque  in 
duas  partes  dissentientcs  a  se  invicem  dividuut  ;  alii  non  malitiosi,  qui 
ex  infirmiate,  ignorantia  et  praeconcepta  opinione,  quam  prò  veris- 
sima habent,  hoc  faciunt.  Itti  de  ecclesia  non  sunt,  quia  malitiosa  ejus- 
modi  scissura  maximum  est  peccatum,  omnem  exstirpans  fldem;  in 
ecclesia  vero  (ex  parte,  non  ex  totoj  sunt.  //■•'  de  ecclesia  utique  suntt 
quia  talls  ex  ignorantia  orta  et  facta  turbatio  non  statlm  excutit  fldem, 
nonadlmlt  renovationem  ;  quod  tum  deraum  flt,  quaudo  malitiosa  ac- 
cedlt  defensio."    (Disput.  de  eccl.  a.  1651.  habita.  Th.  3.  q.  4.) 


§  36. 

Sed  qui  ab  aliqua  ecclesia  injuste*  exeommunicati* 
discedunt  et  cum  ea  communicarec  desinunt,  eis  culpa 
schismatisd  imputa  ri  non  potest,  eorumque  odium,  quo 
schismatis  auctores*  persequuntur,  non  adversatur  ca- 
ntati. 

a)  V.  g.  quod  errore*,  prò  articulis  fidei  obtrusos,  recipere  noi  un  t, 
conacientia  reclamante.  Vid.  b.  Mm.  de  Eccl.  Part.  II.  Disp.  IV. 
§§  143.  144.  p.  327. 

b)  Adeoo^ue  non  tam  rceedunt  ipsi,  proprie  loquendo,  ouani  expel- 
luntur,  cum  alioqui  mallent  manere  in  comm  unione.  Ib.  §35.  p.  221. 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


665 


§  56.  p.  237.  §  145.  p.  327.  Imo  manet  ecclesia  injuste  excommuni- 
cata  quoad  uuitatem  iuternam  conjunctissima  cum  fidelibus  in  ecclesia 
excomraunicante.    Ibid.  §  135.  p.  319. 

c)  Sed  separato*  conventus  celebrant,  quippe  quod  ecclesia  injuste 
excommunicata  nihiloniinus  retinet  jm  docendi  verbura  Dei  et  ad  min i- 
gtrandi  sacramenta  ac  caetera,  quae  ad  cultura  divinum  pertinent,  or- 
dinandi.   Vid.  b.  Mu*.  1.  c.  §  135.  p.  319. 

d)  Paiiuìitur  enim,  non  facilini  schisma.  Et  sic  b.  Mus.  1.  c.  pro- 
lixe  ostendit,  culpara  schismatis  inter  pontifici™  et  protestante*  non  esse 
penes  hos,  sed  penes  illos.  Vid.  §  33.  sqq.  p.  218.  sqq.  §  53.  sqq. 
p.  236.  sqq. 

Gerhardus  :  „Concedimus,  dos  esse  sano  sensu  schismaticos,  qnia 
se.  ab  ecclesia  Rom.  et  cjus  capite,  Pontiflce  Romano,  secessionem 
feclmus;  nequaquam  vero  ab  unltate  ecclesiae  catholicae  et  ejus  capite 
Christo  Jesu  no»  separavlmus.  At  o  beatum  schisma,  per  quod  l  '1  tristo 
et  venie  catholicae  ecclesiae  uniti  sumus!  Tale  schisma  olim  eratr 
quo  ecclesia  Christiana  a  Judaica  synagoga  sese  separabat;  quale  etiam 
praecipitur  Act.  2,  40.:  .Salvaminl  a  generatione  ista  prava.*  Apoc. 
18,  14.  :  ,Exite  ab  ea.<  Tale  schisma  praecipiunt  etiam  patres.  Iynnt. 
ep.  ti.  ad  Philad.  :  ,Si  quia  eum  sectatur,  qui  se  a  veritate  absciderit, 
non  haereditabit  regnum  Dei,  et  qui  non  abscedit  a  mendace  conciona- 
tore, in  gehennam  condemnabitur.'  Ambros.  comm.  in  Lue.  6.:  ,S1 
qua  est  ecclesia,  quae  fldem  respuit,  deserenda  est.'  Chrysost.  hom.  46. 
in  Matth.:  ,Non  ille  de  ecclesia  exit,  qui  corporaliter  exit,  sed  qui 
spiritualiter  verltatis  ecclesiasticae  fundamenta  relinquit.  Nos  enim 
ab  illls  (Arianis)  eximus  corpore,  ili!  Ade.'  Hisce  praeceptis  et  exem- 
plis  moniti,  ab  idololatrica  ecclesia  Romana  discedentes  non  Sionem 
deseruimus,  sed  ex  Babyione  fugimus;  non  ecclesiam  scidimus,  sed, 
Pati  li  factum  in  ecclesia  Ephesiaua  secuti  Act.  19,  8.,  dlsclpulos  sepa- 
ravimus; non  altare  contra  altare  exemplo  Jeroboaml  vel  Donatista- 
rum  ereximus,  sed,  altari  Damasci  ex  aede  Domini  ejecto,  verum  divi- 
num cultum  in8tauravimus."    (L.  de  eccl.  §  156.) 

e)  Non  enim  est  odiura  erga  fratres,  sed  erga  eos,  qui  odio  fra- 
terno et  hinc  nata  saevitia  in  fratres  ab  ecclesia  se  praesciderunt,  qua- 
tenus  tales  sunt.    Ibid.  §  88.  p.  267. 

§  37. 

Opponitur  2.  unitati  ecclesiasticae a  syncretismus*  seu° 
partium  religione d  dissidentium,  non  obstante*  dissi- 
dio, in  concordiam  fraternam  et  ecclesiasticam  [  coalitio, 
ita  ut  tolerentur*  vel  errores  doctrinaeh  in  parte  dissen- 
tiente,  vel  saltem  personae  ipsae  errantes  intra  societa- 
tem  ecclesiasticam,  tanquam  fratres  in  Christo1  et  cohae- 
redes  vitae  aeternae;  quae  tamen  tolerantia  utraqiie* 
vitiosa  est. 

a)  Licet  aliquando  nomea  paci*  aut  concordine  eccle*ia*ticae  induat. 

b)  Quo  nomine,  vi  origini*  et  primigeniae  significationis  suae, 


Digitized  by  Google 


666 


pari.  in.   cap.  xin. 


denotatur  pax  profana,  quam  partes  dissidentes  adversus  communem 
hostem  ad  tempus  ineunt,  odiis  et  injuriis,  velut  causis  belli,  raanen- 
tibus.  Unde  simul  constat,  vocem  illam,  quando  ad  pacera  eccle- 
siasticam  transfertur,  rectius  in  inalavi,  quam  bonam,  partem  adhiberi. 
Vid.  b.  Mu*.  Ausfuhrliche  Erkliirung  Q.  XV.  p.  144.  sqq.  et  Tr.  de 
Syncr.  et  Script.  S.  Q.  I.  §  1.  sqq. 

Musaeus:  „Syncretismi  vox  nomen  verbale  est  arò  toI  avyKprr^nv 
descendens.  Zv>  Kprjrue tv  autem  descendit  a  slmplicl  KprrriCetv,  quod  ótò 
tùv  kpt/tùv,  a  Cretensium  gentili  nomine  orlginem  trahit  et  dicuntur 
KpìrrKeiv  sive,  ut  ita  loquar,  cretizare,  qui  Cretensium  ingenlum,  mores 
et  consuetudinem  imitantur.  .  .  Cretensibus  in  more  erat  positum,  ut, 
cum  Inter  se  acerrime  contenderent,  adventante  hoste  eztraneo  subito 
pacem  pangerent,  viresque  et  arma  junctlm  ad  propulsandum  hostem 
communem  converterent  ;  qua  de  re  Plutarchus  in  lib.  irepì  rfc  *iAa- 
óehitaf  :  .Praeterea4,  inquit,  ,par  est  imitari  Cretenses,  qui,  crebris  se- 
ditionibus  bellisque  civillbus  agitati,  extrinsecus  adventantibus  hostl- 
bus,  pacem  et  societatem  iniverunt.4  .  .  Syncretismus  ergo  vi  originis 
et  primigeniae  signiflcationls  suae  est  pax  profana,  quam  partes  diaci- 
dentes  adversus  communem  bostem  ad  tempus  lueunt,  odiis  et  injuriis, 
velutl  causis  belli,  manentibus.  Ab  bac  sua  primaeva  signlflcatione 
syncretlsml  vox  translate  etiam  est  ad  pacem  eccleslasticam."  (Qq.  tb. 
de  syncretismo  etc.  p.  1.  2.  3.) 

c)  Quae  est  descript  i  b.  D.  P.  Haberkornii,  quem  sequitur  b.  Mm. 
Ausfubrliche  Erklarung.  Q.  XVI.  p.  148.  et  Tract.  de  Syncr.  Q.  II. 
§  7.  p.  9.  10. 

d)  Seu  in  ipsa  chridianae  fidei  et  morum  dodrina,  quo  nomine  ta- 
men  non  intelligendae  sunt  preterite  illae  partes  doctrinae  christianae, 
quae  salva  fide  et  salute  a  nomine  ignorari  possunt,  seri  tota  doctrina 
Christiana,  quoad  omnes  partes,  quae  rei  fundamentum  fidei  consti- 
tuunt,  vel  cum  eo  necessariam  quandam  connexionem  habent,  seu 
quoad  artieidos  quosvis  fondamentale* ,  sive  per  se,  positive  et  directe,  sive 
ratione  aUerius,  indirecte  et  negative  tales  sint  et  dicantur.  In  omnibus 
enim  illis  requiritur  consensus  ad  legitimam  pacem  ecclesiasticam,  et 
stante  dissensu  in  talihus,  non  erit  pax  ecclesiastica  vera.  Vide  prolixe 
haec  docentem  b.  Musaeum  Tract.  de  Syncr.  Q.  III.  §§  7.  8.  p.  16. 
17.  18.  et  Q.  IV.  §  21.  p.  36.  37.  38. 

Apologia  A.  C.  :  ,,Docb  soli  man  falscbe  Lebrer  nlcht  annehmen 
oder  bòren  ;  denn  dieselbigen  slnd  nlcht  mehr  an  Cbristus  Stett,  son* 
dern  sind  Widerchristi.  Und  Christus  hat  von  denen  klar  befohlen: 
,Hutet  euch  fùr  den  falschen  Propheten.'  Und  Paulus  zu  den  Gala- 
tern:  ,Wer  euch  ein  ander  Evaugelium  predigt,  der  sei  verflucht.14* 
(Art.  Vili.  p.  1C2.  §  48.) 

A k  nei  i.i  Smalcald.  :  „Weil  nun  dem  also  lst,  sollen  alle  ("tiri- 
sten  auf  das  ncissigste  sich  hiiten,  dass  sie  solcher  gottlosen  Lebre, 
Gotteslasterung  und  unbilliger  Wiitherci  sich  nicht  tbellhaftig  machen, 
sondern  sollen  vora  Pabst  und  seinen  Gliedern  oder  Anhang,  als  von 
des  Antlchrists  Reich,  weichen  und  es  veriluchen,  wie  Christus  be- 
fohlen hat:  ,Hutet  euch  vor  den  falschen  Propheten.4  Und  Paulus 
gebeut,  dass  man  solche  Predlger  meiden  und  als  elnen  Greuel  ver- 
fl lichen  soli.  Und  2  Cor.  6.  spricht  er:  ,Ziehet  nicht  am  fremden  Joch 
mit  den  Ungliiubigen  ;  denn  was  hat  das  Licht  fur  Gemeinschaft  mlt 
der  Finsterniss?1  u.  s.  ir.  Schwer  ist  es,  dass  man  von  so  vici  Landen 
und  Leuten  sich  trennen  und  eine  sondere  Lehre  fuhren  will;  aber  hie 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA.  667 


stehet  Gotte»  Befehl,  class  jedermann  sich  soli  hilten  und  nicht  mit  denen 
einhellig  (socii)  sein,  so  unrechte  Lekre  /ìihten  oder  mit  WUtherei  zu  er-  . 
halten  gedenken."    (Append.  I.  §§  41.  42.  p.  336.  sq.) 

Formula  Concordiae:  „Es  hat  auch  D.  Luther,  welcher  ja  die 
rechte  eigentliche  Meinuiig  der  Augsburgischen  Confession  vor  audern 
verstanden  und  bestandiglich  bis  au  sein  Eude  dabei  geblleben  und 
vertheidlgt,  unlangst  vor  seinem  Tode  in  seiner  letzten  Bekenntniss 
seincn  Glauben  vun  diesem  Artikel  mit  grossem  Eifer  in  nachfolgenden 
WOrtcn  wlederbolt,  da  er  also  schreibet:  ,lch  rechne  sie  alle  in  Einen 
K lichen,  das  ist,  fur  Sacramentirer  und  Schw&nner,  wie  sie  auch  slnd, 
die  nicht  glauben  wollen,  dass  des  Hcrrn  Brot  im  Abendmahl  sei  sein 
rechter  natiirlicher  Leib,  welchen  der  Gottlose  oder  Judas  eben  so- 
wohl  mundlich  enipfahet,  als  St.  Petrus  und  alle  Heiligen;  wer  das 
(sag  ich)  nicht  glauben  will,  der  lasse  mich  nur  zufrieden  und  hoffe  bei 
mir  nur  keiner  Gemtinschajt  ;  da  wird  nichts  anders  aus.«  "  (Art.  VII. 
Declar.  p.  «53.  §  33.) 

Lutherus:  „Wer  seinen  Seelsorger  òffentlich  weiss,  dass  er 
Zwinglisch  lehrt,  den  soli  er  meiden,  und  ehe  sein  Lebenlang  des  Sa- 
cramenta entbehren,  ehe  ers  von  ihm  eropfangen  solite,  ja,  auch  eher 
driiber  sterben  und  alles  lelden."  (Warnungsschrift  an  die  zu  Frank- 
furt. 1633.  XVII,  2440.) 

Idem:  „In  Summa,  dass  ich  von  diesem  Stiicke  komme,  ist  mira 
■erschrecklich  zu  horen,  dass  in  einerlei  Kirche  oder  bei  einerlei  Aitar 
soliteli  beidcr  Theil  einerlei  Sacrament  holen  und  empfahen,  und  ein 
Theil  solite  glauben,  es  empiane  eitel  Brot  und  Wein,  das  andere  Theil 
aber  glauben,  es  empfahe  den  wahren  Leib  und  Blut  Christi.  Und  oft 
zwelfle  ich,  obs  zu  glauben  sei,  dass  ein  Prediger  oder  Seelsorger  so 
verstockt  und  boshaftig  sein  kònnte,  und  hiezu  stillschwelgen,  und 
beide  Theil  also  lassen  gehcn,  ein  jegliches  in  seinem  Wahn,  dass  sie 
einerlei  Sacrament  empfahen,  ein  jegliches  nach  seinem  Glauben  u.  s.  w. 
Ist  aber  etwa  einer,  der  muss  ein  Herz  haben,  das  da  hàrter  ist,  denn 
keln  Stein,  Stahl  noch  Demant  ;  der  muss  frcilich  ein  Apostel  des 
Zorns  sein.  Demi  Turken  und  Jiiden  sind  viel  besser,  die  unser  Sacra- 
ment leugnen  und  (dles)  frel  bckenuen  ;  denn  damit  bleiben  wir  un- 
betrogen  und  fallen  in  keine  Abgòtterel.  Aber  diese  Gesellen  miissten 
die  rechten  hohen  Erzteufel  sein,  die  mir  eitel  Brot  und  Wein  geben, 
und  liessen  raichs  halten  filr  den  Leib  und  Blut  Christi,  und  so  jam- 
merlicli  betrogen.  Das  wtire  zu  heiss  und  zu  hart;  da  wird  Gott  zu- 
schmelssen  in  kurzem.  Darum  wer  solche  Prediger  hat  oder  sich  dess 
zu  ihuen  versieht,  der  sei  gewarnet  vor  ihnen  als  vor  dem  leibhaftlgcn 
Teufel."    (L.  c.  p.  244(5.) 

Carpzovius:  ,,Augustana  Confessio  1.  consensum  de  doctrina 
evaugelil  et  adminlstrationem  sacramentorura  ad  unitatem  eccleslae 
sutticere  diclt,  et  2.  ad  fundamentalia  dogmata  etiam  p.  148.  restringit. 
Minime  tamen  3.  fundamentalia  ista  dogmata  ad  sola  ista  capita  in 
Symb.  Apost.  quoad  literam  coarctat,  quin  potius  4.  alia  in  Svini». 
Apost.  quoad  literam  non  tradita  prò  fuudanienhtlibus  p.  148.  decla- 
rat,  quallasunt:  Ade  nos  acci i>ere  remlssiouem  peccatorum,  homines 
non  mereri  gratiam  dilectionc  erga  Deum,  sacramenta  ex  opere  operato 
non  (justiflcare  ctc.  Et  5.  non-fundamentalia  dogmata  non  parvi  pen- 
dit,  sed  saltem  in  imbecillibus  ea  condonar!  ait.M  (Isag.  in  lib.  symb. 
p.  310.) 

Idem  :  ,, Ecclesia,  quac  fidelium  mater  est,  ad  corporis  sui  conser- 
vatiouem  et  aediflcationem  plura  requlrit,  quam  praedicta  doctrinae 
christianae  capita,  quac  omnibus  et  singulis  creditu  necessaria  sunt. 
Est  enim  ecclesiae,  velut  matris  tidelium,  ut  parìat  Deo  tilios,  ut  natos 
in  fide  educet,  ut  lactis  potu  alat  infante-,  ut  solidiorl  cibo  nutriat 
adultos,  ut  dubltantes  coutlrmet,  afflictos  et  tentatos  erigat,  ut  e  sonino 
peccati  exeltet  et  ad  poenltcntiam  perducat  securos,  ut  deflectentes  in 


Digitized  by  Google 


668 


PART.  III.     CAP.  XIII 


salutls  viam  reducat,  ut  in  eadem  conservet  omnes  ;  ad  quae  munia 
obeunda  non  ils  tantum  indlget  partlbus  doctrlnae,  quae  slmpllcioribus- 
et  qui,  vel  ingenio  vel  informatione  deticleute,  ad  caeterarura  intelli- 
gentlam  pertlngere  non  possunt,  necessariae  sunt,  sed  doctriua  Chri- 
stiana universa,  quae  uti  scriptura,  ita  ipsa  tota  utilis  est  ad  doctrinam, 
ad  correctionem  etc.,  quo  aedincari  possit  ecclesiae  corpus  ad  Pauli 
monitum  Eph.  4,  12. "    (L.  c.  p.  3G.  sq.) 

Alias  autera,  si  dissensus  tantum  sit  de  rebus  (uliaphorìs  aut  quaestio- 
nibus  circa  fiderà,  juxta  enatis,  fateudum  est,  posse  concordiani  veram 
et  piani,  ataute  licet  disseusu,  iniri,  nisi  quod  per  acc'uìens  fieri  potest 
et  aliquando  solet,  ut  alterutia  pars  cereinonias  aut  sententias  suas 
alteri  obtrudat  sub  opinione  necessitati»,  ubi  satius  est,  retinere  liber- 
tatem  christianara,  quam  pace  intempestiva  inita  alteram  partem  dis- 
sentienteni  in  opinione  falsa  coufirmare.  Vid.  b.  Mas.  1.  c.  Q.  III. 
§§  2.  3.  4.  5.  p.  11.  12.  13.  14. 

Augi  st.  Confk.ssio  :  ,,Dieses  ist  genug  zu  wahrer  Einigkeit  der 
christlichen  Kirche,  dass  da  eintriichtigiich  nach  reinem  Verstand  da» 
Evaugelium  gepredigt  und  die  Sacramente  dem  gòttlichcu  Wort  ge- 
miiss  gerelcht  werden.  Und  ist  nicht  notli  zu  wahrer  Einigkeit  der 
christlichen  Kirche,  dass  allenthalben  gleichformige  Cereraonien,  von 
den  Menschen  elngesetzt,  gehalten  werden;  wie  Paulus  spricht  Eph. 
4,  5.  «'..  :  ,Ein  Leib,  Eln  Geist,  wie  ihr  berufeu  seld  zu  einerlei  Hoff- 
nung  euers  Berufs,  Ein  Herr,  Ein  Glaube,  Elne  Taufe.'  "  (Art.  VII. 
p.  40.  §  2—4.) 

Formula  Coxcordiae  :  ,,Wenu  solche  Dluge  unter  dem  Titel  und 
Schein  der  iiusserllehen  Mitteldlnge  vorgegeben  werden,  welche  (ob 
ihnen  gleich  cine  audere  Farbe  angestrichen  wiirde)  dennoch  im  Grund 
wider  Gottes  Wort  sind,  dass  dieselbigen  nicht  als  freie  Mitteldlnge 
gehalten,  sondern  als  von  Gott  verbotene  Dinge  gemieden  solleu  wer- 
den; wie  auch  unter  die  rechten  freien  adiaphora  oder  Mitteldinge 
nicht  sollen  gerechnet  werden  solche  Ceremonien,  die  den  Schein  ha- 
ben  oder,  dadurch  Verfolgung  zu  vermeiden,  den  Schein  vorgeben 
wullteu,  als  wiire  unsero  Religion  mit  der  papistlschen  nicht  weit  von 
einander,  oder  wHre  uns  dieselbe  ja  nicht  hoch  entgegen,  oder  t«nn 
solche  Ceremonien  tlahin  gemeinet,  ateo  erfordert  oder  aufgenommen 
[werden],  ate  ob  damit  und  dadurcJi  beide  icidertcìirtigen  Iìeligionen 
cerglichen  und  ein  Corpus  icorden,  oder  wlederum  eln  Zutrltt  zum 
Pabstthum  und  eln  Abwelchen  von  der  relnen  Lehre  des  Evangelii  uud 
wahren  Religion  gesehehen  oder  gemiichlich  daraus  erfolgen  solite. 
Demi  in  diesetn  Fati  soli  und  muss  gelten,  das  Paulus  schreibt  2  Cor. 
C,  14.  f .  :  ,Ziehet  nicht  am  frcmden  Jocli;  was  hat  das  Licht  fiir  Ge- 
meinschaft  mit  der  Finsternlss?  Darum  gehet  aus  vou  Ihnen  und  son- 
dert  euch  ab,  spricht  der  Herr',  etc."  (Artìe.  X.  Sol.  Declar.  p.  698. 
§§  5.  6.) 

Eadkm:  ,,Solchergestalt  werden  die  Klrchen  von  wegen  Ungleich- 
heit  der  Ceremonien,  da  In  chrlstllcher  Frelhelt  eine  weniger  oder 
mehr  derselben  hat,  einander  nicht  verdamraen,  wenn  aie  sonst  in  der 
Lehre  und  alien  derselben  Artikelu,  auch  rechtem  Gebranch  der  hei- 
ligen  Sacramente  mit  einaiuler  einig,  nach  dem  wohlbekannten  Spruch  : 
Dissonanza  jeiunii  non  dlssolvlt  consonantiam  tidei,  Ungleichheit 
des  Fastens  soli  die  Einigkeit  des  Glaubens  nicht  trennen."  (L.  c. 
p.  703.  §  31.) 

MrsAKi'S:  ,,Dissensus  de  ceremoniis  et  rebus  adiaphoris  non  im- 
pedlt  ecclesiae  u  ni  tate m  et  pacem,  et  potest  proinde  vera  et  pia  pax 
iniri  inter  eccleslas,  Inter  quas  de  ceremonlls  allqua  lls  et  controversia 
est,  absque  syncretlsml  nota,  modo  cetera  in  doctrina  ndel  et  moruna 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA 


669 


consentiaut.  .  .  De  quaeationihus  circa  fidem  juxta  enatis  idem  sentien- 
dum  est,  quod  de  cerenioniis  et  rebus  adiaphoris,  si  se.  ita  sint  com- 
parata*,  ut  tldei  christiauae  et  morum  doctrinam  relinquant  intactam, 
sive  aftlrmentur,  sive  negentur.  Tum  enlm  ad  fldei  et  morum  doctri- 
nam humannmque  salutem  indifl'erenter  sene  babebunt.  Hujusmodi 
antem  quaestiones  soleut  exoriri  circa  usum  terminorum  techuicorum, 
circa  Scripturarum  interpretationes  et  id  genus  alia.  Relinquitur  ergo, 
solum  dissensum  de  doctrina  fldei  et  morum  impedire  pacem  et  coucor- 
diam  ecclesiasticam.  .  .  Judiciorum  dlversitas  occurrit  Inter  nonnullos 
Aug.  Conf.  addictos  tbeologos,  quorum  quidam  inultas  in  theologorum 
scholis  agitatas  quaestiones  controversas  referunt  in  censum  quacstio- 
num  circa  tldera  juxta  enatarum,  quas  alli  contra  fldei  quaestionibus 
et  controverslis  accensent.  Illi  tolcrant  facile  dissentientcs  in  eccle- 
siae  comiuuuione,  hi  contra  fraternam  comraunionem  dissentlentibus 
denegant.  Ut  ergo  de  fldei  et  morum  doctrina  rectius  constet,  exlstl- 
mamus,  ejus  appellatane  compreheudi  omnera  dlvinitus  revelatam 
doctrinam,  quae,  ut  Paulus  2  Tim.  3,  16.  dicit:  ,Utilis  est  ad  doctri- 
nam, ad  redargutlonera,  ad  correctionem,  ad  institutionem,  quae  est  in 
justitia,  ut  integer  sit  Dei  homo  ad  omue  opus  bouum  apparatus.»  " 
(L.  C.  p.  11.  14.  sqq.) 

e)  Ubi  r-iiini  religionis  dissidium  inter  purtes  est  sublaturu  et  con- 
seusus  in  doctrina  vera  initus,  tum  concordia  sive  coalitio  partium  non 
eat  Syncretismus,  sed  vera,  pia  et  Christiana  concordia.  Ib.  Q.  II. 
§  7.  p.  10.  Alias  autetn  equidem  nonnunquam  fieri  solet,  ut  tempera- 
mentum  quoddam  religionis,  <juod  vocant,  quaeratur  et  ut  parte*  disai- 
dentes  in  sua  quaeque  doctrina  quodammodo  cedat  alteri,  in  caeteris 
autem  capitibus  coutroversis  sese  invicem  tolerent,  quemadmodum 
liber  Interim,  quem  dicebant,  saeculo  superiore  huc  anectasse  visus  eat; 
verum  haec  ratio  ineundae  concordiae,  quam  quidam  tyncretismum 
temperativum  vocant,  quamvÌ9  et  ipsa  in  vitio  ree  te  ponatur,  attamen 
ab  eo,  de  quo  hic  agitur,  negotio  diflèrt.  Vid.  1.  c.  Append.  ad  quaest. 
de  Syncret.  §  7.  p.  137.  138.  Quod  autem  errore*  etiam  non  fuuda- 
mentales,  de  quorum  tamen  falsitate  in  conscientia  convictus  sis,  non 
liceat  prò  veris  dograatibus  recipere,  idem  docuit  P.  I.  de  Eccl.  Disp. 

.  V.  §  10.  p.  336.  337. 

Mi'Sarus:  ,, Quidam  magul  nomlui*  theologus  (Dannhauerus)  in 
Mysterio  syncretlsmi  detectl  sect.  2.  .  .  species  syncretlsmi  facit  tres: 
primam  dicit  absorptlvam,  secundam  temperatlvam,  tcrtiam  con- 
servativam,  juxta  tres  mlxtionis  modos,  qui  a  philosophls  lnculcari 
soleant.  .  .  Quicquid  tandem  sit  de  absorptivo  et  temperativo  syncre- 
tismo,  certum  videtur  hoc  esse,  hasce,  si  ita  appellali  licet,  syncretlsmi 
species  hodle,  ubi  de  syncretismo  ìneundo  controvertitur,  non  venire  in 
conslderatiouein,  sed  solam  tertlam,  quae  est  syncretisml  conservativi. 
Syncretismus  couservatlvus  autem  videtur  multo  facilius  et  simplicius 
describl  a  Dn.  D.  Haberkornio  in  Ep.  ad  Fridericum  Comitem  Nasso- 
viensem,  ipsius  tractatul  contra  syncretismum  praeflxa,  quod  ,sit  par- 
tium, religione  dissidentiura,  non  obstante  dissidio,  in  concordiam  fra- 
ternam et  ecclesiasticam  coalitio.' M    (L.  c.  p.  7 — 10.) 

f)  Sed  coalitio  partium  de  religione  dissidentium  in  pditicam 
concordiam  sine  syncretismi  nota  et  vitio  fieri  potest.  Ibid.  §  3.  p.  134. 
135.  et  Q.  II.  §  7.  p.  10.  Quanquam  non  facile  in  civitatem  recipiendi 
sint  hetenvìoxi,  qui  civitatis  jura  non  habueruut,  propter  varia  iucom- 
moda  metueuda.    Ibid.  Q,  V.  §  11.  p.  77. 


Digitized  by  Google 


670 


PART.  III.    CAP.  XIII. 


g)  Dicimur  autem  tolerare,  quae,  licet  molesta  aint,  non  tamen  de- 
fugimus  aut  removemus.    Vid.  1.  c.  Q.  V.  §  1.  sqq.  p.  72.  73. 

Lutherus:  ,,Wer  seine  Lehre,  Glauben  und  Bekenntniss  fùr 
wahr,  rechi  und  gewiss  hitlt,  der  kann  rait  andern,  so  falsche  Lehre 
fubren,  oder  derselben  zugethan  slnd,  nicht  in  Einem  Stalle  stehen, 
noch  immerdar  gate  Worte  dem  Teufel  und  seinen  Schuppen  geben. 
Eln  Lehrer,  der  zu  den  Irrthiiinern  stille  schwelgt,  und  will  gleichwohl 
ein  rechter  Lehrer  sein,  der  Ist  Urger,  denn  eln  òffentlicher  Schwar- 
mer,  und  thut  mlt  selner  Heuchelel  gròssern  Schaden,  denn  ein  Ketzer, 
und  ist  ihm  nicht  zu  vertrauen  ;  er  ist  ein  Wolf  und  ein  Fuchs,  ein 
Miethling  und  ein  Bauchdlencr  etc.  und  darf  Lehre,  Wort,  Glauben, 
Sacrament,  Klrcben  und  Schulen  verachten  und  ubergeben;  er  liegt 
entweder  rait  den  Feinden  heimlich  uuter  Elner  Decke,  oder  ist  ein 
Zweifler  und  Windfaher,  und  wlll  sehen,  wo  es  hinaus  wolle,  ob  Chri- 
stus  oder  der  Teufel  obslegen  werde,  oder  ist  ganz  und  gar  bei  sich 
selbst  ungewiss,  und  nicht  wiirdig,  dass  er  ein  Schiller,  will  geschwel- 
gen  eln  Lehrer  heissen  solle,  und  will  niemand  erziirnen,  noch  Christ*> 
sein  Wort  reden,  noch  dem  Teufel  und  der  Welt  wehe  thun."  (Ge- 
sprUch  rait  D.  Georg  Major.  XVII,  1477.) 

Idem  :  „Etliche  unverstftndige  Gelster  funteben,  durch  deu  Teufel 
betrogen,  iiber  dem  Sacrament  oder  anderer  Irrung  :  man  solle  nicht 
iiber  Einem  Artikel  so  hart  streiten,  und  daruber  die  christliche  Liebe 
zertrennen,  nuch  einunder  daruber  dem  Teufel  geben  ;  sondern,  ob  man 
gleich  in  einem  geringen  Stiick  irrete,  da  man  sonst  in  andern  eInes  Ist, 
mòge  man  wohl  etwas  weichen  und  gehen  lassen,  und  gleichwohl  brii- 
derliche  und  christliche  Einigkeit  oder  Gemeinschaft  halten.  Xein, 
liebcr  Mann,  rot°r  nicht  des  Friedens  und  Einigkeit,  darilber  man  Oottes 
Wort  verleuret;  denn  damit  retire  schon  dna  etrige  Leben  und  alle»  x>er- 
loren.  Es  gllt  hler  nicht  weichen,  noch  etwas  einr^umen,  dir  oder 
einigen  Menschen  zu  Liebe.  Sondern  dem  Wort  sollen  alle  Dinge 
weichen,  en  heimte  Feind  oder  Frennd.  Denn  es  ist  nicht  um  iiusser- 
Ucher  oder  weltlicher  Einigkeit  und  Friedens  willen,  sonderu  ura  des 
ewigen  Lebens  willen  gegeben.  Das  Wort  und  die  Lehre  soli  christ- 
liche Einigkeit  oder  Qemeinschaft  macheti  ;  wo  die  gleich  und  einig  >>(, 
da  wird  da*  andere  roohl  folgen;  too  nicht,  so  bleibt  doch  keine  Einigkeit. 
Darum  sage  mir  uur  von  keiner  Liebe  noch  Freundschaft,  wo  man  dem 
Wort  oder  Glauben  will  abbrechen;  denn  e*  heisst  nicht:  die  Liebe, 
sondern  :  das  Wort  bringet  ewiges  Leben,  Gottes  Guade  und  alle  • 
himrallsche  Schiitze.  Das  wollen  wlr  geme  thun,  dass  wir  tiusserlichen 
Friede  mit  ihneu  halten,  als  wir  in  der  Welt  thun  mussen  mit  jeder- 
manu,  auch  mit  den  ilrgsten  Feinden  ;  das  gehe  seinen  Weg  in  aieses 
Leben  uud  weltliche  Wesen,  daruber  wir  nichts  zu  kiinipfen  haben  ; 
aber  der  Lehre  und  christlichen  Gemeinschaft  halben  wollen  wir  nichts 
mit  ihnen  zu  thun  haben,  noch  Tur  Bruder,  sondern  fur  Feinde  halten, 
weil  sìe  auf  ihrem  Irrthum  wissentllch  beharren,  und  wider  sie  fech- 
ten  durch  unsern  geistlichen  Kampf.  Darum  istes  nurein  teufelischer 
und  betriiglicher,  listiger  Anlauf,  so  solches  fùrglbt  und  fordert,  dass 
man  solle  etwas  weichen  und  einen  Irrthum  zu  gut  halten  um  Einig- 
keit willen,  damit  er  uus  suchet  also  listiglich  vora  Wort  zu  fuhren. 
Denn  wenn  wir  solches  annehmen,  und  werden  der  Sache  eines,  so  hat 
er  schon  Raum  gewonnen  uud  bald  eine  ganze  Elle  genommen,  da  ihm 
ein  Finger  breit  gewichen  wdre,  und  so  bald  gar  eingerissen.  Es  schei- 
net  wohl  nicht,  dass  so  grosse  Gefahr  und  Macht  darau  llege,  aber 
St.  Paulus  machet  es  wahrlich  gross,  dass  es  nicht  gelte  Geld  noch 
Gut,  noch  Menschenliebe  und  Gunst,  oder  weltlichen  Friede  und  Ge- 
mach,  noch  was  Fleisch  und  Blut  ist  uud  vermag,  oder  die  Welt  geben 
und  nehmen  kann,  sondern  Gottes  und  des  ewigen  Lebens  Verlust. 
Darum  lasse  jenes  bleiben  oder  fahren,  wo  es  bleibet  oder  fdhret; 
denn  damit  hat  er  noch  nichts  gewonueu.    Verslehest  du  es  aber,  dass 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


671 


er  dir  dles  Stiick,  namlich  das  Wort,  nimmt,  so  hast  du  allee  verloren, 
und  lst  kein  Rath  noch  Hiilfe  mehr.  Denn  das  Hauptstiick  lst  dahln, 
oline  welches  kein  gut  Leben,  noch  was  du  vennagst,  gllt  noch  be- 
stehet  vor  Gott,  und  doch  der  Teufel  mit  solchem  schò'nen  Vorgeben 
und  Schein  danach  stehet  und  suchet,  wie  er  dich  darum  bringen 
moge  ;  denn  er  bat  es  im  Sinne,  dass  er  dir  alles  nehmen  wolle.  Dar- 
um gllt  es  hler  nicht  Scherzens  noch  sicher  sein."  (Predlgt  von  der 
christlichen  Riistung  und  Waffen.  1532.  IX,  455.  sqq.) 

h)  Quando  non  impugnali  tur  aut  damnautur.  Vid.  1.  c.  §  5.  p.  74. 

i)  Spectati  quidem  ut  infirmi  et  errante»,  sed  tamen  ut  fratres, 
eorundem  sacrorum  participes.  Ubi  certuni  quidem  est,  quod  simpli- 
ciores,  qui  per  ignorantiam  invincibilem  erroribus  quibusdam  ita  ad- 
dirti sunt,  ut  tamen  fidem  salvificam  per  Dei  gratiam  retineant,  tole- 
randi  essent  ut  fratres  infirmi,  si  distincte  nobis  cogniti  essent.  Sed 
hic  serrao  est  de  parte  dissidente,  ratione  ministerii  puHici  et  doctrinae 
fidei  ac  morum,  prout  publice  praedicatur,  itemque  sacrameli  toni  m, 
prò  ut  administrantur,  corrupte  scilicet,  ut  adeo  membra  talis  coetus 
visibilis  spectentur  per  se,  ut  sunt  membra  ejus,  non  autem,  quod  illis 
per  aceidens  conveniat.  B.  Mus.  I  c.  §§  13.  16.  p.  78.  80.  et  Append. 
§9.  p.  139.  140. 

k)  Nam  tolerantia  illa  errorum  1.)  pugnat  cum  dictis  Scripturae, 
quae  jubent  doctrinam  christianam  totani  a  corruptelis  puram  servare, 
x/iareìaftai  r«?  itanaòó<tzt$,  teìiere  traditiones,  2  Thess.  2,  15.,  rijv  xaXyv 
Kapefafxiiv  fuXàaaei»,  bonum  depositum  servare,  integrum  scilicet,  illiba- 
tum  et  incorruptum,  ~  Tini.  1,  14.,  manere  in  hi»,  quae  didicimus,  cap. 
3,  14.  Non  autem  servabitur  pura,  quando  oppositae  corruptelae  una 
aeque  tolerantur,  aut  permittitur,  ut  admisceantur.  2.)  Pugnat  to- 
lerantia illa  cum  officio  elenehtico,  quo  reprehenduntur  ac  damnantur 
doctrinae  falsae,  doctoribus  fidelibus  a  Deo  injuncto.  Vid.  Tit.  1,  9.  1S. 
2  Tim.  4,  2.  cap.  3,  16.,  cui  respondent  exempla  Christi  Matth.  ">, 
12.  sqq.  cap.  16,  6.  et  Pauli  Gal.  1,  6.  3.)  Valde  periculosa  est  eo, 
auod  errore»  et  corruptelae  illae,  nisi  coèrceantur,  impugnentur  ac 
damnentur,  longius  se  diffundunt,  veritas  doctrinae  autem  dubia  red- 
ditur  ac  suspecta,  vel  saltem  instar  opinionis  indiflerentis  habetur,  ipsi 
denique  errantes  in  erroribu.-*  suis  obfirmantur  et  seductoribus  occasio 
plures  inficiendi  praebetur.  Personarum  autem  errantium  tolerantia, 
cum  respectura  importet  non  solum  ad  simpliciores,  verum  ad  totos 
coetus,  adeoque  simul  ad  ipsura  m  misteri  wn  publicum  et  doc torca  hete- 
rodoxos,  pugnat  cum  praeceptis  de  arguendis,  increpandis  et  cavendis 
falsis  doctoribus  et  errorum  propugnatorìbus :  Bom.  16,  17.  2  Cor.  6, 
14.  17.  Gal.  1,  8.  cap.  5,  12.  2  Thess.  3,  6.  1  Tim.  6,  3.  Tit.  3,  10. 
Vid.  b.  Mus.  de  Syncret.  Q.  V.  §  8.  sqq.  p.  75.  sqq.  et  Append. 
§§  30.  32.  sqcj.  Atóue  ita  speciatim,  quantum  attinet  ad  concordiam 
cum  pontificiis  et  Coìvi  no-reforintitis,  stante  dissensu,  ineundam,  saepe 
ac  Bolicite  docuit  b.  Musaeus,  esse  omnino  dissensu  ni  in  fundamento 
fidei,  quoad  varias  partes  doctrinae  creditu  necessariae,  quaque  opus 
e»t  ad  aedi  fica  t  ione  m  rideli  uni.  seu  fìliorura  Dei;  ideo  concordiam 
illam  esse  illicitam  ac  studiose  vitandam.  Quo  pertinent  non  solum, 
quae  in  citato  Tract.  QQ.  de  Syncret.  et  adjecta  Appendice,  verum 
etiam,  quae  in  Tract.  de  Eccl.  P.  II.  Disp.  V.  et  VI.,  quae  in  Praef. 


Digitized  by  Google 


£72 


PART.  III.    CAP.  XIII. 


Tract  de  PoenitetU.  contra  Stengerum,  quatern.  g.  2.  fac.  b.  et  g.  3. 
fac.  a.,  denique  quae  in  praefat.  Àusfùhrliche  Erklàrung,  §  Dieses 
aber,  p.  4.  habentur.  Constat  etiam,  quomodo  b.  Mv&aew  non  solum 
a  tentata  in  Colloquio  QmeUaìw  (1661)  concordia  gravibus  ac  tempesti- 
vis  monitis  nostros  abstrahere  nisus  fuerit  (vid.  Praef.  Tract.  contra 
Steng.  L  e),  verum  etiam  dissensum  suum  ab  ea  conciliatione  ac  prae- 
visum  pridem  a  se  sinisteriorem  eventum  aperte  declaraverit  (in  Prae- 
fat. Diss.  de  Aeterno  El.  Decreto  sub  initium),  licet  serenissimorum 
principimi  ob  causas  gravissimas  prudentissime  editis  mandati»  animo 
devotissimo  morem  gerens  a  publicis  scriptis  adversus  eos,  qui  concilia- 
tiouibus  istis  intemperantius  addicti  videbantur,  edendis  abstineret. 
(Vid.  Praefat.  Tract.  contra  Stmg.  1.  c.) 


§  38. 

Denique  3.  et  inprimis  adversatur  ecclesiae  christia- 
nae  antichristus*  sive  series  et  complexus  pluriumb  ho- 
minum  in  eadem  impietate  sibi  succedentium  et  in  eccle- 
sia c  Christi  quidem  regnum  d  peculiare  ac  velut  divinam 
in  omnes  potestatem e  sibi  arroganti um,  sedem  vero  prae- 
cipue  in  urbe  Roma'  habentium,  varias  quoque  doctrinae 
et  sacrorura  publicorum*  corruptelas  invehentium  et 
fraudibush  ac  violentia1  multa,  oppressis  verae  fidei  con- 
fessoribus,  propagantium,  ita  tamen,  ut  impietas  ista 
tandem  publice  manifestanda  atque  arguenda  et  anti- 
christus  ille,  Christo  ad  judicium  veniente,  abolen- 
dusk  sit.1 

Quid  babeat  momenti  dogma  de  antichristo,  vid.  supra  Prolegom. 
c.  I.  §  34.  not.  b.  Tom.  E.  p.  «56.  sq. 

a)  Quo  quidem  nomine,  generaliter  accepto,  denotantur  quivis 
baeretici,  qui  falsa  et  cum  doctrina  Christi  pugnantia  dogmata  spar- 
gunt  et  propugnant,  qua  ratione  in  plurali  àvTixpi<rcot  xokkoì  dicuntur 
1  Joh.  2,  18.,  8]iecicditèr  autem  et  xar'  Isoyrp  6  àvTixptaro^  denotat  in- 
.signem  Christi  adversarium,  de  quo  ibid.  et  2  Thess.  2,  3.  tqq.  pro- 
lixius  agitur;  eaque  significatio  hic  spectanda  est. 

Apologia  A.  C.  :  „Das  Reicb  Antichristl  ist  eigentlich  ein  solcber 
neuer  Gottesdienst,  durch  Menschen  erdichtet,  dadurcb  Chrlstus  ver- 
worfen  wird,  wie  Mahomets  lieich  selbsterw&hlte  Gottesdlenste  hat, 
eigene  Werke,  dadurch  aie  fu  v  Gott  vermeinen  beilig  und  fromm  za 
werden,  und  bai  U  n  nicht,  dass  man  alleln  durch  den  Glauben  an  Chri- 
stum  gerecbt  werde.  Also  wird  da»  Pabstthum  auch  ein  Stiick  vom 
Reicb  Antichristl,  so  es  lehret,  durch  Menschengebot  Vergebung  der 
Siinde  zu  erlangen  uud  Gott  versuhnen."   (Arile.  15.  §  18.  p.  208.  sq.) 

Hollaziu8  :  „Nomen  antichristl  in  Scripturis  bifariam  accipitur: 
a.  generativi,  prò  quibusvis  haeretlcis,  qui  falsas  et  doctrinae  Christi 
adversantes  doctrinas  dissemlnant  easque  pertlnaciter  propugnant. 


Digitized  by  Google 


UE  ECCLESIA 


673 


De  quibus  Joannes  ,etiam  nunc',  iuquit,  ,antichrlsti  multi  sunt', 
1  Joh.  2,  18.,  qui  communiter  dieuntur  antichisti  parvi,  b.  Speciatim 
et  «ir'  /-ovvi-  prò  insigni  ilio  Christi  adversario  2  Thess.  2.  descripto, 
quem  difl'erentiae  causa  antichristum  magnum  vocamus.  Distinguunt 
nomili  Hi  uuctores  antichristum  orientatevi  et  occidentalem.  Illum  sta- 
tuunt  esse  Mahometum,  hunc  pontifici  in  romunum.  Fatemur,  quas- 
tiara  proprietates  antichristi  competere  Mahometo,  seti  non  omnes  con- 
junctim  sive  complexe  sumtas.  Nam  nntichristus  magmi  s  ,sedet  in 
tempio  Dei',  2  Thess.  2,  4.,  h.  e.,  in  media  ecclesia  dominatur,  quam 
non  piane  vult  convulsam,  ut  Mahometus,  sed  conservatati!  et  a  se  po- 
testate  monarchica  guberuatam."    (Exam.  P.  IV.  ci.  q.  54.  p.  1327.) 

Luthekus:  „Maneto  apud  Deum  in  praedicamento  relatlonis, 
super  quem  extollltur  antichrlstus,  h.  e.,  papa  romanus  et  Turca 
quoque;  quamquam  Turca  verius  .bestia*  est,  quia  est  extra  eccle- 
slam  et  manifeste  persequitur  Christum.  Antichrlstus  autera  sedet  in 
tempio  Dei;  ideo  proprie  loquendo  et  deflnitione  diaiectica  est  anti- 
chrlstus, qui  in  ecclesia  sedet."  (Ad  Geu.  17,  8.  Vld.  Exeget.  opp. 
lat.  Erlangens.  Tom.  IV,  102.) 

b)  Non  autera  unum  quoddam  determinatimi  individuum  huma- 
num.  Nam  1.)  antichristus  venlurm  erat,  quando  id,  quod  regno  ejus 
erigendo  obstabat  (scilicet  imperium  ronianura  occidentale  vetus, 
cujus  sed es  Romae  erat),  su  bla  tura  esset;  duraturm  autem  usque  ad 
adventum  Christi  gloriosum;  'quae  sane  duratio  per  tot  saecula  unius 
homiuis  aetatem  prorsus  excedit.  Vid.  b.  Mus.  Praef.  Tract.  de  Con- 
vers.  p.  63.  et  Vindic.  Bibl.  Gloss.  Disp.  3.  §  10.  sqq.  p.  179.  sqq. 
2.)  Originem  seu  plantationem  et  progressivi  seu  incrementa  regni  auti- 
<-h risti  et  res  in  eo  gerendas  ita  describunt  Seripturae,  ut  unius  hominis 
aetate  omnia  fieri  imj>ombile  sit,  videlicet  si  specteraus,  quod  occultis 
initiis,  nec  tara  arrais  ac  vi  aperta,  quam  insidiosis  artibus,  quibus  pe- 
deteniim  occupentur  animi  hominum  atque  in  jiartes  ipsius  pertrahan- 
tur,  erigendum  fuerit  regnura,  idque  non  in  una  gente  ac  populo,  sed 
per  nwximam  terrae  partem,  quodq^ue  ad  mtieiatem  et  nauseam  usque 
reges  et  populi  societate  ejus  usuri  sint  atque  auxilium  ad  perseq^uen- 
dos  sanctos  ei  eommodaturi,  etc.  juxta  Apoc.  18.  14-  17.  de  bestia  et 
meretrice  magna.  Conf.  b.  Mus.  praef.  Tract.  de  Con  vere.  p.  63.  et 
Vind.  Bibl.  Dit^  III.  §  20.  sqq.  p.  1SS.  sqq. 

Gkriiardus  :  „Unde  probat  Bellarminus,  antichristum  fore  uni- 
coti»  singularem  pernottavi/  Producit  1.  di.  tutu  Christi  Joh.  5,  43.: 
,Si  aliu»  venerit  in  uomine  suo,  illum  accipietis4;  ubi  urget,  quoti 
Domlnus  opponit  sibl  alium  hominem,  h.  e.,  personae  personam,  non 
regnum  regno;  quodque  antichrlstus  a  Judaels  prò  Messia  recipiendus 
sit,  jain  vero  Judaei  unum  certuni  et  singularem  hominem  expect&nt. 
Resp.  :  Nomen  ,aliusl  de  pluribus  sumitur  Joh.  4,  37.  1  Cor.  12,  8 — 10. 
Phil.  3,  4.,  quo  modo  etiam  h.  1.  uccipiendum  juxta  infallibllero  inter- 
pretatlonem  ipsius  Christi  Matth.  24,  4.  (24.?)  ...  2.  Profert  Bellar- 
minus dictum  apostoli  2  Thess.  2,  3.  :  ,Nisi  venerit  discessio  primum 
et  revelatus  fuerit  homo  peccati*  ;  v.  8.  :  ,Et  tunc  revclabitur  ille  ini- 
quità' etc.  -,  ubi  urget,  quod  apostolus  addat  articnlum  d  ■-  ....toc, 
l  vlòcy  ò  fìw^of .  Resp.  :  'O  àvàfn^rnc  etiam  de  multis  usurpatur  cum  ar- 
ticulo  Matth.  12,  37.  Marc.  2,  23.  2  Tira.  3,  17.  .  .  Contra  pontiflcios 
urgerans,  quod  Matth.  16, 18.  habetur  nuraerus  singularls  cum  articulo 
et  particula  demonstrativa  è n-ì  rairy  rij  xirpa,  nlhilo  taroen  rainus  ad 
quemllbet  pontitìcem  lllud  referunt.    Urgemus  et  hoc,  quod  Jus  cano- 


Baicri  Comp.  ed.  Walther.  III. 


43 


PART.  in.     CAP.  XIII. 


niciim.  quando  papam  nominat,  non  intelligit  unum  hominem,  sed 
quemvis  papam  prò  tempore  existentem  seu  totam  papa  rum  succes- 
sionem."    (Coufess.  cath.  fol.  603.  sq.) 

Idem:  „,  Antichristus  non  regnabit,  nisi  tre*  annos  cura  dimidio 
Dan.  7.  et  12.  Apoc.  12.  At  papa  jam  regnavi  t  spiritualiter  in  ecclesia 
plus  quum  mille  quingentis  annls;  nec  potest  assignari  ullus,  qui  sit 
habitus  prò  autichristo,  qui  praeci.se  regnarerit  tribus  annis  cum  dimi- 
dio. Non  igitur  papa  est  antichristus  ;  proinde  antichristus  nondum 
venit.1  Bellarm.  lib.  3.  de  rom.  pontif.  c.  8.  Respondeo  1.  Si  anti- 
christus per  tres  annos  vttlgaret  et  sex  raenses  reguaturus  esset,  prae- 
cise  constare  posse [  de  fine  mundi.  At  buie  hypothesi  toties  contra- 
dicunt  pontificii,  quoties  nobiscum  docent,  tempus  et  annum  dlei 
novissimae  sciri  non  posse.  .  .  2.  Lyranus  non  piane  negat,  per  tres 
annos  cum  dimidio  antichristo  asslgnatos  annos  angelico»  accipiendos 
esse,  uam  in  cap.  12.  Dan.  incertum  esse  dicit,  an  dies  ibi  proprie 
sumatur  prò  naturali  die,  vel  metaphorice  prò  anno.  .  .  6.  Apoc.  13,  5., 
ubi  mentio  fit  42  mensium,  per  .bestiam*  quidam  ex  pontificiis  intelli- 
gunt  rom.  imperium,  Bellarm.  1.  3.  de  rom.  pont.  c.  15.  §  Respondeo. 
Jam  vero  certum  est,  quod  nec  antiquum,  nec  novum  imperium  rom. 
tantum  duraverit  per  tres  annos  cum  dimidio.  Ergo  nec  de  antichristo 
hoc  possuut  dicere.  .  .  11.  Dan.  7,  25.  antichristo  pagano  et  orientali, 
videi.  Turcae,  cadem  periodus  adscribitur.  Simul  enim  tyrannidem 
suam  antichristus  ecclesiastlcus  et  paganus,  occidentalis  et  orientali» 
exercere  coeperunt.  Constat  vero,  tyrannidem  Turcae  longe  diutius, 
quam  tres  annos  cum  dimidio,  durasse.  Ergo  etiam  antichristi  eccle- 
siastici tyrannis  longius  spatium  requirit.  12.  Insinuatur  in  his  vati- 
cini i  -  tempus  aliquod  definitum,  sed  soli  Deo  cognitum,  praecise  autem 
quoad  nos  non  exprimitur  illud  tempus,  quot  annos  duratura  sit  anti- 
christi tyrannis,  cum  plenariam  ejus  destructlonem  apostolas  cum 
illustri  adventu  Christi  conjungat  2  Thess.  2,  8.  Quam  ob  causam 
etiam  tam  varie  describitur,  modo  per  annos,  modo  per  menses,  modo 
per  dies,  eosque  Inter  se  non  parum  disslmiles.  Interdum  attribuuntur 
antichristo  dies  1260  Apoc.  11,  3.,  interdum  1290,  nonnunquam  1335 
Dan.  12,  11.  12.,  ne  quls  praesumere  audeat,  calculum  quendam  arith- 
meticum  in  hisce  aenigmaticis  mysteriis  subducere."  (Conf.  cath. 
f.  «12.  sqq.) 

Idbm:  „(Bellarmlnus)  confundit  dies  angelicos  et  propheticos 
cum  vulgaribus,  Ez.  4,  «.:  ,Diem  prò  anno  dedi  tibl',  cf.  Dan.  9,  24.  .  . 
Nec  est,  quod  quis  regerat,  antichristo  assignari  .tempus  modicum' 
Apoc.  12,  12.,  brevità»  enim  Illa  accipienda  est  non  <i-r?óc,  sed  <rvj*p<- 
rtKùs,  non  absolute,  sed  comparate;  breve  euim  ecit  domiuium  anti- 
christi respectu  Dei,  in  cujus  oculis  , mille  anni  suut  instar  hesternae 
diel4  Ps.  90,  4.  2  Pet.  3,  3.;  respectu  eeclesiae,  cujus  regnum  anti- 
christiano  longe  antiquius  et  durabiiius;  respectu  decurtationis  divinae 
Matth.  24,  21.;  respectu  phrasco»  in  Scripturis  receptae,  quae  spatium 
aliquot  saeculorum  vocat  ,horam  novissimam',  quia  novissimorum  tem- 
porum  et  horae  novissimae  appellatione  complectitur  totum  illud  tem- 
pus, quod  a  primo  Christi  adventu  usque  ad  secundum  ejus  adventum 
ac  saeculi  consummationem  protenditur  1  Cor.  10,  11.  1  Joh.  2,  18." 
(Loc.  de  extr.  judic.  §  80.) 

SCHBBZKRUS :  ,,Etsi  aliquando  antichristus  sub  imitate  individuali 
nunc  existat,  absolute  tamen  unicum  hominem  esse,  negamus  ideo, 
quia  latitudo  durationis  antichristi  2  Thess.  2,  6—8.  superat  aetatem 
et  vitam  humanam.  Praeparalio  enim  illa  et  arcana  operatio  mysteril 
iniquitatis  (quae  jam  tempore  Pauli  quasi  incipiebat  2  Thess.  2,  7.), 
detentio  ezecutioni*  (sub  imperio  adhuc  gentili),  remotio  obici»  illius 
(per  translatlouern  imperii  ad  christianos),  teiminus  a  quo  revelati 
antichristi  (statim  post  excessum  apostolorum),  terminus  ad  quem 
interflclendi  antichristi  in  die  illustri  adventus  Christi;  operatio  tot 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


675 


vlrtutuin  et  signorina  mendacium,  quae  tot  tantosque  auditore»  et 
alumnos  veritatls  ob  neglectum  hujus  thesauri  potest  transvereos 
agere,  ut  aeternum  pereant:  non  possunt  lucludi  spatio  trium  anno- 
rum  cura  dimidio  ante  extremuni  dlem."    (System,  p.  846.) 

c)  Hoc  enim  est,  quod  dicitur  èes&iirus  in  tempio  Dei  2  The**.  2,  4-t 
nec  in  exigua  aliqua  ecclesiae  parte,  sed  in  ecctoii*,  juxta  Graecos  in- 
terprete», atque  ipsum  Extium.  Conf.  Mus.  Tr.  de  Eccl.  P.  L  Diap.  VI. 
§§51.  52.  p.  309.  310. 

Schkrzercs:  „In  nullum  gentilium  imperatorum  (quos  alii  sub- 
stituant)  quadrant  haec  attributa  (antichristi),  cura  nullus  eoruni  se- 
deat  in  tempio  Del  ut  Deus,  nullus  ut  doctor  et  seductor  sub  specie 
sanctitatis  vere  christianae."    (System,  p.  8G0.Ì 

(ìkaukkus:  „Iu  medio  antichristi  regno  (nemo  autem  est  anti- 
christus,  nlsi  pontifex  rora.  et  qui  ipsi  adhaerent)  vera  Dei  ecclesia 
mansit;  alias  enim  Paulus  non  potuisset  praedicare,  illuni  sedere  In 
tempio  Dei."  (Grauerus  redivivus,  h.  e.,  praelect.  In  A.  C.  16G5. 
p.  880.)' 

Lutheri's:  ,,  Wir  bekennen  aber,  class  unter  dem  Pabstthum  viel 
christliches  Gutes,  ja,  alles  christlich  Gut  sei,  und  auch  daselbst  her- 
kommen  sei  an  uns:  nilmlich,  wlr  bekennen,  dass  im  Pabstthum  die 
rechte  hellige  Schrlft  sei,  rechtc  Taufc,  recht  Sacrament  des  Altare, 
rechte  Sehliissel  zur  Vergebung  der  Sùnde,  recht  Predigtamt,  rechter 
Katechismus,  als  Zehen  Gebot,  die  Artikel  des  Glaubeus,  das  Vater 
Unser.  Glelchwie  er  auch  wiederum  bekennet,  dass  bei  uns  (wiewohl 
er  uns  verdammt  als  Ketzer)  und  bel  alien  Ketzern  sei  die  heilige 
Schrlft,  Taufe,  Sehliissel,  Katechismus  u.  s.  w.  ,0,  wie  heuchlest  du 
hie?'  Wle  heuchele  lch  denn?  Ich  sage,  was  der  Pabst  mit  uns  ge- 
melli hat.  So  heuchelt  er  uns  und  den  Ketzern  wiederum  ja  so  sehr, 
und  saget,  was  wir  mit  ihm  gemein  haben.  Ich  will  wohl  mehr  heu- 
cheln,  und  soli  niich  dennoch  nlchts  helfeu.  Ich  sage,  dass  unter  dem 
Pabst  die  rechte  Christenheit  ist,.ja,  der  rechte  Ausbund  der  Christen- 
heit  und  viel  frommer  grosser  Heiligen.  Soli  lch  aufhòren  zu  heucheln? 
Horc  du  selber,  was  St.  Paulus  sagt  2  Thess.  2,  4.:  ,Der  Endechrist 
wird  ini  Tempel  Gottes  sitzen.4  Ist  nun  der  Pabst  (wle  Ich  nlcht  an- 
dere  glUube)  der  rechte  Endechrist,  so  soli  er  nicht  sitzen  oder  regie- 
ren  in  des  Teufels  Stali,  sonderu  in  Gottes  Tempel.  Neln,  er  wird 
nicht  sitzen,  da  eltel  Teufel  und  Unglilubige  oder  da  kein  Christus  oder 
Christenheit  ist,  denn  er  soli  ein  WldereAr&t  seln,  darum  muss  er  unter 
den  Christen  sein  ;  und  weil  er  daselbst  sitzen  und  regieren  soli,  so 
muss  er  Christen  unter  sich  haben.  Es  helsst  ja  Gottes  Tempel  nicht 
Steinhaufe,  sondern  die  heilige  Christenheit,  1  Cor.  3,  17.,  darln  er  re- 
gieren soli.  Ist  denn  nun  unter  dem  Pabst  die  Christenheit,  so  muss 
sie  wahrlich  Christl  Leib  und  Glied  sein.  Ist  sie  sein  Lelb,  so  hat  sle 
rechten  Gelst,  Evangclium,  Glauben,  Taufe,  Sacrament,  Sehliissel, 
Predlgtamt,  Gebet,  heilige  Schrlft  und  alles,  was  die  Christenheit 
haben  soli.  Sind  wir  doch  auch  noch  alle  unter  dem  Pabstthum  und 
haben  solche  Christenguter  davon.  Denn  er  verfolget  uns,  verfluchet 
un >  verbannet  uns,  verjaget  uns,  verbrennet  uus,  erwiirget  uns  und 
gehet  mit  uns  armen  Christen  uni,  wie  ein  rechter  Endechrist  mit  der 
Christenheit  umgehen  soli.  Nun  miissen  fiirwahr  solche  Christen 
recht  getauft  und  rechtschaflene  Glieder  Christl  sein,  sie  kònnten  sonst 
solche n  Sieg  wider  den  Endechrist  dnrch  den  Tod  nlcht  erhalten.  Wir 
schwiirmen  nicht  also,  wle  die  Kottengeister,  dass  wir  alles  verwerfen, 
was  der  Pabst  unter  sich  hat;  denn  so  wtirdcn  wir  auch  die  Christen- 
heit, den  ,Tempel  Gottes4,  verwerfen,  mit  allem,  das  sie  von  Christo 
hat.  Sondern  das  fechten  wir  an,  dass  der  Pabst  nlcht  bleitien  lassen 
wlll  bel  solchen  Giitern  der  Christenheit,  die  er  vou  den  Aposteln  ge- 


Digitized  by  Google 


676 


part.  ni.   cap.  xm. 


erbet  hat,  sondern  thut  scinen  Teufels- Zusatz  dabei  und  dr'uber,  und 
braucht  solcher  Giiter  nicht  zur  Besserung  des  Tempels  Gottes,  son- 
dern zur  Verstorung,  dass  man  seine  Gebot  und  Ordnung  hòher  hall, 
denn  Christi  Ordnung.  Wiewohl  in  solcher  Zerstórung  Christus  dcn- 
noch  seine  Christenheit  erhiilt,  gleichwie  er  Loth  zu  Sodom  erhielt, 
als  auch  St.  Petrus  duvon  verkiindlget  2.  Ep.  2,  6.  7.,  dass  also  beides 
bleibe  :  der  Endechrist  sitze  im  Tempel  Gottes  durchs  Teufels  Wir- 
kung,  2  Thess.  2,  4.  '.).,  und  doch  gleichwohl:  der  Tempel  Gottes  sei 
und  bleibe  Gottes  Tempel  durch  Christi  Erbaltung."  (Briefanzwel 
Pfarrherrn  von  der  Wiedertaufe.    1528.  XVII,  2646.  sqq.) 

d)  Sesmo  enira  illa  1.  c.  regìtantem  denotat,  ac  recte  colligitur, 
quod  prò  capite  ecdesiae  sese  venditaturus  praenuncietur.  Confer. 
Apoc.  17,  ufi. 

Gerhakdub:  „Gregorius,  episcopus  romanus,  titulum  universalis 
episcopi,  quo  pontifex  rom.  hodie  gloriatur,  prò  antichristiano  ha- 
buit.  .  .  Lib.  VI.  ep.  30.  ad  Mauritium  Augustum  :  ,Ego  Jidenter  dico, 
quia  quisquis  se  universalem  sacerdotem  vocat  vel  vocari  desiderai,  in 
elatione  sua  antichristum  praecurrit.  Nec  dispari  superbia  ad  errorem 
ducitur,  quia  sicut  perversus  ille  Deus  videri  vult  super  omnes  homi- 
nes,  ita  quisquis  iste  est,  qui  solus  sacerdos  appellari  expetit,  super 
caeteros  sacerdotes  se  extollit.'  (Jam  vero  omnes  papae  rom.  a  tem- 
poribus Bonifacii  III.  hunc  titulum  affectarunt  et  usurparunt  usque  in 
praesentem  diem.  Ergo  illi  omnes  judiclo  pontificia  e  cathedra  pro- 
nuntiantis  sunt  antichrlsti.)"    (Conf.  cath.  f.  584.) 

e)  Scilicet  faupatpófitvat  ini  xà,Ta  Xqrófuvov  8iov,  exfollem  se  super 
omnem,  qui  Deus  dicitur,  id  est,  super  omnes  reges  ac  principes  et  po- 
testatem  in  omnia  regna,  seu  directam  seu  indirectam,  sibi  arrogans, 


vicem  Dei  gerens,  in  omnes  fideies  pariter  et  ecclesiarum  ministros 
plenam  potestatem  habens,  2  Thess.  2,  4. 

Gerhardds:  „  ,Antichristi  nomen  signiflcat  hostem  et  aemulum 
Christi.  Romanus  autera  pontifex  se  Christi  famulum  et  Christo  sub- 
jectum  in  omnibus  fatetur,  non  autem  Christum  se  ullo  modo  dicit, 
neque  illi  se  parem  facit,  ncque  Deum  sese  vocat,  neque  Deo  parera 
facit.  Ergo  non  est  antichristus.'  (Bellanninus  1.  3.  de  rom.  pont. 
c.  1.)  Resp.  :  Potest  aliquis,  qui  se  non  totidem  syllabls  Deum  esse 
dicit,  tamen  se  ita  gerere,  quasi  Deus  sit.  Inde  Optatus  Milevitanus 
1.  3.,  exagitans  Donati  Carthaginensls  temeritatem,  Inter  alia  sic  seri- 
bit:  ,Hoc  modo  cxaltatum  est  cor  ejus,  ut  sibi  jam  non  homo,  sed 
Deus  fuisse  videatur.*  .  .  Sed  non  opus  est,  ut  eo  decurramus,  breviore 
agemus  linea.  1 .  Papa  nomen  Dei  sibi  tribui  patitur,  c.  Satis.  dist.  96.  : 
,Satis  constat,  pontificem  a  Constantino  Deum  appellatum.'  (Ubi  no- 
tetur,  non  nudam  appellationem,  sed  ipsam  etiam  dignitatem  et  po- 
testatem Dei  propriam  pontifici  tribui,  sic  enim  concludit  pontifex  :) 
, Satis  evidenter  ostenditur,  a  saeculari  potestate  nec  llgari  prorsus, 
nec  solvi  posse  pontificem,  quem  constat  a  pio  principe  Constantino 
Deum  appellatum,  nec  posse  Deum  ab  hominibus  judicari  manifestimi 
est.'  .  .  2.  Papa  nomen  Christi  sibi  tribui  patitur.  .  .  Claudius  Seisse- 
lius  adversus  Waldenses  a.  D.  1520.  f.  36.  :  ,Papa,  quantiscnnqne  culpls 
alioquin  sit  irretltus,  angelus  Dei  est  et  eo  amplius  apostolorum  suc- 
cessor  et  Christi  vicarius,  dicam  amplius,  Imo  et  Christus.'  Waddin- 
gus  in  descript,  legationis  de  Trejo  p.  165.  citat  epistolara  Leonardi 
Nogarali  ad  Sixtum  IV.,  in  cnjns  descriptlone  eum  vocat:  , Marne 
dilectum  fllium.4   3.  Papa  tribuit  sibi  ac  patitur  sibi  tribui  ea,  quae 


Digitized  by  Google 


I 


DE  ECCLESIA.  677 

sunt  solius  Dei  propria.  .  .  Paulus  V.  In  Inscrlptlone  libri  Benediciti  de 
Benedictls,  a.  1608.  Bononlae  excusl,  audlt:  ,Vlce-Deus,  christlanae 
reipublic.  tuonarcba  invictissimus  et  pontiflciae  omnipotentiae  conser- 
vator  acerriraus.'  Panormitanus  c.  Quanto  extr.  de  translatione  Prae- 
lati  et  H  ostiensi  haec  citat:  ,Papa  et  Christus  faclunt  unum  consisto- 
ri  ii  in  ita,  quod,  excepto  peccato,  potest  papa  quasi  omnia  face  re,  quae 
facit  Deus.'  In  llb.  1.  Ceremonlar.  scct.  8.  sic  habetur:  ,Papa  in  nocte 
nativltatls  Domini  benedlcit  ensem,  quem  postea  donat  alleni  princi- 
pum  in  aigiiu m  summae  potentiae  pontine!  collatae,  juxta  illud:  Data 
mibi  est  omnis  potestas.'  .  .  Ex  c.  Si  Romanorum.  dlst.  19.  apparet, 
quod  papa  sibi  hoc  tribuat  :  ,Quod  verbo  Del  auctoritatem  conferat. 
Vetus  et  N.  Testam.  reciplenda  sunt,  non  quod  codici  canonum  ex  toto 
habeantur  atuiexa,  sed  quod  de  his  recipiendis  sancti  papae  Innocenti! 
prolata  videatur  sententia.'  .  .  Non  est,  quod  exclplant,  ,de  antlchrlsto 
pniedictum,  quod  se  adversus  omnem  Deum,  adeoque  supra  omne,  quod 
dicitur  Deus  aut  quod  colitur,  elevaturus  slt,  Dan.  11, 36.  2  Thess.  2, 4. 
Illud  vero,  cum  papa  minime  faciat,  ex  eo  manifestum  esse,  quod  non 
slt  antichrlstus.'  Resp.  :  Quando  antichristus  dieitur  se  extollere  su* 
per  omnem  Deum,  nomen  Dei  non  accipitur  proprie  prò  vero  Ilio  Deo, 
qui  est  Pater,  Fillus  et  Sp.  S.,  sed  metaphorice,  prò  magistrali 
Ps.  82,  6.  1  Cor.  8,  5. .  .  Quinimo,  quod  papa  etiam  supra  verum  illum 
Deum,  qui  est  Pater  Domini  nostri  Jesu  Cbristi,  si  non  verbis,  tamen 
re  ipsa  et  per  consequentiam  se  extollat,  probarl  potest  hoc  modo: 
1.  Deus  in  verbo  suo  sese  sic  raanlfestavit,  quod  nollt  facere  jùstum, 
quod  sua  natura  est  injustum.  At  papa  gloriatur,  se  posse  facere  sen- 
tentiam  justam  ex  injusta.  c.  Haec  quippe  c.  3.  q.  6.,  se  posse  facere 
ex  just itin  injustttiam.'  2.  Erasmus  in  c.  11.  Manti,  ostendit,  quod 
papa  se  extollat  super  Chrìstum.  8.  Potestatcm  slbl  trlbult  divlnas 
ordinationes  et  Institutiones  mutandi,  ut  apparet  ex  irtirrìpion'hi'tg  etc. 
4.  Trlbult  slbl,  quod  posslt  mutare  jus  dlvinum.  Johannes  Sylva  In 
tract.  de  benef.  part.  3.  p.  8.  :  ,Llcet  jus  divinum  disponat,  quod  in 
ore  duorura  vel  trium  testium  stet  omne  verbum,  tamen  papa  statuit 
contra  illud.'  Azorius  lib.  5.  Instit.  c.  15.  q.  6.  p.  373.  Ipsl  trlbult, 
,quod  possit  seipsum  absolvere  a  juramento,  quod  praestitit.'  Tanne- 
rus  tom.  3.  Theol.  Schol.  dl.sp.  5.  q.  4.  dubio  6.  col.  106.,  ,quod  possit 
tollere  jus  naturale.' . .  4.  Papa  trlbuit  slbi  ea,  quae  sunt  solius  Christi 
propria,  c.  Quoniam  de  imtnunitate  in  sexto  papa  vocatur  sponsus  ec- 
clesiac.  ,Nos»,  inquit  pontifex,  ,justitiam  nostrani  et  ecclesiae  sponsae 
nostrae  nolentes  negligere'  etc.  Innocentius  III.  serm.  8.  In  consecrat. 
pontificia:  ,Annon  ego  sponsus  sum  etquilibet  vestrum  amlcus  sponsl? 
utique  sponsus,  quia  habeo  nobllem,  dlvltem,  sublimen,  decoram,  ca- 
stani, gratiosam,  sacrosanctam  romauam  ecclesiam.'  .  .  5.  Papa  di- 
vinos  hotiores  sibi  tribui  patitur,  imo  affeetat.  .  .  Augustinus  Steuchus 
de  donat.  Constantin.  p.  141.:  ,Adoravit  Constantinus  papam,  uti 
Deum,  ut  Christi  successorem,  divinos  honores  el  coutulit,  vclut  vivam 
imaglnem  Christi  veneratus  est.*  "    (Conf.  cath.  f.  599—602.) 

f)  Prout  Apor.  17,  3.  dicitur,  mulierem  (meretricera  Ulani  mag- 
nani) sedere  super  bestiam,  habeiitem  capita  septem,  quibus  septem  monte* 
denotentur  juxta  vere.  9.,  quae  manifesta  descriptio  est  Romae  septi- 
collis.  Et  sic  2  Thess.  2,  6.  7.  docet  Paulus,  esse  aliquod  xarlx»vt  seu 
aliquem  xur^«»vra,  quo  obstante,  antichristi  regnum  nondum  possit  erigi, 
nempe  imperium  Roman  uni,  rum  hodiemum,  sed  vetus  illud,  cui  -  ubera  t 
Roma,  sive  iniperatores,  qui  Romae  cum  potestate  praeerant;  bis  autem 
Bublatis,  venturum  esse  impium  illum,  qui  hactenus  in  eadem  sede, 
quam  imperatores  actu  tenerent,  thronum  suum  habere  non  potuerit. 
Confer.  b.  Mw.  Praef.  Tract.  de  Convere.  p.  60.  sqq.  et  Vindic.  Bibl. 
Disp.  III.  §  9.  sqq.  p.  178.  sqq. 


Digitized  by  Google 


678 


PART.  m.    CAP.  XIII 


g)  Ita  enim  dicitur  ventura  àmtrrania  seu  defectio  ingens  a  veri- 
tate,  ut  homines  credant  mendacia,  2  Thess.  2,  8.  11.  Et  1  Joh.  4,  3. 
et  6.  spiritus  antichristi  dicitur  spiritus  errori*. 

Lutherus:  ,,So  hat  nun  der  Herr  Christus  die  Schliissel  seiner 
Kirchen  und  nicht  dem  Pabst  gegeben,  dass  cr  Gesetze  und  Stinde 
nach  seijiem  Wohlgefallen  machete  und  der  Schliissel  Gewalt  miss- 
brauchete.  Denn  drum  hat  er  auch  zween  Schliissel  in  seinem  Wap- 
pen  geftihret,  dass  er  als  ein  Rauber  und  Bosewicht  der  ganzen  Welt 
einen  Schreckeu  und  Furcht  einjagete,  und  damit  ist  er  auch  der 
Antichrist  worden,  und  doher  machet  ihn  auch  S.  Paulus  zum  ,Men- 
schen  der  Siinde*,  nlcht  zwar  fiir  seine  Person,  sondern  dass  er  ein  Ur- 
sacher  und  Stifter  ist  aller  SUnden  in  der  Welt,  und  machet,  dass  die 
Lenti-  dariibcr  verdammt  werden.  Denn  wenn  die  Lente  ihn  bòren 
und  inni  folgen,  so  thun  sie  Sunde,  da  doch  keine  Sunde  ist.  Drum 
wird  er  auch  das  ,KÌnd  dea  Verderbens*  genennet."  (Predigten  tiber 
etzliche  Capitel  des  Ev.  Mattini!.    Ed.  Erlang.  P.  XLIV,  102.) 

h)  Videlicet  secundum  operationem  satanae,  cum  omni  potentia, 
signis  et  prodigiis  mendacibus  et  cum  ornili 

2,  9.  10.    Conf.  Apoc.  13,  13.  U. 

Quenstedth  h  :  ,, Oppugnalo  Christi  et  coelestis  veritatis,  sed 
fivoTjjpiùAw  et  clandestina,  antichristo  etlam  tribuitur  2  Thess.  2,  3.  4., 
dum  vocatur  àvriKtifievoc  seu  adversarius  Christi  et  molitiones 

ejus  in  Christum  et  ecclesiara  vocantur  fivarr/ptov  v.  7.  Neque  enim  in 
antichristo  hoc  quaerendum,  ut  se  aperte  Christi  hostem  proflteatur, 
sed  ut  talem  se  reipsa  exhibeat."    (L.  c.  f.  1685.) 

Lutherus  :  „  ,Character  bestiae  in  fronte  et  in  manibus*  ctc. 
(quanquam  liber  est  obscnrus  et  incertus)  meo  senso  est  extreroa  obe- 
dientla  papae  et  suarum  legum,  quas  et  manu  et  aperta  conversatone 
tenemus  et  confltemur.  Qui  enim  non  sic  fecerat  et  vlxerat  ac  dixerat 
palam,  sicut  papa  statuit  hactenus,  fllius  mortis  fuit,  quantumvls  Intus 
allud  senti  re  t,  tamen  ferae  characterem  recipi  et  ostendi  oportuit." 
(Briefe,  gesammelt  von  de  Wette.  1523.  P.  II,  415.) 

■ 

i  )  Quo  pertinet,  quod  bestia  dicitur  ebria  de  sanguine  sanctorum  et 
de  sanguine  martyrum  Jesu,  Apoc.  17,  6.  Confer.  eap.  13,  15.  16.  17., 
ubi  docetur,  quomodo  per  vim  suam  stabiliat  regnum,  ita  ut  occidan- 
tur,  quieunque  non  adoraverint  irnaginem  bestiae,  neque  quiaquam  pomi 
emere  avi  vendere,  nisi  qui  habet  characterem,  aut  nomen  bestiae,  aut  nume- 
rum  nomini»  ejus. 

k)  Vid.  2  Thess.  2,  8.  et  Apoc.  17.  18. 

1)  Quod  autem  memoratae  proprie  tato*  antichristi  in  pontificibus 
romanis  deprebendantur,  ostendit  b.  Mus.  11.  ce.  praef.  Tra  et .  de  Conv. 
et  Dissert.  III.  Vindic.  Bibl.  Quodque  haec  doctrina  Protestantium 
stare  possit  cum  pace  religiosa,  neque  injuriosa  sit  in  imperium  roma- 
num,  aut  imperatorem  romanum,  imo  quod,  si  pontificii  desinerent 
agere,  quae  ab  antichristo  ejusque  satellitibus  actum  iri,  in  Scripturis 
praedictum  est,  nemo  Protestantium  illis  litem  de  antichristo  facile 
moturu8,  aut  pontificem  antichristum  dicturus  esset,  idem  docuit  in 
praefat.  Vindic.  Bibl.  et  Diss.  I.  §46.  p.  43.  44.  §  54.  sqq.  p.  53.  sqq. 
Denique  quomodo  sub  regno  antichristi  coehis  vere  credentium  conservati 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


679 


potuerit  et  conservatila  fuerit  atque  conservetur,  etsi,  cognito  anti- 
christo,  fideles  ab  ejus  consortio  se  segregare  jubeantur,  vid.  apud  eun- 
dem  Tract.  de  Eccles.  Part.  I.  Disput.  VI.  §  58.  sqq.  p.  317.  sqq. 

Articuli  Smalcaldici:  „Nun  ist  es  je  ara  Tagc,  dass  die  Piibste 
sammt  ihrem  Anhang  gottlose  Lehre  und  falsche  Gottesdlenste  erhal- 
ten  wolleu  und  handhaben.  So  reimen  sich  auch  allo  Untngenden,  so 
in  der  hrilige.n  Sch  ri  fi  vom  Antichrist  sind  geweissagt,  mil  des  Pabstes 
Reich  und  seine.n  Gliedern.  Demi  Paulus,  da  er  den  Antlclirist  malet 
2  Thess.  3.,  nennet  er  ihn  einen  ,Widersacher  Christi,  der  slch  uber 
alles  erhebe,  das  Gott  oder  Gottesdlenst  helsset,  also,  dass  er  sich 
setzt  in  den  Tempel  Gottes  als  ein  Gott,  und  glbt  vor,  er  sei  ein  Gott' 
u.  s.  w.  Hie  redet  Paulus  von  einera,  der  in  der  Kirche  regiert,  und 
uicht  von  weltlicben  Kònigen,  und  nennet  ibn  einen  Widerwiirtigen 
Christi,  weil  er  eine  un  de  re  Lehre  werde  erdeuken,  und  dass  er  sich 
solches  alles  werde  anmassen,  als  thate  ers  aus  gottllchen  Kechten. 
Nun  ist  am  ersteu  dies  wahr,  dass  der  Pabst  in  der  Kircbe  regiert,  und 
unter  dera  Schein  gelstllcher  Gewalt  solche  Herrschaft  hat  an  sich  ue- 
bracht,  denn  er  grundet  slch  auf  dlese  Worte:  ,Ich  will  dir  die  Schlus- 
sel  des  Himmelreicbs  geben.'  Zum  andern,  ist  je  des  Pabstes  Lehre 
in  alle  Wege  wider  das  Evangelium.  Zura  dritten,  dass  er  vorgibt,  er 
sei  Gott,  ist  in  dreien  Stiicken  zu  merken  :  Zum  ersten,  dass  er  sich 
dess  anmasset,  er  moge  die  Lehre  Christi  und  rechte  Gottesdlenste, 
von  Gott  selbst  elngesetzt,  andern,  und  will  seine  Lehre  und  eigenen 
erdichteten  Gottesdlenste  gehalten  haben,  als  batte  sle  Gott  selbst  ge- 
boten.  Zum  andern,  dass  er  sich  der  Gewalt  anmasset  zu  binden  und 
entbinden  nlcbt  allein  in  dlesem  zeitllchen  Leben  hie,  sonderà  auch  in 
jenem  Leben.  Zum  dritten,  dass  der  Pabst  nlcht  will  leiden,  dass  die 
Kirche  oder  sonst  jemand  Ihn  richte,  sondern. seine  Gewalt  soli  uber 
alle  Concilia  und  die  ganze  Kirche  gehen  ;  das  heisst  aber  sich  selbst 
zum  Gott  machen,  wenn  man  weder  [der]  Kirche  noch  jemands  Ur- 
theil  leiden  will.  Zum  letzten  hat  der  Pabst  solche  Irrthumer  und 
gottlos  Wesen  auch  mit  unrechter  Gewalt  und  Morden  vertheidigt, 
dass  er  alle,  so  es  nicht  aller  Mass  mlt  ihm  gehalten,  hat  umbringen 
lassen.  Well  nun  dem  also  Ist,  sollen  alle  Cbristen  auf  das  flelsslgste 
slch  huten,  dass  aie  solcher  gottlosen  Lehre,  Gotteslasterung  und  un- 
bllllger  Wùtherei  sich  nicht  theilhaftig  machen,  sondern  sollen  vom 
Pabst  und  seinen  Gliedern  oder  Anhang,  als  von  des  Antichrists  Reich, 
welchen  und  es  verfluchen,  wie  Christus  befohlen  hat:  ,Uutet  euch 
vor  den  falschcn  Propheten.'  Und  Paulus  gebeut,  dass  man  solche 
Prediger  meiden  und  als  einen  Greuel  verfluchen  soli.  Und  2  Cor.  6. 
spricht  er  :  ,Ziehet  nlcht  am  fremden  Joch  mlt  den  Unglaubigen  ;  denn 
was  hat  das  Licht  tur  Gemeinschaft  mlt  der  Flnsternlss?'  u.  s.  w." 
(Tract.  de  potestate  et  prlmatu  papae.  §  39 — 11.  p.  336.  sq.)  Conf. 
Apolog.  A.  C.  art.  VII.  et  Vili.  §§  23.  24.  p.  156.  sq. 

li  dem  :  „Dles  Stiick  zelgt  gewaltigllch,  dass  er  der  rechte  Ende- 
christ  oder  Wlderchrist  (ipsum  verum  antichristum)  sei,  der  slch  uber 
und  wider  Christum  gesetzt  und  erhòhet  hat,  weil  er  will  die  Ch  ri  sten 
nlcht  lassen  selig  scin  ohne  seine  Gewalt,  welche  doch  nichts  ist,  von 
Gott  nicht  geordnet  noch  geboten.  Das  heisst  elgentlich  uber  Gott 
und  wider  Gott  sich  setzen,  wie  St.  Paulus  sagt  2  Thess.  2.  Solches 
thut  dennoch  der  Tiirke  noch  Tatter  nicht,  wie  grosse  Felnde  sie  der 
Chrlsten  siud,  sondern  lassen  glauben  an  Christum,  wer  da  will,  und 
nehmen  leiblichen  Zins  und  Gehorsam  von  den  Chrlsten.  Aber  der 
Pabst  will  nicht  lassen  glauben,  sondern  spricht,  man  solle  ihm  gehor- 
sam sein,  so  werde  man  selig.  Das  wollen  wir  nlcht  thun,  oder  driiber 
sterben  in  Gottes  Namen.  Das  koramt  alles  daher,  dass  er  iure  divino 
der  Oberate  hat  sollen  helssen  iiber  die  chrlstliche  Kirche.  Damm  hat 
er  sich  miissen  Christo  gleich  und  iiber  Christum  setzen,  sich  das 
Haupt,  hernach  einen  Herrn  der  Kirche,  zuletzt  auch  der  gauzen  Welt 


Digitized  by  Google 


PART.  III.     CAP.  XIII 


und  schlecht  einen  irdischen  Gott  riihmen  lassen,  bis  er  auch  den  En- 
geln  ini  Himmelreich  zu  gebieten  Slch  untcrstund.  Und  wenn  man 
unterscheidet  des  Pabsts  Lehre  von  der  heiligen  Schrlft  oder  sie  da- 
gegen  stellet  und  hiilt,  so  flndet  sichs,  dass  des  Pabstes  Lehre,  wo  sie 
uro  allerbestcn  ist,  so  ist  sie  aus  deui  kaiserlichen,  beidnischen  Becht 
genommen,  und  lebret  weltliche  H&ndel  und  Gericbte,  wle  selne  De- 
cretale» zeugen.  Darnach  lehrt  sie  Ceremonien  von  Kircben,  Kleidern, 
Speisen,  Personen  und  des  Kinderspiels,  Larven-  und  Narrenwerks 
obne  Masse,  aber  in  diesera  allem  gar  nichta  von  Cbristo,  Glauben  und 
Gottes  Geboteu.  Zuletzt  ist  nichts  denn  eitel  Teufel,  da  er  seine  Lii- 
gen  von  Messen,  Fegfeuer,  Klòsterei,  eigenem  Werk  und  Gottesdienst 
(welches  denn  das  rechte  Pabstthum  ist)  trelbet,  iiber  und  wider  Gott, 
verdammet,  tòdtet  und  plaget  alle  Christen,  so  solchen  seinen  Greuel 
nicbt  iiber  alles  heben  und  ehren.  Darum  so  wenig  vvir  den  Teufel 
selbst  fur  einen  Herrn  oder  Gott  anbeten  konnen,  so  wenig  konnen  wir 
auch  seinen  Apostel,  den  Pabst  oder  Endechrist,  in  seinem  Regiment 
zum  Haupt  oder  Herrn  leiden.  Denn  Lugen  und  Mord,  Leib  und  Seeie 
zu  verderben  ewiglich,  das  ist  seln  piibstllch  Regiment  eigentlich." 
(P.  II.  art.  4.  $  10— U.  p.  30H.  sq.) 

Luthkrus  :  „Der  Pabst  bekennet  zwar  dieses  Wort:  Christus  ist 
ius  Fleisch  kommen,  aber  er  leugnet  dcssen  Frucht.  Das  ist  aber 
ebensoviel,  als  wenn  mansagt:  Christus  ist  nicht  ins  Fleisch  kommen. 
Denn  die  Zukunft  Christi  ins  Fleisch  ist  nicht  deswegen  geschehen,  dass 
er  um  sein  selbst  willen  ein  Mensch  wtirde,  sondern  auf  dass  er  uns 
selig  machte.  Wer  da  lehret,  dass  er  also  kommen  sei,  der  hebt  die 
Frucht  und  Kraft  seiner  Zukuuft  auf.  Denn  Christus  Ist  kommen  zu 
dem  Ende,  dass  er  die  Werke  des  Teufels  zerstòrete,  dass  er  die  Sun- 
der von  Sunden  erlòsete.  Dieses  aber  leugnet  der  Pabst.  Er  behalt 
zwar  eben  diese  Worte,  Im  Uebrigen  aber  leugnet  er  die  Kraft  seiner 
Zukunft,  das  ist,  dass  unser  Herz  auf  die  Gcrechtigkeit  ('liristi  alleìn 
seln  Vertrauen  setzen  und  dadurch  gerecht  werden  soli.  Der  Pabst 
verdammt  diesen  Artikel  in  seinen  Bullen,  dass  wir  durch  die  Gerech- 
tigkeit  Christi  alleili  gerecht  wurdcn,  welches  doch  die  Wirkung  seiner 
Menschwerdung  ist.  Aber  Paulus  widerspricht  diesem  mit  klaren 
Worteu  :  ,So  halten  wir  es  nun  dafiir,  dass  der  Mensch  gerecht  werde 
oline  des  Gesetzes  Werk,  allein  durch  den  Glauben.'  Rom.  3,  28.  Und 
unser  Johannes  :  ,Sein  Blut  macht  uns  reln  von  alien  Sunden.'  1  Job. 
I,  7.  Daher  verdammt  Petrus  diejenigen,  die  ,den  Herrn,  der  sie  er- 
kauft  hat,  verleugnen',  2  Petr.  2,  1.  Sie  bekennen  zwar  den  Herrn; 
dass  er  sie  aber  erkauft  habe,  das  leugnen  sie.  Demnach  machen  wir 
aus  diesem  Text  den  Schluss,  dass  des  Pabsts  Geist  vom  Teufel  sei, 
weil  er  leugnet,  dass  Christus  ins  Fleisch  kommen  sei,  indem  er  die 
Kraft  und  Wirkung  der  Zukunft  Christi  leugnet.  .  .  Der  Pabst  nimrat 
den  Kern  Christi  weg  und  liisst  nur  leere  Worte  ubrig.  Er  IHsst  ihra 
die  Schale  und  nimmt  den  Kern  heraus.  Denn  er  bekennet  zwar 
Christi  Gerechtigkeit,  doch  also,  dass  unsere  Gerechtigkeit  nicht  auf- 
gehoben  werde.  Und  das  Ist  ebensoviel,  als  nichts  bekennen.  .  .  Nie- 
mand  hat  die  Eigeuschaften  des  Antichrists  so  listig,  so  verschlagen 
erfiillet,  als  der  Pabst.  Manichiius  zwar,  Marcion,  Valentinus  kamen 
auch  grob,  wenn  sie  sagten,  das  Fleisch  Christi  wiire  nur  ein  Blend- 
werk  gewesen,  und  hiitte  uur  so  geschienen,  als  ob  es  Fleisch  wàre  ; 
und  die  Schwiirmer  sagen  :  Christi  Fleisch  sei  keln  niìtze.  Aber  des 
Pabsts  sein  Geist  ist  der  allersubtileste,  als  der  da  zwar  die  Zukunft 
Christi  erkennet,  die  apostolischen  Worte  und  apostollschen  Predigten 
belialt,  aber  den  Kern  hat  er  herausgenommen,  welcher  darinnen  be- 
stehet  :  er  sei  kommen,  dass  er  die  Siinder  selig  mache.  Dahcr  hat  er 
die  Welt  mit  Secten  erfiillet.  Er  hat  zum  Scheln  alles  gelasten,  aber 
in  der  That  und  Wahrheit  alles  genommen.  Das  erfordert  Kunst  und 
Betrug,  unter  dem  besten  Schein  alles  zu  beflecken,  und  zu  sagen, 
dass  Christus  fiir  uns  gelltten  habe,  und  doch  zuglelch  lehren,  dass 


Digitized  by  Google 


DE  ECCLESIA. 


681 


wir  genug  thun.  Alle  Ubrlgen  Ketzer  sind  nur  in  gevnssen  StUcken 
Widerchristen,  dieser  aber  ist  der  einzige  und  wahre  Widerchrlst,  der 
wider  den  gameti  Christum  ist."  (Ausleg.  der  1.  Ep.  St.  Joh.  1524. 
IX,  1010.  sq.  1012.  1013.  sq.) 

Idem  :  „Darum  sollst  du  auch  wlssen,  dass  der  Pabst  der  rechtc 
wahrhaf  tlge,  letzte  Antichrist  lst,  davon  die  ganze  Schrlft  sagt  ;  wel- 
chen  der  Uerr  Chrlstus  ttzund  rait  dem  Gelsi  selnes  Mundes  zu  tddten 
bat  angefaDgen,  und  wlrd  Ihn  gar  bald  mlt  der  Erleucbtung  selner  Zu- 
kunft,  der  wlr  warten,  zerstòren  und  erwurgen."  (Vom  Missbraucb 
der  Messe  vora  Jahr  1522.    Eri.  B.  XXVIII,  129.) 

Idem  :  ,,Wlewobl  des  Pabsttbums  tcufllscher  Greuel  ein  unendlicb 
unaussprecbllcber  Wust  lst,  so  babe  ich  doch,  hoffe  ich,  wer  ihm  wlll 
sugen  lassen  (fiir  inich  selbst  blu  icb  gewlss),  das  erste  Stiick,  so  ich 
droben  vorgenommen  :  obs  wahr  sei,  dass  der  Pabst  iiber  die  Chrlsten- 
heit  das  Haupt,  ti  ber  Kaiser,  Konige,  alle  Welt  Herr  sei?  so  klarllch 
und  gewaltiglich  ausgefùhret,  dass,  GottLob!  keln  gut  christlich  Ge- 
wissen  anders  glauben  kaun,  demi  dass  der  Pabst  nicht  sei,  noch  scin 
kann  das  Haupt  der  chrlstllehen  Kirche,  noch  Statthalter  Gottes  oder 
Chrlsti,  sondern  sei  da»  Haupt  der  vertìuchten  Kircben  alleriirgsten 
Buben  auf  Erden,  ein  Statthalter  des  Teufels,  elu  Feind  Gottes,  ein 
Widersacher  Chrlsti  und  Verstorer  der  Kircben  Chrlsti,  ein  Lehrer 
aller  Liigen,  Gotteslasterung  und  Abbotterei,  ein  Erzkirchendieb  und 
Ktrchenrauber  der  Schlussel,  aller  Giiter,  belde  der  Kirchen  und  welt- 
licher  Herrn,  ein  Morder  der  Kòuige,  ein  Hetzer  zn  allerlel  Blutver- 
giessen,  ein  Hurenwlrth  uber  alle  Hurenwirthe  und  aller  Unzucht, 
auch  die  nicht  zu  neunen  ist,  ein  Widerchrlst,  ein  Mensch  der  Sunde 
und  Kiud  des  Venlerbens,  ein  rechter  Barwolf.  Wer  das  nicht  glau- 
ben wlll,  der  fahre  Iminer  hin  mit  seinem  Gott,  dem  Pabst;  icb,  als 
ein  berufeuer  Lehrer  und  Prediger  in  der  Kirchen  Chrlsti  und  die  Wahr- 
heit  zu  sagen  schuldlg  blu,  habe  hiemit  das  Meine  getban.  Wer  stin- 
ken  wlll,  der  stinke  ;  wer  verloren  seln  will,  der  sei  verloren  ;  sein 
Blut  sei  auf  seinem  Kopf."  (Das  Pabstthum  zu  Rora  vom  Teufel 
gest.  1545.  XVII,  13D7.  sq.) 

Spexeuus:  „Wle  erwelsen  wlr  aber,  dass  der  Pabst  gedachter- 
massen  der  grosse  Antichrist  sei?  Antwort:  Auf  glelche  Art,  wle  wlr 
zu  erwelsen  pflegen,  dass  Jesus  von  Nazareth  der  rechte  Chriatus  oder 
Messlas  st>i,  ntimlich,  Jesus  ist  Chrlstus  oder  der  Messias,  weil  alles 
dasjenigc  ihm  zukommt  und  ausser  ihm  keinem  andern,  was  von  dem 
Messia  vordem  in  den  Propheten  gewelssagt  worden  war.  Also  auch 
muss  der  Pabst  der  Antichrist  sein,  weil  sich  alles  auf  lhn  schickt,  und 
hingcgcu  nicht  gezeigt  werden  kann,  dass  es  einigem  andern  zukomme, 
was  die  Schrlft  von  dem  Antichrist  sagt.  .  .  Dlese  Wahrheit  und  Ma- 
terie, wie  der  Kòmische  Pabst  der  Antichrist  sei,  haben  wir  ileissig  zu 
merken  und  uns  die  Zeit,  die  wir  jetzt  zugehoret  haben,  nicht  reuen 
zu  lassen.  Es  ist  dieser  Artikel  einer,  zu  dem  sich  unsere  Kirche  in 
den  Schmalkaldischen  Artikelu  ausdrucklich  bekannt  hat,  und  wlr  ja 
auch  dlese  Wahrheit  nicht  fahren  lassen  durfen,  und  jp  niiher  wir  sorg- 
lich  dabei  sind,  dass  das  rumische  Babcl  mòchte  selneu  lctzten  Grim in 
und  Verfolgung  uber  uns  ausgiessen,  so  vici  mehr  bediirfen  wir  in 
dieser  Erkenutniss  vollig  gegrùndct  und  gestarkt  zu  werden,  damit 
wlr  uns  davor  zu  h'uten  lernen;  wle  deun  Ich  dieses  fùr  ein  Gewisses 
halte,  wer  das  pabstlsche  Relch  nicht  fiir  das  antlchrlstlsche  Reich 
erkennt,  der  steht  noch  nicht  so  feste,  dass  er  nicht  durch  diese  oder 
jene  Verleltuug  mòchte  dazu  verfuhret  werden;  wer  aber  in  seinem 
Herzen  sich  dessen  iiberzeust  flndet,  der  wird  vor  dem  Abfall  ziemlich 
slcher  selu."  (Gerechter  Eifer  wider  das  autlchristlsche  Pabstthum. 
Herausg.  von  Prltlus.  1714.  p.  39.  sq.  63.) 

Idem  :  „Dem  Pabstthum  zu  Gefallen  kònnen  wlr  kelnen  Artikel 
unsers  Glaubens  fahren  lassen,  als  welches  hlesse,  an  der  Wahrheit 


Digitized  by  Google 


682 


PART.  III.     CAP.  XIII. 


selbst,  welche  an  einander  hiinget,  treulos  werden.  Also  konnen  wir 
auch  dieses  Stiick  unserer  Lehre  nicht  hlngeben  oder  verlassen,  dass 
der  Pabst  der  Antichrist  sei,  In  dessen  Erkenntniss  (nachdem  schon 
liingst  vorhin  ihn  bereits  auch  andere  dafùr  erkliirt)  die  Reformation 
uns  gestarkt  hat,  und  wir  mit  Recht  nicht  zuriicktreten  diirfen." 
(L.  c.  p.  282.) 

Idem  :  „Es  ist  ein  Lehrpunkt,  weleher  nicht  nur  alleln  hin  und 
wleder  von  unsern  ehrlstllchen  und  elfrlgen  Theologis  in  ihren  Prlvat- 
schrtften  getrieben  wird,  sondern  sich  auch  in  den  Schmalkaldischen 
Artikeln  (Theil  II.  Art.  IV.  S.  307.),  welche  unter  unsere  symbolischen 
Biicher  gehòren  und  ein  Stiick  unserer  Kirchen  gemeiner  Bekenntniss 
sind,  ausdrucklich  befindet,  dass  namlich  der  ròmishe  Pabst  (damit 
zwar  nicht  sowohl  Heine  Person  eigentlich  in  sich,  als,  ohnausgcscblos-  * 
seti  seiner,  diejenlge  Wiirde  und  Hoheit,  deren  er  sich  anmasst,  da  er 
das  sichtbare  Haupt  der  Kirchen  sein  und  alles  in  derselben  von  ihm 
dependiren  soli,  geraeiut  wird)  sei  der  rechte  eigentliche  grosse  Anti- 
christ,  davon  2  Thess.  2,  3 — 8.  geweissagt  worden.  Dass  also  unsere 
gemeiue  Lehre  davon  diese  ist,  es  sei  der  romische  8tuhl,  und  was 
und  sofern  es  sich  an  denselben  hànget,  wohln  sonderlich  die  romische 
Clerisei  als  Mltgenossen  jener  RegTerung  gehòrt,  dasjenige  antlchri- 
stische  Reich,  welches  dem  Reiche  Christi  in  der  letzten  Zeit  am  mei- 
sten  entgegen  steht,  in  welcheiu  der  romische,  jedesmal  regierende 
Pabst  das  Oberhaupt  ist  und  mit  seinen  um  sich  Habenden  das  Uebrige 
regiert."    (L.  c.  p.  308.  sq.) 

Dannhauerus:  ,,Aut  nullus  unquam  in  mundum  venturus  est 
antichristus,  aut  is  est,  qui  Romae  praesidet,  omnium  characterum 
capax.44    (Llber  consc.  I,  636.) 

Ad.  Osiander:  ,,Etiam  modernus  papa  est  et  dicitur  antichri- 
stus. .  .  Observandum,  antichrlsti  rationem  non  consistere  in  personali 
quadam  probitate  vel  ira  probi  Ulte,  sed  in  offlcii  qualitate;  at  nullus 
poDtifex,  quantus  -  quantus  sit,  quam  probus  sit,  est,  qui  non  dicat, 
sese  esse  caput  ecclesiae  oecumenicum,  qui  non  exerceat  potestatem 
in  spiritualia  et  temporalla,  qui  non  probet  anathemata  concili!  Tri- 
dent.,  utut  propter  causas  politicas  a  caede  et  tyrannlde  ad  tempus 
abstlneat»    (Colleg.  th.  Vili,  162.) 

ANTITHESES. 

QuENSTKDTifs :  „Pontificiorum  omnium,  utpote,  qui  constanter 
negant,  pontiflcem  rom.  esse  antichristum."  (L.c.  cap.  16.  s.2.  f.  1689.) 

Gerbardu8:  ,, Pontificii  utopicum  suum  antichristum  ex  tribù 
Dan  adhuc  uasciturum  expectant,  quem  tres  annos  cura  dimidio  in 
terris  regnaturum  ac  die  post  mortem  ejus  quadragesimo  quinto  ju- 
dicium  secuturura  esse  somniant,  ac  certo  velut  ex|tripode  pronun- 
ciant,  qua  ratione  per  tres  annos  lntegros  judicium  proxlme  antecessn- 
ros  deflnitum  ejusdem  tempus  ab  omnibus  praesclrl  posse  preesuppo- 
nunt."    (L.  c.  De  extremo  judicio.  §  80.) 

HuELBBMANXi'g:  ,, Antichrlsti  significatum,  quando  de  romano 
pontifico  praedlcatur,  Qeorgius  Calixtus  limitat  ad  alttrum  significatum 
aequlvoci  apud  Joann.  1.  ep.  c.  2.  v.  18.:  ,Audivistls,  quod  antichri- 
stus venturus  sit  et  jam  multi  antichrlsti  ingressi  sunt  in  orbe  in.'  In 
quem  locum  fatetur  Hornejus  Comm.,  quod  in  antecedente  propo- 
sitionis  magnus  ille  antichristus,  in  consequente  autem  per  antichristos 
multos  quivis  al  traversarli  Christi  intelligantur.  Hoc  potteriore  si- 
gnificata ostendlt  Caltxtus  habere  se  romanum  pontiflcem  prò  prae- 
cipuo  ex  antichristis,  non  absolute,  sed  sub  hac  hypothesi  :  ,Si  dìgni- 
tatem  vicariam  Christi  sibl  uni  rapiat  jure  divino.4  Id  quod  contra- 
riatur  llbris  nostris  symbolicts,  in  quos  ipse  et  Hornejus  jurarunt.  .  . 
Hornejxu  in  Glossa  ad  1  Joh.  2,  18.,  postquam  dlstlnxerat  Inter  antl- 


Digitized  by  Google 


PART.  ni.     CAP.  XIV 


683 


christum  magnum  et  antichristos,  espresse  ait,  antichristum  magnum 
adhuc  futurum  sive  veDturam  esse  et  proxirae  praecessurum  ante  re- 
surrectiouem  earuls."    (Praelect.  ad  Breviar.  ad  c.  22.  p.  1231.) 

Luthardtius:  „Mit  dem  grossen  Abfall,  aDgedeutet  Lue.  18,  8., 
ausgesprochen  2  Thess.  2,  3.,  steht  die  Offenbarung  des  Antlchrists  ini 
Zusammenhang,  der  auf  Grand  des  Dauieiischen  Antiochus  Eplphanes 
2  Thess.  2,  8.  ff.  al»  das  Wldersplel  Christi,  die  persìinliche  Concen- 
tration  der  Silnde,  der  Gott  dieser  Welt  .  .  .  geschildert  wird  (vergi. 
Luthardt,  Lehre  v.  d.  letzten  Dingen.  S.  145—164.),  der  Weltherrscher 
des  Endes, . . .  jetzt  noch  zuruckgehalten  von  elner  aufbaltenden  .Macht 
(2  Thess.  2,  6.  7.:  wohl  die  sittlichen  Ordnungen  dea  Vulkerlebens) .  .  . 
Die  alte  Kirche  nahm  einen  persònlichen  Antichrist  an;  ...  spater 
sa  ti  man  den  Anticbrist  ira  Mubamedanismus,  die  Opposition  des  Mit- 
telalters  iva  Pabstthum,  so  aucb  der  Protesta ntismus.  .  .  Dies  bezelch- 
neten  freilich  die  Romiscben  als  eine  , magna  impudentia'  und  hielten 
mit  ezegetischem  Beeht  entgegen,  dass  der  Anticbrist  nach  der  Scbrift 
nur  Einer  und  ein  vOlliger  Feind  Christi  sei  u.  s.  w.  Das  rlchtlge  Ver- 
standntss  ha*  sich  besondere  selt  Bengel  wleder  angebahnt."  (Com- 
pend.  d.  Dogm.  Dritte  Aufi.  p.  293.  sq.) 

Hofmannls:  ,,Es  diirfte  kaum  anders  moglich  gewesen  sein,  als 
dass  sie  (die  Cbristen  Thessalonichs,  2  Tbess.  2.)  glaubten,  eben  der 
(Antiocbus),  welcher  in  wahnsinnlger  Selbstiiberbebung  ubcr  alles, 
was  Gott  und  gottllch  belsst,  den  Tempel  des  Gottes  Israels  zum 
Gòtzentempel  machte,  werde  am  Ende  der  Tage  wunderbarerweise 
wiedererscheineu,  und  sein  damals  gestortes  Werk  der  Vernicbtung 
der  Gottesgemeinde  wieder  aufnehmen  :  ein  Gedanke,  den  man  immer- 
bin  abenteuerlicb  nennen  und  als  eine  ungluckliche  Nachwirkung  der 
rationalistlschen,  oder  vielmehr  altcbristlichen,  Idee  von  N'ero's  W le- 
de rkehr  verdachtigen  mag,  wenn  ihm  nur  der  Wortiaut  der  paullni- 
schen  Lehre  und,  wie  wir  sehen  werden,  der  Johannischeu  Weissagung 
Zeugniss  gibt."    (Der  Schriftbeweis.  Zwelte  HSlfte,  2.  Abth.  p.  618.) 


Caput  XIV. 

DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 

§  L 

Ad  ecclesiae  collectionem  et  conserva tionem*  necesse 
est,  quosdam  homines  fungi  officio  praedicandi  verbum 
et  ad  ministra  ridi1,  sacramenta,  ut  per  haec  media  fides 
hominibus  con  te  rat  ur  et  collata  confirmetur  atque  auge- 
atur.  Atque  hoc  est  munus  illud,  quod  dicitur0  mini- 
sterium  ecclssiasticum. 

a)  Equidem  poterai  Deus  immediate  homines  quosvis  illuminare 
ac  fidem  illis  conferre,  collatam  conservare  atque  àugere;  placuit 
autem,  certum  orditiem  atque  media  eorumque  usura  praescribere  ad 
consequendam  sua  gratia  fidem,  ideoque  revelationem  ad  paucos  im- 
mediate factam  non  solum  ministerio  horum  et  succedentium  aliorum 


Digitized  by  Google 


684  pàrt.  in.  cap.  xiv. 

ad  plures  deferri  ac  promulgar!,  veruni  etiam  declarari  atque  incul- 
care quaeque  credenda  et  agenda  essent,  prò  captu  et  statu  hominum 
variorum  proponi,  con6rmari  atque  a  corruptelis  defendi  voluit.  Unde, 
et  praesertim,  quod  doctrina  ti  dei  rationis  humanae  captu  m  ezcedit 
atque  ex  sola  Scriptum  sacra  discenda  est,  necessitai  ministerii  eccle- 
Biastici  facile  agnoscitur,  quanquam  neceasitatem  muneris  sacri  certis 
personis  deinandandi  etiam  lumen  naturae  quodammodo  doceat  et 
gentiles  aliquantum  agooverint.  Confer.  b.  Mumei  Ableinung  der 
Veri.-  von  der  Gewissener-Secte  p.  54.  66.  Adde  Tract.  de  Eccl. 
Part.  IL  Disp.  L  §  36.  p.  16.  17. 

Lutherus:  „Hier  Ist  sonderlich  zu  merken»  obgleich  Gott  vom 
Himmel  mit  Paulo  redet,  so  vaili  er  doch  das  Predigtamt  nicht  aufheben, 
noch  jemand  ein  Sonderliches  macheti,  sonderà  weiset  ihn  hin  in  die  Stadt 
zum  Predigtstuhl  oder  Pfarrherrn  ;  da  soli  er  huren  und  lemen,  tea*  zu 
lernen  sei.  Gott  will,  dass  wlr  hingehen  und  das  Evangelium  von 
denen  hòren  sollen,  die  es  predigen  ;  da  soli  man  ihn  flnden,  und  sonst 
nirgends.  .  .  Dass  also  Paulus  zum  Erkenntniss  Christi  und  des  Wortes 
kommt  durch  Ananiara.  Vom  selben  kleinen  Schwefelhòlzlein  mass 
er  sein  Llcht  cmpfangen,  der  docb  nicht  ein  Finger  gegen  Paulo  und 
wie  ein  Kerzlein  gegen  der  Sonue  war.  Solches  ist  sonderlich  hier 
bei  dieser  Historie  zu  merken,  dass-  man  das  Predigtamt  hoch  lerne 
haltcu.  Deuu  hier  steht's  lauter  und  klar,  dass  Paulus,  der  grosse 
Doctor,  durch  das  kleiue  Doctorlein,  den  Auaniam,  den  Verstand  ubcr- 
komint."  (Hauspostille  am  Tage  St.  Paull  Bekehrung.  Tom.  XIII. 
p.  2528.  sq.) 

Idem:  „Wo  das  (Predigtamt)  bleibet,  so  werdenauch  Etliche  er- 
halten  unter  dem  Uaufen,  die  sich  recht  darein  schlcken  oder  noch 
herzu  kommen.  Aber  wo  es  auch  vom  Predigtstuhl  kommt,  so  wird 
es  wenig  helfen,  obgleich  Einer  oder  Etliche  fiir  sich  selbst  alleine 
kònnen  die  Schrift  lesen,  und  wtihnen,  sie  diirfen  keines  Predlgens." 
(Kirchenpost.  Epistelthell.  Dom.  20.  p.  Trin.  XII,  1218.) 

Idem  :  ,,Ja,  viele  diirfen  auch  wohl  herausfahren  und  sagen  :  Was 
diirfen  wir  mehr  der  Pfarrer  und  Prediger,  konnen  wir  doch  selbst  da- 
heime  lesen?  Gehen  also  sicher  dahin  und  lesen  es  daheime  auch  nicht. 
Oder  wo  sie  es  schon  daheime  lesen,  so  ist  es  dock  nicht  so  fruefubar, 
noch  so  krdflig,  als  kràflig  das  Wort  ist  durch  die  Hffentliche  Predigt  und 
den  Mund  des  Predigers,  den  (ìott  dazu  berufen  und  geordnet  hat,  dass 
er  dlr's  predigen  und  sagen  soli."  (Hauspost.  D.  Vili.  p.  Tr.  T.  XIII. 
p.  181G— 17.) 

Idem:  „Ich  wollte  wohl  geme  ,das  tagliche  Opfer*  (Dan.  12,  11.) 
dahin  deuten,  geistlicher  Weise,  dass  es  sei  das  heilige  Evangelium, 
welches  bis  an  der  Welt  Elide  sammt  dem  Glauben  und  der  Kirche 
bleiben  muss.  Aber  glelchwohl  kann  das  gescheheu,  dass  die  Welt  so 
gar  epicurisch  werdeu  wird,  dass  man  in  aller  Welt  wlrd  keinen  offent- 
lichen  Predigtstuhl  hal)en  und  eitel  epicurische  Greuel  die  òffentliche 
Rede  sein  wird,  und  das  Evangelium  alleln  in  den  Hausern  durch  die 
Hausvater  erhalteu  werde.  Und  dies  werde  die  Zeit  sein,  so  zwischen 
dem  Worte  Christi  am  Kreuz:  ,Consumraatura  est'  und:  .Pater,  in 
manus  tuas  commeudo  spiritum  meurn.'  Denn  gleichwie  Christos 
nach  solchem  consummatum  noch  ein  wenig  lebte,  also  kann  auch  die 
Kirche  nach  ònentlichem  Schwelgen  des  Evangelil  ein  wenig  bleiben. 
Und  wie  der  Juden  taglich  Opfer  wohl  ward  in  der  siebenten  Woche 
abgethan  durch  der  Apostel  Concilium,  und  doch  hernach  bis  zu  der 
Zerstorung  Jerusaleros  blleb,  auch  von  den  Aposteln  selbst,  wo  sie 
wollten  (doch  ohne  Noth),  gehalten  ward,  also  kann  auch  wohl  das 
Evangelium  ùffentllch  liegen  und  schwelgen  auf  dem  Predigtstuhl,  und 


Digitized  by  Google 


DE  MDUSTERIO  ECCLESIASTICO. 


685 


doch  darch  fromme  Christen  in  Hausern  erhalten  werden.  Solcher 
Jaroraer  aber  soli  ni. -Ut  liinger  wahren,  deun  1200  Tage,  das  ist,  bei 
vlertehalb  Jahr;  denn  oline  òffentliehe  Predigt  kann  der  Glaube  nicht 
lange  stehen,  well  zu  dleser  Zeit  auch  in  einem  Jahr  die  Welt  bòser 
wird."    (Vorr.  uber  den  Proph.  Daniel.  VI,  1487.  sq.) 


L.  Hartmaxxus:  „De  mlnisterio  tractari  potest  dupliciter:  1.  ab- 
stractive,  prout  ipse  status,  ipsumque  offlcium  christlanae  considera- 
ti- mi  subjacet,  quo  respectu  agi  tur  de  ministerio  artic.  5.  Augnatati. 
Con/.  ;  2.  concretive  seu  ratione  personarum,  quae  In  hoc  sacro  officio 
versantur;  sic  artic.  14.  Aug.  Con/,  de  hoc  themate  agitur,  quod  sci. 
nerao  debeat  publice  in  ecclesia  docere  aut  sacramenta  adininistrare, 
nisi  legitime  vocatus.44    (Pastorale  evangel.  p.  25.) 

Al'GL'st.  Conkkssio:  ,,Ut  hanc  fldera  consequamur,  institutum  est 
ministrrium  docendi  evangelii  et  porrigendi  sacramenta.  Nam  per  ver- 
i)ii m  et  sacramenta  tamquaro  per  instrumenta  donatur  Splritus  Sanctus, 
qui  tldem  efficit,  ubi  et  quaudo  visuin  est  Deo,  in  iis,  qui  audiuut  evan- 
gelium,  scilicet  quod  Deus  non  propter  nostra  merita,  sed  propter 
Christum  justiflcet  hos,  qui  credunt,  se  propter  Christum  in  gratiam 
recipi.  Damnant  Anabaptistas  et  alios,  qui  sentiunt  Spiritum  Sanctum 
contingere  sine  verbo  externo  hominibus  per  ipsorum  praeparationes 
et  opera."    (Artic.  V.  Lib.  Conc.  Ed.  Muellerl  p.  39.  sq.) 

B.  Mkntzerus:  ,,Desumtus  est  hic  quintus  articulus  (A.  C.)  ex 
capite  septimo  Inter  17  Illa,  qulbus  doctrinam  christlanam  complexus 
est  D.  Lutherus  non  multo  ante  comltia  Augustana,  cuius  verba  ita 
habent  T.  5.  Jeneusi  f.  15.  p.  1.  edit.  a.  75.:  .Solchen  Glauben  zu  er- 
langen  oder  uns  Menschen  zu  geben,  hat  Gott  eingesetzt  das  Predigt- 
amt  oder  mUndliche  Wort,  niimlich  das  Evangelium,  durch  welches  er 
solchen  Glauben  und  scine  Macht,  Nutz  und  Frucht  verkiindigen  lasst, 
und  gibt  auch  durch  dasselblge,  als  durch  ein  Mittel,  den  Glauben  mlt 
seinem  Heiligeu  Geist,  wie  und  wo  er  will  ;  sonst  ist  kein  ander  Mittel 
noch  Weise,  weder  Weg  noch  Steg,  den  Glauben  zu  bekommen. 
Denn  Gedanken  ausser  oder  fiir  dem  miindlichen  Wort,  wie  hellig  und 
gut  sle  scheinen,  sind  sie  doch  eitel  Lugen  und  Irrthum.4  "  (Exeges. 
A.C.  Ed.  3.  p.  221.  sq.) 

Formala  Coxcordiae  :  ,,Visum  est  Deo,  per  hoc  medium  et  non 
alio  modo,  nlmirum  per  sanctum  verbum  suum,  cum  id  vel  praedicarl 
auditur  vel  legitur,  et  per  sacramentorum  legitimum  usum  homines  ad 
aeternam  salutem  vocare,  ad  se  trahere,  convertere,  regenerare  et 
sanctlticarc.4*    (Declar.  artic.  II.  p.  600.) 

Eadkm  :  „Damnamus  etiam  Sweukfeldianorum  errores,  qulbus 
docenti  ...  2.  quod  ministerium  ecciesiasticum,  hoc  estf  verbum  Dei 
praedicatum  et  auditum  non  sit  medium  seu  instrumentum,  quo  Deus 
Sp.  S.  homines  doccat  et  per  quod  ipsis  donet  veram  Christi  agnitio- 
nem«4  etc.    (Declar.  artic.  XII.  p.  728.  sq.) 

Gkrharbus:  „Quod  Rom.  10,  17.  ,fldes  ex  auditu'  esse  dicitur, 
id  non  acclpiendum  est  exclusive,  ut  auditus  verbi  praedlcati  oppona- 
tur  lectlonl  verbi  scripti,  sed  inclusive,  ut  per  verbum  non  solum  audi- 
tum, sed  etiam  lectum  Deus  ad  fldem  et  salutem  efflcax  statuatur,  cum 
idem  sit  et  maneat  verbum,  sive  praedicetur  et  audiatur,  slve  scribatur 
et  legatur;  unde  notantcr  dicit  Johannes  de  historla  evangel.  in  literas 
redacta,  adeoque  de  tota  V.  et  N.  T.  Scriptum:  ,Haec  scripta  sunt,  ut 
credatia*,  Joh.  20,  v.  ult.  ,Haec  scribimus  vobis,  ut  gaudium  vestrum 
sit  perfectum4,  1  Joh.  1,4.  Ergo  etiam  ex  scripto  Dei  verbo,  per  Uctio- 
nem  et  meditationem  ad  usum  translato,  fldes  et  spirituale  gaudium  et 
consequenter  salus  aeterna  hauriri  potest.4'  (Exeges.  loc.  de  S.  S. 
§  364.) 


Digitized  by  Google 


686 


PART.  III.    CAP.  XIV. 


b)  Scilicet  ut  in  tuu  constituantur  media  illa  salutis  ac  semen 
verbi  in  agro  ecclesiae  spargati! r,  baptismus,  tanquara  sacrarnentum 
initiationis,  fìliis  Christi  in  ecclesia  spiritualibus  iam  nasceudis,  et 
sacrarnentum  corporis  ac  sanguinis  Christi  natis  adultioribus  ad  con- 
firmationem  fidei  et  spirituale  nutrimentum  animae  conferatur.  Conf. 
Mus.  de  Eccles.  1.  c. 


20,  19.  Rom.  11,  13.  2  Cor.  3,  8.  0.  Et  Paulus  se  atque  alios  vocat 
vrr^piraq  Xpxrroò  xa:  où»»»/*""?  ponr^pirnv  0tiiò,  1  Cor.  Jf,  1.  Alibi 
doùlov  Xpunoò  se  appellat,  Tit.  1,  1. 

Articuu  Smalcaldici:  „l  Cor.  3,  6.  machet  Paulus  alle  Klrchen- 
diener  gleich,  und  lehret,  dass  die  Kirche  mehr  sei,  denti  die  Diener 
(ecclesiam  esse  supra  mlnistros).  Darura  kann  man  mit  keiner  Wahr- 
heit  sagen,  dass  Petrus  elnige  Oberkeit  oder  Gewalt  vor  andern  Apo- 
steln  uber  die  Kirche  und  alle  andern  Kirchendiener  gehabt  habe. 
Denn  so  sprlcht  er:  ,Es  ist  allcs  euer,  es  sci  Paulus  oder  Apollo  oder 
Kephas4,  das  Ist,  es  dar/  weder  Peter  noch  andere  Diener  des  WorU 
ihnen  mmessen  einige  Gewalt  oder  Oberkeit  Uber  die  Kirche."  (Trac- 
tat.  de  potest.  et  primatu  papae,  p.  330.) 

Apologia  A.  C.  :  „Gabriel  unter  andern  Ursachen,  warum  den 
Lalen  nicht  belde  Gestalt  gerelcbt  werde,  setzt  auch  diese:  es  habe 
mussen  eln  Unterschled  seiu,  sagt  er,  unter  Prlestern  und  Lalen.  Und 
ich  balt  wohl,  <■>  sei  die  grosste  und  vornehmste  Ursacbe,  warum  aie 
heutiges  Tages  so  fest  halten,  damlt  der  Pfaffenstand  heiliger  schelne 
gegen  den  Lalenstand.  Das  Ist  nun  eln  Menschengedauke,  worauf  der 
gehe,  ist  wohl  abzunehmen."    (Artic.  22.  p.  233.) 

Eadem  :  „So  heisst  liturgia  griklsch  eigentlich  eln  Amt,  darlnnen 
man  der  Gemeiude  dienet;  das  schickt  sich  wohl  auf  unsere  Lehre, 
dass  der  Priester  da,  als  ein  gemeiner  Diener,  denjenigen,  so  commu- 
niciren  wollen,  dienet  und  das  heilige  Sacrament  relchet.44    (Artic.  24. 


Grauerus:  ,,I)lcltur  ordo  ecclesiasticus  ministerium,  quia  non  est 
civile  aliquod  dominlum,  quemadmodum  pontificii  falso  imaginantur. 
Chrlstus  enim  expresse  dominlum  miulstris  ecclesiae  detrahit,  Lue. 
22,  26.  Hi  uulllbi  in  8.  S.  domini  ecclesiae  dicuntur,  sed  speculatore.**, 
plantatores,  rijfatores,  ministri  etc.  Qui  tituli  omnes  et  singuli  indi- 
cant,  hujus  ordini»  oltlcium  esse,  non  dominar!  in  ecclesia,  sed  mini- 
strare; unde  ctiam  miuisterium  ecclesiasticum  dicitur.41  (Praelect. 
in  A.  C.  ed.  IV.  p.  113H.) 

Dannhauerus  :  „Ecclesiae  (non  sollus  Del)  pastores  sunt  (non 
mancipia,  sed)  ministri,  1  Cor.  3,  5.  Col.  1,25.;  singulorum  rectores, 
at  coraraunitatls  diaconi,  ad  quam  ultimum  judicium  deferendum  est." 
(Hodosoph.  Phaenom.  II.  p.  70.) 

Idem:  ,,  Ecclesiastica  potestas  tota  est  instrumentalis  et  ««rea  to- 
tius  communitatis,  2  Cor.  4,  5.  Col.  1,  25.  Rom.  13,  4.;  equidein  ma- 
gistratus  est  diaconus  Dei,  non  item  communitatis."  (Hodosoph. 
Phaenom..  II.  p.  71.) 

H.  Barnerus:  ,,Dass  eie  nicht  alle  in  publico  ministerio  òffent- 
lich  das  Lehramt  verwalten,  ist  Ursach  vocationis  defectus,  dass  sie 
dazu  nicht  gefordert,  noch  berufen  slnd.  Da  muss  man  unterscheiden 
inter  statum  et  offlcium,  zwischen  Stande  und  Amie.  Zum  Amte  gehòrt 
specialls  vocatio,  sonderbarer  Beruf  ;  das  muss  aufgetragen,  beiohlen 
werden.  Aber  zum  Stande  nicht.  .  .  Alle  Hohenpriestersòhne  waren 
hohenprlesterlichen  Standtt  der  Geburt  nach,  Elner  aber  alleln  war 
Hoherprlester  dem  Amt-'  nuch,  Tom.  7.  f.  346. 44  ( Abriss  des  neueu 
Menschen.   Approbirt  von  der  theol.  Fac.  zu  Wittenberg.  1659.  L.  2. 


p.  267.) 


c.  20.  p.  379.) 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO 


687 


Li'tiikrus:  „Also  ist  auch  oìd  Propbet  eln  hoherer  Staìid,  denn 
Johannis  Stand;  wlewohl  Johannis  Amt  grdsser  und  miher  ist." 
(Postili  eccl.  XI,  145.) 

Grauerus  :  „Pastores  nostri  minus  recte  dlcnntur  sacerdotes,  quia 
non  est  apud  nos  externum  sacriflcium  ;  obi  autem  uon  est  sacritlcium 
externum  proprie  sic  dictum,  ibi  nullus  sacerdos.  Usus  quidera  obti- 
nuit  in  nostri»  ecclesiis,  ut  conclonatores  vocentur  Priester,  sed  minus 
commode,  slquldem  nullum  externum  hodie  in  N.  T.  habetur  sacri- 
flcium."   (Grauerus  rediv.  h.  e.  praelect  in  A.  C.  Ed.  IV.  p.  763.) 

Luthkrds:  „Daher  auch  der  Heilige  Gelst  im  Neuen  Testament 
mit  Fleiss  verhiitet  hat,  dass  der  Name  sacerdos,  Priester  oder  Rafie 
auch  keinem  Apostel,  noch  einigen  andern  Aemtern  ist  gegeben,  son- 
dern  ist  allein  der  Getauften  oder  Christen  Name  als  eln  angeborner, 
erbllther  Name  aus  derTaufe;  denn  unser  keiner  wird  in  der  Taufe 
ehi  Apostel,  Prediger,  Lehrer,  Pfarrherr  geboren,  sondern  eltel  Prie- 
ster und  Pfaffen  werden  wlr  alle  geboren;  darnach  nimmt  man  aus 
solchen  gebornen  Pfaffen  und  beruft  oder  i  i  wiihltsle  zu  solchen  Aem- 
tern, die  voti  unser  aller  toegen  solch  Amt  ausrichten  sollen.  .  .  Dass 
aber  die  Viiter  ihre  Gewelhten  haben  sacerdotes  genennet  und  also  in 
Brauch  ist  kommen,  soli  man  (sag  ich)  ihnen  zu  gut  halten,  wie  viel 
andere  Stiicke  mehr.  Und  wiir  es  bel  ihrer  Weihe  und  Ordlniren 
blieben,  so  htitte  der  Name  keinen  Schaden  gethan,  denn  sie  haben 
Pfarrherren  geweihet.  Aber  der  Greuel  hat  den  Namen  behalten  (weil 
ef  so  hcrrlich  war)  und  der  Viiter  Weihen  verlassen,  dafùr  seine 
Wiukelweihe  aufgerichtet  und  damit  unser  recht  Priesterthum  und 
Taufe  greulich  verwustet  und  zerstoret."  (Schr.  v.  d.  Winkelmesse 
u.  Pfaffenweihe.   1583.  XIX,  1536.  sq.) 

Idkm  :  ,,Mau  hata  erfunden,  dass  Pabst,  Bischòfe,  Priester,  Klo- 
atervolk  wird  der  geistliche  Stand  genennt;  Fiirsten,  Herrn,  Hand- 
werks-  und  Acker-Leut  der  tceltliehe  Stand.  Welchs  gar  ein  fein  Com- 
ment  und  Gleissen  ist.  Doch  soli  niemand  darob  schuchtern  werden. 
Uud  da»  aus  dem  Grund  :  Dann  alle  Christen  sein  wahrhaftig  geistlichs 
Stands,  uud  ist  unter  ihnen  keln  Unterscheid,  denn  des  Amia  halben 
allein.  .  .  Drum  ist  des  Bischofs  Weihen  nichts  anders,  denn  ala  wenn 
er  nn  Statt  und  Persoti  der  gameti  Sammlung  Einen  aus  dem  Haufen 
ntihme,  die.  alle  gleiche  Geicalt  haben,  und  ihm  befòhle,  dieselbe  Gexcalt 
fUr  die  atulrrn  auszurichten  ;  gleich  als  iccnn  zehen  Brilder,  Kònigs- 
kinder,  gleich  Erben,  Einen  erwàhleten,  das  Erb  fUr  sie  zu  regieren  ; 
sic  tctiren  ja  alle  Konige  und  gleicher  Gexcalt,  und  doch  Einem  zu  re- 
gieren befohlen  xrird.  Und  dass  lchs  noch  klHrer  sag,  wenn  ein  Hiiuf- 
leln  frommer  Christenlaien  wiirdeu  gefangen  und  in  ein  Wustenei  ge- 
setzt,  die  nicht  bei  slcb  hiittcn  einen  geweiheten  Priester  von  einem 
Blschof,  und  wiirden  alida  der  Sachen  eines,  erwiihleten  einen  unter 
ihnen,  er  wiire  ehelich  oder  nlcht,  und  befohlen  ihm  das  Amt  zu  u  u  - 
fen,  Mesa  halten,  absolviren  und  predigen,  der  wiir  wahrhaftig  ein 
Priester,  als  ob  ihn  alle  Blschdfe  und  P&bste  hiitten  geweihet.  Daher 
kihnmts,  dass  in  der  Noth  ein  Jeglicher  tdufen  und  absolviren  kann  ;  das 
nicht  miiglich  xcdre,  \cenn  wir  nicht  alle  Priester  vnàrcn."  (Schrift  an 
den  christlichen  Adel  deutacher  Nation.  1520.  X,  302.  sqq.) 


§  2. 

Causa  efficiens*  principali  ministerii  ecclesiastici  cum 
in  8e,b  tum  ratione  ministrorumf  qui  ilio  funguntur, 
Deusd  trinunus6  est,  et  Christus'  ^sàv^noq. 


Digitized  by  Google 


688 


PART.  ni.    CAP.  XIV 


a)  Cui  sufficiens  vis  aut  virtus  competit  ad  ministerium  itutitmn- 
dum  ac  certis  personis  demandandum,  imo  largiendum  successum,  seu 
producendum  per  illud  spiritualeni  fructum. 

b)  Nerape  ut  est  sfatti*  ministrorum,  certa  ratione  institutus  et 
sancitus;  qua  ratione  abstracte  spectatur. 

c)  Sive  quatenus  concreti™  consideratur,  ex  parte  hominum,  aqui- 
bus  hoc  raunus  obeundum  ac  gerendum  est. 

d)  Nam  qui  est  auctor  gratiae,  ejusdera  est  sancire  officium,  quo 
media  gratiae  hominibus  applicentur.  Atque  huc  spectat,  1)  quod 
Deus  revelavit,  <juae  ad  ministerium  hoc  recte  gerendum  spectant, 
v.  gr.  quae  doctrina  praedicanda,  Gal.  1,  8.  9.  12. ,  quae  ad  docendum, 
arguendum,  mores  emendandos  ac  formandos  pertinent,  2  Tim.  3, 
14.  sqq.,  quae  sacramenta,  et  quomodo  adroinistranda,  1  Cor.  11, 23.  etc. 
2)  quod  Deus  officium  hoc  certis  personL*  imponit,  aut  ad  illud  obeun- 
dum homines'mittit  Vid.  Psalm.  08,  12.  Matth.  9,  38.  Lue.  10,  2., 
quara  vocationem  alias  appellant  juxta  Rom.  1,  1.  Ebr.  o,  4.  3)  quod 
concurrit  cum  actionibus  ministrorum.    Vid.  1  Cor.  3,  5.  sqq. 

Apologia  A.  C.  :  ,,Das  Predigtamt  hat  Gott  eingesetzt  und  ge- 
boten,  und  hat  herrliche  Zusage  (ìottes,  Ròm.  1.  :  ,Das  Evangelium  ist 
ein  Kraft  Gottes  alien  denjenigen,  so  daran  glauben'  etc.  Es.  55.: 
.Das  Wort,  das  aus  melnein  Munde  gehet,  soli  nicht  wieder  leer  zu 
mir  kommen,  sondern  thun,  was  mlr  gefàllt.'  Wenn  mau  das  Sacra- 
ment  des  Ordens  also  verstehen  wollt,  so  raòcht  man  auch  das  Auf- 
legen  der  Hande  ein  Sacrament  nennen.  Denn  die  Kirche  hat  Gottes 
Befehl,  dass  sle  soli  Prediger  und  Diaconos  bestellen.  Dieweil  nun 
solchs  sehr  trostlicb  lst,  so  wir  wissen,  dass  Gott  durch  Menschen  und 
diejenigen,  so  von  Menschen  gewiihlet  sind,  predigen  und  wirken  v.  ili, 
so  ists  gut,  dass  man  solche  Wahl  hoch  riihme  und  ehre,  sonderllch 
wlder  die  tcuflischen  Anabaptisten,  welche  solche  Wahl  samrat  dem 
Predigtamt  und  leibllchen  Wort  verachten  und  lastern."  (Artic.  XIII. 
p.  203.) 

Artici'Li  Smalcald.  :  „Weil  nun  Paulus  klar  zeugt,  er  habe  bei 
Petro  nicht  wollen  ansuchen,  dass  er  ihm  zu  predigen  erlaubte,  auch 
dazumal,  da  er  am  letzten  sei  zu  ihm  kommen  :  haben  wir  einc  gewlsse 
Lehre,  dass  das  Predigtamt  vom  gemeinen  Beruf  der  Apostel  herkommt, 
und  ist  nicht  noth,  dass  alle  dieser  einigen  Person  Petri  Beruf  oder 
Bestìitigung  haben."    (De  potè  st.  et  primatu  papae  tractatus,  p.  330.) 

Luthkrus:  ,,Ich  hoffe  ja,  dass  die  Ghìublgen  und  welche  Christen 
heissen  wollen,  fast  wobl  wissen,  dass  der  geistliche  Stand  sei  con  Gott 
eingesetzt  und  gestiftet,  nicht  mit  Gold  noch  Silber,  sondern  mit  dem 
theuren  Biute  und  bittern  Tode  seines  einigen  Sohnes,  unsers  Herrn 
Jesu  Christl.  Denn  aus  seinen  Wunden  fliessen  wahrlich  (wie  man 
vorzeiten  auf  die  Briefe  malete)  die  Sacramente,  und  hat  es  wahrlich 
theuer  erarnet,  dass  man  in  der  ganzen  Welt  solch  Amt  hat,  zu  pre- 
digen, taufen,  lòsen,  blnden,  Sacrament  reichen,  trosten,  warnen, 
vermahnen  mit  Gottes  Wort,  und  was  mehr  zum  Amt  der  Scelsorger 
gehòret.  .  .  Ich  melne  aber  nicht  den  jetzlgen  gelstllchen  Stand  in 
Klòstern  und  Stiftern.  .  .  Sondern  den  Stand  meine  ich,  der  das  Pre- 
digtamt und  Di-  tisi  des  Worts  und  der  Sacramente  hat,  welches  gibt  den 
Geist  und  alle  Seligkeit,  die  man  mit  keinem  Gesange  noch  Geprange 
erlangen  kann,  als  da  ist:  das  Pfarramt,  Lehrer,  Prediger,  Leser,  Prie- 
sur  (wie  man  Kaplan  nennet),  KUster,  Schulmeister  und  teas  zu  solchen 
Aemtern  und  Per  so  ne  n  mehr  gehòret,  welchen  Stand  die  Schrift  wahr- 
lich hoch  ruhmet  und  lobet  Ist  nun  das  gewiss  und  wahr,  dass  Gott 


Digitized  by  Googlp 


DE  MIXISTBRIO  ECCLESIASTICO. 


6&y 


den  gelstlichen  Stand  selbst  hat  eingesetzt  und  gestiftet  mlt  seinem 
eignen  Blut  und  Tode,  ist  gut  zu  rechnen,  dass  er  deuselben  will  hoch 
geehret  haben,  und  nicht  lelden,  dass  er  solle  untergehen  oder  auf- 
hòren,  sonderà  erhalten  haben  bis  an  jungsten  Tag.  Denn  es  musa  ia 
das  Evangelium  und  die  Christenheit  bleiben  bis  an  jungsten  Tag,  wie 
Christus  aprichi  Matth.  28, 20.  :  ,Siehe,  ich  bin  bei  euch  bis  an  der  Welt 
Ende.«  "  (Sermon,  dass  man  die  Kinder  solle  zur  Schule  halten.  1680. 
X,  488.  sqq.) 

e)  Est  enim  opus  ad  extra.  Et  sic  Deo  Patri  et  Jesu  Oiristo 
8uam  vocat  ione  ni  tribuit  Paulus  Gal.  1,  1.,  alias  autem  docet,  Spiri- 
timi Sanctum  constituere  episcopo*  ad  pascendam  ecclesiam  Dei,  Ad.  20,  28. 
Conf.  1  Cor.  12,  4.  sqq.  ad  11. 

f  )  Nempe  non  solura,  qua  Deus,  sed  et,  qua  homo,  muneris  hujus 
partes  determinat  et  illud  certis  hominibus  committit  et  efficaciter 
cooperatur.  Vid.  Matth.  28,  19.  sqq.  ad  finem,  et  Marci  10.  ad  finem, 
Epk  4,  11.  12. 

Kromayerus:  „Etsi  ministri  boni  hodie  Chrlsti  in  ecclesia  mili- 
tante sunt  \  icari i,  constitutlo  taraen  eorundem  pertinet  ad  offlcium  ejns 
regium,  Eph.  4.,  ubi  ,datlo  pastorum  ac  doctorum*  v.  11.  subjicltur 
proxime  rugali  eius  adscensui  supra  omnes  coelos  v.  10.,  et  Matth.  28., 
ubi  ,mi.«sio  ad  docendum  et  baptizandum'  v.  19.  20.  connectitur  cura 
,potestate  omni,  quae  data  ipsl  est  in  coelo  et  in  terra*  v.  18.  Ut  fru- 
stra quaestio  magna  contentione  agitata  sit  in  Anglia  inter  Hierarchi- 
cos  et  Puritanos,  an  ad  sacerdotale,  regium  aut  propheticum  offlcium 
pcrtineat."    (Th.  posit.-pol.  II,  530.) 


§  3. 

Vocat  autem  Deus  homines  ad  officium  ecclesiasti- 
cum  aliquando  immediate*  seu  nulla  intercedente  arbi- 
traria6 aliorum  hominum  opera,  aliquando  mediate, 
nempe  per  ecclesiam,0  quae  nomine  Deid  munus  illud 
certis  personis  committit.  Unde,  cum  hoc  fit,  ecclesia  mi- 
nila principali»  causa  vocationis  ministrorum  dici  potest. 

a)  Queniadraodum  Moses,  Exod.  S,  10.,  et  prophetne  plurimi  in 
V.  T.  itemque  apostoli  in  K.  T.  vocati  fuerunt,  ita  ut  Deus  ipse  deno- 
minaret  bas  persona s,  quibus  officium  sacrimi  obeundum  esset. 

b)  Alias  autem,  quando  ministri  ecclesiae  per  homines,  sed  siu- 
gulari atque  espresso  mandato  divino  (non  suo  judicio  et  arbitrio)  nixoe 
vocantur,  vocatio  nihilotninus  immediata  dici  potest.  Atque  huc  per- 
tinet exemplum  Aaronis,  quem  Deus  per  Mosen  quidem,  sed  expresso 
nomine  vocavit.    Exod.  4%  14-  *qq-  28,  1.  sqq. 

c)  Cui,  postquam  piantata  est,  jus  et  facultas  constituendi  mini- 
stros  competit.  Habet  enim  sibi,  velut  sponsae,  datas  a  sponso  Christo 
clave*  regni  eoelorum,  Matth.  10,  18.  c.  18,  17.,  ideoque,  sicut  ejus  est, 
aperire  et  claudere  regnum  eoelorum,  ita  ejus  est,  constituere  mini- 
■tros,  per  quos  aperiat  et  claudat.    Ac  si  observeraus,  ecclesiam  esse 

BaieriComp.  ed.  Walther.  IU.  44 


Digitized  by  Google 


690 


pari',  ni.  cap.  siv. 


quandara  rempublicam,  et  ministro*  verbi  esse  velut  magistratus  seu  ge- 
etores  publieorum  negotiorum,  quibuscura  totius  reipublicae  commissa 
incunibit,  facile  intelligitur,  potestatem  constituendi  illos  per  se  et  na- 
tura sua  in  tota  residere  ecclesia,  ncque  convenire  uni  alicui  parti,  mai  ex 
communi  omnium  consensu  in  unam  aliquam  nartem  translata  sit. 
Constat  etiam,  hanc  fuisse  pratili  primitivae  ecclesiae  inde  ab  aposto- 
lorum  tempore,  ut  totius  illius  consensu  ministri  publici  constitueren- 
tur.  Vid.  Act.  6,  5.,  ubi  diaconi  (etsi  curae  fisci  ecclesiastici  pecu- 
liariter  destinati,  non  tamen  ab  officio  docendi  alieni,  ac  potius  ideo, 
quoad  peritiam  doctrinae  sacrae,  prae  aliis  eligendi,  ut  docere  possenti 
collectis  suflragiis  eorum,  qui  ecclesia  ni  constituebant,  vocati  fuerunt. 
Et  Act.  lJf,  24.,  ubi  dicuntur  Paulus  et  Barnabas  coHecti*  fidelium 
suffragiis  (xttpHTwqawnf,  ita  ut  porrectis  manibus  singuli  suffragia 
ferrent)  constituisse  preubyteros  in  sxngulis  ecclesii*.  Afcque  ita  post  apo- 
stolorum  tempora  raultorum  saeculorum  decursu  rainistros  ecclesiae 
constitui  consuevisse,  praeter  alios,  docuit  prolixe  M.  AtUon.  de  Dominis 
Lib.  III.  de  Rep.  Eccl.  cap.  3. 

Melancuthox  :  „Manlfestura  est,  idem  significare  in  s.  lit.  pote- 
statem ecclesiastlcam  et  claves."    (Corp.  Reform.  XII,  494.) 

Lyskrus:  ,,Complectitur  vocabulum  regni  coelorum  Ulani  functio- 
nem,  potestatem  et  auctoritatem,  qua  perflciuntur  omnia,  quae  sunt 
necessaria  regno  Christi  sive  gubernandae  ecclesiae."  (Harmon.  ev. 
ad  Matth.  16,  19.  I,  IG17.) 


Articuli  Smalcald.  :  „Darum,  weil  doch  die  verordneten  Bi- 
schòfc  das  Evangelium  verfolgen,  und  tiichtige  Personen  zu  ordiniren 
sich  weigern,  hat  eine  jetzllche  Kirche  in  diesem  Fall  gut  Fug  und 
Recht,  ihr  selbst  Klrchendlener  zu  ordiniren.  Denn  wo  die  Kirche  ist, 
da  ist  je  der  Bcfehl,  das  Evangelium  zu  predlgen.  Darum  miisscn  die 
Kirchen  die  Gewalt  behalten,  dass  sie  Klrchendlener  fordcrn,  wShlen 
und  ordiniren.  Und  solche  Gewalt  ist  ein  Geschenk,  welches  der  Kir- 
chen eigentlich  vou  Gott  gegeben,  und  von  kciner  menschlichen  Gewalt 
der  Kirchen  kann  genommen  werden,  wle  St.  Paulus  zeuget  Eph.  4., 
da  er  sagt:  Er  ist  in  die  Hòhe  gefahren  und  hat  G abeti  gegeben 
den  Menschen.  Uud  untcr  solchen  Gaben,  die  der  Kirchen  elgen  sind, 
zAhlet  er  Pfarrherrn  und  Lehrer,  und  hiinget  daran,  dass  solche  gegeben 
werden  zu  Erbauungdes  Leibes  Christi.  Darum  folget,  wo  eine  rechte 
Kirche  ist,  dass  da  auch  die  Macht  sei,  Klrchendlener  zu  wiihlen  und 
ordiniren.  Wie  denu  in  der  Notti  auch  ein  schlechter  Laie  elneu  andern 
absolviren  und  sein  Pfarrherr  werden  kann,  wle  S.  Augustin  eine  Histo- 
rien  schreibet,  dass  zween  Christen  in  einem  Schiffe  belsammen  ge- 
wesen,  der  einer  den  andern  getauft,  und  darnach  von  ihm  absolvlrt  sei. 
Hteher  gehoren  die  Spriiche  Christi,  welche  zeugen,  dass  die  Schiusaci 
der  ganzen  Kirchen  und  nicht  etlichen  sondern  Personen  gegeben  sind, 
wie  der  Text  sagt  :  Wo  zween  oder  drel  in  meineni  Namen  versaminelt 
sind,  bln  ich  raitten  un  ter  ihnen  u.  s.  w.  Zum  letzten  wlrd  solches 
auch  dtirch  den  Spruch  Petrl  bekraftigt,  da  er  spricht:  Ihr  seld  das 
konigllche  Pricsterthum.  Diese  Worte  betreffen  eigentlich  die  rechte 
Kirchen,  welche,  weil  sie  allein  das  Pricsterthum  hat,  musa  sie  auch 
die  Macht  haben,  Klrchendlener  zu  wtihien  und  ordiniren.  Solches 
zeuget  auch  der  gemelnc  Brauch  der  Kirchen."  (Tract.  de  potest.  et 
jurlsd.  episc.  p.  341.  sq.) 

Iidkm  :  „Ueber  das  muss  man  je  bekennen,  dass  die  Schliissel 
nicht  einem  Menschen  alleiu,  sondern  der  ganzen  Kirchen  gehoren  und 


Digitized  by  Google 


DB  MINISTERIO  ECCLESIASTICO.  691 

gegeben  sind,  wie  denn  solches  mit  hellen  and  gewissen  Ursachen  ge- 
nugsam  kann  erwiesen  werdcn.  Denn  gleichurie  die  Verheissung  des 
Evangelii  gneiss  und  ohne  MiUel  der  ganzen  Kirchen  zugehbret,  also  ge- 
hòren  die  Schliissel  ohne  Mittel  der  ganzen  Kirchen,  dieweil  die  Schius- 
aci nichts  anders  sind,  denn  das  Amt,  dadurch  solche  Verheissung 
jederraann,  wer  es  begehrt,  wird  mitgetheilet;  wie  es  denn  im  Werk 
vor  Augen  ist,  dass  die  Klrche  Macht  hat,  Kirchendiener  zu  ordiniren. 
Und  ChristU8 spricht bei  diesen  Worten  :  Was  ihr  binden  werdet  u. s.  w., 
und  deutet,  wem  er  die  Schliissel  gcgeben,  numi  irli  der  Kirchen:  Wo 
zvseen  oder  drei  versammelt  sein  in  raeinem  Nanien  u.  s.  w.  Itero  Chri- 
stus  gibt  das  hòhest  und  letzte  Gericht  der  Kirchen,  da  er  spricht: 
,Sags  der  Kirchen.'"  (Tract.  de  potest.  et  prtinat.  pap.  p.  333.) 
,,Tribuit  igltur  principalùer  claves  ccclesiae  et  immediate  ;  sicut  et  ob 
eam  causam  ecclesia  principaliter  habet  jus  vocatiunis."    (L.  c.) 

Lcthkrus:  ,,Die  Schliissel  sind  nicht  des  Pabsts  (wie  er  leuget), 
sondern  der  Kirchen,  das  ist,  des  Volks  < .  'liristi,  des  Volks  Gottes, 
oder  des  heiligen  christlicheu  Volks,  so  welt  die  ganze  Welt  ist,  oder 
wo  Chrlsten  sind.  Denn  ito  kònnen  nicht  alle  zu  Rom  sein,  es  ware 
denn  zuvor  die  ganze  Welt  zu  Rom,  das  noch  lange  nicht  geschehen 
wird.  Gleichwie  die  Taufe,  Sacrament,  Gottes  Wort  nicht  des  Pabsts, 
sondern  des  Volkes  Christl  sind,  und  heissen  auch  claves  eccleslae, 
nicht  claves  papae."  (Schrift  von  den  Conciliis  und  Kirchen.  Tom. 
XVI,  2791.) 

Idkm  :  „Die  Schliissel  sind  der  ganzen  Gemeine  aller  Christen  und 
eines  jeden,  der  ein  Glled  ist  derselbigen  Gemeine,  und  dasselblge 
nicht  allein  nach  der  Gewalt,  sondern  auch  nach  dem  Brauch  und  nach 
allerlei  Welse,  die  da  sein  mag;  auf  dass  wir  den  Worten  Christl 
kelnen  Gewalt  thun,  der  stracks  hin  und  insgemcin  zu  alien  redet: 
,Er  soli  dir  sein'  u.  s.  w.  Item  :  ,AUes,  das  ihr  binden  werdet*  u.  s.  w. 
Irli  mochte  auch  diesen  Spruch:  ,Dir  wlll  ich  geben  die  Schliissel  des 
Himmelreichs',  den  Chrlstus  zu  St.  Petro  allein  hat  geredet,  hle  zu 
einer  Bekriiftigung  handeln.  Itera,  den  Matth.  18,  19.:  ,Wo  zween 
elns  werden  auf  Erden.*  Item,  V.  20.:  ,Wo  zweene  versammelt  sind 
In  meinem  Namen,  da  blu  ich  mitten  unter  ihnen.'  In  welchen  Sprii- 
chen  da»  allervollkòmmlichstc  Recht  und  der  Brauch  aufs  allervòlligste 
zugeeignet  wird  und  bekriiftigt,  dass  sie  binden  und  auflòsen  mògen. 
Es  ware  denn,  dass  wir  wollten  Chrlsto  selbst  das  Recht  und  den 
Brauch  der  Schliissel  versagen,  wenn  er  mitten  unter  zweien  wohnct." 
(Sendschreiben  an  den  Rath  und  Gemeine  der  Stadt  Prag.  Tom. 
X,  1847.) 

Iukm  :  ,,Uns  Ist  aber  ein  anders  gesagt  Matth.  23,  8.  :  ,Einer  ist 
cuer  Meister,  Christus,  ihr  aber  seid  alle  Gebriider.1  Darum  gelten 
>r ir  alle  gleich  und  haben  alle  nur  Ein  Recht.  Denn  es  will  sich  je 
nicht  lciden,  das  die,  so  Gebriider  heissen  und  alle  elne  Gemeinschaft 
haben,  einer  iiber  den  anderu  sei,  mehr  Erbtheils  empfahe  und  ein 
besser  Recht,  denn  der  ander,  habe,  voraus  in  gelstlichen  Sachen, 
davon  wir  jetzt  handeln.  .  .  Doch  dies  allea  haben  wir  allein  voti  ge- 
raeinen  Rechten  und  Macht  aller  Christen  gesagt.  Denn  dieweil  alien 
Christen  alle  Ding  gemein  sollen  sein,  die  wir  bisher  erzahlt  haben, 
das  wir  auch  bewahrt  und  beweiset  haben,  so  wills  nicht  gebiihren 
einem,  der  sich  von  ihm  selbst  hervor  wollte  thun,  und  ihm  allein  zu- 
eiguen,  das  uuser  aller  ist.  Unterwiude  dich  dieses  Rechten  und  lege 
es  auch  an  Brauch,  sofern  wo  keln  andrer  Ist,  der  auch  ein  solch  Recht 
empfangen  hat.  Das  erfordert  aber  der  Gemeinschaft  Recht,  dass 
einer,  oder  als  viel  der  Gemeinde  gefallen,  erwiihlet  und  aufgenommen 
werden,  welche  anstatt  und  im  Namen  aller  derer,  so  eben  dasselblge 
Recht  haben,  verbringe  diese  Aemter  òffentlich,  auf  dass  nicht  elne 
scheussllche  Unordnung  geschehe  iu  dem  Volk  Gottes,  und  aus  der 
Kirchen  wcrde  ein  Babylon,  in  welcher  alle  Dlnge  ehrbarlich  uud 
ordentllch  sollen  zugehen,  wie  der  Apostel  gelehret  hat  1  Cor.  14,  40. 


Digitized  by  Google 


PART.  UI.    CAP.  XIV. 


Es  ist  zweierlei,  dass  einer  ein  geroeln  Recht  durch  der  Gemeine  BefebI 
ausrichte,  oder  dass  einer  sich  desselbigen  Rechten  In  der  Noth  ge- 
braucbt.  In  einer  Gemeine,  da  jedem  das  Recbt  frei  ist,  soli  sich 
desselbigen  nfemand  annehmen  ohne  der  ganzen  Gemeine  Willen  und 
Erwahlung,  a  ber  in  der  Noth  brauche  sich  desselbigen  ein  jeder,  wer 
da  w ili."  (Sendschreibcn  an  den  Ratb  und  Gemeine  der  Stadt  Prag. 
1523.  X,  1857.) 

Idem  :  „Die  Schliissel  werden  gegeben  dem,  der  auf  dieserò  Fels 
durch  den  Glauben  stehet,  dem  es  der  Vater  gegeben  hat.  Nun  kaun 
man  kelue  Person  ansehen,  die  da  bleibet  steben  auf  dem  Fels,  denn 
der  fallt  beute,  der  andere  morgen;  wie  St.  Petrus  gefallen  ist.  Dar- 
vi ni  ist  niemand  bestimmt,  dem  die  Scblussel  gehòren,  denn  der  Kirche, 
das  ist,  denen,  die  auf  dem  Felsen  stehen.  Die  christliche  Kirche  hat 
allein  die  Scblussel,  sonst  niemand,  wlewohl  sie  der  Biscbof  und  der 
Pabst  konnen  brauchen,  als  die,  welchen  es  von  der  Gemeine  befohlen 
ist.  Ein  Pfarrer  pflegt  des  Arots  der  Scblussel,  taufet,  prediget, 
reichet  das  Sacrament  und  thut  audre  Aemter,  damlt  er  der  Gemeine 
dient,  nicht  von  selnetwegen,  sondern  der  Gemeine  wegen"  (d.  i.  von 
Gemeinschafts  wegen).  „Denn  er  ist  eiu  Diener  der  ganzen  Gemeine, 
welchem  der  Schliissel  gegeben  ist,  ob  er  gleichwohl  ein  Bube  sei. 
Denn  .ho  ere  thut  anstatt  der  Gemeine,  so  thut  es  die  Kirche.  Thut  es 
denn  die  Kirche,  so  thut  es  Gott;  denn  man  muss  einen  Diener  haben. 
Denn  wenn  die  ganze  Gemeine  wollte  hinfallen  und  tiiufen,  so  móch- 
ten  sie  wohl  das  Kind  ersaufen,  denn  es  gingen  wobl  tausend  Hande 
dauach.  Das  taugte  ganz  nichts.  Darum  muss  man  einen  Diener 
haben,  der  solches  pflege  anstatt  der  Gemeine.  Nun  die  Schliissel, 
zu  bindeu  und  zu  lòsen,  ist  die  Gewalt  zu  iebren,  und  nicbt  allein 
absolviren.  Denn  die  Schliissel  xoerden  gezogen  auf  alle»  das,  damit 
ich  meinem  Ndchslen  helfen  kann,  auf  den  Trost,  den  einer  dem  aodera 
geben  kann,  auf  die  òffentllche  und  heimliche  Beichte,  auf  die  Abso- 
lution,  und  was  des  Dinges  mehrist;  aber  dock  fUrnehmiich  auf  dot 
Predigen."    (Postili,  eccles.  XI,  3070.  sq.) 

Idem  :  ,,Aber  was  will  hie  allererst  werden  :  dass  Christus,  ehe 
er  Befchl  thut,  die  Siinde  zu  vergeben  und  zu  binden,  blies  er 
lhnen  ein  und  spricht:  ,Nehmet  hin  den  Heiligen  Gelst,  welchen 
ihr  werdet  die  Siinde  vergeben,  denen  sind  sie  vergeben.'  Joh.  20, 
22.  23.  Hie  ist  beschlosseu,  dass  niemand  die  Siinde  vergeben  kann, 
er  habe  denu  den  Heiligen  Gelst. . .  Wo  bleiben  nun  des  Pabst**  Schliis- 
sel? Ich  mei  ne,  sie  miissen  inni  hie  oline  seinen  Dank  entfallen,  und 
kund  werden,  dass  er  (sie)  mit  allem  Frevel  alleine  fùhret  in  selnem 
Sellili],  so  hie  klar  stehet  :  Es  habe  die  Schliissel  nicht,  denn  der  den 
Heiligen  Geist  hat.  Darum  solite  man  dem  Pabst  in  sein  Schild  (ich 
welss  wohl  was)  malen  und  Schliissel  herausreissen.  Das  Wappen 
ist  eines  andern  Mannes,  denn  der  Pabst  ist.  Doch  wiederum,  solite 
ich  nun  nicht  ehe  haben  Vergebung  meiner  Siinde,  der  Beichtvater 
batte  denn  den  Heiligen  Geist  (und  niemand  mag  gewiss  sein  von  dem 
andern,  ob  er  denselben  habe)  :  wenn  wiirde  ich  meiner  Absolution 
gewiss  und  iiberkame  ein  ruhiges  Gewissen?  So  ware  es  wie  vorbin. 
Antwort  :  Das  habe  ich  angezogen,  auf  dass  man  dieses  Dinges  eiuen 
rechten  Grumi  habe.  Da  ist  kein  Zweifel  an,  dass  niemand  Siinde 
bindet  oder  vergibt,  denn  allein,  der  den  Heiligen  Geist  so  gewiss 
habe,  dass  du  und  ichswissen;  wie  dlcse  Worte  Chnsti  allhier  iiber- 
zeugen.  Das  ist  aber  niemand,  deuu  die  christliche  Kirche,  das  ist, 
die  Versammlung  aller  Gliiubigcn  <  'liristi  ;  die  hat  allein  diese  Schliis- 
sel, da  sollt  du  nicht  an  zweìfeln.  Und  wer  ihm  daruber  die  Schliis- 
sel zueignet,  der  ist  ein  rechter  abgefeimter  Sacrilegus  (Kircbenrau- 
ber),  es  sei  Pabst  oder  wer  es  wolle.  Von  derselbigen  Kirchen  ist 
jedermann  gewiss,  dass  sie  den  Heiligen  Gelst  habe,  wie  das  Paulus 
nach  Christo  und  alle  Schrift  reichllch  bewelsen,  und  aufs  kurzeste 
verfasset  ist  im  Glauben,  da  wir  sagen:  ,Ich  glaube,  dass  da  sei  eine 
heillge  christliche  Kirche.4  **  (Buchlein  v.  d.  Beichte.  XIX,  1051 .  sqq.) 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO 


693 


Idem:  ,,Das  Ut  und  muss  unser  Grund  unii  gewlsser  Fels  sein: 
wo  das  Evangelium  gepredigt  wird,  da  musa  eine  heiligc  christliche 
Kirche  sein;  und  wer  daran  zweifelt,  der  mag  eben  so  raehr  auch 
zweifeln  an  dem  Evangelio,  obs  Gottes  Wort  sei.  Wo  aber  elne  hei- 
lige  christliche  Kirche  Ut ,  da  mussen  alle  Sacramente  sein,  Christus 
selbst  und  sein  Heiliger  Geist.  Sollten  wir  nun  eine  heillge  christliche 
Kirche  sein  und  die  grdssten  und  nòthigsten  Stiicke  haben,  als:  Gottes 
Wort,  Christum,  Geist,  Glaube,  Gebet,  Taufe,  Sacraroent,  Schliissel- 
Amt  u.  s.  w.,  und  sollten  nicht  auch  das  geringste  Stiicke  haben,  nam- 
lich  die  Macht  und  Recht,  etlichc  zum  Anit  berufen,  die  uns  das  Wort, 
Taufe,  Sacrament,  Vergcbung  (so  bereit  da  sind)  darreichten  und 
darinnen  dienten,  was  ware  rair  das  vor  eine  Kirche?  Wo  bliebe  hler 
Christi  Wort,  da  er  spricht  Matth.  18,  20.  :  ,Wo  zween  oder  drei  in 
ineinem  Namen  versammelt  sind,  da  bln  ich  unter  ihnen'?  Und  aber- 
nial  V.  19.  :  ,Wo  zween  unter  euch  elns  werden  auf  Erden,  warura  es 
ist,  dass  sie  bittcn  wollen,  das  soli  ihnen  widerfahren  von  meinem 
Vater  im  Himmel.'  Haben  zween  oder  drei  solche  Gewalt,  wie  viel 
mehr  elne  ganze  Kirche?'*  (Schrlft  von  der  Winkelniesse  und  Pfaffen- 
welhe.  1533.   Toni.  XIX,  1565.  sq.) 

Idkm:  ,, Matth.  18,  19.  20.  Hie  hò'ren  wlr,  dass  auch  zween  oder 
drei,  In  Christi  Namen  versammelt,  eben  al  Ics  Macht  haben,  was 
St.  Petrus  und  alle  Apostel.  Denn  der  Herr  ist  selbst  da;  wie  er 
auch  sagt  Joh.  14,  23.  :  ,Wer  mich  liebet,  der  wird  meine  Worte  hal- 
ten,  und  mein  Vater  wird  ihn  lieben,  und  wlr  wollen  zu  lhm  kommen 
und  Wohnung  bei  ihm  machen.'  Daher  ists  kommen,  dass  oft  Eln 
Meusch,  der  an  Christum  geglaubct,  einem  ganzen  Haufen  wider- 
standen  hat,  als  Paphnutius  in  Concilio  Nicaeno,  und  wie  die  Pro- 
pheten  den  Kònigen  Israel,  Priestern  und  aliem  Volke  widerstunden. 
Kurzuro,  Gott  will  unverbunden  sein  an  der  Menge,  Grosse,  Hòhe, 
Macht  und  was  persònlich  ist  bei  den  Menschen,  sondern  will  allein 
bei  denen  sein,  die  sein  Wort  lieben  und  halten,  und  solltens  eltel 
Stallbuben  sein.  Was  fragt  er  uach  hohen,  grossen,  machtigcn  Her- 
ren?  Er  Ist  der  Grossestc,  Hòchste  und  Machtigste  allein.  .  .  Wlr 
haben  hie  den  Herrn  sclbst  iibcr  alle  Engel  und  Creaturen  :  der  sagt, 
sie  >i>i;t  H  alle  gleiche  Getealt,  Schiusici  und  Ami  haben,  auch  zween 
schlechte  Christen  allein  in  seinem  Namen  versammelt.  Diesen  Herrn 
soli  uus  Pabst  und  alle  Teufel  nicht  zum  Narren,  Lugncr  noch  Trun- 
kenbold  machen,  sondern  wlr  wollen  den  Pabst  mit  Fussen  treten  und 
sagen,  er  sei  ein  verzweifelter  Liigner,  Gotteslilsterer  und  abgòttlscher 
Teufel,  der  die  Schlussel  zu  sich  allein  gerissen  hat  unter  St.  Peters 
Namen,  so  Christus  dieselben  alien  gleich  insgemein  gegeben  hat." 
(Wider  das  Pabstthum  zu  Rom,  vom  Teufel  gestlft.  1545.  XVII, 
134G.  sq.) 

Idem:  Es  ,, werden  nur  darum  etliche  aus  dem  Haufen  hervor- 
gezogen,  dass  sie  an  Statt  der  Gemelne  das  Amt  fùhren  und  Itrelben, 
welches  sie  alle  haben."    (Ad  1  Pet.  2,  5.  IX,  703.) 

Chemmtius:  ,, Canon  X.:  Si  quls  dixerit,  chrlstianos  omnes  In 
verbo  et  omnibus  sacramenti*  administrandi  hahere  potestatem,  ana- 
thema  slt.  Examen  :  Verba,  quae  in  hoc  canone  damnant,  excerpserunt 
ex  Luther!  libello  de  captlvitate  Babylonica,  sed  et  verba  mutilarunt, 
et  sentcntiam  depravarunt,  ut  Luther!  doctrlnam  invisam  redderent 
imperiti.-,  quasi  perturbatrix  esset  omnis  divini  et  humani  ordinis  in 
ecclesia,  sed  Lutherùs  nunquara  senslt,  quemvis  christlauum  promls> 
cue  sine  legitlma  vocatione  vel  posse,  vel  debere  sibi  arrogare,  vel  usur- 
pare ministeri um  verbi  et  administrationem  sacramentorum  In  eccle- 
sia. .  .  Contra  has  tyrannicas  pcrsuasiones  Lutherus  ex  verbo  Dei 
docuit,  Christum  claves,  h.  e.  roinisterlum  verbi  et  sacramentorum, 
tradidisse  et  commendasse  totl  eccleslae  .  .  .  ita,  ut  summa  potestas 
verbi  et  sacramentorum  slt  penes  Deum,  deinde  mlnlsterium  sit  penes 
ecclesiam,  ut  per  quam  Deus  mediate  vocat,  ellglt  et  mlttlt  mlnlstros; 


Digitized  by  Google 


PART.  in.     CAP.  XIV. 


tcrtio  deinde  pene»  illos,  qui  a  Deo  per  ecclesiam  legitime  electl  et 
vocati  sunt,  ut  peni  >  ministros,  quibus  mandata  est  usurpatio  seu  &d- 
ministratio  ministeri!  verbi  et  sacramento™ m.  Hac  disttnetione,  quae 
vera  et  plana  est,  Lutherus  reprimere  voluit  supercilium  sue  ri  tlcu  Io- 
rum,  qui  illa  persuasione  Inflitti  erant,  quasi  soli  po testa tem  meram 
et  mixtam  haberent  in  verbo  et  sacramentis,  ita  ut  sacramenta  valereat 
propter  impressum  ipsis  nescio  quem  characterem  ordinis.  Et  ne  re* 
liqua  ecclesia  vel  tacito  gemitu  dicere  auderet:  Quid  facitis?  praeten- 
debant,  ecclesiam  reliquam  nullam  piane  babere  potestatem  in  verbo  et 
sacramentis.  Hoc  ulcus  quia  Lutherus  attiglt  et  ex  verbo  Dei  Metto* 
nem  adliibuit,  illud  vero  est,  quod  pontiflcios  cum  dolore  post  tot 
annos  hodie  adbuc  urlt  et  male  habet."  (Exam.  couc.  Trld.  Ed. 
Genev.  f.  222.  sq.) 

Lysrrus:  „Potestaa  ligandl  et  solvendi,  ut  Matth.  16,  19.  pro- 
missa  est  Petro  et  Joh.  20,  23.  tradita  est  omnibus  apostolls,  sic 
Matth.  18,  18.  traditur  a  Christo  ecclesiae,  quae  hanc  potestatem  ordi- 
narie de/erre  potest  personis  legitime  ad  id  vocatis,  extraordinarie 
autem  et  in  casu  necessitatis  unum  quodlibet  verum  ecclesiae  raem- 
brum  idem  jus  habet,  eoque  ad  gloriam  Del  et  proximi  salutem  viti 
potest."    (Harmon.  ev.  ad  Matth.  18,  18.  I.  f.  1748.) 

Idem:  ,, Ecclesiae  Christus  ciaves  regni  coelorum  post  se  reliquit 
Matth.  18,  18.  Nec  nos  hic  curarmi s  sannas  et  irrisiones  Jesuitarum, 
qui  clamltant  :  .Ergo  apud  vos  evangelicos  habent  et  exercent  jus  cla- 
vium  sutores  et  sartores,  omnes  coci  et  cerdones,  sicque  vos  ipsam 
Babylonem  exstruitis  et  omnium  rerum  confusionem  introduciti».' 
Resp.:  Quis  negabit,  in  casu  necessitatis  quemvis  fldelium  alterum 
fldelem  baptizare,  docere,  a  peccatis  absolvere,  sicque  ipsi  aditum  ad 
coelestem  civitatem,  quasi  adhibitis  clavibus,  patefacere  posse?  et 
hunc  casum  necessitatis  ecclesia  semper  excepit,  ut  testatur  Hierony- 
mus  adversus  Luciferianos  et  Augustinus  ad  Fortunatum.  Sed  extra 
casum  necessitatis  nihil  horum  cuiquam  permittitur,  nisl  sit  legitime 
vocatus  et  constitutus  ecclesiae  mlnlster.  Hoc  enim  pugnaret  contra 
regulam  divinam  :  .Quomodo  praedlcabunt,  nisl  misst  ruerint?'  Rom. 
10,15.  Item:  ,Currebant,  et  non  mittebam.'  Jerem.  23,  21.  Nìhllo- 
minus  tamen  Interim  singulti  fldelium  etiam  minimti  suum  jus,  quod  in 
ciaves  ex  concessione  Cbristi  habeant,  manet  Integrum.  Quemadmo- 
dum  enim  elves  liberae  alicujus  civitatis  omnes,  quotquot  urbem  lllam 
incolunt,  commune  jus  habent  et  parem  libertatem,  quod  rempubll- 
cam  attinet,  et  tamen  ordinis  causa  eligunt  senatores,  hlsque  prae- 
flclunt  consulem,  cui  ciaves  urbis  et  statuta  tradunt,  quo  illa  communi 
omnium  nomine  tueatur  atquc  juxta  Illa  rempublicam  adrainistret: 
Ita  quoque  faciunt  cives  civitatis  Dei.  Habent  hi  quidem  comraunlonem 
omnium  sanctorum,  et  omnia  ipsorum  sunt,  slve  Paulus,  slve  Petrus, 
sive  vita,  sive  mors,  slve  praesentia,  slve  futura,  1  Cor.  8,  21.;  omnia 
possident  sub  uno  capite,  Christo,  qui  omnia  ad  salutem  necessaria  suae 
ecclesiae  et  In  ea  sigillatimi  uniculvls  membro,  etiam  minimo,  sangulnis 
sui  merito  acqulslvit;  et  tamen  ordinis  causa  eligunt  certas  persona*, 
quibus  demandarti  administrationem  clavium  regni  coelorum,  quales 
sunt  apud  nos  diaconi,  pasto res,  doctores,  episcopi  slve  superinten- 
dentes  et  consimlles,  ut  ita  juxta  doctrlnam  Paull  apud  nos  omnia 
eivxQuóvui  mi  ««irà  rdftv,  decenter  et  ordine  flant,  1  Cor.  14,  vers.  ult." 
(L.  c.  f.  1620.  sq.) 

Li'tiierus:  ,, Quando  papa  eligitur,  an  secum  affert  ciaves,  an 
non?  Si  affert,  ergo  erat  papa,  antequam  cliReretur;  si  non  affert,  a 
quo  acciplt?  Numqutd  ab  angelo  de  coelo?  Nonne  ab  ecclesia?  Item, 
quando  papa  moritur,  cui  relinquit  ciaves?  Aufert  eas  secum?  Si  non 
aufert,  cui  relinquit,  nisl  ecclesiae,  aquaacceplt?  Quid  igitur  potest 
dici  contra  hanc  evidentlsstmam  experlentlam,  optimam  evangeli!  in- 
terpretem,  ciaves  nec  Petro,  nec  successori,  sed  soli  ecclesiae  datas, 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


695 


a  qua  tanqaam  minister  acciplt,  usuro»  eis  sacerdos.  Ubi  nunc  est, 
quod  soli  Petro  dtctum  esse  putatur:  Ubi  dabo  claves;  imo,  ubi  nunc 
est,  quod  soli  ecclesiae  romanae  claves  datae  sont?  Necesse  est,  ut  in 
(|ualibet  ecclesia  claves  sint."  (Resol.  Lutheriana  super  propositione 
XIII.  de  potest.  papae.  1519.  Vld.  Opp.  lat.  var.  argurn.  Erlang. 
Voi.  III.  p.  310.) 

Gerhardus:  „Q.:  Quibus  regni  coelorum  claves  sint  commissae? 
—  Quara  iniquus  in  ecclesiam  slt  pontifex  roraanus,  vel  bine  solum 
manifestum  omnibus  est,  quod  lllustrem  hanc  diguitatem  soli  sibl  suis- 
que  eplscopis,  ob  nescio  quem  in  ordinatione  ipsis  impressum  charac- 
terem,  non  sine  sacrilegio  rapuit,  caeteris  omnibus,  quos  lalcos  vo- 
cant,  tanquam  porci  sint,  contemtissime  exclusis,  qui  quidem  ne 
hiscere  ni  versus  clerura  boc  in  negotio  ausint,  tantum  abest,  ut  ju- 
dlcium  In  eos  sumere  lllls  ullo  modo  liceat.  Horum  superblae  nostram 
opponentes  sententlam  cum  D.  Luthero,  b.  Cheranitio,  caeterisque 
orthodoxis  tbeologis  statuimus,  privilegium  hoc  a  Chrlsto  toti  eccle- 
siae, dilectlssimae  suae  sponsae,  quae  dispensatrlx  est  coelestlum 
honorum,  Ps.  68,  13.,  fuisse  concessum,  utpote  cui  jam  ante  Mattb. 
18,  18.  amplissima  facta  hac  de  re  fu  it  promlssio.  Quin  et  ex  hoc  ipso 
loco  (Joh.  20.),  quicquid  etiam  adversa  pars  obblateret,  haud  obscure 
colligi  tur,  ad  omnes  illos  hanc  potestatem  pertlnere,  qui  Spiritu  S. 
sint  delibuti.  Atqul  cum  omnes  vere  christiani  8p.  S.  habeant,  conse- 
quens  est,  omnes  quoque  hac  auctoritate  instrul.  Ita  colliglt  Dn.  D. 
Brentius  in  Exeg.  in  Job.  c.  20.  Neque  tamen  patrocinium  bine  ali- 
quod  accedit  furori  Ànabaptlstarum,  qui  status,  quos  Deus  distinctos 
esse  volult,  pessime  Inter  se  commiscent,  turpisslmamque  inducunt 
confusionem.  Cujus  quidem  erroris  rcos  peragere  nos  nititur  Joh. 
Baptista  Ficklcrus  in  sua  Replica  contr.  Hellbr.  p.  87.,  quando  sic 
scribit:  ,Non  opus  est  ibi'  (intellige  in  nostris  eccleslis),  ,quam  ut 
sine  discrimine  cuique  dicatur:  Eas  tu  Johannes  et  sls  concionator  ; 
tu  Michael  acciplas  panem  et  vinum  et  vicino  adminlstres  coenam;  tu 
Bartholde  eas  et  absolvas  rusticos.4  A  qua  tamen  suspicione  nos  facile 
liberabit  genuina  sententlae  nostrae  explicatio  et  distinctionum,  quas 
hac  in  quaest.  theologi  nostri  adhibent,  observatto.  1111  enini  quasi 
triplicem  constituunt  potestatem,  ac  docent,  tummam  et  avroKpar»- 
pmf)\>  pot€$tatem  verbi  et  sacramentorum  esse  penes  solum  Deum. 
Deinde  ministerium  esse  penes  ecclesiam,  ut  per  quam  Deus  immediate 
vocat,  eligit  et  mittit  mlnlstros.  Tertio  denique  executionem  esse  pe- 
nes illos,  qui  a  Deo  per  ecclesiam  legitime  electi  et  vocati  sunt,  ut 
penes  ministro»,  quibus  mandata  est  usurpatio  et  administratlo  mini- 
sterii  verbi  et  sacramentorum.  Itaque  potestà»  lpsa  toti  ecclesiae  cora- 
ni unis  quidem  est,  usus  autera  et  exercltium  (ut  se.  omnis  in  ecclesia, 
in  qua  omnia  n<axmàvuc  fieri  debent,  praecìpiente  apostolo  1  Cor. 
14,  40.  confusio  vitetur)  non  ntsi  lis  permittitur,  qui  ab  ecclesia  buie 
sunt  officio  per  legltimam  vocatlonem  destinati,  'ejusdemqm  nomine 
possldent,  h.  e.,  legitimis  ecclesiae  ministris,  qui  bona  illa  coelestia, 
Christi  cruento  praelio  parta,  ecclesiae  nomine  dispensent.  Unde 
ab  apostolo  ìirqpirat  rov  X/motov  Knì  otKnvófwt  rùv  fnxmfpitM  tov  ùtov  vo- 
cantur  1  Cor.  4,  1.  Hls,  inquam,  dlstlnctionibus  observatis  utrinque 
tutlsslml  media  ingredimur  via,  neque  cum  supercilio  cleri  pontificii 
commune  nobis  quicquam  est,  neque  etiara  ullo  modo  confusioni  Ana- 
baptistlcae  favemus,  sed  sunm  ecclesiae  honorem  reverenter  habemus. 
Vid.  Luth.  1.  de  abusu  missae."  (Explic.  tXryx™*)  evang.  dominic. 
p.  732.  sq.) 

Balduixus:  „Est  ecclesia  Christi  sponsa  Joh.  3,  29.  et  uxor  Ps. 
45,  10.  et  in  eius  domo  materfamilias  Ps.  68,  13.;  quemadmodum  ergo 
claves  a  domino  dorous  dantur  matrifamiliae,  sic  etiam  Christus  Do- 
minux  domus  suae,  quae  est  eccl.,  dedit  claves  suae  sponsae,  quae 
ommiUit  eas  ministris  suis,  qui  vocantur  oeconomi  seu  dispensatores 
mysteriorum  Dei."    (Tract.  de  cas.  consc.  p.  1104.) 


Digitized  by  Google 


696 


PART.  ni.     CAP.  XIV. 


ANTITHESIS. 

Qienstedtius  :  ,iAntithesi$  :  1.  Pontificiorum,  qui  vocandi  po- 
tè sta  te*  m  in  solum  ecclesiasticum  statura  conferunt,  depresso  onini  sub 
ministerium  magistratu,  quod  papocaesaream  vel  papo  -  caesareatum, 
nonnulll  vocant;  ita  decrevit  Conc.  Trid.  de  sacram.  ordln.  c.  4.: 
,Docet  ss.  synodus,  in  ordinatone  episcoporum,  sacerdotuin  et  cae- 
terorum  ordinum  nec  popoli,  nec  cujusvis  saecularis  potestatis  et  ma- 
gistratos  consensum,  sive  vocationem,  sive  auctoritatem,  ita  requlri,  ut 
sine  ea  irrita  slt  ordiuatlo.'  Bellarm.  1. 1 .  de  clericis  c.  2.  §  ult.  Tom.  2.  : 
,Doctores  catbolici  sumnia  conscnslone  docent,  jus  episcopos  ordi- 
nandi ac  vocandi  ad  plebem  nullo  modo  pertinere  posse,  jus  autem 
eligendi  fuisse  aliquaudo  et  aliquo  modo  penes  populum,  sed  pon- 
tificum  concessione  vel  conniventi^,  non  lege  divina.'  Cornelius 
a  Lapide  in  Rom.  1.  super  verba  K&ffòc  òttócto'/j^  :  .Ordinare  sacra  et 
sacros  praesules  non  est  magistratus,  nec  vocare  laicorum.*  2.  Dona- 
tistarum,  Socinianorum  et  AnabaptUtarwm,  qui,  uti  magistratus  ex 
omni  republ.  exterminandos  putant  ac  solum  imperitum  ac  rude  vul- 
gus  ad  omnia  jura  admittunt,  ita  quoque  jus  vocandi  buie  soli  largiun- 
tur.  3.  Arminianorum,  qui  potestà tem  vocandi  soli  magistratui  saecu- 
lari  transscribunt,  quod  aliqui  vocant  caesareo-papatum."  (Theol. 
did.-polem.  P.  IV.  c.  12.  s.  2.  q.  2.  f.  1609.  sq.) 

d)  Non  autem  ma  auctoritate.  Res  eniin  Dei  ed  et  ad  saluterà 
animarum  spectat.  Atque  ita  non  solum  prece»  cum  actu  vocationis 
olim  conjunctas  novhnus,  vid.  Act.  6,  0.  14,  23.,  aed  et  praxU  recen- 
tior  docet,  literis  vocatoriis  inseri  solere  formulam:  In  nomine  SS. 

Kromayercs:  „Munus  hoc  non  quidem  confertur  cum  impres- 
sione indelebills  characteris,  ceu  pontificii  volunt;  ordinarie  tamen 
perpetuum  est,  quia  libere  ac  licite  extra  casum  necesaitatis  nec  a  vo- 
cato  deponi,  nec  a  vocante  per  modum  contractus  ad  certos  annos, 
•  aut  cum  reservatione  facultatis  dlmittendl  libere  vocatum,  conferri 
potest.  Non  prius  1 .  propter  generalia  de  perseverando  monita.  Nam 
,unus  quisque  In  ea  vocatione,  in  qua  vocatus  fuit,  maneat4,  1  Cor. 
7,  20.,  cf.  Lue.  9,  62.;  2.  ob  specialia  praecepta,  1  Tim.  4,  15.: 
,Haec  exerce,  in  hi»  esto',  cf.  2  Tim.  4,  5.;  3.  ex  rat  ione,  quia  ob  in- 
feri u  a  bonum  non  est  negligendum  superius  semel  electum,  quale  in 
respectu  ad  bona  hujus  saeculi  est  ministerium  eccles.  Non  posterius, 
quia  vocanti  facultas  sic  contrahendi  nullibi  commissa  aut  permissa 
est  a  Deo.  linde  nec  >  trans  nec  vocandm  hujtumodi  vocationem  ac  di- 
missione** prò  divina  habere  potest.11    (Th.  poslt.-pol.  II,  630.) 

§  4. 

Atxjue  hoc  jus  seu  potestas  constituendi  ministros 
competit  etiam  ecclesiis  particularibus*  a  consortio  cae- 
terarum  per  excoìnmunicationem*  injustam  separatis. 

a)  Nam  quae  ecclesiae  catholicae  in  ordine  ad  eommunem  Jinem,  qui 
est  aedificatio  spiritualis,  concessa  sunt,  ea  recte  sibi  vendicant  eccle- 
siae partitularet,  per  quas  catholica  aedifìcari  debet  et  quatenus  ad  ec- 
clesiam  catholicam  pertinent.  Confer.  b.  Mm.  P.  II.  de  Eccl.  Disp. 
III.  §  7.  sqq.  p.  166.  sqq. 


Digitized  by  Google 


DB  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


697 


b)  Non  enim  per  injtistam  excommunicationem,  quam  patiuntur, 
desinimi  esse  verae  ecclesiae,  adeoque  nec  jura,  quae  omnibus  veris 
Christi  ecclesiis  conveniunt,  amittunt.  Confer.  Mus.  1.  c.  Disp.  IV. 
§  35.  p.  318.  319. 

Luthkrus  :  ,,Wlr  bekennen  aber,  dass  unter  dem  Pabstthum  viel 
chrlatllches  Gutes,  ja  allea  christlich  Gut  sei,  und  auch  daaelbst  her- 
kommen  sei  an  uns:  namlich,  wir  bekennen,  dass  im  Pabstthum  die 
rechte  heilige  Schrift  sei,  rechte  Taafe,  recht  Sacrament  des  Altare, 
rechte  Schlùssel  zur  Vergebung  der  Sùnde,  recht  Predigtamt,  rechter 
Katechismus,  als  Zehea  Gebot,  die  Artikel  des  Glaubens,  das  Vater 
Unser.  Glelchwle  er  auch  wiederum  bekennet,  dass  bei  uus  (wlewohl 
er  uns  verdammt  als  Ketzcr)  uud  bei  allea  Ketzera  sei  die  heilige 
Schrift,  Taufe,  Schlussel,  Katechismus  u.  s.  w.  ,0,  wie  heuchlest  du 
hie?4  Wie  heuchele  ich  denn?  Ich  sage,  was  der  Pabst  mlt  uns  ge- 
meln  hat.  So  heuchelt  er  uns  und  den  Ketzern  wiederum  ja  so  sehr, 
und  saget,  was  wir  mit  ihrn  gemein  haben.  Ich  will  wohl  mehr  heu- 
chela,  und  soli  mlch  dennoch  nichts  helfen.  Ich  sage,  dass  unter  dem 
Pabst  die  rechte  Christenhelt  ist,  ja,  der  rechte  Ausbund  der  Christen- 
heit  und  viel  frommer  grosser  Heiligen.  Soli  ich  aufhòren  zu  heucheln? 
Hòre  du  selber,  was  St.  Paulus  sagt  2  Thess.  2,  4.:  ,Der  Eudechrist 
wird  im  Tempcl  Gottes  sltzen.*  Ist  nun  der  Pabst  (wie  ich  nicht  an- 
dere  gulubc)  der  rechte  Endechrist,  so  soli  er  nicht  si t zen  oder  regie- 
ren  in  des  Teufels  Stali,  sondern  in  Gottes  Tempel.  .  .  Ist  denn  nun 
unter  dem  Pabst  die  Christenhelt,  so  muss  sie  wahrlich  Christi  Lelb 
und  Glied  sein.  Ist  sie  sein  Leib,  so  hat  sie  rechten  Geist,  Evange- 
lium,  Glauben,  Taufe,  Sacrament,  Schliissel,  Predigtamt,  Gebet,  hei- 
lige Schrift  und  alles,  was  die  Christenhelt  haben  soli.  .  .  Darum  ist 
solcher  Wiedertiiufcr  und  Schwarmer  Rede  nichts,  wenn  sie  sagen: 
Was  der  Pabst  hat,  ist  unrecht,  oder:  Weil  im  Pabstthum  dies  und 
das  geschieht,  so  wollen  wirs  anders  haben.  Gerade  als  wollten  sie 
damit  slch  bewelsen  grosse  Feinde  des  Endechrlsts  ;  sehen  aber  nicht, 
dass  sie  ihn  damit  ain  hòhesten  stUrkcn,  die  Christenhelt  am  hòhesten 
schwachen  und  slch  selbst  betriigen.  Den  Missbrauch  und  Zusatz 
sollten  sie  uns  helfen  verwerfen  ;  aber  da  hStten  sie  nicht  grosse  Ehre 
von,  weil  sie  sehen,  dass  sie  daren  nicht  die  ersten  sein  kònnen. 
Darum  greifen  sie  an,  das  niemand  angriffen  hat,  auf  dass  sie  auch 
etwa  die  ersten  sein  und  Ehre  elnlegeu  mògen.  Aber  die  Ehre  muss 
zu  Schanden  werden,  denn  sie  greifen  den  Tempel  Gottes  an,  und 
fehlen  des  Endechrlsts,  der  drinneu  sitzt  ;  wie  die  Bllnden,  die  nach 
dem  Wasser  tappen  und  greifen  ins  Feuer.  Ja,  sie  thun  eben,  wie  ein 
Bruder  dem  andern  thiit  im  Thuringer  Walde  :  die  gingcn  mit  elnander 
durch  den  Wald,  und  ein  Biir  kommt  sie  an,  der  wirft  den  einen  unter 
sich  ;  da  will  der  andere  seinem  Bruder  helfen,  stlcht  nach  dem  Baren, 
fehlet  aber  sein,  und  ersticht  den  Bruder  unter  dem  Baren  jammerlich. 
Eben  so  thun  diese  Schwarmer  auch.  Sie  sollten  der  armcn  Christen- 
helt helfen,  die  der  Endechrist  unter  sich  hat  und  martert,  und  stellen 
slch  greullch  wider  den  Pabst;  fehlen  aber  sein  und  morden  die  Chri- 
stenhelt unter  dem  Pabst  viel  jammerlicher.  Denn  wo  sie  die  Taufe 
und  Sacrament  recht  liessen,  mòchten  die  Chnsten  mit  der  Seelen 
noch  entrinnen  unter  dem  Pabst  und  selig  werden,  wie  btsher  gesche- 
hen  ist;  aber  nun  ihnen  die  Sacramente  genommen  werden,  mussen 
ale  wohl  verloren  werden,  weil  auch  Christus  selbst  dadurch  weg- 
genommen  wlrd.  Lleber,  es  ist  nicht  also  auf  den  Pabst  zu  platzen, 
weil  Christi  Heiligen  unter  ihm  Uegen.  Ea  gehdrt  ein  fùrsichtiger, 
bescheldener  Geist  dazu,  der  unter  ihm  lasse  bleiben,  was  Gottes 
Tempel  Ist,  und  wehre  selnem  Zusatz,  damit  er  den  Tempel  Got- 
tes zerstòret."  (Brlef  von  der  Wiedertaufe.  1528.  XVII,  1647. 
•  1648.  sqq.) 

> 


Digitized  by  Google 


PART.  IH.     CAP.  XIV. 


Idem  :  „Was  sagest  du  aber  zu  dem  Sproch  Gregorii  droben  an- 
gezeigt:  ,Unser  Bann  ist  zu  furchtcn,  wann  er  gleich  unrecht  ware'? 
Das  sage  ich  dazu:  Der  Spruch  sei  Gregorii  oder  selner  Mutter,  so 
hat  Jhn  der  Teufel  gesprochen  ;  den  Doctor  diirft  ich  noch  frò'hiich  an- 
sehen,  der  so  lehren  wollt,  dass  ich  mich  vor  dem  Unrecht  und  Lùgen 
sollt  fùrchten,  wenns  gleich  ein  EDgel  vorn  Himmel  ware,  und  durfie 
sei  ne  ii  schreckllchen  Bann  heissen  nehmen  und  enhlndern  f'ùhren  und 
die  Nasen  dran  wlschen,  da  Adaraskinder  auf  sitzen.  Was  soli  denn 
auch  solche  schilndliche  Lasterung,  die  uns  Christen  darf  unverschàmt 
gebietcn,  óffentlich  Unredht  und  bekannte  Liigen  fùrchten  und  far 
einen  Gott  anbeten  ?  Wo  St.  Gregorius  solches  gesagt,  gemeinet  und 
niclit  ge busse t  batte,  so  miisste  er  im  Abgrund  der  Hollen  sein,  das 
darf  keines  Fragens.  Doch  will  ich  Gregorium  nicht  verdammen." 
(Schr.  v.  d.  Schliisseln.  1530.  XIX,  1170.) 

Balduinus:  „Ubicunque  adhuc  aliqua  est  ecclesia,  quac  habet 
baptismum  in  suis  substantialibus  integrum,  partem  aliquam  verbi  di- 
vini,  ut  evangelia  et  epistolas  dominicales,  historiam  passionis,  syrabo- 
lum  apostolicum,  ibi  quoque  ordinatio  ad  ministerium  vera  esse  potest, 
llcet  quoad  ritus  externos  corrupta,  modo  In  substantialibus  suis  relin- 
quatur  integra,  h.  e.,  committatur  alicui  potestas  docendl  verbum  per 
preces  ecclesiae  ;  id  quod  in  papistica  ecclesia  fieri  negare  non  possu- 
mus,  etiamsi  ministerium  satis  sit  impurum.  Rationes  nostrae  asser- 
tlonis  hae  sunt:  1.  quia  ordinatio  non  est  corrupti  ministerii,  sed  totius 
ecclesiae  actus,  quem  ministerium  etiam  corruptum  exequi  potest. .  . 
Hac  sententia  firmius  tueri  possumus  ordlnationem  Luther!  et  allorum, 
qui  in  papatu  ordinati  fuerunt,  contra  calumnias  Romanensium,  qui 
subinde  clamant,  nos  non  habere  ministros  iegitime  ordinatos.  Nam 
nolentes  volentes  fateli  coguntur,  illos  in  papatu  veram  ordlnationem 
accepisse. . .  Objiciunt  autem,  qui  contrari  um  sentiunt,  1.  perso  nam  or- 
dinantis,  qui  non  fuit  pastor  ecclesiae,  sed  lupus,  qui  ovesaliis  pascen- 
das  committere  non  potuit;  2.  doctrinam  corruptam,  ad  quam  propa- 
gandam  ordlnatus  fuit,  nimirum  ad  mlssiflcandum,  ad  comraunicandnm 
sub  una  specie,  ad  ungendum  moribundos  et  alias  idolomanias  exer- 
cendas.  Resp.  :  Dlstinguendum  hlc  est  Inter  officia  eorum,  qui  in 
papatu  alios  ordinarunt.  Quaedam  enim  fecerunt,  ut  lupi  et  mancipia 
papae,  qualia  sunt,  quae  in  objectione  commemorantnr,  et  rellqua 
omnia,  quae  a  papa  ut  papa  mandata  et  mera  hominum  Inventa  snnt; 
quaedam  ut  ordinarli  ecclesiae  ministri,  quatenus  cum  praeceptis  di- 
vini- consentiunt,  ut,  curo  infantes  baptizant,  ministros  alios  ordinant, 
conjuges  copulant,  mortuos  sepeliunt  etc.  In  his  officlis  opera  Dei 
ab  operibus  hvminum  distinguenda  sunt.  Haec  a  ministiis  antichristì 
flunt,  quia  absque  mandato  Dei  flunt;  illa  ipsl  Deo  sunt  adscribenda, 
qui  etiam  per  corruptum  ministerium  opera  sua  expedi iv  solet,  quem- 
admodum  in  ecclesia  Judalca  etiam  idololatrlcl  sacerdotes  ipsi  Deo 
glgnebant  fllios  et  Alias,  Ezech.  16,  20.,  et  per  corruptlssimum  mini- 
sterium Pharisaeorum  circumcidebat,  sacerdotes  ordinabat  et  similia 
faciebat,  licet  Ipsl  Pharisaei,  cum  ex  proprio  loquerentur,  genlmlna 
viperarum  essent,  suisque  tradltionibus  mandata  Dei  tollerent.  Matth. 
3,  7.  15,  3.  Sic  quod  Lutherus  iu  papatu  ordlnatus  fuit,  Id  a  mini- 
sterlo  ordinarlo  liabult;  quod  autem  ad  missas  et  alias  abomlnationes 
ordinabatur,  id  erat  a  mlnisterlo  corrupto,  quod  cum  ordinario  con- 
currebat;  ideo  cum  Lutherus  tandem  impuritatem  illaro  doctrinae  et 
abomlnationes  papales  animadverterct,  reliqult  eas,  ut  feces  impuri 
ministerii,  ordlnationem  autem  ut  officiura  ordinarli  ministerii  retinuit. 
Neque  vero  tantum  ad  missam  et  alias  abomlnationes  papales  propagan- 
da, sed  et  ad  docendum  verbum  Del  ordlnatus  fuit;  dum  autem  pre- 
tlosum  a  vili  distlnxlt  et,  relictls  abominationibus  papalibus,  verbum 
Dei  recte  docuit,  ordlnatione  nova  opus  non  habuit,  sed  ordinatione 
in  papatu  accepta  tura  demum  recte  urna  fuit."  (Tractat.  de  cas.  consc. 
p.  1040.  1041.  1042.  sq.) 


Digitized  by  Google 


DE  MIXISTERIO  ECCLESIASTICO. 


699 


§  5. 

Ad  vocationem  ministrorum,  quae  fit  mediante  eccle- 
sia, tria  concurrunt:  1.  EUctio*  seu  judicium  de  dignitate 
personae  ad  ministeriuin  sacrimi  admovendae,  ratione 
eruditionis  ac  donorum  ad  actus  officii  recte  obeundos 
necessariorum,  ejusque  ad  ministerium  designatio.  2.  Or- 
dinatio* sive  personae  electae  solennis  et  per  certos  ritus 
facta  inauguratio  ad  officium  sacrum.  3.  Vocatio  spe- 
cialiter  sic  dieta,  seu  potestatis  ad  verbum  Dei  in  con- 
ventibus  publicis  docendum  et  sacramenta  administranda 
concessio  ac  functionis  demandatio.0 

a)  Prout  apodoli  dixerunt  ad  muliitudinem  dificìpulorum  seu  fide- 
lium:  Gircum&picite ,  fratres,  viro*  ex  vobi*t  tpedatae  probitatis,  pieno* 
SpirUu  Sondo  et  sajìienfia,  quibtu  delegabimuè  hoc  negotii,  Ad.  6t  3. ,  adde 
vera.  5.  Et  Paulus  1  Tim..  <?,  2.  *qq.  TU.  1,  6.  sr/fl.  requisita  episcopi 
in  electione  observanda  prolixiua  recenset. 

b)  Quae  rectissime,  more  apostolico,  jperagi  tur  per  prece*  atque 
impositùmem  manuum,  Ad.  ti,  6.    Conf.  1  Tim.  4,  14.  cap.  «5,  22. 

Articuli  Smalcald.:  ,,Vor  Zeiten  wilblet  das  Volk  Pfarrherrn 
und  Blschòfe;  dazu  kam  der  Blschof  am  sei  ben  Ort  oder  in  der  NHhe 
gesessen,  und  bestiitiget  deo  gewahlten  Blschof  durch  Auflegen  der 
Hande,  und  lst  dazuraal  die  Ordinatio  nichts  anders  getoest,  demi  aolche 
BeaUttigung ."    (Tractat.  de  potest.  et  jurisd.  eplscop.  p.  342.) 

Luthkrus  :  „Es  liegt  daran,  ob  die  Kirche  und  der  Bischof  eins 
slnd,  und  die  Kirche  den  Bischof  hòren  und  der  Bischof  die  Kirche 
lehren  wolle.  So  ist's  geschehen.  Auflegung  der  Hande,  die  segnen, 
bestiitlgen  und  bezeugen  solches,  wie  eln  Notarius  und  Zeugen  cine 
weltliche  Sache  bezeugen,  und  wie  der  Pfarrherr,  so  Braut  und  Brau- 
tigam  segnet,  ihre  Ehe  bestatiget,  oder  bezeuget,  dass  sle  zuvor  sich 
genommen  haben  und  offentiich  bekannt;  es  sei  nun  der  Pfarrherr  eln 
Engel  oder  Teufel,  weil  das  Amt  geschehen,  so  istdie  Braut  gesegnet." 
(Exempel  einen  rechten  christl.  Blschof  zu  welhen.  1542.  X  vii,  166.) 

J.  Fxchtius:  Ordinatio  ritus  est  ecclesiasticus,  qui  ob  flnes 
suos,  quos  tres  praeclpue  habet,  maximl  merito  aestlmatur;  1.  enim 
publicum  tcstiraonium  est,  hunc  mlnisterli  candidatura  idoneum  esse 
et  diurni  in  inventum,  cui  animae  horainum  concredi  queant;  2.  ipsum 
candidatura  ritus  hic  publice  ce  rt  lo  rem  facit,  legitlme  eundem  voca- 
tum  esse,  adeoque  ecclesiae  ad  pium  ministerium  obllgari:  3.  totius 
ecclesiae  preces  super  ilio  funduntur,  ut  dona  ipsius,  ecclesiae  neces- 
saria, augeantur  et  animus  ipsi  Deo  constanter  servlendi  et  anlmarum 
salutem  procurandi  concedatur.  Hinc  dijudicandum  est,  quid  de  ne- 
cessitate huius  ritus  8Ìt  habendum?  Duo  nempe  ex  tre  ma  cavenda  sunt. 
Primo,  ne  absoluta  ei  necessita*  cum  pontificii  adflngatur,  juxta  quos 
hic  ritus  characterera  homini  lmprimit,  ut  ex  profano  Hat  sacer,  ex 
laico  clericus,  h.  e.,  ut  sacra  possit  administrare,  inprimls  sacramenta 
conflcere.  Unde  et  non  vocatos  ordlnant,  ut  vocati  raunia  sua  stati ra 
obire  posslnt.  Delnde,  ne  cum  Calviniani»  Docci  pendatur,  quasi  parum 
iu  eo  situili  esset. . .  Ex  quo  duae  observatlones  sequuntur.  1.  Voca- 
tum,  si  necessitato  urgeat  casus  aut  per  impedimentum  non  possit  sta- 
tini ordinari,  posse  et  concionandi  et  sacramenta  adminlstrandi  uffl- 


Digitized  by  Google 


700 


PART.  IH.    CAP.  XIV 


cium  oblre,  ecccleslamqae  eo  casu  informar!  debere,  haec  talia  non» 
dependere  ab  ordinatlone,  tanquam  instrumento  imprlmendi  characte- 
rem  sacrum,  Bine  quo  sacra  minister  obire  non  posslt.  2.  Extra  ue- 
cessitatis  casum  non  ordinatum,  quamquam  vocatum,  talea  actus  te- 
mere obire  non  debere,  non  quod  non  sint  validi,  semel  farti,  sed  ne 
allis  offenslonis  praebeamus  materiam,  quasi  in  re  tam  sacra  et  tanti 
momenti  aliorum  precibtu  non  habeamus  opus  et  involare  possemus  in 
officia,  sicut  involant  bruta  in  pabulum.  Quae  et  causa  est,  cur  mos 
ille,  qui  antehac  Argentorati  obtinuit,  quando  pastore»  saepe  post  ali- 
quot  administrati  offlcii  annos  ordinati  sunt,  aboleretur."  (Instruct. 
pastoral.  Ed.  2.  c.  5.  p.  47.  sq.) 

Ht'ELSEMAXNt  s  ,,CatholicÌ,  uti  manuum  impositionem  ritum  sa- 
crum, ab  apostolis  in  ordinatione  ministro  rum  quorumvis  sacrorum  ad-  i 
hibitum  agnoscunt,  ita  in  suis  ecclesiis  retinent,  nec  dubltant,  Deum, 
precibus  suis,  quas  more  apostolico  impositioni  manuum  adiungunt, 
motum,  Spiritus  saucti  gratiam  ordinando  impertiri;  ob  prolationem 
autem  certorum  verborum,  vel  numeratam  gestlculationem  gratiam 
quandam  ordinandos  irruere,  nec  credunt,  nec  ex  apostolorum  ritu 
quisquam  nactenus  probavit."    (Manuale  A.  C.  p.  487.) 

Idem  :  „Quae  diximus  de  ordinatione  sacerdotum  papisticorum, 
eam  vltiari  quidem,  sed  non  irritam  reddl  per  additum  mandatum  sa- 
crlilcaudl  prò  vivls  et  mortuis,  id  semper  intelligendum  est  cum  condi- 
tione  in  textu  apposita:  ,dummodo  potestas  docendi  verbum  Dei  et 
administrandl  sacramenta  praecipue  conferatur  ordinandis*.  Deficiente 
enim  bac  conditione  ordinatio  non  solum  vitiosa,  verum  etiam  irrita 
est.  Atque  ita  conciliari  possunt  apparente»  contradictiones  dd.  no- 
stratlum,  quorum  pars  una  ordinato»  in  papatu  asserit  rursus  ordinan- 
dos esse  seu  potius  vere  ordinandos,  pars  vero,  non  opus  esse  iterata 
ordinatlone;  ut  videre  est  ex  Consiliis  Dedekenni,  append.  1.  tit.  de 
voc.  et  ordine  ministrorum  ecclesiae;  variant  enim  non  solum  in  Italia, 
verum  etiara  In  Roraanensi  et  Mediolanensi  ecclesia,  item  in  Gallils, 
Germania  atque  aliis  regni»  Agendae  papisticae,  etiam  quoad  formam 
ordinandi."    (Praelect.  ad  Brevlar.  c.  19.  p.  1224.  sq.) 

c)  Quae  hodie  fieri  solet  per  literas  vocalorias,  quaa  appellante 

§  6. 

Atque  ad  haec  diversimode  concurrunt*  ordo  eccle- 
siasticus  b  et  saecularù*  Illius  est,  explorare  eruditionem 
ac  caetera  dona  necessaria  personaed  eligendae  deque 
illis  ferre  judicium;  deinde  personam  designatam  sive 
electam  ritu  solenni*  ordinare:  quod  quidem  utrumque 
agit  nomine'  ecclesiae.  Saecularh  ordo  fere  in  judicio 
ecclesiastici  ordinis  de  personae  habilitate  acquiescit,  nisi 
quod  audita  conciono*  de  donis  externis  doctrinaequeh 
sinceri  tate,  ac  praeterea  de  ra  tione 1  vitae,  si  quid  recte 
monuerit,  merito  attendendum  est.  Idem  una  cum  or- 
dine ecclesiastico  junctìm  designat  sive  eligit  personam 
ad  ministerium,  atque  ita  unanimi  consensu  potestatem 
docendi  verbum  et  sacramenta  administrandi  confert 
personae  electae.k 


Digitized  by  Googl 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


701 


a)  Quanivis  enim  consti  tu  tio  ministrorum  tati  ecclesiae  per  se  et 
natura  sua  conveniat,  tamen  sicuti  parie»,  ex  qui  bus  constat  ecclesia, 
diversae  sunt,  ita,  quoad  requisita  ad  constitutionem  ministerii,  cuique, 
quod  mum  est,  relinqui  debet. 

Kromayxrus:  ,,Per  ecclesiali)  autcm  intelliguntur  clerus  et  laici 
coniunctlm.  De  clero  consentiunt  nobiscum  pontificii  et  hierarchicl 
anglicani,  etsi  ili t  ex  papa,  hi  ex  solls  episcopts  potestatem  eccles.  In 
reliqua  ecclesiae  membra  derivent.  Pro  laicis  sic  argumentamur  : 
quorum  sententi  a  requlritur  ad  constituendum  diaconum  (qui  primi- 
tivae  ecclesiae  stylo  contradistinguitur  pastori  animarum),  eorum  sen- 
tentla  multo  magis  requlritur  ad  vocandum  pastorem.  Atqui  laicornm 
sententla  etc.  1  Cor.  16,  2.  E.  Vid.  b.  Huelsem.  Brev.  c.  19.  th.  5. 
Alili us  .  ti nm  ex  h is  atalibu»  huic  juri  renunciare  potest.  Quicunque  enlm 
non  possunt  in  pastorem  aut  praetorem  resignare  dlscretionem  doctri- 
nae  in  universum,  i  11  i  multo  minus  in  illos  resignare  possunt  iudiclum 
discretivum  de  futuro  pastore  suo.  Atqui  laici  etc.  Matth.  7,  15. 
Uoh.  4,  1.  E."    (Theol.  poslt.-pol.  II,  581.) 

b)  Quem  vulgo  denm  vocant,  non  tam  vi  verborum  Scripturae 
(quae  ecclesiam  aut  fìdelium  multitudinem  hoc  nomine  denotat,  1  Petr. 
5,  #.),  quam  more  ecclesiastico. 

c)  Seu  politicus,  qui  quidem  h.  1.  suo  ambitu  et  magistratura  et 
populum  complectitur. 

d)  Quam  in  rem  examina  ordinandorum  habentur,  quae  wcationi 
rectius  utique  praemittuntur,  quara  succedunt. 

e)  Perinde  autem  est,  episcopusne  sit,  an  presbyter,  qui  ri  tutu  ordi- 
nationis  peragat.  De  jure  divino  enim  non  differunt  episopus  et  pres- 
byter,  uti  patet  ex  Ad.  20,  17.  et  28.  1  Petr.  5,  1.  2.  Fieri  etiara 
potest,  ut  mim-tcì-  alicujus  ecclesiae,  in  qua  aJii  plures  ministri  non 
sunt,  vel  ex  aliis  causis,  alibi  locorum  (v.  g.  in  academiis  aut  collegiia 
ministrorum  alterius  ecclesiae)  ordinetur;  ubi  sufficit,  ex  plora  tue  ha- 
vórqrtts  et  factae  ordinationis  testimonia  luculenta  exhiberi  ecclesiae 
illi.  cui  ministraturus  est. 

Artici' li  Smalcald.:  ,,Darum  spricht  auch  Hieronymus  mit 
hellen  Worten,  dass  episcopi  und  presbytcri  nicbt  unterschieden  sind, 
sondern  dass  alle  Pfarrherren  ssugleich  Bischòfe  und  Priester  sind." 
(Tract.  I.  p.  340.) 

Hurlsrmannus  :  „In  casu  necessitatis  non  soluta  presbyter,  scd 
etiara  seniores  cuìusllbet  partlcularis  ecclesiae  possunt  ordinare  altos, 
quia  potestas  ordinandi  non  inest  uni  membro  ecclesiae,  e.  g.  episcopo, 
per  inodum  habitus  vel  characterls  permanentis,  sed  per  modum  cow- 
missioni»  et  potestatis  transitoriae,  qualem  mandatarius  aut  nego  tior  uni 
gestor  accipit  a  principali  suo;  ut  clarissime  patet  ex  ali.  dlcto  2  Tim. 
2,  2.  :  ,Qnae  audivlsti  ex  me,  ralra  nàpàlm-,  haec  transfer,  baec  com- 
mlttc  allls,  ut  et  ipsl  alios  doceant.»"    (Praeluct.  In  llb.  Conc.  p.  838.) 

Graukrus:  „Urgebunt  pontificii,  eccleslam  non  posse  subsistere, 
nisl  in  eadem  ordinaria,  continua  et  non  lnterrupta  successione  sibl  in- 
vicene succedant  orthodoxl  episcopi.  Verum  hoc  falsisslmum  est,  ut 
in  loco  de  eccles.  fuslns  demonstrabitur.  Ecclesia  enim  per  corruptum 
mlulsterlum  a  Sp.  S.  conservar!  potest;  quod  non  solum  est  factum  in 
V.  T.  tempore  Aaronls,  Eltae,  Johannis  Baptistae,  scd  etiam  In  N.  T., 
praecipue  co  tempore,  quo  fugere  cogebatur  ecclesia  in  desertum  ob 
persecutlones  tyrannorum.    Deniqne  nec  ipsi  pontificii  ejusmodi  suc- 


Digitized  by  Google 


702 


PART.  HI.     CAP.  XIV. 


cessionem  in  sua  ecclesia  demonstrare  possunt.  Nam,  ut  hac  vice  non 
urgeara,  quod  in  numerandis  pontltìclbus  romanis  pontificii  nlmlum 
dissentlant,  nec  certo  demonstrare  possint,  quis  fu  uri  t  vel  secundus  vel 
tertius  vel  quartus  papa,  unde  Bartholoroacus  Garanza,  scriptor  ponti- 
flcius,  in  re  tam  perpleza  judicium  lectoris  arbitrio  permittit;  nun- 
quaro  demonstrare  possunt  pontificii,  quod  omnes  illi  pontlfices  et 
episcopi,  quos  a  tempore  apostolorum  ad  hunc  usque  diem  numerant, 
semper  et  per  omnia  idem  senserint  et  docuerint,  quod  apostoli  sense- 
runt  et  docuerunt.  Si  igitur  pontificii  maxime  demonstrare  possent  in 
suis  episcopis  successionem  personal imh  et  localem,  tamen  fidei  conti* 
nuam  et  non  interruptam  successionem  nunquam  demonstrare  potè- 
runt.  (Graeci  hodie  certius  possent  suam  successionem  demonstrare, 
quam  pontificii,  quia  Johannes  evangelista  in  Asia  docuit.)  Ut  igitur 
hoc  argumentum  concludamus,  dicimus,  in  legitima  et  vera  vocatione 
ministrorum  ecclesiae  sufllcere  successionem  fidei  seu  doctrinae,  etsi 
continua  personalls  successio,  et  quidem  ejusmodi,  in  qua  semper 
orthodoxi  doctores  fuerint,  demonstrari  non  possit."  (Praelect.  in  A. 
C.  Ed.  4.  p.  765.  sq.) 

Balddinus:  „Num  quis  ad  ordinationem  admitti  potest,  qui  non- 
dum  ad  certum  aliquod  offlcluni  ecclesiasticum  vocatus  est?  Responsio: 
Minime  ;  nam  ordinatio  est  vocatlonis  confirmatio  ;  deficiente  ergo  vo- 
catione, locum  nondum  ha  bere  potest  ordinatio.  Merito  igitur  repre- 
hensionem  lncurrit  consuetudo  ecclesiae  Genevensis,  ubi  aliqul  in  theo- 
logla  i usi it uti  mlttuntur  in  Galliam,  eccleslls  praeflciendi,  licet  a  nulla 
ecclesia  sint  vocati.  Nam  ecclesia  nulla  potestatem  habet  mittendi 
in  ini  sin.»  ad  aliam,  quae  in  vocationem  ejus  non  consentit,  ne  quis 
detur  Invitis."    (Tract.  de  cas.  consc.  p.  1045.  sq.) 

f)  Nempe  potestà  te  ab  ecclesia  sibi  concessa.  Unde  et  ordinatio 
gi  solet  in  conventu  ecclesiae,  populo  fidelium  prece»  conjungente. 

Balduinus:  ,,Penes  ecclesiam  est  ordinatio  ministrorum  verbi; 
Illa  vero  hoc  jus  suum  per  minlsterium  exequitur,  cujus  executionis 
administratio  exercetur  per  episcopum  seu  inspectorem  ecclesiae  non 
superioritatis  alicujus,  quam  jure  divino  non  habet,  sed  ordlnis  et 
rio x iw  respectu,  prout  ecclesia  prò  sua  libertate  disposuit." 
(Disp.  de  cap.  1.  Phil.  B.  3.) 

g)  Quam  propterea  òuxtiiaartx^v  vocant. 

h)  Non  solum  enim  pronunciationem  actionemque  congruam  ab 


possunt,  praeter  viros  ecclesiasticoa,  etiam  bomines  alii.  Vid.  1  Joh.  4, 1- 

i)  Nam  aliquando  mores  et  actiones  eorum,  qui  ministerium  ap- 
petunt,  magis  innotuerunt  populo,  quam  personis  ecclesiasticis. 

k)  Ita  in  proteMantium  ecclesiis  usu  frequeutiore  receptum  est,  ut 
jxitrono  ecclesiae  (seu  ei,  qui  aliquando  fundavit  et  dotavit  ecclesiam, 
vel  in  ejus  locum  svuxesxit)  jus  eligendi,  si  ve  nominandi  et  praesetdandi 
competati  jus  esaminandi  denominatum,  ac  de  ipso,  an  ad  ministerium 
idoneus  sit,  judicandi,  episcopo  tribuitur  ac  per  ronsùioria  aut  collegia 
theofogica  exercetur.  Àgnita  dignitate  seu  aptitudine  examinati,  tati 
ecdesiae  ille  sistitur,  ut  publice  audiatur,  atque  ita  vel  ab  ecclesia,  vel 
a  patrono,  consentiente  ecclesia,  vocatur;  ab  episcopo  autem,  vel  jussu 
ejus,  penes  quem  sunt  jura  episcopalia,  per  rainistros  ecclesiae  ordina- 
tur  ac  denique  confirmatur. 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTKRIO  ECCLESIASTICO. 


703 


§  7. 


Importat  autem  ministerium  ecclesiasticum  poteste- 
tem*  et  officium  1.  publiceb  docendi  et  sacramenta*  ordi- 
narie administrandi,  2.  potestatem  et  munus  remittenti* 
et  retinendi  peccata. 

a)  Vulgo  in  potestatem  ordini*  et  juriadictioni*  distingui  tur.  Ac 
solent  ea,  quae  in  thesi  dixiinus,  uonnunquam  huc  revocari,  quamvia 
in  pajxitu  termini  aliter  explicentur. 

Gkrhaudus:  Ulani  (potestatem  praedicandi  verbam  et  admini- 
Htrandl  sacramenta)  vocant  potestatem  ordini*,  hanc  vero  (potesta- 
tem clavìum)  jvrisdictionis  ;  in  qua  nomenclatura  quamvis  aliquid  deri- 
dermi posslt,  tamen,  cum  usu  ecclesiae  sit  recepta,  ideo  sano  sensu 
eam  retlnemus."    (Loc.  de  mlnlster.  ecclesiast.  §  192.) 

Idkm:  ,,Sl  respectus  habeatur  ad  potestatem  certo  mlnistrorum 
gradui  ab  ecclesia  concessam,  tunc  potestà*  ordini*  a  potestate  ministerii 
dlcto  modo  distingui  potcst,  nimirum  nt  potestas  ministerii  dicatur  ea, 
quae,  in  praedicatione  verbi  et  admlnlstratione  sacramentorura  consi- 
ste ns,  omnibus  ministra*  ex  aequo  competit;  potestas  vero  ordini», 
quae  propter  gradus  In  minlsterio  eminentiam  certis  personis  eccles. 
propria  est,  non  tamen  jure  quodain  divino,  sed  ecclesiae  institutione. 
Sic  episcopi  major. ni  habent  potestatem,  quam  presbiteri,  nimirum 
non  ministerii,  sed  ordinis  respectu,  ex  quo  facile  apparet,  quod  pote- 
stà» ordinis  diversimode  accipiatur.  .  .  Quidam  ad  eam  (potestatem 
ordinis)  referunt  potestatem  vouotiinKìfr,  quae  sancit  utiles  et  salutares 
constitutiones  cum  verbo  Dei  congmentes,  decorum  et  ordinem  spec- 
tantes,  1  Cor.  14,  40.,  quarum  quaedam  respiciunt  ritus  et  ceremonias, 
quaedam  vero  dlscipliuani  rcctamque  vivendi  normam  etc.  ;  sed  quia 
illarum  constitutionum  sauctio  non  ad  solum  ministerium,  sed  etiam  ad 
Christian ii ni  magistratum,  utriusque  (?)  tabulae  decalogi  custodem, 
pertiuet  ac  cum  consensi]  ecclesiae  fieri  debet,  ideo  ad  potestatem  or- 
dinis minlsterio  propriam  non  satls  commode  referri  potest.  Quidam 
potestatem  ortlinis  subdistinguunt  in  duas  specles,  videi,  in  ioy/tari- 
"'/>  »  quae  est  facultas  ecclesiae  circa  doctrinam  et  fldel  dogmata,  videi, 
potestas  custodieudi  Scripturas  instar  tabellionis,  eas  diligenter  le- 
geudi,  secundum  Scripturas  de  dogmatibus  judicandi,  genuinas  et  ger- 
manas  scripturas  a  falsis  et  adulterinis  instar  vindicis  discernendi, 
doctrinam  ex  Scripturis  approbandi  ac  falsam  doctrinam  improbandi, 
et  (UnranT i kìjì  seit  constitutlvam,  quae  est  potestas  ecclesiae  in  rebus 
externis  et  indiflcrcntibus  cauones  ac  regulas  ad  ordinem  et  decorum, 
item  certos  ritus  constltuendl  ac  ad  fovendum  ecclesiae  membrorum  in 
externo  cultu  consensum  stabillendi  vel  etiam  abrogandi,  prout  eccle- 
siae necessltas  vel  utilitas  postulat.  Sed  hae  potestates  ad  potam  eccle- 
siam  pertinent,  non  autem  ecclesiastici  ordinis  sunt  propriae,  quamvis, 
primas  ac  praecipuas  illius  partes  mlnisterio  ecclesiastico  competere, 
facile  conccdamus."    (L.  de  minlst.  eccles.  §§  192.  193.) 


Digitized  by  Google 


704 


PART.  HI.     CAP.  XIV. 


jure  competere  Paulua  docet  Eph.  6,  4.  Mutuam  per  colloquia  jun- 
ctasque  prece*  et  hymnos  informationem  fi  de  li  bus  commendai  idem 
Col.  3,  16.  Senno  Cariati,  inquiens,  habitet  in  vobis  abundanler  (x/two- 
aiws)  in  omni  sapienti  /  Docete  et  commonete  vos  ùivicem,  dtòdtrxuvre^  xaì 
voo#t7où>Tt<;  tauro»;.  Ad  quae  verba  b.  Balduinus  p.  m.  1090.  b.  : 
Utamur  verbo  divino  ad  instructionem  et  commonefactionem  nostri  mutuam. 
Ideo  enim  Deus  largitur  verbum  et  salutar em  ejns  inteUectum,  ut  non  nobis 
tantum,  sed  et  olii»  ad  (ledificatùmem  mutuam  tnserviamus:  qua  in  re  nemo 
deesse  debet  proximo.  Publicura  autem  docendi  munus  neque  mulieribua 
convenit  (quaa  potius  silere  decet  et  in  silentio  dùcere  in  ecclesia,  juxta. 
1  Cor.  14,  S4.  et  1  Tim.  2,  12.  sqq.),  neque  quibusvis  viris  fidelibua 
(non  enim  omnes  doctores,  diddnxakm  sunt,  1  Cor.  12,  29.),  sed  peculia- 


Mieslerus:  „An  qui  exercitH  gratta  concionatar,  vocatlonem  ad 
concionandum  habere  dicendus  sit?  Finis  idem  est,  conversio  videi, 
homlnls.  Et  mittuntur  talea  coocionatores  ab  lis,  quibas  inspectio 
ecclestae  coni  m  issa  est.  Non  publica  quidem  nominanda  est  vocatio, 
sed  privata  minalo.  Lutherus  distlnxit  Inter  vocatlonem  fide!  et  cari- 
tatis.  Vocatlonem  fldel  vocabat,  cum  quis  ab  lis,  qui  jus  vocandi  ha- 
bent,  ad  ordinarium  docendi  minlsterlum  vocatur;  vocatlonem  cari- 
tatis,  cum  qui*  exercitii  grati  a  ad  habendam  concionem  prò  allo  voca- 
tur et  mittitur."    (Opus  novum  quaesti,  practlco-theol.  1.  474.  b.) 


Quenstkdtius  :  „Antithesù  :  l.  Anabaptistarum,  qui  cuivis  absque 
omni  vocatione  docendi  In  ecclesia  potestatera  faciunt.  D.  Cheranitius 
P.  3.  Locorum  c.  de  eccles.:  ,Anabaptistae  dicunt»,  inquit,  ,sl  quls 
doctrinara  evangelll  intclligat,  sive  is  alt  sutor,  sive  sartor,  sive  faber, 
eum  docere  et  conciocinari  debere*.  Inter  raodernos  vero  Anabaptistas 
factum  est,  <r.r«r//a,  allis  vocatlonem  ad  docendi  officium,  praesupposlta 
idoneitate  subjecti  vocandi,  necessariam  esse  asserentibus,  allis  negan- 
tibus;  ut  vldere  est  ex  scrlpto  a.  1638.  Amsterdam!  edito,  quod  vo- 
cant  Friedenschrlft  p.  95.  96.  2.  Socinianomm,  qui,  peculiarem  voca- 
tionem  ad  minlsterlum  obeundum  requirt  ut  necessariam,  negant. 
Imo  non  dar!  mediatam  per  homines  vocatlonem  asserunt,  atque  ita 
negant  vocationis  mediatae  et  existentiara  sive  veritatem,  simulque 
ejusdem  exigentiam  sive  ad  minlsterlum  s.  necessitatem.  Ita  Catecù. 
Racov.  c.  2.  de  eccles.  p.  344.  Socinus  tr.  de  eccles.  f.  10.  T.  L.  Op. 
f .  325.  :  , Cuivis  christlano  homini  licet,  etiam  sine  speciali  ullo  sibi  de- 
mandato legitime  ejus  rei  munere,  caritatem  er«a  proxlmum  exer- 
cere.4 ....  Volkelius  respons.  ad  vanam  Refut.  Dissolut.  Nodi  Gord. 
c.  17.  f.  171.  alt:  ,Administrent  sane  ministri  coenam  Domini  baptis- 
mun\que  in  ecclesiis  constitutis,  ut  et  Paulus  silique  fortasse  fecerunt, 
ordini»  decorique  conservami!  causa,  non  autem,  quia  necessario,  soli- 
que  hi  lacere  teneantur.4  3.  Arminianorum,  qui  circa  vocationis  mini- 
strorum  verbi  necessitatera  eadem  pene  cura  Anabaptistls  et  Soclnianis 
oberrant  chorda.  Apol.  Couf.  c.  21.  ,Mlssio4,  inquiunt  f.  225.,  ,seu 
Immediata,  qualis  fult  apostolorum,  seu  mediata,  ut  Ita  loquaraur, 
qualis  fult  ordinatio  epi.scoporum  per  apostolos  aut  eorum  successores, 
non  existimanda  e.st  praecise  necessaria  ad  constituendum  minlstrum 
evangelicum  sive  ad  hoc,  ut  quis  jure  et  legitime  evangelium  per  apo- 
stolos praedicatum  porro  allis  hominibus  praedicet.'  Distingunnt  qui- 
dem Inter  coetus  constiti»  tos  et  constituendos  vel  restaurandosi  et  in 
illls  missiouera  mediatam  locum  habere  agnoscunt,  imo  necessariam 
esse  fatentur,  sed  necessitate  ordlnis  et  decori,  non  autem  necessitate 


riter  ad  hoc  officium  delectis. 


VII.  §§  17.  18.  19.  p.  391.  392. 


ANTITHESIS. 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO.  705 

mandati  divini. . .  4.  Weigelianorvm,  roediatam  vocationem  repudian- 
tinnì  ;  vide  Weigelium  P.  1.  postillae  p.  44.  P.  2.  p.  31.  et  P.  3.  p.  60. 
ubi  alt:  ,Dle  Seudung  der  Diener  soli  nicht  geschehen  von  Menschen, 
sondern  von  Gott  selbst';  cf.  sermon.  de  christianlsino  p.  71.  sq.,  ubi 
inquit:  ,Ein  Doctor  blst  du,  aber  nlcht  vom  Helligen  Geist  prorao- 
viret',  ast  confiiDdit  Welgelius  doctorcm  cura  verbi  ministro.  Neqae 
enim,  qui  theoiogiae  summum  adeptus  gradum  est  et  doc  torta  titulo 
insignitur,  ei  continuo  licitum  est,  ministerium  verbi  et  sacram.  exer- 
cere.  5.  Piiritanorum  in  Anglla  ac  Brunistarum,  vocationem  ministro- 
rum  verbi  necesaariam  esse,  etlam  uegantium.  6.  Tremulantium  slve 
Quackerorum,  qui  prorsus  rejiciunt  ministerium  ecclesiasticum,  vide 
Ministeri!  Hamburg.  Quackergreuel  c.  6.  p.  215."  (L.  c.  q.  1.  fol. 
1602.  sq.) 

c)  Baptismum  quidera  in  casu  necessitatis  etiam  laicus  aut  femina 
administrare  potest.  Vid.  supra  cap.  X.  §  4.  not.  c.  d.  Sed  hoc 
extraordinarium  est.  Unde  nec  a.  coenam,  cujus  non  eadem  est  neces- 
sitaa,  alii,  quam  ministro  ordinario  administrare  licet.  Vid.  cap.  XI. 
§]|4.  nota  c. 

Mieslerus:  „An  exul  possit  baptismum  et  s.  coenam,  aliasque 
ministerii  parte»  alibi  administrare?  —  Ad  quam  ecclesiam  qui»  non 
est  ordinarie  vocatus,  in  ea  etiam,  quamvis  alias  fuerit  pastor  et  ad 
ministerium  ordinatus,  sacramenta  administrare  nequit.  Sic  exul  bap- 
tismum et  s.  coenam  aliasque  ministerii  partes  administrare  nequit. 
Nam  ad  certam  ecclesiam  vocatus  et  ordinatus  est,  quae  vocatio  ubi 
desiit,  ibi  et  ordinationis  vlrtus  explrat,  nlsi  novae  ecclesiae  cura  per 
vocationem  novam  aeque  legitimam  alicui  obtlngat.  Deus  omnia 
tvax'iuòv^  fieri  vult  et  «tarò  ràìtv,  Ordinatio  ad  ministerium  non  suffi- 
cit, nisi  vocatio  adsit  ad  certam  ecclesiam  ;  falx  non  est  immlttenda  in 
alienam  messem.  Quin  ne  cathedram  quidem  sacram  scandere  licet 
in  ecclesia,  ad  quam  non  est  vocatus,  inscio  aut  invito  ejus  loci  pa- 
store. Splritus  enim  Dei  jubet,  ,ut  qulsque  pascat  gregem  sibi  com- 
missum*,  1  Petr.  5,  2.  Qui  allcnum  gregem  curare  vult,  à>hrrptneni<jKOKo< 
est  contra  Dei  monitum  1  Petr.  4,  25.  Waltherus.  Brochm."  (L.  c. 
fol.  476.  b.) 

d)  Dicitur  alias  poteda*  clavium,  ligandi  et  rivendi.    Vid.  Matth. 
ì,  19. 


16,19.  Joh.  20,28. 


Luthkrus  :  „So  das  Amt  des  Worts  einem  verliehen  wlrd,  so 
werden  ihm  auch  verliehen  alle  Aemter,  die  durch  das  Wort  in  der 
Kirche  werden  ausgerichtet."  (Sendschreiben  an  den  Rath  und  Ge- 
meinde  zu  Prag.  1523.  X,  1862.) 

Idem:  ,,Wem  das  Predlgtamt  aufgelegt  wlrd,  dem  wlrd  das 
hòchste  Amt  aufgelegt  In  der  Christenhelt;  derselbe  mag  darnach 
auch  taufen,  Mess  halten  und  alle  Seelsorge  tragen  ;  oder,  so  er  nlcht 
will,  mag  er  an  dem  Predigen  allein  bleiben,  und  taufen  und  ander 
Unte  rami  andern  lassen,  wle  Christus  that  und  Paulus  und  alle  a  pa- 
ste I,  Apost.  6."  (Grund  und  Ursache  aus  der  Schrift,  dass  eine  christ- 
liche  (km.  etc.    1523.    X,  1806.) 

Chemnitius:  ,,Qula  ad  ministerium  ecclesiae  multa  pertinent 
officia,  quae  in  magna  credentis  populi  frequentia  non  possunt  com- 
mode  omnia  et  slnjrula  ab  uno  vel  a  paucis  expediri,  ut  igitur  ordine, 
decenter  et  ad  aedlflcationem  omnia  fierent,  coeperunt,  multipllcato 
ecclesiae  coetu,  officia  illa  ministerii  in  gradua  quosdam  miulstrorum 
distribuì,  quos  ra£r<<  seu  rà)unra  postea  appellarunt,  utquisque  haberet 
designatam  certam  quasi  stallonem,  in  qua  certis  ministerii  offlclis 
ecclesiae  inserviret.    Ita  apostoli  principio  curarunt  ministerium  verbi 

.  in.  45 


Digitized  by  Google 


706 


PART.  HI.     CAP.  XIV. 


et  sacramentorum  et  simul  etiam  eleeraosynarum  contrlbatiooem  et 
dispensationem.  Poatea  vero,  crescente  numero  discipulorum,  partem 
Ulani  ministeri],  quae  ad  eleemosynas  pertinet,  allia,  quos  diaconos  no- 
minabant,  commendarunt.  .  .  .  Mi  vero  gradua,  de  quibus  hactenas 
dlximus,  non  fuerunt  allquid  practer  et  extra  minlaterium  verbi  et  sa- 
cramentorum, sed  ipsa  et  vera  officia  ministeri!  in  gradus  illos  distri- 
buta fuerunt  propter  causas  jam  expoaitas."  (Exam.  Condì.  Trid. 
Ed.  Genev.  p.  574.  578.) 

Calovius:  ,tGradus  in  officio  s.  sunt  ordinis  quidem,  non  vero 
iurisdictionis  respectu  ;  in  quo  tamen  differentia  reprehenditur  in  V.  et 
N.  T.  Nam  ibi  fuerat  jurisdictio  quaedam  ecclesiastica,  v.  g.  Aaronis 
in  sacerdote»  et  levitas  et  janitores,  quod  tamen  suo  loco  relinquimus; 
sed  in  N.  T.  ecclesiasticam,  quae  juris  divini  sit,  nullam  admittimus, 
nisi  generalem,  nt  omnia  ordine  et  decenter  flant  in  ecclesia.  Jure 
tameu  humano  et  positivo  dominus  territori!,  sive  per  consistoria  sola, 
sive  etiam  per  superintendentes,  qualis  forte  in  Creta  Titus  fuerat, 
jurisdlctionem  exercet  aut  quacunque  alia  ratione  libuerit,  modo  ordi- 
nis decentla  non  violetur."    (System,  loc.  th.  Tom.  Vili,  p.  288.) 

Gerharbus:  ,,Dicimus,  officia  miuisterii  rectissime  aestimari  ex 
Jlne,  propter  quem  divinitus  lnstitutum  est  et  adhuc  conservatur  mini- 
sterium  eccleslasticum.  .  .  Septem  igitur  in  universum  sunt  ecclesia© 
ministrorum  officia,  ad  quae  reliqua  commode  referri  possunt:  1.  verbi 
coelestis  praedicatio,  2.  sacramentorum  dispensalo,  3.  prò  commisso 
slbi  grege  precatio,  4.  vitae  et  morum  honesta  gubernatio,  5.  discipli- 
nae  ecclesiastlcae  administratio,  6.  rituum  eccles.  conservatio,  7.  pau- 
perum  cura  et  aegrotorum  visltatio."    (L.  de  minist.  eccl.  §  265.) 

Lutiierus:  „In  dieser  Historle  (Act.  6,  1.  sqq.)  sehet  ihr  erstlich, 
wie  eine  chriatliohe  Gemeinde  soli  gestalt  sein;  dazu  sehet  ihr  ein 
recht  Blld  eines  geistlichen  Regiments,  welches  die  Apostel  hier  fùh- 
ren.  Sie  versehcn  die  Seelen,  gehen  mit  Predigen  und  mit  Beten  um, 
verschaffen  doch  auch,  dass  der  Leib  versorget  werde,  werfen  etliche 
Miinner  auf,  die  da  die  Guter  austhellen,  wie  ihr  gehòret  habt.  Also 
versorget  das  christllche  Regiment  die  Leute  beide  an  Leib  und  Seele, 
dass  kelner  keinen  Mangel  hat,  wie  Lucas  sagri .  und  alle  reichlich  ge- 
speiset  werden  und  wohl  versorget  beide  an  Leib  und  Seele."  (Postili, 
eccles.  XI,  2754.  sq.) 

Idem  :  ,,Wenn  ein  trcuer  Hirt  oder  Seelsorger  sein  Vòlklein  mit 
der  Predigt  dea  Evangelll  vor  alien  Dingen  versorget  bat,  soli  er  ihm 
darnach  keln  Dlng  so  fleissig  anliegen  lassen,  ala  dass  die  Armen  auch 
mogen  ernlihret  und  erhalten  werden.  Denn  das  fehlet  nimmermehr, 
wo  eine  Kirche  oder  Gottes  Gemeinde  ist,  daselbst  miissen  gewisslich 
auch  Arme  sein,  welche  gemeiniglich  allein  die  rechtschaffenen  Schiller 
oder  Jungcr  dea  Evangeli!  sind."  (Erklar.  der  Ep.  an  die  Gal.  VIII, 
1762.) 


§  8. 

Ad  officium  docendi8  pertinet,  ut  dogmata*  fidei  di- 
vinitus0 revelata,  prò  captud  auditorum,  perspicue*  pro- 
ponantur  et  solide f  confirmentur,  errores  oppositi,  de 
quibusg  metuendum  est,  ne  aliunde  insinuentur  animis, 
distincte  monstrentur  et  tanquam  cum  verbo  Dei  pu- 
gnantes  atque  noxiib  arguantur,  similiter,  ut  quae  agenda1 
sunt,  juxta  legem  et  officia  christianorum  in  quo  vis  statu 


Digitized  by  Google 


DB  MINISTERIO  ECCLESIASTICO.  707 

diserte  doceantur  atque  ad  ea  praestanda,  adductis  argu- 
mentis  finnis  et  ad  persuadendum  idoneisk  excitentur 
homines  ac  moveantur  ;  peccata  autem  ac  vitia  fugienda, 
quoad  culpam  et  reatum  poenae,  spectanda  exhibeantur 
atque  animi  hominum  inde  abstrahantur  et1  emenden- 
tur;  denique  afflictorum  atque  anxiorum  mentes  so- 
latio,"1 conditioni  ipsorum  congruo  ac  divinitus  oblato 
erigantur  et  confirmentur. 

a)  Juxta  verba  2  Tim.  3,  15.  16.,  ubi  opera  boiui  nomini*  Dei  seu 
ministri  ecclesiae  recen9entur.    Confer.  Proleg.  cap.  II.  §11. 

b)  Quo  spectat  nomen  òtòaoxaXìas,  1.  c. 

c)  Non  enim  nova  dogmata  fingi,  §ed  ex  Scripturis,  tamjuam  prin- 
cipio cognoscendi,  sincere  deducta  exhiberì  debent.  Atque  ita  jubetur 
minister  esse  tenax  ejius,  qui  aecuiulum  doctrinam  e*t,  fidelv*  sermoni*,  seu 
ejus,  qui,  ex  divina  inspiratone  profectus,  certae  atque  expioratae  fidei 
est,  Tit.  1,  9,    Confer.  b.  Mueaei  praef.  Introd.  in  Theol.  sub  initium. 

d)  Oportet  videlicet  eum  esse  dcdaxrtxòv,  aptum  ad  docendum, 

1  Tim.  3,  2.  et  2  Tim.  2,  24.  Atque  ita  Granino  alia  ratio  docendi 
adhibenda  est  atl  promitcuam  fidelium  multitudinem  in  ecclesiae  conventibm 
de  mggextu,  alia  ad  delectam,  boni*  artibm  et  theologiae  studio  vacantem 
juventutem,  in  auditoriis  theologicis  de  cathedra  aeademiea  in  dottrina  fidei 
et  morum  erudiendam.    Vid.  prolixius  b.  Mu*.  1.  c. 

e)  Quod  alias  dicitur  esplicare,  vocum  ambiguitatibus,  si  quae 
occurrant,  evolutis,  KapaypàUt*;  imo  óptoroptlv,  recte  partiri  sermonem 
veritati*,  2  Tim.  2,  15. 

f  )  Ne  auditores  instar  puerorum  flnetuantes  quovis  vento  doctrinae  se 
circumferri  patiantur,  Eph.  4,  l^.,  sea  potius  crescant  in  nomine  tristi, 

2  Petr.  3,  ult.  Col.  1,  9.  Conf.  b.  Afta.  I.  c.  p.  9.  10.  Unde  simul 
constat,  nullan.  partem  doctrinae  esse  prononendam  velid  creditu  ad  salii- 
tem  (aut  factu  ad  vitae  sa  net  imoniam)  necessariam,  quae  non  ex  Scripturis 
desumta,  neque  quicquam  ad  eju»  explieatiotiem  aut  confirmationem  aàjeren- 
dam,  quod  non  ex  conforme  sit.    Ibid.  p.  5. 

g)  Non  enim  omnes,  uteunque  obsoleti  aut  sepulti,  errores  in- 
tempestive recensendi  *unt,  multo  minus  ita,  ut  doceri  aut  commen- 
dar! videantur. 

h)  Quo  pertinet  tl*rX"*y  cujus  mentio  fit  2  Tim.  3,  16.  et  Tit.  1,  9. 
Defendenda  est  doctrina  sacra  contra  hostes  veritatis  ideoque  ab  ilio- 
rum  objectionibus  et  exceptionibus  vindicanda,  atque  ipsi  adigendi 
sunt,  ut  non  habentes,  quae  sub  specie  veritatis  porro  opponant,  ob- 
mutescere  cogantur.  Et  hoc  est  èzttTrofiiZet»  t»iùc  fifirattiXór»u;  xa\  <fpc- 
vanàT'i;,  os  otturare  mniloquis  et  mentium  deeeptoribus,  Tit.  I.  c.  Confer. 
Muaociu  l.c 

i)  Prout  in  ter  opera  ministri  refertur  r.  zatdtia  jj  iv  rjj  òixatoaóv^, 
institutio  (alicujus,  tauquam  filii)  in  juxtitia  aut  sanctimonia  vitae, 
2  Tim.  3,  16. 


Digitized  by  Google 


708  PART.  m.    CAP.  XIV. 

k)  Sic  enim  intellectus  docendus  est,  ut  simul  voluntas  flectatur 
ad  agendum. 

1)  Huc  spectat  ixa»6p*m«ts  Ma  2  Txm.  3,  16.,  seu  correctio  nummi, 

2 usl  fit,  ut,  quae  velut  prolansa  aut  distorta  fuerunt,  in  suam  rectitu- 
incm,  erecta  aut  reflexa,  reaigantur. 

m)  Vid.  2  Cor.  1,  4.  Ipsa  autem  consolati/)  voi  ad  xatdetav  vel  ad 
dtdaexaXiav  referenda  est;  uti  docet  Gerhard.  Comm.  ad  Rom.  15,  4- 
Confer,  quae  diximus  Camp.  TheoL  Homil.  P.  L  cap.  VII.  §  3.  p.  128. 

§  9. 

In  administratione  sacramentorum  attendere  debent 
ministri,  non  solum,  ut  tenorem  institutionis*  cujusque 
sacramenti  accurate  observent,  verum  etiam,  ut  media 
illa  gratiae  his,  qui  opm  habent  neque  indigni  sunt,  tem- 
pestive* conferant,  indigno*  autem  non  aeque0  admittant. 

a)  Prout  Paulus  /  Cor.  11,  23.  de  eucharistia  scribit:  Ego  accepi 
a  Domino,  quod  et  tradidi  vobis. 

b)  Adeoque  ne  sua  culpa  infantem  absque  baptismo  aut  adultum 
hominem,  contritum  ac  desiderantem ,  sine  eucharistiae  collatione 
mori  patiantur. 

c)  Ne  sacra  canibus  aut  margarita?  porcis  projieiantur,  Matth.  7,  6. 
Loquiniur  autem  de  bis,  quos  aperte  constat  esse  indignos  et  qui  re- 
pelli pommt;  quemadmodum  in  Tbeol.  Moral.  prolixius  docetur. 

§  io. 

Quoad  officium  remittendi  et  retinendi  peccata,  obser- 
vandum  est,  quod  remissio  peccatorum*  annuncianda  sit 
non  solum  universaliterb  et  indeterminate  omnibus  poeni- 
tentibus  et  credentibus  in  Christum,  verum  etiam  deter- 
minate et  in  individuo0  his,  qui  edita  confessione*  poeni- 
tentiae  ac  fidei  signae  probabilia  ediderunt  atque  absolvi 
se  a  peccatis  petunt.  Neque  ista  declaratio  nuda,  sed 
efficax*  est  ad  confirmationem  remissionis  peccatorum  a 
Deo  factae. 

a)  Certum  est,  auctoriiatem  et  potestatem  ipsani  peccata  remit- 
tendi formaliter  non  esse,  nisi  ejus,  qui  Deus  est.  Vid.  E».  43,  25. 
Marc.  2,  7.  Sed  ejcercet  eam  Deus  Christusque  fodvffptozoe  per  mini- 
sterium,  voce  sensibili  eam  annunciando  hominibus;  quanquam  ea  an- 
nunciatio  non  sit  inefficax,  ut  mox  dicemus. 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


709 


Lutherus:  „81e  (die  Schliissel)  sind  Executores,  Ausrichter  una 
Treiber  des  Evangeli!,  welches  schlecht  dahin  predigt  dlese  zwei 
Stiicke,  Basse  und  Vergebung  der  Siinden,  Luk.  24,  47."  (Schrift  von 
den  Schiusseln.    1680.   XIX,  1184.) 

b)  Prout  in  nostri»  ecclesiis,  singulis  dìebus  dominici»,  praelecta 
generali  formula  confessionis,  absolutio  quoque  generaliter  coneepta 
adjicitur. 

c)  Quara  vocant  absolutionemprivatam;  eamque  inecclesiis  retinen- 
dam  esse,  docet  Aug.  Coni*,  art.  XJ. 

Augusta^  a  Conpessio:  „So  lehrct  aucb  die  glossa  in  decretis,  de 
poenitentia,  distlnct.  5.  cap.  Conslderct,  dass  die  Beicht  nicht  durch 
die  Schrift  geboten,  sondera  durch  die  Kirche  elngesctzt  sei.  Docb 
wird  durcb  die  Prediger  dieses  Tbeils  ileissig  gelebret,  dass  die  Beicht 
von  wegen  der  Absolution,  welche  das  Hauptstuck  und  da»  Fiirnehmste 
darin  ist,  zu  Trost  der  erschrockenen  Gewisseu,  darzu  um  etlicher 
anderer  Ursachen  wlllen,  zu  erhalten  sei."    (Artic.  XXV,  p.  54.) 

d)  Nempe  coram  ipso  ministro  ecclesiae,  qua  vel  peccata  in  com- 
muni, vel,  si  quae  inprimis  angant,  speciatim  ac  determinate  contitetur 
homo.  Alias  equidem  confitenda  sunt  peccata  et  coram  Deo,  juxta 
Ps.  SS,  5.  et  51,  5.  6.,  et  coram  prox'tmo,  a  nobis  laeso,  vid.  Jac.  J,  16. 
Verum  hic  peculiariter  ea  spectatur,  quae  fit  coram  ministro  et  requi- 
ritur  ad  impetrandam  ex  officio  clavium  absolutionem  seu  remissionem 
peccato  rum.  Conf.  Afatth.  J,  6'.  Atque  haec  privata  corani  ecclesiae 
ministro  confessio,  quam  auricularem  ixxwnt,  quamvis  non  ftabeat  expirsstun 
ac  speciale  mandatimi  ac  proinde  non  sit  absoìntae  necessitati*,  tamen,  cum 
plurima*  praestet  utilitate*  ac  disciplinae  ecclesia*ticae  pars  sit  non  postrema , 
publico  ecclesiae  consensu  recepta,  ideo  nequaquam  temere  vel  negligenda, 
vel  abrogando,  sed  pie  ac  in  vero  Dei  timore,  jtraesertim  ab  illis,  qui  ad 
8.  synaxin  aeeea'unt,  usurpando  est:  quae  verba  Gerhardi  sunt  T.  III. 
L.  de  Poenit.  §  99.  , 

B.  Meisnerus:  „Dlstlnguant  adversarii  inter  ncccssarium  ad  esse 
et  necessarium  ad  bone  esse.  Confert  confessionis  privatae  ritus  ad 
rt-missiouem  peccatorum  et  usura  fructumque  coenae  non  simplicltcr, 
ac  si  sinc  isto  illa  obtineri  non  po^sent,  sed  ratione  expedieutiae  et 
cominodi.  Nam  1.  eo  utens  flrmius  credere  potest  absolutionis  verbo, 
quippe  quod  ipsi  iu  individuo  a  ministro  loco  et  nomine  ipsius  Christi 
annunciatur  et  appllcatur;  2.  melius  se  praeparare  potest  ad  dignara 
s.  coenae  suintionera,  cum  roodum  praeparationis  in  privato  colloquio 
et  audiat  attente  et  discat  diligenter.  Et  nullus  nostrorum  doctomm 
modum  absolutionis  generalis,  non  in  Rcfonnatis  (Calvinianae  istae 
dicebantur  olim)  tantum,  sed  et  Lutheranis  quibasdam  ecclesils  usl- 
tatum,  tanquam  impium  vel  vituperavit  vel  damnavit.  Sclmus  quippe 
per  Dei  gratiam,  verbum  absolutionis,  quod  minister  ibi,  nomine  et 
ìussu  Christl  omnibus  in  genere  confltentibus  annunciat,  esse  lllud 
Ipsum  verbum,  quoti  in  nostris  ecclesils  mlnlster  non  omnibus  in  ge- 
nere, sed  cuilibet  in  individuo  applicat,  ideoque  absolutionem  istam 
verara  et  efflcacem,  hanc  non  solum  veram  et  efflcacem,  sed  insuper 
etlam  commodiorem  diclmus  ob  causas  notatas."  (Colleg.  adiaphor. 
Dlsp.  VII.  E.  2.  b.) 

Luthkrus  :  ,,Darum  die,  so  unsers  Ratbs  begehren  In  diesem, 
Stiick,  sollen  uns  also  vernehmen,  dass  in  der  Beichte  zwei  8tiicke 
sind  :  Erstlich,  die  Siinde  erzahlen  ;  In  welchem  Stiick  wir  die  Gewis- 


Digitized  by  Google 


PART.  EL    CAP.  XIV. 


scn  auch  haben  (che  denn  den  SchwUrmem  hierln  etwas  batte  triumen 
konnen)  durch  Gottes  Gnaden  erloset  und  frei  gemacht  von  der  uner- 
tràglichen  Last  und  uumògllchen  Gehorsain  des  pabstllchen  Gesetzes, 
darinnen  er  gebletet,  alle  Sundc  zu  erzilhlen,  und  richtet  damit  solche 
Angst  und  Jammer  an,  don  blòden  Gewissen,  dass  sic  vorzwclfeln 
mussteu.  .  .  An  Holcbcr  grosscn,  herrlichen  Freiheit  sollten  wir  billig 
uns  lassen  begniigen,  und  Gott  ohne  Unterlass  dafur  danken,  als  fur 
eine  grosse,  unaussprcchliche,  tròstllche  Gabe.  .  .  Neben  dieser  Frei- 
heit behalten  wir  die  Weise,  dass  ein  Beichtklnd  crz&hle  etliche  Siin- 
den,  die  ibn  am  melsten  driicken.  Und  da»  thun  wir  nicht  um  der 
Verstiindigen  wlllen;  «lenii  unser  Pfarrherr,  Caplan,  M.  Phllipps  und 
solche  Leute,  die  wohl  wisscn,  was  Siinde  ist,  von  denen  fordern 
wir  der  keins.  Aber  weil  die  llebe  Jugend  taglich  daber  wachst,  und 
der  gemeiiic  Mann  wenig  verstehet,  uni  derselben  wlllen  halteu  wir 
solche  Weise,  auf  dass  sle  zu  christlicher  Zucht  und  Verstand  erzogen 
werden.  Demi  aucb  solcb  Beichten  nicht  alleili  darum  gcschieht,  dass 
sic  Suudcu  erzìihlen  ;  sondern  dass  man  sic  verhore,  ob  sic  das  Vater 
Unser,  Glauben,  Zehcn  Gebote,  und  was  der  Katcchismus  mehr  gibt, 
konnen.  Demi  wir  wohl  erfahren  haben,  wie  der  Pòbel  und  die  Jugend 
aus  der  Predìgt  wenig  lemt,  wo  sic  nicht  tnsonderhelt  gefragt  und  ver- 
hòret  wird.  Wo  will  man  aber  das  besser  thun,  und  wo  ist's  nòthlger, 
demi  so  sle  sollen  zum  Sacrament  gehen  ?  Wohl  ist  das  wahr,  wo  die 
Prediger  cltel  Brod  und  Wcin  reichen  fur  das  Sacrament,  da  liegt  nicht 
viel  an,  wem  sic  cs  reichen,  oder  was  die  konnen  und  glauben,  die  es 
cmpfahcn.  Da  frisst  eine  Sau  mit  der  audern,  und  sind  solcher  Mùhe 
billig  uberhaben  ;  demi  sic  wollen  wuste,  tulle  Heiligen  haben,  denken 
auch  keine  Chrlsten  zu  erziehen;  sondern  wollens  also  macheti,  dass 
uber  drel  Jahr  alles  verstoret  sei,  wcder  Gott,  noch  Ohristus,  noch 
Sacrament,  noch  Chrlsten  mehr  bleibe.  Aber  weil  wir  gedenken  Chrl- 
sten zu  erziehen  und  hinter  uns  zu  lassen,  und  im  Sacrament  Cbristus 
Leib  und  Blut  reichen,  wollen  und  konnen  wir  solch  Sacrament  nie- 
mand  nicht  geben,  er  werde  deun  zuvor  verhoret,  was  er  vora  Cate- 
chismo gelernt,  und  ob  er  wolle  von  Siinden  lassen,  die  er  dawlder 
gethan  hat.  Demi  wir  wollen  aus  Christus  Kirche  nicht  eineu  Saustall 
machen,  und  einen  jeden  unverheirt  znm  Sacrament,  wie  die  Sau  zum 
Troge,  laufen  lassen.  Solche  Kirchen  lassen  wir  den  Schwarmern.  .  . 
Weil  denn  solche  Weise  eine  alte,  lobliche,  christllche,  nòtbige  Zucbt 
ist,  darinnen  man  die  Christcn  Tibet  und  bereltet,  recbt  zu  lebeu,  Chri- 
stum  zu  lernen  und  vor  der  Welt  bekennen;  so  kann  man  daraus  wohl 
merken,  wie  ungelehrte,  ungeschickte  Lehrer  das  sind,  die  solches,  als 
von  Gott  ungeboten,  verdammen  ;  gerade  als  wiissteu  sic  so  trefflich 
wohl,  was  Gottes  Gebot  sei.  Es  ist  ohne  Zweifel  Gottes  Gebot,  dass 
man  sein  Wort  lehren  und  lemen  soli,  beide  òlfentlich  und  sonderlicb, 
und  wie  man  uur  aufs  beste  kann.  Ob  er  nun  nicht  soudere  Statte, 
Person,  Weise  und  Zeit  ausdriicket  und  bestimraet,  darinnen  man  sein 
Wort  lehrete  und  lenite  :  sollten  docb  solch  grobe  Lehrer  ihren  Unver- 
stand  daraus  unterrichtet  haben,  dass  er  will  seiu  Wort  auf  allerlel 
Weise  taglich,  an  alien  Orten,  getrieben  haben.  Wie  er  auch  im  Mose 
gebot  (5  Mos.  (J,  5.  6.  ff.)f  sic  sollten  an  seiu  Gebot  gedenken  gehend, 
stchend,  sltzend,  und  dasselbe  an  alle  Orte  schreiben.  Weil  denn  nun 
ein  Pfarrherr  nicht  kann  zu  aller  Zeit,  Ort,  Person,  Gottes  Wort  trei- 
ben,  und  minine  fiir  slch  diese  Zeit,  Statte,  Person,  die  man  In  der 
Beichthat:  ciTcufcl!  wie  gar  handelt  der  ohne  und  wider  Gottes  Ge- 
bot, und  wie  gar  heilig  sind  die  Schw&rmer,  die  solches  hindern,  dass 
man  Gottes  Wort  nicht  lehre  an  dieser  Statte  und  Zeit,  so  wir's  doch 
an  alien  Orten  und  Zeiten  (wo  wir  konnen)  zu  lehren  schuldig  sind.  .  . 
Wenn  tausend  und  aber  tausend  Welt  mein  xcdre,  so  wollt  ich's  alle*  lie- 
ber  verlieren,  denn  ick  tcollt  dieser  Beicht  das  geringste  Stiiclclein  eine* 
aus  der  Kirchen  kommen  lassen.  .  .  Das  andere  Stiick  in  der  Beicht  ist 
die  Absolution,  die  der  Priester  spricht  an  Gottes  Statt;  und  darum  Ist 
sle  nichts  anders  demi  Gottes  Wort,  damit  er  unser  Hcrz  tròstet  und 


Digitized  by  Google 


DB  MIXISTERIO  ECCLESIASTICO. 


711 


starket  wldei  das  bò'se  Gewissen,  und  wlr  solleu  ihr  glauben  und 
trauen,  als  Gott  selber.  .  .  Und  dica  Stiick  ist  uicht  alleiti  der  Jugend 
und  dem  Pòbel,  sondcrn  jedcrmann  nutz  und  notti,  und  soll's  keiner 
verachten,  er  sei  wle  gelehrt  und  heilig  er  wolle.  Dcnn  wer  ist  so  gar 
hoch  komtncu,  dass  er  Gottes  Wort  nicht  bediirfe,  oder  verachten 
mòge?  Und  uni  dleses  Stiickes  wllleu  brauch  ich  der  Belcht  am  aller- 
meisten,  und  will  und  kann  ihr  nicht  entbehren;  denn  sle  mir  oft  und 
noch  tiiglich  grosse n  Trost  gibt,  wenn  ich  betriibt  und  bck'ummcrt  bin. 
(  Aber  die  Schwstrmer,  well  sle  slcher  sind  und  von  Traurlgkeit  und  An- 
'  fechtungen  nichts  wissen,  verachten  sie  icicbtlich  die  Arznei  und 
Trost,  wollens  dazu  deneu  auch  ne  li  ine  n  und  wchren,  die  es  bedurfen 
und  haben  mùssen.  .  .  So  brauchen  uun  wlr  der  Belcht,  als  einer 
christiichen  Uebung.  Im  ersten  Stiick  iiben  wlr  uns  am  Gesetz,  im 
andern  am  Evangelio.  Denn  im  ersten  Stiick  leruun  wir  de»  Gesetzes 
recbt  brauchen  (wie  St.  Paulus  redet),  naralich  die  Siinde  erkcnnen 
und  hasseu.  Im  andern  Stiick  iiben  wir  uns  am  Evangelio,  lernen 
Gotte»  Verhelssung  und  Trost  recht  fassen,  und  briqgeu  also  ins  Werk, 
was  man  auf  der  Kanzel  predlgt.  Denn  ob  wohl  eln  Predlger  auf  der 
Kanzel  auch  das  (iesetz  und  Evangelium  lehret,  so  lasst  era  doch  dabel 
bleiben,  iibet,  fragt  und  forscht  nleraand,  wie  ers  fasse,  kann  auch 
nicht  sehen,  wo  es  fehlet,  weu  er  welter  trosten  oder  strafen  solle, 
well  er  keine  sonderlicbe  Person  vor  slch  hat,  die  er  uben  mag.  Und 
obwohl  der  Zuhòrer  auch  alles  beldes  in  der  Predlgt  hòret,  noch  fasset 
ers  viel  stiirker  und  gewisser,  wenns  Ihm  insonderheit,  als  einer  elnzel- 
nen  Person,  gesagt  wird."  (Warnungsschrift  an  die  zu  Frankf.  a.  M., 
sich  vor  Zwlngllscher  Lehre  zu  huten.    1533.    XVII,  2448—64.) 

e)  Peccata  enim  confìtenda  suut  ratioue  reatu*  culjxie  ac  poenae 
adeoque  ut  di»plicentia,  quae  angant  et  a  quibus  per  Chris  tu  ni  liberali 
cupiamus. 

f)  Quod  enim  voce  ministri  significatur,  id  ipsum  revera  con- 
triti» et  credentibus,  voce  illa  mediante,  praestatur  et  exbibetur,  vel 
confirmatur  diviniti!»,  tani  firmitcr,  ac  si  coram  Christus  ipsemet  poe- 
nitenti  diceret,  quod  paralytico  dixit  Matth.  9,  2.:  Confide,  remimi 
Ubi  muti  i#ecatn.  Quo  spectat  illud  Joh.  20,  24.  :  Quorum  remiseriti» 
peccala,  ea  remUsa  tu  ut. 

H.VQV9T.  Confkssio:  „Dabel  wlrd  das  Volk  unterrlehtet,  wie 
tròstlich  das  Wort  der  Absolution  sei,  wle  hoch  und  theuer  die  Abso- 
lutiou  zu  aditeti;  denu  es  sei  nicht  des  gegenwiirtigen  Menschen 
Stlmme  oder  Wort,  sondeni  (ìotte*  Wort,  der  da  die  Siinde  vergibt. 
Denn  sle  wlrd  an  Gottes  Statt  und  aus  Gottes  Befehl  gesprochen. 
Von  dlesem  Befehl  und  (ìewalt  der  Schlussel,  wle  tròstlich,  wie  nòthig 
sle  sei  deu  erschrockenen  Gewissen,  wlrd  mlt  grosse m  Flelss  gelehret; 
dazu,  wle  Gott  fordert,  dleser  Absolutiou  zu  glauben,  uleht  wenlger, 
denn  so  Gottes  Stlmme  vom  Hlmmel  erschòlle,  und  uns  dero  fròhlich 
trosten  und  wissen,  dass  wir  durch  solehen  Glauben  Vergebung  der 
Sunden  erlangen."    (Artic.  XXV.  p.  53.  sq.) 

Chr.  Chemnitius:  „Sclendum  est  de  forma  (absolutionis),  an 
debeat  esse  categorica,  an  vero  conditionalis  et  hypothetica?  Nam  ita 
1.2.  c.  23.  p.  825».  Taniovius:  Forma  autem  et  modus  semper  sit  con- 
ditionalis. .  .  Quae  verba  aut  de  salutari  fructu  absolutionis  et  de 
appi ieat ione  ex  parte  eontltentis  loquuutur,  et  Ita  verum  est,  quod  solis 
vere  poenitentlbus  remlsslo  peccatorum  per  absolutionem  conferatur. 
Aut  loquuntur  de  forma  absolutionis  considerata  ex  parte  Del  offe- 
renti», qui,  quantum  est  in  se,  omnibus  hominibus  offert  gratlam  et 
remlssionem  peccatorum.  Utro  modo  inteiligantur,  non  probant  ta- 
meu,  formam  absolutionis  debere  esse  condltlonalem,  hoc  modo  con- 
ceptam  :  Si  te  peccatorum  tuorum  poenitet  et  credls  in  Jesum  Chri- 


Digitized  by  Google 


712 


PART.  HI.     CAP.  XIV. 


st  uni,  ego  absolvo  te.  Sed  forma  debet  esse  categorica  aut  concepta 
per  modum  orationis  causali»  :  Et  ego  te  absolvo  etc.,  vel  :  Qaoniam 
igitar  te  poenitet  peccato  rum  tuorum  et  credi  s,  salvato  rem  tuam  prò 
iis  satisfecisse,  ideo  ego  loco  Dei  et  auctoritate  mei  offici!  absolvo  te. 
Ministri»  filini  ecclesiae  mandatari]  est,  ut  juxta  externa,  quae  ore  et 
gestibus  proferuntur,  si  ea  recte  se  habeant,  sacramenta  distribuant 
et  absolutionem  annuncient,  interna  autem  Deo  relinquant.  Quam  vis 
enim,  ut  aliqoando  fieri  posset,  aliquis  hypocrita  esset  et  poenitenttam 
simularet,  nihilominus  tamen  absolutio  ex  parte  Dei  offerentls  manet 
rata  et  tunc  valere  incipit  ad  salutem,  cam  illa  tìctio  veraci  confessione 
recesserit.  '  Auira/ii/.qra  ;<j/>  ro  xtH>*af"lTa  Kat  '/  *À*)<J'<  voi  xiioi-.  Rorn. 
11,  29.  Roro.  3,  4.  Ut  ita  appareat,  Taruovii  seutentiam,  qua  docet, 
formatn  et  modum  semper  debere  esse  conditionalem,  probari  non 
posse,  sed  eam  debere  esse  categorlcam,  aut  saltcìn  causalem  sive 
ratiocinativam  et  illativam.  Alias  enim  1.  adultis  etiam  baptismus 
et  s.  coena  conditionaliter  essent  admiuistranda,  2.  perìclitaretur  ali- 
quomodo  eertitudo  absolutionis  et  remissionis  peccatorum,  quae  non 
tam  a  contritione  et  fide  accipientis  aut  confltentis,  quam  a  Deo  pro- 
mittente  et  offerente  dependet.  Sive  enim  confitens  et  quoad  externa 
vere  poenitens  hypocrita  sit,  sive  non,  tamen  semper  ex  parte  Dei 
absolutio  rata,  firma  et  certa  est.  Et  quia  confessionarius  sedet  loco 
Dei,  non  ut  omniscius  cordium  scrutator,  sed  ut  minister,  exteruis 
verbis  et  gestibus  ac  judicio  caritatis  alligatus,  uec  ipsi  mandatum  est, 
ut  conditionaliter  absolvat;  ideo  categorice  assolvere  debet,  non  con- 
ditionaliter. 3.  Ncque  hic  quaestio  est  de  fructu  et  efficacia,  sed  de 
forma  et  essenti*  absolutionis,  quam  Integrano  etiam  accipiunt  hypo- 
critae.  .  .  Ut  taceamus  4.,  facilllme  ansam  darl  posse  confitenti,  dubi- 
tami! de  veritate  absolutionis  et  remissionis.  Si  enim  aut  contritio 
fuerit  non  satis  acris  aut  fldes  imbecillior  aut  in  confessioni*  verbis 
aliquis  haesitaverit,  facillime  perterritus  incipiet  dubitare,  num  vere 
per  absolutionem  reraissa  sint  sibi  peccata?  5.  Si  autem  noverit  con- 
fessionarius, confltentem  vere  non  conflteri  aut  credere  aut  vitam 
emendare  nolle,  tunc  eum  potius  alio  tempore  cum  vere  poenitente 
corde  redi  re  jubeat,  quam  conditionaliter  absolvat.  Diligentem  enim 
attentigli'  in  ipsi  quoque  requirimus,  conditionalem  autem  absolutionem 
cum  nliis  plerisque  repudiamus.44  (Instructio  futuri  ministri.  1660. 
p.  286— 2«.»2.) 

Lutheri'8:  ,,Dle  Absolution  ist  wahrbaftig  gewiss  und  ewig, 
wenn  du  auch  gleich  dran  nicht  glaubest;  wle  denn  auch  die  Sonne 
wahrbaftig  am  Himmel  scheinet  und  leuchtet  und  die  rechte  Sonne  ist, 
ob  du  sie  gleich  nicht  siebest  oder  du  in  Keller  kròchest,  dass  da 
sle  nicht  sehen  kònntest,  welches  denn  nicht  der  Sonne,  sondern  deine 
Schuld  ist.  .  .  Also  weiss  (ìott  auch  nichts  vom  Feihlschliissel  des 
Pabstes,  sondern  die  Absolution  ist  ganz  gewiss.  Glaubest  du  dann 
der  Absolution  nicht,  so  ists  nicht  ihr  Schuld,  sondern  dein.  Warum 
nlmmst  du  sie  nicht  an?  Wenn  ich  Gold  oder  Silber  austheilete,  wenn 
du  es  annimmst,  so  hast  du  es  ;  wo  nicht,  dass  du  meiu  Geschenk  ver- 
achtest  und  ausschlagst,  so  bleibets  gleichwohl  das  Gold  und  Silber  in 
selnem  Wesen  und  W'urden.  Also  feihlet  Gott  nicht,  wir  aber  feihlen  ; 
wir  empfangen  oft  die  Absolution  oline  Glauben,  aber  sie  wird  drum 
nicht  zu  Aschen  und  Dreck,  sondern  ist  Gottes  Gabe.44  (Predigt  iiber 
etzliche  Capltel  des  Ev.  Matth.  Ed.  Erlang.  P.  XLIV.  p.  167.  sq.) 

Cf.  verba  Lutheri  super  ca  re  ascrlpta  supra  Part.  III.  c.  5. 
p.  263.  sqq. 


Qukm8Tedtiu8  :  y,Antithesis  l.  Calvinianorum,  statuentium,  mi- 
nistro» verbi  peccata  non  remittere,  ne  quidem  organlce,  sed  phrasl 
duntaxat  sacramentali  et  metonymica,  cum  ministro  accidere  remis- 
sionem  electis,  non  vero  per  ministrum.    Ita  Zwingllus  T.  2.  respons. 


ANTITHESIS. 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


713 


ad  Confess.  Luth.  p.  430.  :  .Christi  verba',  Inquit,  .quibus  Joh.  20,  33. 
ait:  Quorumcunque  remiserltis  peccata,  remlttuntur  eis  etc.,  nequa- 
quam  eum  sensum  obtinent,  qaasi  Chrlstus  haec  dicendo  dlsclpulis 
peccata  remlttendi  potestatem  concedere  voluerlt,  ncque  enlm  aliqua 
creatura  tam  praestans  et  excellens  est,  quae  peccata  remittere  posslt.* 
Sic  quoque  Beza  P.  1.  respons.  ad  Colloq.  Mompel.  p.  31.  inquit,  ,deum 
non  remittere  peccata  vere  et  efflcaclter  per  homines,  sed  ex  se  et  per 
se,  1.  e.,  immediate'.  Grynaeus  in  dlsp.  Heidelberg,  tb.  6.  aph.  4.  ait: 
,MinÌ8terio  externo  ejus  cobonestandi  ergo  phrasi  sacramentali  effec- 
tum  ministeri!  interni  tribultur.'  Idem  docet  Plucator  ad  Matth.  11.  ce. 
2.  Enthusiastarum,  Svenckfeldianorum,  Weigelianorum,  Anabaptista- 
rum,  qui  in  genere  negant,  extemum  verbi  et  sacramentorum  ministe- 
rium  esse  fletei  et  salutis  conferendae  medium,  contra  vero  ad  verbum 
internum  atque  afilatus  Sp.  S.  lnteriores  bomines  remlttunt.  .  .  8.  So- 
cinianorum,  qui  statuuut,  ministros  ecclesiae  non  revcra  (tametsl  or- 
ganico) poeulteutlbus  bomlnibus  peccata  remittere,  sed  tantum  signi- 
ficative et  declarative.  Wolzogenius  com.  ad  Mattb.  16,  19.  T.  1. 
Oper.  f.  317.:  ,Non  habeut  apostoli',  inquit,  ,in  hac  sua  potestate  et 
auctoritate  remlttendi  peccata  ullos  successores,  sed  baec  auctoritas 
cum  excessu  eorum  ex  boc  mundo  ad  Deum  et  Cbrlstum  rediit.'  Idem 
docet  Volkellus  1.  6.  de  v.  rei.  c.  4.  f.  639.  sq.  et  in  dlssolut.  nodi 
Gordli  a  Smigleclo  nexl  f .  72.,  peccatorum  remissionem  etiam  aposto- 
lis  concessani  nequaquam  propriam  et  effectivam,  sed  solum  declara- 
tivam  sive  annunciativam  esse,  affirmat.  Imo  Chrlsto  Ipsl  in  terris 
versanti  potestatem  remlttendi  peccata  denegant  ;  ita  enlm  Volkellus  : 
,Cbrlstut>,  dum  mortali*  cssct,  potestatem  non  habult  vere  et  perfecte 
peccata  remlttendi'  ;  quod  ipsum  Jesuita  Smiglecius  blasphemum  esse 
judicavit.  4.  Arminianorum,  idem  cura  Socinianis  doccntiura;  vid. 
eorum  Confessionem  et  Apologlam  c.  21.  23."    (L.  c.  q.  5.  f.  1522.  sq.) 


§  il. 

Similiter  quoad  retentionem  peccatorum  ministri  ec- 
clesiae  est,  ut  non  solum  universaliter*  h<  «minibus  incre- 
dulis  atque  impoenitentibus  omnibus  denunciet  iramb 
Dei  ac  poenas,  veruni  etiam  in  particulari  aut  singulari0 
peccatoribus  enormibusd  et  notoriis*  deneget  remissio- 
nem  peccatorum  eosque  ex  consensuf  ecclesiae  nel  ab 
usug  s.  coenae  tantum  arceat,  vel  prorsus  ex  ecclesiae h 
societate  ejiciat  ac  satanae  tradat.  Quae  rursus  non 
nuda  declaratio,  sed  efficax1  sententia  est.k 

a)  Prout  Paulus  aticUhema  dicit  omnibus  falsano  doctrinam  atfe- 
rentibus,  Gal.  i,  <?.  9.t  et  omnibus  non  dUigentibus  Jesum  ChrUtum, 
1  Cor.  16,  22.  Atque  hac  ratioue  generali*  formula  retentionis  pecca- 
torum in  nostris  ecclesiis  adjicitur  absolutioni  generali,  in  conventibus 
publicie  praelectae. 

b)  Queraadmodum  enim  absolutio  a  peccatis  importat  annuneia- 
tionem  gratiae,  sic  retentio  peccatorum  annunciationem  irae  divinae. 
Neque  sua  auctoritate,  sed  auctoritate  ac  nomine  <  'liristi  atque  eccle- 
siae retinet  peccata  hominum  minister. 


Digitized  by  Google 


714 


PART.  QL     CAP.  XIV 


c)  Determinando  certa m  personam;   sicut  Paulus  incextuosum 
1  Cor.  5,  2.,  Symenaeum  et  Alexandrum  1  Tim  1,  20. 

d)  Qui  enim  ex  ign&rantia  vel  infirmitate  peceavit,  illi  sufficit  blanda 
adnionitio,  cum  exhortatione  ad  cavendos  futuro*  lapsus:  ait  b.  Gerh.  L. 
de  Minist.  Eccl.  §  286. 

e)  Ubi  publicum  scandalum  ex  lapsu  natum  est.  Talea  enim 
coram  omnibus  sunt  arguendi,  ut  et  caeteri  timorem  liabeant,  monente 
apostolo  1  Tim  5,  20.  ' 

f)  Quo  refertur  illud  Matih.  18,  17.:  die  ecclesiae  (h.  e.  presbi- 
terio et  conventui  seniorum,  qui  ecclesiam  repraesentant).    Si  ecde-  .i 
Siam  non  audierit,  (tunc  demum)  sit  tibi  vefatt  ethnieus  et  publicanus. 
Quanquara  enim  illic  de  causis  privatarum  offensionum  et  quaerendae 
conciliationis  ex  instituto  agatur,  recte  tamen  ad  disciplinae  ecclesiasti- 

cae  adminÌ8trationem,  quoad  peccante»  quosvis,  ratione  certorum  gra- 
duum  admonitionis  et  extremae  sententiae,  observandam  refertur.  Vid. 
b.  Joh.  Major.  Praef.  Tract.  contra  Valerianum  M.  Capucc. 

Articuli  Sm alcali).  :  Chris tus  gibt  das  htichste  und  letzte  Gericht 
der  Kirchen,  da  er  aprichi  :  >Sags  der  Kirchen.'  "    (Tract.  I.  p.  333.) 

Gkrbakdus:  ,,Presbyterorum,  quos  latine  dixeris  seniores,  duo 
fuere  genera  in  apostolica  et  primitiva  ecclesia,  ut  colligitur  ex  1  Tim. 
5,  17.  Quidam  enim  docendi  munere  fungebantur,  sive,  ut  apostolus 
ibidem  loquitur,  ,laborabant  in  verbo  et  doctrina',  qui  dicebantur 
episcopi,  pastores  etc.  ;  quidam  vero  morum  censurae  et  ecclesiasticae 
dùciplinae  conservandae  duntaxat  praeerant,  cum  magistratus  adbuc 
ethnieus  docentes  in  ecclesia  hac  in  parte  destitueret;  hi  dicebantur 
KVfkpvr/rai,  guberaatores,  ut  colligitur  ex  1  Cor.  12,  28.,  ac  TrfMioràucvw. 
Rom.  12,  8.  Ambros.  in  1  Tim.  5.  in  princ.  :  ,  Et  syuagoga  et  postea 
ecclesia  seniores  habuit,  quorum  sine  Consilio  nihll  agebatur  in  eccle- 
sia, quod  qua  negligentia  obsoleverit,  nescio,  nisi  forte  doctorum 
desidia,  aut  raagis  superbia,  dura  soli  volunt  allquid  videri.4  Utrique 
communiter  vocabantur  rporarùrfc  l  Tira.  5, 17.,  ac  tiyobfuvot  Act.  15, 22. 
Hebr.  13,  7.  17.  24.  Ex  utrisque  slmul  conjuuctls  collectum  fuit  illud 
collegiura  sacrum,  quod  Paulus  vocat  presbyterium,  1  Tira.  4,  13.: 
,Noli  negligere  gratiam,  quae  in  te  est,  quae  data  est  tibi  per  pro- 
phetiam  cum  impositione  raauuuni  presbyterii.«  "  (L.  de  minist. 
eccl.  §  232.) 

Idem:  „Accldit,  ut  eccleslae  appcllatio  per  flguram  synecdoches 
tribuatur  1.  presbyterio  sive  senatui  ecclesiastico  Mattb.  18,  17.: 
,Si  non  audierit  eos,  die  ecclesiae.*  Quamvis  nulla  absurditate  labo- 
ret,  totam  fldeliura  congregationero  etiam  hoc  loco  ecclesiae  nomine 
intelligere,  slcut  D.  Paulus  id  videtur  eo  modo  exponere  1  Tira.  5,  20.: 
,Peccautes  coram  omnibus  argue,  ut  et  ceteri  timorem  habeant.'  Atqui 
haec  posterior  slgnlticatio  priori  praeferenda  est  propter  strophas 
pontiflclorura,  qui  praelatis  auctorltatem  quidvis  statuendi  ex  hoc  loco 
tribuunt,  iisque  solis  ecclesiae  nomen  arroga  nt,  quam  vocant  ecclesiam 
repraesentativam,  perinde  ut  Aristot.  1.  9.  ethlc.  c.  9.  dicit:  ,clvitatem 
id  maxime  esse,  quod  in  ea  principale  est.'  "    (L.  de  eccles.  §  14.) 

LUTHBBUB:  „Du  horest  hie  (Matth.  18.),  dass  es  miissen  gewisse 
òffentllche  Siinde  sein,  gewlsser  bekannter  Personen,  da  ein  Bruder 
den  andern  siindigen  siehet,  dazu  solche  Siinde,  die  zuvor  bruderlich 
gestraft  unti  zuletzt  òffentlich  vor  der  Geraeine  iiberzeuget  sind,  darum 
die  Bullen  und  Bannbriefe,  darlnneu  also  stehet:  ,Excommunicamus 
ipso  facto,  data  sententia,  trina  tamen  mouitione  praemissa.  Item  de 
plenitudine  potestatis',  das  heisst  man  auf  deutsch  ein  Sch  .  .  .  bann. 


Digitized  by  Google 


DE  MINLSTEHIO  ECCLESIASTICO. 


715 


Ich  heisse  es  des  Teufcls  Bann  und  nicht  Gottes  Bann,  da  man  die 
Leute  bannet  mit  frevler  That,  ehe  sìe  offentllch  Uberzeuget  slnd  vor 
der  Gemeine  wlder  Christi  Ordnung.  Desgleichen  sind  alle  die  Bann, 
damit  die  Officiale!)  und  geistlichen  Richthàuser  gaukeln,  und  da  man 
iiber  10,  20,  30  Meilen  Wegs  die  Leute  mit  einem  Zettel  vor  einer  Ge- 
meine in  Bann  thut,  so  sie  doch  In  derselblgen  Gemeine  und  vor  dcm 
Pfarrherrn  nie  gestraft,  verklagt,  noci)  uberzeuget  slnd;  sonderu 
kommt  daher  eiue  Fledermaus  aus  eines  Officiale!!  Winkel  oline  Zeugen 
und  ohne  Gottes  Befehl.  Vor  solchem  8ch  .  .  .  bann  darfst  du  dlch 
nicht  fùrchten.  Will  ein  Bischof  oder  Officiai  jemand  in  Bann  thun, 
so  gehe  oder  schicke  er  hin  in  die  Gemeine  und  vor  den  Pfarrherr,  da 
derselbige  soli  in  Bann  gethan  werden,  und  thue  ihm,  wie  recht  ist 
nach  diesen  Worten  Chrlstt.  Und  das  alles  sage  ich  darum:  denn  die 
Gemeine,  so  solchen  soli  biinnisch  halten,  soli  wlsseu  und  gewiss  sein, 
wie  der  den  Bann  verdienet  und  dreinkommen  ist,  wie  hier  der  Text 
Christi  glbt,  sonst  mòchte  sie  betrogen  werden  und  cineu  Lugenbann 
annehmen,  und  damit  dem  Niichsteu  unrecht  thun.  Das  ware  denn  die 
Schlussel  geliistert  und  Gott  geschandet  und  die  Liebe  gegen  den  Nach- 
sten  versehret,  welches  eiuer  christlichcn  Gemeine  nicht  zu  leidcn  ist. 
Denn  sie  gehòret  auch  dazu,  wcun  jemand  bei  ihr  soli  verbannet  wer- 
den, spricht  hie  Christus,  und  ist  nicht  schuldig,  des  Officiai»  Zettel, 
noch  des  Bischofs  Briefe  zu  glauben,  ja,  sie  ist  schuldig,  hie  nicht  zu 
glauben:  denn  Menschen  soli  man  nicht  glauben  in  Gottes  Sachen.  So 
ist  eine  chrlstllche  Gemeine  nicht  des  Officiala  Dienstmagd,  noch  des 
Bischofs  Stockmeister,  dass  er  mòge  zu  ihr  sagen:  Da,  Greta,  da, 
Hans,  halt  mir  den  oder  den  in  Bann.  Awe,  ja,  seld  uus  willkommcn, 
lieber  Officiai.  In  weltlicher  Oberkeit  bitta  solches  wohl  eine  Mei- 
nung,  aber  hie,  da  cs  die  Seelen  betrifft,  soli  die  Gemeine  auch  mit 
Richter  und  Frau  sein.  St.  Paul  e-  war  ehi  Apostel,  noch  wollte  er  den 
nicht  in  den  Bann  thun,  der  seine  Stiefmutter  genommen  hatte;  er 
wollte  die  Gemeine  auch  (label  haben:  l  Cor.  5,  l.  5."  (Schrift  von 
den  Schlusselu.    1630.    XIX,  1181.  sq.) 

Calovh  s:  „Si  causam  (cxcommunlcatlonls)  materialcm  resplcias, 
non  Aeri  debet  vel  a  solis  verbi  ministri*,  vel  ab  ecclesia  sola,  sed  a 
mlnisterio  et  coetu  ecclesiae  simul  ;  uti  apostolus  et  se  abseutem  qui- 
dem  corpore,  sed  praesentem  spiritu  nomlnat  et  ecclesiam  congregatam 
in  nomine  Jesu  Christi  una  cum  suo  spiritu  ;  ubi  temere  Grotius  non 
omnes  ChristJanos,  sed  optimos  intclligit,  quiuain  enim  ita  congregandi 
forent,  quive  optimi  censendi,  in  obscuro  fuisset.  .  .  Etsl  apostolus 
sese  conjungat  coetui  ecclesiastico  in  hoc  actu,  non  taraen  ut  apostolus, 
sed  ut  ecclesiae  minister  hlc  spectatur  e  1  Cor.  4,  1 .  .  .  Nec  vero  preces 
solum  fundit  ad  Deum  ecclesia,  sed  judiclariam  fert  senteutlam  in  coe- 
Ui  ratam."    (Bibl.  illustr.  ad  1  Cor.  5,  5.) 

g)  Nenipe  ne  saera  canibus  projiciantur  etc.  juxta  Matth.  7,  6.  Et 
hanc  exeommunicat umem  minoretn  vocant  eamque  a  ministro  ecclesiae 
solo,  sine  consensu  senatus  ecclesiastici  aut  consistorii  non  esse  susci- 
pìendam  docent. 

Eckhari>us:  „Sl  Indigni  flunt  rei  corporls  ac  sanguinls  Dominici 
slblque  judicium  edunt  et  bibunt,  sequitur,  ministrum  scieuter  tales 
admitUmU^m  causam  esse  hujus  peccati,  se  illlus  partlclpem  reddere 
Deumque  graviter  offendere,  imo  cen  mendacem  ex  verbo  Del  judican- 
dum;  promittlt  enim  grattare  Dei,  super  quo  novit  ejusdem  manere 
irara,  Job.  3,  36.,  offerì  vitam  aeternam,  cui  dictante  couscientia  debe- 
tur  mors,  peccati  stipendium,  Rom.  G,  23.  Quamobrem  non  sine  ra- 
tlone  Cynos.  Oecon.  eccles.  Wuertemb.  p.  40.:  Ministri  mogen  in  der 
Exploration  die  Commuuiou  widerrathen,  verbieten,  oder  bittwelse 
suspendlren,  aber  den  òffeiitlichen  Bann  soli  keln  mlulster  propria 
auctorltaU-  exerclren."    (Pastor  consclentlos.  p.  177.) 


Digitized  by  Google 


716 


PART.  in.     CAP.  XIV 


h)  Quam  excommunicationem  majorem  appellanti  quo  spectat 
1  Cor.  ó,  3.  sqq.,  ubi  Paulus  hominem  incestuosum,  actu  solenni,  in 
conventtt  totius  ecclesiae,  cui  ipse  corpore  absens,  spirita  affuturu*  sit,  in 
nomine  et  eum  potentato  Domini  nostri  Jem  Christi  ejici  jubet  e  coni  mu- 
ntone ecclesiae,  ac  tradi  satana*  ad  interitum  carni»,  ut  spiritus  salvus  sii 
in  die  Domini  Jem.  Non  enim  vel  ipsorura  excommunicatorum  dam- 
natio, sed  salus  aeterna  quaerenda  est. 

J.  Mbihnbrus:  ,,IUa  potestas  ligandi  et  solventi!  tametsi  alibi 
quoad  actum  promissioni*  soli  Petro  Matth.  16,  19.,  alibi  Joh.  20,  23. 
omiii bus  sinml  apostoli*  concessa  est;  ejus  tamen  exercitium  quoad 
id,  ut  declarctur  allquis  habendus  prò  etbnico  (nos  excommunicationem  i 
majorcm  nominamus),  singu  lari  ter  hic  ecclesiae,  uni  aut  etiam  pluribus 
mim-tri-  contradistinctae,  ob  certius  judicium  tribuitur,  quae  alias 
quidcra  universa  jura  sui  sponsi  radicaliter  possidet,  sed  per  ministe- 
rium  in  actum  exercitum  deducit."  (Exercitationes  theol.  in  ev. 
Matth.  Viteb.  1G64.  ad  c.  18.) 

Lcthekus:  ,,Crlminosum  in  earni»  interitum  tradi  jussit  aposto- 
li, ut  spiritus  servaretur.  Igitur  male  sentlunt,  qui  per  excommuni» 
cationem  diabolo  animo»  tradi  putant.  Carnis  interitus  in  poenitudine 
et  per  resipiscentiara  tìt  ad  profectum  spiritus  et  interiori»  horainis  in- 
novatiouem."  (Dlsput.  deexcomm.  1521.  Opp.  lat.  ad  reform.  hist. 
pert.    Erlang.    Voi.  IV.  p.  343.  sq.) 

i)  Nam  ipsa  appliratio  commiuationum  legalium  ad  nomine* 
reos  pondus  ingens  habet;  peccatore*  antera,  qui  non  solum  in  Deura, 
verum  etiam  in  eeelesiam  perennati,  inique  etiam  ab  ecclesia  ligari  pos- 
aunt  neque  apud  Deura  grattarti  consequentur,  nisi  cura  ecelesia  in  gra- 
tiam  reaicriìti  et  ab  illa  sulvantur.  Injuste  excommunicatorum  vero 
alia  ratio  est. 

k)  Ad  restaurandam  autem  disciplinam  ecclesiasticam  collapsam 
ministri  ecclesiae  »oli  non  sufficiunt,  sed  eorum,  qui  jura  epvscopalia  te- 
nent,  opera  requiritur,  quae  i  1  li  sibi  arrogare  non  possunt.  Interim 
ministris  ecclesiae  non  deest,  quod  ad  conversioneni  peccantium,  aut 
ut  illi  inexcusabiles  reddantur,  facere  possit.  Vid.  b.  Mu*.  Praef. 
Tract.  de  Poenit.  contra  Stengerura  quat.  d.  3.  a.  b. 

LuTHKRt's  :  „Recte  dicunt  leges,  quod  faciens  et  consentirti»  pari 
poemi  plectendi  sunt.  Sic  si  episcopus  videat  errorcs,  baereses,  malo» 
mores  in  ecclesia,  et  non  corripiat  nec  exeommunicet  impoenltentes,  se 
ipsum  constituit  reum  omnium  istorum  peccatorum."  (Ad  Gen.  19,  15. 
Vid.  exeget.  opp.  lat.  Ed.  Erlang.  Tom.  IV,  295.  sq.) 

Idem  :  ,,Wir  haben  keinen  andern  Bann  noch  zur  Zeit  aufgericbt, 
denn  dass  diejenige,  so  iu  òffentlicheu  Lastern  sind  und  nicht  ablassen, 
nicht  zu  dem  Sacrament  des  Leibes  und  Bluts  Christi  zugelassen  wer- 
den;  und  das  kann  man  damit  erhalten,  dass  man  bei  uns  niemand  das 
heilig  Sacrament  reichet,  er  sei  denn  zuvor  durch  Pfarrer  oder  Diacon 
verhòrt.  Wir  konnen  auch  nicht  achten,  wie  zu  diescr  Zeit  ein  ander 
Bann  sollt  aufgericht  werden  ;  denn  es  fallen  viel  Sachen  fur,  die  zu- 
vor einer  cognitio  bediirfen.  Nu  konnen  wir  nicht  sehen,  wie  die  cog- 
nltio  noch  zur  Zeit  au  bcstellen  und  zu  ordnen  sein  sollt;  so  wlll  welt- 
liche  Oberkeit  nicht  mit  dieser  cognitio  zu  thuu  haben.  Darum  lass 
mans  dabei  bleiben,  dass  man  denjenigen,  so  in  òffentlicheu  Lastern 
liegen  und  bleiben,  das  heilige  Sacrament  nicht  relche."  (An  die 
markgraflichen  Statthalter  etc.  1532.  de  Wette  IV,  388.  sq.) 


Digitized  by  Gogojjt: 


DE  MIXL5TERI0  ECCLESIASTICO. 


717 


Geriiardu8:  „Dicuntur  omnia  illa"  (ordo,  lex  dioecesana,  juris- 
dictio,  status)  „ad  jus  episcopale  pertinere,  non  qnod  jure  divino  ad 
episcopo»  solos  excluso  magistrati!  Christiane  et  populo  pertineant, 
sed  quod  in  regno  pontificio  juxta  canonici  juris  dispositionem  et  pra- 
xin  receptissimam  episcopi  ea  sibi  et  olim  vendicaverint  et  adhuc  ven- 
dicene .  .  Nec  episcopale  nec  patronatus  jus,  ecclesiasticis  canonibus 
introductum,  praejudicare  potest  potestati  jure  divino  tot!  ecclesiae  in 
ministro™  ni  electione  competenti."  (L.  de  minister.  eccl.  §§  112. 114.) 
Of.  infra  annotata  ad  P.  III.  c.  15.  §  8.  ». 

Walcbius:  „Beflndet  sich  die  Kircbe  in  dem  naturlichen  Stand, 
dass  sie  aus  solchen  Personen  besteht,  die  ausser  einer  biirgerllcben 
Gesellscbaft  leben,  so  hat  die  ganze  Gcmeindc  das  Reglment;  wclche 
entwedcr  durch  Elnsammeln  dcr  Stlmmeu  solches  selbst  verwalten, 
oder  Elnigen  die  Aufsicbt  auftragen,  oder  Einen  Kirchenregenten  be- 
8teilcn  kann."    (Lexicon.  Art.  Kirchenreglraent,  p.  1556.) 

Idem  :  „Ex  jam  dictis  omnino  facile  dijudicandum  est,  quaenam 
fuerit  ratio  regiminis  in  ecclesia  apostolica.  Erat  illud  nihil  aliud, 
quani  potestas,  in  partibus  sacrorum  externis  ea  constituendi,  quae  ad 
legitimum  ordinera  conservandum  et  ad  finem  ecclesiae  facilius  obti- 
nendum  spectabant,  ita  comparata,  ut  doctoribus  atque  auditoribus 
communis  et  ab  omni  imperio  remota  esset.  Non  solum  apostolos  et 
ecclesiae  ministros,  licet  bi  prae  aliis  sua  auctoritate  valerent,  verum 
etiam  audlentes  potestate  bac  praeditos  fuisse,  in  libris  N.  foederis 
legimus,  atque  ex  illis  cognoscimus,  si  quid  deliberandum  ac  decer- 
nendum  fuerit,  populum  quoque  sua  dedisse  suffragla."  (Hist.  eccl. 
p.  431.) 

Gekharous:  ,,(Poikitìcll  monent:)  ,Paulus  1  Cor.  11,  34.  scriblt: 
Caetera,  cum  venero,  disponam,  nimtrura  ex  potestate  divinitus  data, 
2  Cor.  10,  8.  Ergo  apostolus  vindicavit  sibi  potestatem  absolutam  dls- 
ponendl  in  ecclesia  prò  arbitrio.'  Resp.  :  Illud  lpsum  non  potestate 
quadam  nvTOKj>aTO(>iK%  sed  cousensu  ecclesiae  accedente  apostolus  dis- 
ponebat,  2  Cor.  8,  8.  :  ab  «ar'  k^imyiiv  ?.tytj,  non  quasi  imperans  hoc 
dico."    (L.  de  rainist.  eccl.  §  201.) 

Fechtius:  ,,Duobus  quasi  fulcris  universum  ecclesiae  Chrlsti 
aediflclum  innltitur:  sanae  doctrinae  propositione  et  administratione 
disciplinae  eccles.  Ut  Illa  quasi  internam  ecclesiae  vitam  praestat,  ita 
haec  exteruam  regit  atque  gubernat.  .  .  In  Illa  quo  veteres  rigidiores 
fuerunt,  eo  negllgentiores  hac  extrema  mundi  aetate  redditi  sumus. 
Atque  hic  disciplinae  defectus  praecipua  est  depravata*'  ecclesiae  n<>- 
strac  causa."    (Instruct.  pastoral.  Ed.  2.  p.  164.) 


§  12. 

Denique  versantur  etiam  ministri  ecclesiae  circa  res 
ecclesiae  externas*  seu  ritus  ac  cerenionias*  in  se  qui- 
etantic  indifferentes,  sed  tamen  ad  ecclesiae  aedificationem d 
destinatas,  auctoritate  publica*  ecclesiae,  non  tamen  sub 
ratione  cult  un*  aut  meriti8  erga  Deum  ;  sed  ad  paedago- 
giam  externamh  instituendas,'  frequentandas,  nec  nisi 
prudenterk  et  ex  usu  ecclesiae  mutandas  aut  abro- 
gandas.1 

a)  Unde  etiam  uomen  jurmluHoni*  externae  originem  duxit;  quo 
tamen  aliqui  referunt  etiam  ipsam  excorìlmunicationem,  smpetmonem  a 


Digitized  by  Google 


718 


PART.  m.    CAP.  XIV. 


participatione  sacrorum,  imo  sanctiones  legum  et  tonditttfionum  eecle- 
giasticarum,  vixitatione*  ecclesiastica*  eie,  quae  ad  jttra  epùtopalia  re- 
ferri eoleot;  de  quibus  in  L.  de  Magistratu  videbimus. 

b)  Quo  pertinent  certae  formulae  cantionum,  ueus  organorum  mu- 
eicorum,  certae  ferine,  jejunia,  ritus  nuptialeu,  baptimnaleé  (inter  qaoa 
exorcùnnm),  «.  coenae,  èepulchrak*  etc. 

c)  Nempe  quod  in  Scripturis  non  sunt  definita,  sed  lege  positiva 
humana  demum  sanciuntur. 

d)  V.  g.  quod  ad  bonum  orditiem,  ad  excitandam  attentionem  ac 
devotionem  in  sacris,  imo  ad  rejrraetentaiula*  rea  miritual**  faciunt.    In-  fc 
utile*  autem,  otiosae  ac  scandalosae  ceremoniae  ne  nomen  quidem  re- 
rum ecclesiasticarum  merentur. 

B.  Meisnerus:  „Id  scholis  etiam  theologorum  adiaphora  dicnn- 
tur  tnm  generaliter  ea,  quae  ex  natura  sua  nec  bona  snnt  nec  inala,  sed 
quibus  aliquis  vel  bene  vel  male  uti  potest;  tura  ttpecialUer  ea  negotia, 
quorum  partim  In  administratione  sacro  rum  publica,  parti  m  in  privato 
cultus  divini  exercitio  usua  indifferens  est,  ut  quae  neque  culto-  divini 
per  se  sunt,  neque  salutem  hominum  aeternam  promovent  aut  impe- 
diunt,  sed,  boni  ordinis  et  decori  causa  instituta,  religioni  et  discipli- 
nae  ecclesiasticae  respectu  hominum  quoddam  decus  addunt.  Genera- 
liter  sic  dieta  sunt,  quae  in  communi  vita  spectantur,  ut  cibus,  potus, 
conjugium,  coelibatus,  vestitus,  contractus  civiles,  peregrinationes,  et 
in  hisce  omnibus,  quae  ad  locorum,  temporum,  personarum  respectus 
pertinent  fere  universa;  in  bis,  ut  Paulo-  inquit  1  Cor.  7,  15.,  ò  aA.'/^òf 
ì)  ìi  àtìt/qì/  oi  ótóoi?jjT(ut  nec  soror  nec  frater  subjectus  est  et  obligatus 
ad  necessariam  servitutem  et  cultum  Deo  praestandum,  neque  ea  aut 
observantera  aut  non  observantem  Deo  magis  minusve  reddunt  gratunx, 
sed,  sivc  ea  quis  faciat,  si  ve  omittat,  non  peccat,  nisl  accedat  aliqaa 
circumstantia,  quae  actionem  vitiosam  reddat,  ut  si  vitia  alant  eorum 
observationes,  si  opinionem  cultus,  meriti  et  necessitatis  prae  se  fe- 
rant;  verbi  gratia  coclibem  vivere  vel  matrimoniutn  coutrahere  àcita^o- 
pov  quiddam  est,  1  Cor.  7.,  sin  vero  coelebs  quis  maneat,  ut  vel  sobolem 
vel  rem  domesticane  fugiat,  vel  vitam  promereatur  aeternam  et  Deo 
prae  reliquia  hoc  vltae  genere  placeat,  aut  matrimonium  quis  contra- 
hat,  ut  eo  tutius  scortar!  possit,  vitiosum  est.  Sic  carnibus  et  vino 
vesci  vel  abstinere  iiiaw  quiddam  est  ;  in  cibo  enim  et  potu  nemo  vos 
judicet,  Col.  2,  1«.  cf.  Rom.  14,  l.  2.  sqq.  1  Cor.  6,  13.  et  8,  8.  et  10, 
25.  sqq.  1  Tim.  4,  1.  2.  sqq.,  et  si  utrumque  prò  cura  corporis  fiat,  bo- 
num est.  Sin  vero  vinum  bibas  ad  crapulam,  aut  cum  offendiculo  fra- 
tris  tui  carnes  edas,  id  propter  crapulam  Eph.  5,  18.,  hoc  propter  per- 
sonam  proximl,  Rom  14,  20.  1  Cor.  8,  11.  sqq.,  malum  flt.  Eadem. 
ratio  est,  si  a  certo  cibo  et  potu  certis  diebus  abstineatur  sub  opinione 
necessitatis  vel  meriti,  et  interim  in  aliis  luxuria  non  vitatur,  quae  sane 
abstinentia  nou  differt  a  non-abstinentia.  Et  ut  eam  olim  Augu*tinus 
in  Manichaeis  1.  2.  de  moribus  eccles.  taxavit,  ita  j tire  etiam  bo  lle  in 
pontiticiorum  jejuniis  reprehenditur.  Alia  vero  adiaphora  specitHua 
sic  dieta,  quorum  in  ecclesiis  orthodoxis  et  a  fermento  pontificio  repur- 
gutls  usus  est,  sunt  partim  res,  partim  ceremoniae  et  traditione*  ec- 
cles. indifferentes,  expresso  verbo  Dei  nec  prohibltae  nec  mandata*, 
sed  ordinis,  decori  et  aediticationis  gratia  legitime  ex  libera  voluntate 
ab  ecclesia  institutae,  quibus,  quamdiu  talcs  sunt  et  manent,  libere  et 
ahsque  couscientiae  vulnere  aut  religionis  jactura  uti  vel  non  uti  potest. 
Tales  sunt  Imagi nes,  tempia,  festa,  ferlae,  musica  flguralis  et  organica, 
organa  ipsa;  item  in  baptistno  trina  immersio  et  asperslo,  iìvrri*-iìfnoit 
yvi>atKo,in~ri(Tfiòrt  signum  .crucis,  renunciatlo  diaboli,  exorcismus  etc.; 
In  coenae  administratlone  panis  azymus  vel  fermentatus,  materia  et 


Digitized  by  Google 


DE  MIN1STERI0  ECCLESIASTICO 


forma  vasorum  vel  mensae,  vini  color,  fractio  pania  etc.  ;  in  ministerio 
ordlnis  distinctlo,  vestitus  discrimen,  auricularis  confessio,  etc.  Dixi- 
mus  hos  ritus  et  has  ceremouias  hAtà^opa,  quo  vocabulo  qualitas  illa- 
rum  rerum  interna  innnitur  et  indigitatur;  utenim  signo  et  termino 
appellationis  suae  respondeant,  adiaphora  8int  ne cesse  est,  h.  e.,  libera 
et  media,  nulla  se.  expressi  vel  mandati  vel  interdictl  lege  in  sacris 
adstricta;  nam  quae  vel  res  vel  ceremonlae  speciali  Dei  verbo  prae- 
cipluntur  aut  prohibentur,  cura  innulllus  homlnls  libero  arbitrio  posi- 
tae  sint  et  nunquam  illae  vetari  aut  abrogari,  nunquam  istae  institui 
aut  imperari  possint,  àómàopùv  nomine  venire  nequeunt."  (Colleg. 
adiaphorist.  disp.  I.  B.  1.  2.) 

e)  Non  enim  haec  aeque  atque  offici  um  docendi  et  sacramenta  ad- 
miuistrandi  ministerio  praeeite,  sed  per  se  potius  toti  eeelesiae,  aut  illis, 
qui  jura  ecclesiastica  (quae  ep'wcopalia  vocantur)  tenent,  competunt; 
prout  in  nostris  ecclesiis  per  trantactionem  Passaviensem  et  patera  religio- 
som  ad  magistratum  civUem  delata  sunt,  ita  tamen,  ut  in  partem  curae 
venire  debeant  ipsi  ministri  eceìesiae,  aliqua  etiam  per  ipsos  exerceri,  aut 
in  usu  constitui,  ac  de  eorum  ratione  et  usu  populus  ab  ipsis  infor- 
mari  debent. 

ArousT.  Confessio  :  „Was  soli  man  denn  halten  vom  Sonntag 
und  dergleichen  andern  Kirchenordnungen  und  Cercmonien?  Dazu 
geben  die  Unsern  diese  Antwort,  dass  die  Bischòfe  odor  Pfarrherrn 
mògen  (liceat)  Ordnung  machen,  damit  es  ordentlich  in  der  Kircbe 
zugehe.  .  .  Solche  Ordnungen  gebiihrt  (convenit)  der  cbristlichen  Ver- 
sammlung  um  der  Liebe  und  Friedens  unllen  zu  halten  und  den  Bischò- 
fen  und  Pfarrherrn  in  diesen  Fallen  gehorsam  zu  selu."  (Art.  XXVIII. 
p.  07.)  Ad  quae  verba  explicanda  addit  Carpzovics:  „Advertendum 
est,  quando  episcopis  hoc  in  loco  Aug.  Conf.  concedit  jus  ordinandi 
ccremonias,  id  fieri  1 .  prò  istius  tempori*  ratione,  ubi  ex  jure  humano 
ipsis  id  quoque  competebat,  prout  §  ,Sl  quara  habent'  (p.  «54.  §  290 
memoraverat;  2.  totiut  ecclesia*  juri  nihil  inde  detrahi,  prout  non  ob- 
scure  istud  simul  A.  C.  indicat;  3.  non  alia  ratione  etiam  id  (ieri, 
quam  sub  debita  et  modi  et  finis  moderatione  §  ,Tales  ordinatlones' 
(p.  «7.  §§  55.  56.).'»    (Isagog.  in  lib.  symbol,  p.  750.) 

Apologia  A.  C:  ,,So  ist  es  auch  gewiss,  dass  dicses  Wort  des 
Herrn  Christi  :  Wer  euch  hòret,  der  hòret  mich,  nicht  von  Menschen- 
satzungen  redet,  soudern  ist  stracks  dawider.  Denn  die  Apostel  em- 
pfahen  da  nlclit  ein  maudatum  cum  libera,  das  ist,  ein  ganzen  freien, 
ungemesseu  Befehl  und  Gewalt,  sondern  haben  ein  gemessen  Befehl, 
namllch,  nicht  ihr  eigen  Wort,  sondern  Gottes  Wort  und  das  Evan- 
gelium  zu  predigen.  Und  der  Herr  Christus  will  in  den  Worten  (Wer 
euch  hòret,  der  hòret  mich)  alle  Welt  starken,  wie  auch  vonnòthen 
war,  dass  wir  sollten  ganz  gewiss  sein,  dass  das  leibliche  Wort  Gottes 
Kraft  wilre  und  dass  niemands  vom  Hitnmcl  ein  ander  Wort  diirft 
suchenodergewar  .  il  Darum  kann  dles  Wort  :  Wer  euch  hòret,  der 
hòret  mich,  von  Satzungen  nicht  verstanden  werden.  Denn  Christus 
will  da,  dass  sie  also  lehren  sollcn,  dass  man  durch  ihren  Mund 
Christura  selbst  hòre.  So  mussen  sie  ja  nicht  ihr  eigen  Wort  predi- 
gen, sondern  sein  Wort,  scine  Stimme  und  Evangelium,  soli  man  Chri- 
stum  hòren.  Dies  tròstliche  Wort,  welches  aufs  allerstarkest  unsere 
Lchre  bestatiget,  und  viel  nòthiger  Lehre  und  Trosts  fur  die  chrlst- 
llcheu  Gewlssen  in  slch  hat,  das  deuten  die  groben  Esel  auf  ihre  nar- 
rtsche  Satzungen,  auf  ihre  Speis,  Trank,  Kleider  und  dergleichen  Kin- 
dcrwerk.  Auch  ziehen  sie  diesen  Spruch  an  zu  den  Ebraern  am  13.: 
Gehorchet  denen,  die  euch  furgehen  u.  s.  w.  Dieser  Spruch  fordert, 
dass  man  soli  gehorsam  sein  dem  Evangelio,  denn  er  glbt  den  Bischòfen 
nicht  ein  eigenc  Herrscbaft  oder  Herrengewalt  ausser  dem  Evangelio; 


Digitized  by  Google 


720 


part.  m.   cap.  xiv. 


so  sollen  aach  die  Bischofe  nicht  wider  das  Evangt-lium  Satzung 
macheti,  noch  Ihre  Satzunge  wider  da*  Evangelium  auslegen.  Denn 
wenn  sie  das  thun,  so  verbeut  un»  da*  Evangelia m,  Ihnen  e»  horsam  za 
seln,  wie  Paula*»  zu  den  Galatern  sagt  :  So  euch  j  e  manda  wurde  e  in 
and»  r  Evangelium  predlgen,  der  sei  vertucht.  Gleich  dasselbig*  ant- 
worten  wir  auch  auf  den  Spruch  Matth.  23.  :  Auf  Mosi*  Stuhl  atzen 
die  Schriftgelehrten  u.  s.  w.  ;  alles  nun.  was  sie  euch  sagen,  dass  ihr 
halt»n  fK>llet,  das  haltet  und  thuts.  Das  ist  gewiss,  da*»  damil  nicht 
geboten  wird  universaliter,  ingeroein,  dass  wir  alles  sollen  hai  te  n.  was 
sie  gebieten,  aucb  wider  Gotte*»  Gebot  und  Wort.  Denn  an  einem  an- 
dern  Ort  sagt  die  Schrlft  :  Man  tnuss  Gott  menr  gehorcben,  denn  den 
Menscben.  Darum  wenn  sie  unchristlich  und  wider  die  Sehrift  lehren, 
soli  man  sie  nicbt  hòren.  So  ricbt  dieser  Spruch  auch  nicht  ein  Be- 
giment  an  ausser  dem  Evangelio,  darum  kònnen  sie  ihre  Gewalt,  die 
*»ie  ausser  dem  Evangelio  aufgerichtet  haben,  nicht  dnrchs  Evangelinm 
beweisen.  Denn  das  Evangelium  redet  nicht  de  traditionibus,  sondern 
von  Gottes  Wort  zu  lehren."    (Artic.  XX VITI.  p.  289.  sq.) 

Luthbrus:  ,,Ein  Bischof,  als  Bischof,  hat  kéine  Macht,  «einer 
Kircbe  einige  Satzung  oder  Ceremonie  aufzulegen  oboe  Einwilligung 
der  Kirchen  in  klaren  Worten  oder  auf  stillschweigende  Art.  Weil  die 
Kircbe  frei  und  eine  Herrscberin  (Frau)  ist  und  die  Bischofe  nicht 
iiber  den  Glauben  der  Kirchen  herrschen,  noch  sie  wider  Willen  be- 
schweren  und  beKistigen  dùrfen.  Denn  sie  sind  nur  Diener  und  Haus- 
halter,  nicht  aber  Herren  der  Kirchen.  Wenn  aber  die  Kircbe,  als  ein 
Lcib  roit  dem  Bischofe,  einstimmt,  so  konnen  sie  sich  mit  einander 
auflegen,  was  sie  wollen,  wenn  nur  die  Gottseligkeit  nicht  drunter 
leidet,  konnen  aucb  wieder  dergleicben  nach  Belieben  lassen.  Aber 
solche  Gewalt  suchen  die  Bischdfe  nicht,  sie  wollen  herrschen  und 
alles  frei  haben.  Das  mussen  wir  nicht  einriiumen,  noch  auf  einige 
Art  theilnehmen  an  diesem  Unrecbt  oder  Unterdrìickung  der  Kirchen 
und  der  Wahrheit.  .  .  Drum  konnen  wir  den  Bischófen  weder  durch 
kirchlicbes,  noch  weltliches  Recht  die  Macht  einniumen,  der  Kirchen 
etwas  zu  befehlen,  wenn  es  noch  so  recht  und  gottselig  ware,  denn  es 
musa  nichts  Boses  gesebehen,  dass  Gutes  daraus  erfolge.  Wollten  sie 
auch  mit  Gewalt  fahren,  und  dazu  zwingen,  so  mussen  wir  nicht  ge- 
horchen,  noch  dreln  willigen,  sondern  eher  sterben  :  den  Unterschied 
dieser  zwo  Regimente  zu  erbalten,  das  ist,  fur  den  Willen  und  das 
Gesetz  Gottes,  wider  die  Gottlosigkeit  und  Kirchenràubereien."  (Ant- 
wort  an  Melanchthon  in  Augsburg  auf  die  ihm  zugeschickten  Frageu 
von  den  Menschensatzungen,  vom  Jahr  1530.    XVI,  1207 — 9.) 

Idem  :  ,,Das  geistliche  Regime nt  ist  allein  auf  die  Sunde  gestellet. 
Wo  die  Sii n de  angehet,  da  soli  dieses  Regiment  auch  angehen,  nnd 
sonst  nicht.  .  .  Wir  reden  aber  hier  von  Siinden,  das  rechte  und  wahr- 
haftige  Siinden  sind,  die  kein  Mensch  erdacht  hat,  sondern  darin  wir 
geboren  sind  ;  die  wider  Gottes  Gebot  sind  und  da  wider  Gottes  Gebot 
zeuget,  nicht  allein  der  Menscben  Gebot."  (Postili,  domest.  XIII, 
1186.  1188.) 

Idem:  ,, Darum  sage  ich,  weder  der  Pabst,  noch  Bischof,  noch 
einiger  Mensch  hat  Gewalt,  eine  Sylbe  zu  setzen  iiber  einen  Christen- 
menschen,  es  geschehe  denn  mit  selnem  Willen  ;  und  was  anders  ge- 
schieht,  das  geschiehet  aus  einem  tyrannischen  Geiste."  (Bùchleln 
von  der  Babyl.  Gefangenschaft,  vom  Jabre  1520.    XIX,  83.) 

Idem  :  ,,Wir  haben  Einen  Herrn,  der  ist  Christus,  der  unsere 
Seelen  regieret.  Die  Bischofe  sollen  nichts  thun,  denn  dass  sie  wei- 
den.  Da  hat  nun  St.  Peter  mit  einem  Worte  umgestossen  und  ver- 
dammt  alles  Regiment,  das  jetzt  der  Pabst  fùhret,  und  schleusst  klar, 
dass  sie  nicht  Macht  haben,  ein  Wort  zu  gebieten,  sondern  dass  sie 
allein  Knechte  sollen  selli,  und  sagen:  , Das  sagt  dein  Herr  Christus, 
darum  sollst  du  das  thun.»  Wle  auch  Christus  sagt  Lue.  22,  25.  26." 
(Ausleg.  der  1.  Ep.  Petr.  1523.   IX,  821.) 


Digitized  by  Google 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO. 


721 


Idem:  „  Unter  den  Christen  soli  und  kann  keine  Oberkeit  seln, 
sondern  ein  jegltcher  ist  zugleich  detn  andera  unterthan  ;  wic  Paulus 
sagt  Rom.  12,  10.  16.:  ,  Min  jeglicher  soli  den  audern  selnen  Obersten 
halten.4  Und  Petrus  1  Petr.  1,  5.:  ,Seld  allesammt  unter  einander 
unterthan.4  Das  will  auch  Christus  Lue.  14,  8.:  ,Wenu  du  zur  Hoch- 
zeit  geladen  wlrst,  so  setze  dlch  allerunterst  au.'  Es  ist  unter  den 
Christen  kein  Oberster,  demi  nur  Christus  selber  und  alleili.  Und  mi 
kann  da  fiir  Obrigkeit  seln,  da  sie  alle  gleich  sind,  nnd  eincrlei  Recbt, 
Mach t ,  Gut  und  Ehre  baben  ;  dazu  keiner  begehrt  des  andern  Oberster 
zn  sein,  sondern  ein  jeglicher  will  des  andem  Uuterster  seln?  Kòunte 
man  doch,  wo  solche  Leute  sind,  kelne  Oberkeit  aufrichten,  ob  mans 
geme  thun  wollte,  well  es  die  Art  und  Natur  nlcht  leldet,  Obersten 
haben,  da  keiner  Oberster  sein  will  noch  kann.  Wo  aber  nicht  solche 
Leute  sind,  da  sind  auch  nicht  rechte  Christen.  Was  sind  denn  die 
Priester  und  Bischòfe?  Antwort:  Ihr  Regiment  ist  nicht  eine  Ober- 
keit oder  Gewalt,  sondern  ein  Dienst  und  Amt  ;  denn  sie  nicht  hòher 
und  besser  vor  andern  Christen  sind.  Darum  sollen  sie  auch  kein 
Gesetz  noch  Gebot  uber  anderc  legen  oline  derselben  Wlllen  und  Ur- 
laub,  sondern  ihr  Kegicren  ist  nichts  anders,  denn  Gottes  Wort  trel- 
ben,  damlt  sie  Christen  fiihren  und  Ketzerel  iiberwinden.  Denn,  wic 
gesagt,  die  Christen  kann  man  mit  nichten,  ohn  allcin  mit  Gottes  Wort 
regieren."    (Schrift  von  weltl.  Oberkeit.  1523.  X,  465.  sq) 

Chemnitics  :  „Si  quis  apostolis  in  carne  viventibus  hoc  tribuere 
volulsset,  quod  habercnt  div.  auctoritatem  ferendi  leges,  de  quibus 
nullum  haberent  vel  manclatum,  vel  testimonlum  verbi  divini;  Imo 
quod  possent  ea,  quae  Christus  abrogarat,  restituere,  vel  quae  In- 
stituerat,  abrogare  :  sine  dublo  sonora  voce  et  scissis  vestibus  ostendls- 
sent,  se  illud  nec  agnoscere  nec  probare."  (Exam.  de  bon.  op.  p.  179.) 

f)  Quae  enim  per  se  ad  cultum  Dei  pertinent,  neeesse  est  esse 
mandata  a  Deo,  si  non  expresse,  saltem  per  necessariam  consequentiatn. 
Unde  observandutn  est,  ne  onerentur  conscientiae,  iuxta  nionitum  Aug. 
Conf.  artie.  XV.  Atque  ita  quartum  gradura  libertatis  cliristianae  no- 
strates  observant,  videlicet,  a  traditioniùus  humanis  in  ecclesia,  quod  non 
habeant  rationem  cultus  aut  absolutae  necessitati*,  ned  extra  camini  scandali 
sine  peccato  negligi  aut  omitti  passini. 

g)  Sive  de  condigno,  sive  de  congruo. 

h)  Juxta  ea,  quae  dixiraus  in  nota  d. 

i  )  Scilicet,  ubi,  quando  et  tpiamdin  fert  usus  ecclesiae. 

k)  Adeoque  «ine  levitate  et  scandalo,  sine  tumultu  ac  petulanza, 
nec  nisi  propter  causas  sonticas,  et  ut  simul  populus  de  causis  muta- 
tionis  ipsaque  ceremoniaruni  mutatione  sufficienter  informetur. 

1)  Speciatira  observandum  est,  ne  adversariis  in  causa  religionis, 
mutationem  rituum  exigentibus,  intempestive  cedatur.  In  casu  confes- 
sionis  enim  adiaphora  mutaut  quasi  naturala  suam  et  ex  indifferentibus 
fiunt  necessaria.    Vid.  Forra.  Conc.  artie.  X. 

§  13. 

Correlatum*  ministrorum  ecclesiae,  idemque  finis 
cui*  ministerii,  est  coetus0  illorum,  qui  docentes  illos d 
audiunt  eorumque  ministerio  ac  dispensatione  sacra- 
mentoruine  redduntur  participes. 

Baleri  Comp.  ed.  Walther.  IU.  46 


Digitized  by  Google 


722 


PART.  m.     CAP.  XIV. 


a)  Est  enim  nomen  ministri  rdatirum  et  respicit  aliquos,  quibus 
min  ist  rat. 

b)  In  cujus  bonum  seu  commodum  institutum  est  minigterium. 

c)  Scriptura  gregeia  vocat,  habito  respectu  ad  nomen  pastori*, 

2uo  ministri  ecclesiae  appellantur,  Ad.  20,  28.  20.  1  Petr.  5,  2.  S.y 
lias  ecclesia  appellatili-,  Ad.  20,  28.,  quamvis  ecclesia  dritte  loquendo 
includat  suo  conceptu  tam  doctores,  quam  auditores.  Vid.  b.  Mus.  de 
Eccles.  P.  II.  Disp.  I.  §§  36.  37.  p.  16.  17. 

Lutherus  :  „Dass  die  Apostel  auch  zuerst  in  fremde  Hauser  gin- 

Sn  und  predigten,  de9S  hatten  sie  Befehl  und  waren  darzu  verordnet, 
rufen  und  gesandt,  dass  sie  an  alien  Orten  soli  te  n  predigen,  wie 
Christus  sprach  Marc.  16,  15. :  tGehet  hi u  in  alle  Welt  und  prediget 
alien  Creaturen.'  Aber  darnach  hat  nietnand  mehr  solchen  gemeinen 
apostolischen  Befehl,  sondern  ein  ieglicher  Bischof  oder  Pfarrberr  hat 
sein  bestimmt  Kirchspiel  oder  Piarre,  welche  St.  Petrus  1  Petr.  5,  3. 
auch  darum  cleros  heisst,  d.  i.,  Theile,  dass  einem  ieglichen  sein  Theil 
Volks  befohlen  ist,  wie  St.  Paulus  Tito  auch  schreibet,  darin  kein  an- 
derer  oder  fremder  ohne  sein  Wissen  und  Willen  sich  untersteben  soli 
seine  Pfarrkinder  zu  lehren,  weder  belmlich  noch  òffentlich,  und  soli 
ihtn  auch  bel  Leib  und  Seel  nietnand  zuboren,  sondern  ansagen  und 
melden  seinera  Pfarrherrn  oder  Obrigkeit.  Und  dieses  soli  man  also 
feste  balten,  dass  aucb  kein  Predijrer,  wie  froram  oder  rechtschaffen  cr 
sei,  in  eines  Papisten  oder  ketzerischen  PfatTherrns  Volk  zu  predigen 
oder  heimlich  zu  lehren  sich  unterstehen  soli  ohne  desselbigen  Pfarrer» 
Wissen  und  Willen.  Denn  es  ist  Ihm  nicht  befohlen.  Was  aber  nicbt 
befohlen  ist,  das  soli  man  lassen  anstehen.  Wir  haben  genng  zu  thun, 
so  wir  das  Befohlene  ausrichten  wollen.  Es  hllft  sie  auch  nicht,  dass 
sie  vorgeben,  alle  Christen  sind  Priester.  Es  ist  wahr,  alle  Christen 
sind  Priester,  aber  sie  sind  nicht  alle  Pfarrer.  Denn  ubér  das,  dass  er 
ein  Christe  und  Priester  ist,  muss  er  auch  ein  Amt  und  ein  befohlen 
Klrchspiel  haben.  Der  Beruf  und  Befehl  macht  Pfarrherrn  und  Predi- 
ger."    (Ausi,  des  82.  Ps.    1530.    V,  1060.  sq.) 

Theolooi  Wittebergenses  :  „Der  Beruf  wird  nicht  allein  ge- 
miissiget  an  gewisse  Anzahl  Pfarrkinder,  sondern  auch  am  gewissen 
Ort.    Eph.  5,  2."    (Responsum.    1638.    Consil.  Wltteb.  II,  57.) 

d)  Unde  et  auditorum  coetus  aliquando  vocatur,  quippe  ad  audi- 
endum  obligatorura. 

e)  Ipsiusqueabsolutionis,  edita,  uti  par  est,  confessione.  Germani 
utuntur  vocibus  Beichtkinder,  Pfarrkinder. 


§  14. 

Finis  cujus*  ministerii  ecclesiastici  proximus  est  re- 
conciliatio  hominum  cum  Deob  per  fidem  in  Christum 
atque  incrementum  in  fide  et  caeteris  virtutibusc  chri- 
stianis;  ultimus  est  salus  aeterna d  eomndem. 

a)  Quem  auctor  ipse  ministerii  sacri  intendit,  tanquam  per  actus 
officii  hujus  obtinendum,  sua  vero  virtute  divina  producendum.  Unde 
etiam  effedm  recte  dicitur.    Confer.  1  Cor.  3,  5.,  ubi  dicuntur  Co- 


Digitized  by  Gooole 


DE  MINISTERIO  ECCLESIASTICO.  723 


rinthii  credidisse  per  minidros,  adde  v.  6.  sqq.  Quanquam  efficacia 
verbi  non  pendet  a  proponentis  sive  docentis  missìotie  legitima.  Vid. 
b.  Mu*.  Tract.  de  Eccl.  Part.  I.  Disp.  VII.  p.  383.  sqq. 

Cf.  annotata  ad  §  1.  a. 

Dannhaukrus  :  ,,Ea,  quae  ministerio  tribultur,  potestà»  ad  effectus 
supernaturales  edendos  non  nlsi  organica  est  (non  ut  causa  secunda 
principalist  quae  dependet  quidem  a  prima,  habet  lumen  propriam  et  na- 
ti vani  indoh'm ,  potentiam  activam,  qua  per  se  suapte  vi  inflnit  in  effectus 
proportionatos ;  sic  igni»  urit  suapte  virtute)."    (Lib.  consc.  I,  856.) 

Grkhardus  :  ,, Ministri  ecclesiae,  qui,  legitima  vocatione  destituti, 
proprio  ausu  nn  ministerio  ingerunt,  non  sunt  a  Deo  misst  nec  ordi- 
nati, Jer.  23,  21.;  interim  ministerium  ipsum  nou  desinit  esse  ordinatio 
divina."    (Loc.  de  magistrata.  §  34.) 

Theologi  Wittehekgbnsks:  „Dìe  Kraft  der  Mittel  der  Selig- 
keit,  des  Worts  und  der  Sacramente  dependiren  nicht  von  der  Per- 
son,  sondern  von  Gott  dem  Herren,  der  durch  sein  Wort  und  die 
Sacramenta  kriiftig  ist,  weun  diesclbigen  nur  recht  gelehret  und  ausge- 
legt  werden,  obs  schon  nicht  allerdiugs  mit  dem  ministerio  richtig  da- 
her  gebet,  und  gibt  der  Kirchen  Dieners  Person,  Leben  und  Beruf 
nichts  der  Kraft  der  Mittel  und  der  Sacramente  ;  daher  Paulus  sich  er- 
freuet,  weun  das  Evangelium  und  Christus  verkiindlget  wlrd  allerlei 
Welse,  es  geschehe  Zufalles  oder  rechter  Weise,  Phil.  1,18.  Und  wann 
man  erst  sollt  von  der  rechtmìlssigen  Vocatlon  der  Prediger  vergewls- 
sert  sein,  wer  konnte  sich  denn  ihres  Amts  gewiss  versiebern  und  ge. 
tròsten,  weil  es  bald  an  diesem,  bald  an  jenem  Stuck  fehlet,  oder  doch 
eiu  Zuhòrer  da  ni  ber  die  Belsorge  tragen  miissen,  so  wurden  die  Ein- 
faltigen  sehr  geirret  und  bekummcrt;  die  Eltern  wurden  iiber  ihre 
Kindertaufe  und  eln  jeglicher  selbst,  wenn  er  erwiichset,  ob  er  von 
recbtmtissigem  berufenem  Prediger  getauft  und  selue  Taufe  recht  gewe- 
sen,  In  ihreu  (iewissen  betriibet  und  kònute  keiner  sich  der  Kraft  des 
Wortes  und  der  Sacramente  bestdndig  getròsten,  noch  seiner  Seligkelt 
gewiss  sein.  Der  Herr  Christus  selber  hat  sich  des  israelitischen  Kir- 
chendiensts  gebrauchet,  ob  er  wohl  wusste,  dass  es  nicht  richtig  mit 
Beatellung  der  Hoheupriester  zugangcn  und  wlc  man  solche  Aemter 
wider  Gotte»  Ordnung  verkaufte  oder  verwechselte,  wie  aus  dem  Neueu 
Testaraent  und  dem  jiidischen  Historieu-Schreiber  Josepho  bekannt. 
Er  hat  auch  andere  an  das  levitische  Priesterthum  und  die  auf  Mosis 
Stubl  sassen,  verwlesen;  und  was  will  man  sagen  vou  denChristen,  so 
unter  den  Patriarehen  zu  C'oustantinopel  und  sonst  im  Orient  sich  auf- 
halten  sollen,  die  weder  (iottes  Wort  noch  die  heiligc  Taufe  haben 
wurden,  weil  die  Patriarchen  vomTiirken  selbst  miissen  zu  ihrem  Amt 
con  tirai  irt  werden.  Darum  so  eifert  Herr  Lutberus  in  seinem  6.  Jeni- 
schen  Theil  f.  101.  ini  Buch  vou  der  Winkelmesse  :  ,Da  schaue  auf, 
dass  er  (der  Pfarrherr)  das  Pfarramt  innen  hat,  welches  nicht  sein, 
sondern  Christi  Amt  ist  ;  lass  dich  auch  ulcht  Irren,  ob  er  sci  ordent- 
lich  berufen  oder  habe  sich  hincln  gekauft  oder  gedrungen;  wie  er  hiu- 
ein  kommeu  ist,  iiber  Haupt  oder  iiber  Fuss,  er  sei  Judas  oder  St.  Pe- 
ter, da  lass  dir  nichts  an  liegen,  scheide  du  das  Amt  von  der  Person 
und  das  Heiligthura  von  dem  Greuel.,4«  (Consti.  Witteberg.  II,  f.  U>5.) 

Chkmnitius:  ,,Nec  dublum  est,  per  vocetn  evangelii  aunnneiatam 
Deum  efllcacem  esse,  a  quocunque  annuncietur.  Quare  igitur  Trid. 
capituium  Um  roultis  de  hac  quaestione  tumultuatur?  Kesp.:  quia 
integritatem,  veritatem  et  ettleaciam  sacramentorum  non  slmpliciter  et 
In  solidum  in  verbis  Christi  constituunt,  sed  ex  parte  etiam  in  charac- 
tere,  <juem  tlngunt  in  ordinatione  sacertlotibus  imprimi.  Ita  ergo  etiam 
consolationem  absolutionis  non  tam  ex  verbo  evangelii,  quam  ex  per- 
soua  absolventis  pendere  volunt."  (Exam.  Concil.  Trid.  Ed.  Genev. 
f.  395.) 


724 


PART.  IH.    CAP.  XV. 


b)  Pro  ut  ministeriitm  reconciliationùs  dici  tur,  quod  ab  co  pendeai 
et  proBciacatur  reconciliatìo,  2  Cor.  5,  18.    Conf.  v.  19.  20. 

c)  Vid.  Eph.  4,  12.  ubi  dicitur,  datos  e**e  eedesiae  minittnx 
ad  coagmetìtationem  (maetmfimvpm  seu  ordinatam  velut  in  certa  propor- 
tione  aut  ovppMxpi*  consti tutionem)  àanctorum  in  aedifieationem  corporit 
Chrirti,  in  quo  rinfpda  membra  incrementum  corptrri  conveniens  copioni 

d)  Sic  Paulus  /  Tim.  4,  cura  jussisset  Timotheum  attendere 
mbi  km  et  doctrinae,  addit:  Xam  m  fceeris,  et  te  ipeum  tervabù  (W«c) 
et  ew,  qui  te  audierint. 

§  15. 

Definitur  ministerium  ecclesiasticum,  quod  sit'  offi- 
cium  publicum,  ab  Deo  ordinatum,  in  quo  certae  per- 
sonae,  legitime  vocatae  et  ordinatae,  verbumc  Dei  do- 
cent,  sacramenta  administrant,  peccata  remittunt  ac 
retinent  et  caetera,  quae  ad  ecclesiam  pertinente  curant 
ac  dirigunt,  add  hominum  conversione™,  sanctificatio- 
nem  et  saluteni  aeternam. 

a)  Quod  coramune  ei  est  cura  officio  magistrata,  ac  generis  lo- 
cum  recte  subit. 

b)  Ita  causa  efficiens  denotatur.    Vid.  §  2. 

c)  In  quo  ipsum  officium  hoc  formaliter  consistit.    Vid.  §  7. 

d)  Finis  etti  et  cuju*  ministerii  indicatur.    Vid.  §§  13.  14. 


Caput  XV. 

DE  JM  A  G I S  T  R  A  T  C  POLITICO. 

§  L 

Alter  status,  qui  in  ecclesia'  locum  habet,  eorum 
est,  qui,  civili  potestate  pollentes,  caeteris  praesunt 
atque  adeo  salutis  publicae  curam  sibi  commissam 
habent,  et  vulgo  magistratus  b  dicuntur. 

a)  Ita  quidem  hoc  loco  magistratura  praecipue  spectaraus,  quam- 
vÌ8  alia»  etiam  extra  ecclesiara  apud  omnes  gentes  saniores  deprehen- 
datur,  quippe  natura  postulante  ordinem  iraperantium  et  parentium 

•in  societate  communi. 


Digitized  by  Google 


DE  MAGISTRATO  POLITICO. 


725 


Brrntius:  „CIvitas  non  est  in  ecclesia,  sed  ecclesia  in  clvitate." 
(Gelehrter  Milnner  Briefe  an  die  Kònige  in  Danemark  von  Schumacher. 
Ili,  193.  sq.)  Optatola  Milevitanus:  ,,Non  respublica  est  in  ecclesia, 
sed  ecclesia  in  republlca  est.'*    (De  schismate  Donatistarnm.  Ili,  3.) 

Luthkrus:  ,,Tres  hierarchias  ordinavit  Dens  contri  diabolum, 
sci.  oeconomiam,  poi  iti  ani  et  eccleslain.44  (Disp.  de  ilio  dicto:  Vade, 
vende  etc.    1539.   Opp.  lat.  Jenens.  Tom.  [,  fol.  524.  b.) 


Idem:  „Clamamus  et  pugnamus  .su mino  studio,  ut  conservctur 
certa  et  diserta  atque  indubitata  distinctio  et  propria  cujnsque  status 
deflnitio,  quod  oeconomia  pertineat  ad  gubernationem  liberorum  ac  fami- 
liae,  ut  parente»  regant  domum  ;  ut  politici  principe»  gubernent  rempa- 
blicam,  subditi  obediant;  Item,  ut  in  ecclesia  doccatur  cognitio  Hill  Del, 
ut  credentes  omnes  consentlant  iu  eundem  infantem  nobis  datum  et 
natum,  ut  occidamus  peccatum,  ut  adjnvemus  et  sublevemus  fratrem 
lapsum  etc.  .  .  Haec  distinctio  Inter  polltlam,  oeconomiam  et  ecclesiam 
diligenter  servanda  est,  et  unaquaeque  intra  suos  terminos  coércenda. 
Et  quamvis  summls  viribus  in  hoc  Incubuerirous,  tamen  satau  non 
flnem  faciet  haec  miscendi  ac  turbaudi,  nec  unquam  dcfuturl  sunt,  qui 
se  intra  termino»  suae  functionis  uon  sint  contentini.  Spirltuosi,  fa- 
natici ac  seditlosl  doctores,  non  coutenti  suo  munere,  politicam  etiam 
administrationem  sihi  sumuut.  Contro  politicus  magistratus  ac  princi- 
pe* roittunt  suam  etiam  falcem  iu  messem  allenam,  mauusque  suas  ad- 
movent  ecclesiae  gubernationi  et  hlc  quoque  imperium  sibl  sumunt.  Sic 
satan  semper  habet,  qui  nobis  hlc  turbas  moveant  et  suae  vocationis 
praescriptos  llmites  excedant.  Quare  opera  (landa  est  magua,  ut  probe 
et  dlstlucte  couserventnr  detìuitioues  hierarchiarum  dlvinitus  lustltu- 
tarum.  .  .  Docemus,  quamllbet  hierarchiam  esse  divinano  aut.  diviuitus 
instltutam,  nullam  contemnimus.  Sed  in  hoc  laboramus,  ne  mùceantur  ; 
mixtura  hic  non  valet.  Si  politia  cum  oeconomia  miscctur,  tiuut  stupra 
et  alia  horrenda  flagitia;  si  oeconomia  cum  politia,  tìuut  tyrannides,  si 
cum  ecclesia,  flunt  haereses.  Brevtter,  quando  ralscentur  haec,  tum 
dlabolus  operatur.  Ex  operibus  autem  diaboli  nihil  tìt  boni.  Prophe- 
tae  ergo  praedlxerunt,  ecclesiam  fore  rcgnuin  distinctum  a  mundi  regno, 
non  politicum,  nec  oeconomicum,  «ed  sjnrituale.11  (Enarrati*»  uberior 
cap.  IX.  et  LUI.  Esaiae.  Vid.  Exeget.  opp.  lat.  Erlang.  Voi.  XXIII, 
p.  385.  sq.) 

Rt'DKLBACHius  :  ,,Sartorius  erneuert  die  Behauptuug,  die  Lehre 
von  den  drti  Stftnden  mtisse  unser  Leitstern  und  Kanon  sein  in  Darle- 
gung  der  mit  eigenthumlichen  Schwierigkeiten  behafteten  protestau- 
tlsch-klrchenrechtlichen  Momente,  und  wlrft  mir  die  Beschuldlgung  zu  : 
,es  sei  irrthiimlich  und  ganz  unlutherisch,  dass  ich  diese  lutherische  Lehre 
unllkilrlich  verkilrzt  und,  die  Obrigkeit  bescitigend,  nur  die  zteei  Ordnun- 
gen  der  Lehrer  und  Hììrer,  der  Geistlichen  und  Laien  anerkennen  tcolle.* 
Gegen  pabstliche  Oewaltthat  werden  (in  den  Schmalkald.  Art.)  die  prac-" 
cipua  membra  ecclesiae  (etn  Austlruck,  welchen  man  damala  kelnes- 
wegs  so  wie  spater  betonte)  aufgerufen,  Ihre  Pflicht  zu  bedenken,  fu  r 
die  Forderung  der  wahren  Religion,  dass  diese  nanilich  ungehindert 
sich  auasprechen  kònne,  zu  sorgen  ;  keineswegs  aber  wlrd  damit  diesen 
praeclpuis  membris  eln  Stuck  der  Kirchengexcalt  oder  das  Ganze  elnge- 
raumt,  welches  alle  friiheren  und  spiiteren  Stttze  dleses  Abschnittes 
umstossen  wiirde.  .  .  Wlr  haben  erkannt  und  klar  erwiesen,  dass  in 
den  Bekennlnissschriften  unserer  Klrche  auch  nlcht  eln  Laut  vorkommt 
von  der  Anwendung  der  Lehre  von  den  drel  Standen  auf  die  organlsche 
Darstellung  des  Verhiiltnlases  zwlschen  Klrche  und  Staat.  Im  Gegeu- 
thell  wehren  diese  Schrlften  mit  allem  Fleiss  der  daraus  entsprlngen- 
den  Confusion  und  wollen  die  Lehre  von  der  Scheldung  zwlschen  geist- 
llcher  und  weltlicher  Macht,  zwlschen  politica  gubernatio  und  judicium 
eccles.  (jus  ecclesiarum)  als  eln  evangellsches  Gemelngut,  als  eincn 


Digitized  by  Google 


726 


PART.  III.     CAP.  XV. 


ref ormato rtschen  Anker  angesehen  wlssen.  Wie  fera  Luther  (bei  afler 
seiner  Anerkennung  de»  Heilsamen  und  fur  die  Gewissen  Tròtlkben 
in  der  Lehre,  dass  alle  Stande  von  Gott  geheitlget  und  die  VerbeiManf 
seiner  Gnade  haben)  davon  war,  die  Lehre  von  den  drei  Stìndes  der 
Tbeorie  iiber  die  Klrchengewalt  einzupropfen,  nnd  wie  verkehrt  ateo 
die  thun,  welcbe,  wie  Dr.  Sartoria»,  dlesen  Missgriff  al»  da»  prlsem- 
tlv  nnd  eigenthiimlicb  Lutheri»cbe  festhalten  wollen,  daron  mócbten 
folgende  Ausspruche  eln  vollgiiltiges  Zeuguisg  ablegen"  n.  s.  w.  (Die 
Lehre  der  latb.  Bekenntnlss»chriften  von  den  Grenxen  der  Kircfaen- 
nnd  Staat*gewah.  Vid.  Zeitschrift  fur  die  gesammte  loth.  TbeoL  and 
Kircbe.  1840.) 

Lctiieru*  :  „ Politia  ante  peccatimi  nulla  fuit,  neque  enlm  ea  opus 
fuit,  est  enim  politia  remedium  necessarium  naturae  corra ptae  ;  oportet 
enlm  cupidità tem  constringi  rinculi»  legum  et  poeni»,  ne  libere  rage- 
tur.  .  .  Nullus  fuisset  tum  raptor,  homlcida,  fur,  obtrectator,  mendax, 
quid  igitur  legibus,  quid  politia  fuisset  opus,  quae  est  ceu  cauteriamet 
borriblli»  medicina,  per  quam  noxia  membra  prae»cinduntur,  ut  reliqui 
salventur."    (Ad  Gen.  2,  16.   Ezeget.  Opp.  lat.  Erlang.  I,  ISO.) 

b)  Juxta  lati  arem  significationem  vocis,  quatenus  quamlxbet  po  te- 
sta tem  imperandi  atque  adeo  etiam,  imo  inprimi?,  ntpremam  potesta- 
tem  denotat,  licet  in  «oboli»  politico  rum  fere  atrictius  accipiatur  prò 
potestà  te  inferiore. 


Causa  efficiens  officii  magistrati^  cum  in  se,4  tum 
quatenus  a  certis  personisb  geritur  et  administratur, 
est  Deus*  Trinunusd  et  Christus  secundum  humanam* 
naturarci. 


tuitur  et  certis  legibus  determioatur  ad  certuni  hnera. 

b)  Sive  concretine  spectatus,  ratione  subjecti,  cui  confertur  et  com- 
petit potestas  et  officiura  illud. 

c)  Ad  hunc  enim  auctorem  referendus  est  ille  intfinetm  naturae. 
per  quem  Omnes  gentes  ad  »tatum  talem  in  societatibus  publicis  con- 
stituendurn  et  conservandum  feruntur,  ita  ut  n  ecessi  tate  m  hujus  status 
ad  conservandam  honestatem  ac  tranquilli  tatem  publicam  ductu  lu- 
mini-- naturae  agnoverint.  Vid.  b.  Jttt/s.  Ableinung  der  Veri,  voo 
der  Gewiss.  Secte,  p.  56.  65.  66.  Accedunt  dieta  Scripturae:  Proverò. 
8,  15.  Rom.  13,  1.  Devi.  1, 17.,  itemque  esempla  magistratuum  a  Deo 
ipso  constitutorum,  Exod.  3,  IO.,  et  tigna  plurima  providentiae  divina* 
in  custodiendis  magistratibus. 

Catechismi*»  major:  „Au*  der  Eìtern  Oberkeit  Jleusst  und  br ritti 
*ich  aua  alle  andere.  Denn  wo  ein  Vater  niebt  allein  vermag  sein  Kind 
aufzuzleiien,  nimmt  er  einen  8cbulmelster  dazu,  der  es  lehre;  Ist  er  ru 
schwach,  so  nimmt  er  seine  Freunde  oder  Nachbarn  zu  Hilfe;  gehet  er 
abe,  so  benehlt  er  und  iiberglbt  das  Regiment  und  Oberhand  audern, 
die  man  dazu  ordnet.  Ite  ni,  so  muss  er  aucb  Geslnd,  Knecht  and 
M&gde  zum  Hausregiment  unter  ibm  haben,  al  so,  daas  alle,  die  min 
Herren  helsset,  an  der  Eltern  Statt  sind  und  von  lhnen  Kraft  nnd  Macht 
zu  regieren  nehmen  mussen.    Daher  sle  auch  nach  der  Schrlft  alle  VI- 


§  2. 


Digitized  by  Goog 


e 


DE  MAGISTRATI'  POLITICO. 


727 


ter  beissen,  ala  die  in  ih  rem  Regiment  das  Vateramt  treiben,  und  v&ter- 
lich  Herz  gegen  den  Ihren  tragen  sollen.  Wie  auch  von  Alters  her  die 
Ròmer  und  andere  Sprachen  Herren  und  Frauen  im  Haus  patres  et 
matres  famlltas,  das  ist,  Hauavater  und  Hausmùtter  genennt  haben. 
Also  auch  ih  re  Landeafursten  und  Oberherren  haben  aie  patres  patriae, 
das  ist,  Vàter  des  ganzen  Landea  gehelaaen,  uns,  die  wir  Christen  sein 
woilen,  zu  grossen  Schanden,  dass  wir  sie  nicht  auch  also  helssen  oder 
zum  wenlgaten  dafur  haiten  und  ehren."    (Llb.  Concord.  p.  412.  sq.) 

Lutherus  :  „Es  hat  Gott  noch  nie  zu  keinera  gesagt:  ni  tu  in  das 
Land  oder  Kònigreich  citi,  ohne  alleine  zu  den  Juden.  Er  hat  aber  ein- 
gesetzet  der  Eltern  Getcalt,  welche  die  groaste  und  beate  ist  uber  die 
Kinder  und  Gesinde;  die  ist  unserm  ersten  Vater  Adam  mit  ausge- 
driickten  Worten  befohlen.  Darnach  hat  er  es  wieder  durch  Mosen 
(2  Mos.  20,  12.)  geboten:  ,Du  sol  Ist  Vater  und  Mutter  ehren.'  Danna 
ist  diese  Gewalt  grò'sser,  deuu  aller  Kònige  oder  Kaiser  Gewalt,  ja,  die 
naheste  nach  Gott.  Daher  man  im  Alten  Testament  (2  Mos.  21,  7.) 
lieset,  dass  ein  Vater  Macht  batte,  sein  Kind  zu  verkaufen.  Diese  Ge- 
walt ist  nun  darum  gegeben  und  eingcsetzet,  dass  man  die  Kinder  zie- 
hen  soli  und  Gottes  Wort  lehren,  Gott  erkennen,  furchten  und  ihm 
glaubcn,  also,  dass  ein  Vater  eigentlich  ein  Bischof  und  Pfarrherr  sel- 
nes  Hauses  aein  soli.  Denn  ihm  eben  daa  Amt  gebuhret  uber  seine 
Kinder  und  Gesinde,  das  eiuem  Bischof  gebuhret  uber  sein  Volk.  Dar- 
zu  hat  Gott  den  VUtern  (5  Mos.  21,  21.)  Uber  da*  fìirnehm*te  Amt  auch 
die  Gewalt  des  toeltlichen  Schtcerts  gegeben,  dass  er  móchte,  wie  gesagt, 
sein  Klnd  verkaufen,  ja,  auch  tòdten,  wenn  er  nicht  recht  gchorchen 
wollte.  Dass  ihm  beide,  geistliche  und  leibliche  Gewalt  gegeben  ist. 
Was  ist  es  denn,  dass  Gott  das  weltliche  8chwert  und  Gewalt  geordnet 
und  geboten  hat,  dass  man  ihr  unterthau  sei?  Das  ist  es:  ala  die  Kin- 
der den  Eltern  nicht  wollten  gehorsam  sein,  wie  es  slch  noch  wohl  be- 
gibet,  dass  ein  Vater  ein  ungerathenes  Kind  hat,  daa  er  nicht  bezwin- 
gen  kann,  wird  zu  muthwllllg  und  laufet  von  den  Eltern  ;  item,  dass 
elncm  die  Eltem  nun  gestorben  sind,  der  frei  und  ruchlos  nach  seinem 
Wlllen  leben  und  niemand  gehorchen  will,  hat  Gott  dennoch  die  Welt 
nicht  woilen  so  unordlg  ohne  Zwang  und  Oberhand  blelben  lassen, 
darum  hat  er  das  Schwcrt  aufkommen  lasaen,  daaa  man  die  Buben 
strafete,  sonst  d'ùrfte  man  sein  nirgend  zu.  Wo  nun  je ne  (Jewalt  nichts 
sebaffen  noch  wehren  kann,  so  hat  Gott  diese  Gewalt  geordnet  und  be- 
stiitigt,  und  hat  Gefallen  daran.  Wenn  jene  im  Schwange  bllebe,  diirfte 
man  dlescr  nicht  ;  weil  aie  aber  zu  schwach  ist,  muss  man  jene  haben, 
auf  das-  der  Henker  zwlngc,  die  sich  von  ihren  Eltern  nicht  ziehen 
lassen.4'    (Pred.  uber  das  1.  B.  Mosia.    1527.    Ili,  285.  aqq.) 

Kromaykkcs:  „Objiclunt  (Anabaptistae)  ex  c.  Gen.  10,  8.,  Nim- 
rodum  ex  maledicta  ('hamt  poaterltate  ortum,  tanquam  robustum  vena- 
torem,  primum  sibi  magistratum  rapulsse.  Cnde  patet,  ex  violentla 
raagiatratua  coeplsse.  8ed  reapoudemus,  .  .  Inter  magistratum  leglti- 
mum  et  tyrannlcum  eaae  diatinguendum.  Nec  prima  haec  est  orlgo  ma- 
gistratus,  cum  Deus  aanguinem  iatius,  qui  sanguinem  humanum  fude- 
rit,  statim  post  cataelysmum  fundere  jubeat.  Fuit  autem  tum  temporis 
magistratus  penes  capita  familiarnm,  sed  aneto  genere  humano  in  certa* 
quasdam persona*  collatu*.*1    (Th.  posit.-pol.  I,  755.) 

Idem  :  „Dlcltur  quidem  (magitratus)  ferirne  àvdfHjrrivri  1  Pet.  2,  18., 
non  tamen  ratlone  causae  efflcientls,  sed  materialls  aive  aubjecti,  In 
quo  rcclpitur  dna  *r>oict  quae  est  ex  flliis  homlnum,  utl  svrlaca  para- 
phraals  habet."    (Th.  posit.-pol.  II,  557.) 

A  N  T  I  T  H  E  S  I  S. 

Qubnstedtius  :  „Antithe*is  :  1.  Anabaptistarum  et  Weigeliano- 
rum,  qui  negant,  magistratura  eaae  Dei  ordinationem  ;  quod  si  expressis 
Scrlpturae  dlctis  convicti  Idipsum  coguntur  concedere,  reapondent: 


Digitized  by  Google 


728 


PART.  III.     CAP.  XV. 


mairistratum  ea  ratione  esse  ordinationem  et  ministrimi  Dei,  sicat  Xe- 
bucadnezar  fuit  minister  Dei  in  puniendis  Israeliti»,  In  evertenda  Tvro, 
Jer.  25,  9.  27,  6.,  et  sicat  Attila  flagellato  Dei  se  se  nomlnabat,  rei  sicat 
carnifex  dicitur  minister  judicis  ac  diabolus  mini-ter  Dei,  quando  exe- 
qaitar  ejas  ir. un,  1  Reg.  22,  22.  e  te.  Vid.  Coafessioo.  Harlem.  a.  37. 
Weigelium  P.  2.  Post.  p.  158.  et  837.;  2.  Cvjuidam  Paindani,  qui  in- 
directe  et  oblique  labefactat  divinam  magistratus  Institatiooeni,  qaia 
se.  ea  duntaxat  ratione  magistratus  ordinem  a  Deo  esse  censet,  quod 
bomini  ratio  slt  iodita  et  notitia  leguro  naturae,  qaae  judicat,  hanc  sta- 
tum  ioter  bomines  esse  necessarium."  (Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  13.  s.  2*. 
q.  2.  f.  1542.) 

d)  Non  enira  hic  distinctio  inter  personas  divioas  locum  babet, 
quando  sapientia,  auctoritas,  honitas  et  potentia  divina,  unde  magi- 
stratus humanus  originem  trahit,  omnibus  tribus  personis  comma- 
nis  est. 

e)  Ita  enim  non  sol  uni  in  diebus  carnis  approbavit  officium  ma- 
gistratus, tanquam  tale,  quod  etiam  homini  christiano  couveniat, 

?rout  Marci  15,  Jfi.  legimus,  Josephum  Arimathaeum,  licet  amicut 
'liristi  esset,  exjìectan*  re.gnum  Dei,  tamen  senatorie  officio  simul 
functum  fui -se.  et  Joh.  4,  oS.  Chrìstus,  officiali*  regii  fidetn  lau- 
dane, non  jussit  eum  deponere  munus,  verum  etiam  ad  dextram 
Dei  exaltatus,  sicut  universum  orbem  terrarum,  ita  in  eo  etiam 
magistratus  tuetur  ac  regit. 

ANTITHESIS. 

QuEKSTEDTii'8  :  „Ant ithesis  :  1.  AnabaptUttarum,  statuentium,  re- 
glum  statum  seo  magistratus  offici um  Deo  im  probari  nec  esse  statanti 
sanctum,  Deo  placentem,  In  quo  christlaous  tempore  N.  T.  illae&a  con- 
scientia  vivere  possit,  unde  et  gladio  ac  armata  manu  contra  magistra- 
ti! m  pugnarunt  a.  1525.  .  .  2.  Carlstadii,  Weigeiianorum  et  Quackero- 
rum,  qui  idem  statuunt;  itemque  Socinianorum,  qui  per  suas  hypo- 
theses  magistratum  evertant.  Vid.  Ostorodum  Instit.  Germ.  c.  28. 
p.  182.  sq.  Wolzogenius  vero  Socinianus  diserte  alt:  , Magistratus  est 
status  chrlstlanls  prohibitus,  non  babet  locum  in  regno  Chrlsti;  qui 
eum  gerit,  ls  sclat,  se  non  esse  In  numero  electorum  flliorum  Del  ;  re- 
gnu  m  Chrlsti  spirituale  est,  in  quo  civilis  dominatio  non  babet  locum; 
magistratus  Impcrium  n ecesse  est  deponat,  sceptrumque  suum  ac  coro- 
nam  ad  Chrlsti  pedes  subjiciat,  se  vero  rcgiminl  eccleslae  subjiciat, 
N.  B.,  si  ab  ea  prò  membro  susclpl  vellt.*  Tom.  2.  Oper.  f.  268.  sq. 
Ast  ls  a  caeteris  confutatur,  qui  nobiscum  fatentur,  magistratura  a 
christianis  salva  conscientla  gerì  posse  etc.,  llcet,  uti  dictum,  per  hyyo- 
tbeses  suas  euodem  evertere  videantur."    (L.  c.  q.  3.  f.  1546.) 

§  3. 

Committitur  autem  magistratus  officium  certis  per- 
sonis a  Deo  vel  immediate*  et  nulla  hominum  opera 
arbitraria  intercedente,  vel  mediate*  sive  intercedentibus 
hominum  consiliis  et  opera  voluntaria,  vel  per  eùctio- 
nem,c  vel  per  successione™*  vel  per  occupationem  legi- 
timam.e 


Digitized  by  Google 


TE  MAGISTRATI-  POLITICO.  729 

a)  Ita  olim  Moses  Exod.  3,  IO.,  Josua  Num.  26, 18.  Deut.  3, 
Saul  1  Sam.  9, 15.  sqq.  et  David  cap.  16, 12.  ad  imperium  pervenerunt. 

b)  Quae  ratio  in» fi'  sola  valet;  comprehenditur  etiam  in  loco 
Pauli  (cuju8  tempore  magistrata-  ethnicus  erat),  Rom.  13,  1.  Atque 
miniti*  pertingendi  ad  imperium,  auatenus  a  libera  voluntate  hominum 
dependet,  variare  solet,  hcet,  ut  alvpiis  sit  magistratus,  naturali  raiionis 
dictamine,  atque  ita  a  Deo  ipso,  defiuitum  sit. 

c)  Ut  per  suffragio  eorum,  qui  jus  eligendi  habent;  quo  etiam 
pertinet,  quando  a  superioribus  magistratibus  inferiores  eliguntur  aut 
constituuntur. 

Gerharms:  „In  imperio  constituendo  jus  ac  potestà*  coustitu- 
endl  sibl  magistratum  jure  naturali  et  gentlum  est  pene»  populum. 
Cum  enim  populus  imperii  commoda  sentiat  ejusque  onera  perferre  co- 
gatur,  ideo  aequum  est,  ut  penes  ipsum  sit  potestà*  eligendi,  cui  pa- 
rere  veli t .  Nec  hoc  a  iure  divino  discrepat,  sed  ab  eo  potius  continua- 
tur,  sic  namque  populum  Israeliticum  alloquitur  Dominus  Deut.  17, 
15.:  ,Eum  constitues  regem,  quem  Dominus  tuus  elegerlt';  1  8am.  8, 
19.  ad  Samuelem  dicit  populus:  ,Rex  crit  super  nos.'  Herodot.  1.1.: 
,Reges  primum  a  populis  electi  sunt/  .  .  Natura»'  et  temporls  ratione 
priores  sunt  subditi,  quam  principes,  neque  enim  principe*  constitue- 
runt  sibi  subditos  (loqulmur  autem  de  principlbus  populi  suffragio 
electis,  non  de  tyrannis,  violentis  regnorum  occupatoribus),  sed  sub- 
diti constituerunt  sibi  principes;  ergo  principe»  sunt  propter  subditos 
et  commodis  subditorum  servire  debent,  non  autem  subditi  propter 
principe»  quasi  libidini  ipsorum  sint  exposlti."  (L.  de  magistratu 
polit.  §  89.) 

d)  Quando  jure  haerctlitario  a  parentibus  liberi,  aut  ab  agnatis 
consanguinei  imperium  acci  più  ut. 

e)  Quando  bello  legUimo  devicti  hostes  subjiciuntur  victori,  u  quo 
conservautur. 

Huklsemannus:  „Ratlones  nostrae  sunt:  1.  Quia  apostolus  jubet 
dari  census  i~oì<oiais  vrrr(*xoiaatc,  h.  e.,  potestati  de  praesenti  imperium 
Unenti,  Rom.  18,  1.  7.,  sine  restrizione  ad  modum  acquirendi.  2.  Qui 
de  praesentl  portat  onera  et  curas  reipubllcae,  llli  debetur  merces  de 
praesenti.  At  vero  qui  injuste  quidem  rempublicam  occupavit,  conservat 
autem  eam  juste,  is  portat  onera  et  curas  reipubllcae  de  praesenti. 
E.  3.  Ab  absurdo;  si,  negletta  qualitate  praesentls  regiminis,  non 
prius  esset  dandus  census  praesentl  magistratui,  nisi  ante  legitimato 
titulo  primae  acquisitionis,  sequetur,  neque  caesari  neque  ulli  facile 
principi  danda  esse  tributa,  quia  nemo  eorum  sine  ulla  contradictione 
possidet,  quantumeunque  possidet,  adeoque,  si,  quamdiu  noudum  ces- 
sai contradictio,  tam  din  non  est  habendus  prò  liquido  et  legitimo  do- 
mino, nunquaro  erunt  solvenda  tributa.  Quo  posito,  societas  humuna, 
nedum  Christiana,  dissolvetur  in  meraa  seditiones  et  latrocinia." 
(Praelect.  F.  C.  p.  522.  sq.) 

Hollazius  :  „Non  est  sermo  impraesentiarum  de  modis  et  mediis 
illiciti*,  quibus  nonnulli  imperium  rapiunt,  qualla  sunt  :  occupatio  rio- 
lenta  per  bellum  lllegltimum  et  tyranntcam  aliornm  oppressionem,  in- 
vasto  fraudulenta  per  technas  et  sollicitationes  animorum,  et  acquisitio 

«»r  largitionem  sive  per  pecuniam  et  munera."  (Exam.  th.  Ed.  R. 
eller,  p.  1354.) 


Digitized  by  Google 


730 


PART.  HL     CAP.  XV. 


§  4. 

Versatur  autem  potestas  atque  officium  magistratus 
circa*  omnia,  a  quibus  salus  reipublicaeb  pendet,  adeo- 
que  circa  res  cumc  civiles,  tumd  sacras,  modo  tamen* 
diverso. 

a)  Tanquam  objedum  su  uni.  Loquimur  autem  de  magistrata 
xar'  i^oyrtv  sic  dicto,  aut  sunima  potestate.  Nam  magistratuum  infe- 
riorum  restricta  potestas  est  neque  ad  omnia  se  exteodit,  sive  sacra 
sjpectes,  sive  profana;  sed  in  assignatis  sihi  a  supremo  magistratu 
limitibus  prò  certa  negotiorum  atque  objectorum  ratione  se  conti- 
nere  debet. 

b)  Quod  patet  ex  consideratione  finis,  de  quo  infra  videbimus. 

c)  Quae  pertinent  ad  honestatem  vitae  singulorura  atque  omnium, 
ad  securitatera  quoque  civiura  et  honorum  hujus  vitae  affluentiam. 

d)  Quae  ad  eultwn  Dei  et  salutem  aetemam  animarum  spectant. 
Quod  autem  res  sacrae  ad  curam  niagidrattts  pertineant,  ipsis  etiam 
gentilibtui  quodammodo  innotuit.  Ac  religionem  quidem  praecipuum 
(tò  xùptov)  esse  eorum,  in  quibus  mlus  reipublicae  consistit,  atque  adeo 
imperantibus  inprimis  commendatam  esse  debere,  ipse  Aristoteles  do- 
cuit  IIX.  Polii,  cap.  8.  In  V.  Test,  autem  custodia  legis  totius,  quoad 
utramqiie  tabtdam  decalogi,  principibus  commissa  fuit.  Vid.  Deut.  17, 
18.  19.  Josuae  1,  7.  2  Reg.  11,  12.  2  Chron.  23,  11. 

Auo.  Conf.  :  „Dieweil  nun  die  Gewalt  der  Klrchen  oder  Bischofen 
ewige  Guter  gibt,  und  allein  dureh  das  Predigtamt  geubt  und  getrleben 
wlrd,  so  hlndert  sie  die  Polizel  und  das  weltliche  Regiment  nichts 
liberali.  Denn  das  weltliche  Regiment  gehet  mit  viel  andern  Sachen 
um  denn  das  Evangelium;  welche  Gewalt  schiitzt  nicbt  die  Seelen, 
sondern  Leib  und  Gut  wider  ftusserliche  Gewalt  mit  dem  Scbwert 
und  leibllchen  Ponen.  Darura  soli  man  die  zwei  Regiment,  das  gelst- 
liche  und  weltliche,  nicht  in  einander  ìnengen  und  werfen."  (Axtic. 
.  XXVIII.  p.  63.) 

Apologia  A.  C.  :  ,,Hic  totus  locus  de  discrimine  regni  Christi  et 
regni  civili*  literis  nostrorum  utillter  lllustratus  est,  quod  rejmum 
Christi  sit  spirituale,  hoc  est,  in  corde  notiti  a  m  Dei,  timorem  Dei  et 
ildem,  justitlam  aetemam  et  vitam  aetemam  inchoans,  interim  fori* 
sinat  nos  uti  politici*  ordlnationlbus  legitimis  quarumcunque  gentlum, 
Inter  quas  vivimus,  slcut  sinlt  nos  uti  medicina  aut  arcbitectonica  aut 
cibo,  potu,  aere."    (Artic.  XVI.  p.  215.  §  64.) 

Hkshusius:  „Und  ist  ganz  fein  von  Aristoteles  gesagt:  .Magi- 
stratus est  custos  legis',  die  Obrigkeit  ist  eine  Schutzherrin  des  Ge- 
setzes.  Es  fùhrt  aber  die  Obrigkeit  nicht  das  ganze  Gesetz,  sondern 
nur  eln  Stiicklein  davon,  naralich  so  viel  die  àusserliche  Zucht  und  Oe- 
horsam  belanget,  den  die  weltliche  Herrschaft  richten  kann."  (Von 
Amt  und  Gewalt  der  Pfarrherra.  Herausgeg.  von  Dr.  Sciai tz.  Leipz. 
1864.  p.  12.) 

e)  Quemadraodum  ex  proxime  sequentibus  patebit. 


Digitized  by  Google 


de  magistrati;  politico. 


731 


§  5. 

Res  civiles  quidem  per  se  subjacent  potestati  magi- 
stratus,  ut  prò  suo'  arbitrio  de  omnibus  praecipere  ac 
disponere  possit,  modo  juri  naturali b  ac  divino0  non 
repugnet.d 

a)  Loquimur  autem  et  hic  de  magistrata  supremo,  geu  majestate, 
quae  potestatem  legibus  solutam  denotare  vulgo  dicitur.    Alias  certuni 

4  est,  magistratus  inferiore^  dependere  etìam  quoad  ea,  quae  jure  natu- 

rali definita  non  sunt,  a  potestate  superiore,  neque  habere  plenam 
agendi  licei)  ti  ani. 

b)  Nam  legibus  naturae,  quae  cum  lege  Dei  aeterna  et  immutabili 
eaedem  sunt,  obligatur  magistratus,  cum  ex  ratione  materiae  subjectae, 
tum  voluntate  Dei,  velut  summi  Domini,  proxime  quidem  ad  obse- 
quium,  deficiente  autem  obsequio,  ad  culpam  et  poenam,  ac  poenam 
quidem,  si  non  in  hoc  vita,  certe  non  per  alium  in  terris  superiorem, 
vosi  hane  vitam  tamen,  quando  (x>enitentia  non  intercesserit,  indubie 
luendam. 

c)  Nempe  etiam  vositivae  leges  divinae,  quae  a  magistratibus  latae 
sunt,  eos  obligant  vi  domimi  supremi  Dei  in  omnes  homines. 

d)  In  caeteris  autem,  seu  quoad  leges  humanas  mere  positiva», 
libera  piane  est  majestas,  cum  nec  materia  legis  obligare  eam  possit, 
neque  agnoscat  majestas  alium  in  terris  superiorem.  Itaque  potius 
aliis  ipsa  leges  ferre,  et  non  solum  leges  naturae  ac  divinam  urgere, 
veruni  etiam,  quae  in  illis  determinata  non  sunt,  definire,  praecipere 
ac  disponere  de  iis  potest. 

§  6. 

Quod  autem  ad  res  sacras  attinet,  dogmata  quidem 
fìdei  seeundum  se  non  subsunt  potestati*  magistratus,  ex 
actionibus  etiam  divinitus  praescriptis  Mas,  quae  omni- 
bus christianis  communes  sunt,  magistratus  ipse  ob- 
servare  et  exercere,0  quae  vero  ministris  ecclesiae  pro- 
priae0  sunt,  iisdem  relinquere,  non  sibi  vendicare  debet. 
Sicut  autem  rebus  sacris  annumera  ri  solent  reliqua  om- 
nia, quae  ad  cultum  Dei  ordinantur  et  vel  ad  verae 
religionis  conservationem,  vel  ad  ejusdem  collapsae  in- 
staurationem  faciunt:  ita  agnoscendum  est,  il  la  suo 
modo  cadere  sub  potestatem  magistratus.*1 

a)  Hoc  ipso  enim,  quod  a  Deo  determinata  et,  tanquam  credenda, 
hominibus  revelata  sunt,  ipsum  etiam  magistratura  obligant,  non  autem 
licentiam  aliquid  mutandi  relinquunt.    Vid.  Gal.  1,  9.   Deut.  4, 
f  cap.  5,  SS,  cap.  12,  32. 


Digitized  by  Google 


732  PART.  III.     CAP.  XV. 

b)  V.  g.  action  oh  Christian  a  rum  virtutinn  quarumvis,  et  sic  e  tiara, 
quae  ad  cultura  publicum  atque  ad  unum  sacramentorum  attinent. 

c)  V.  g.  docere  publice  in  ecclesia,  administrare  sacramenta. 

•d)  Prout  1  Tim.  2,  2.  dicitur,  curalo  magistrati»  eo  tendere,  ut 
vitam  quidam  agamus  in  orniti  non  soium  honestate,  sed  et  pidate.  Et  sic 
fatendum  est,  jura  summarum  potestatum  ita  occuparì  circa  media 
perducendi  subditos  ad  agnitiouem  et  exercitium  verae  religionis,  ut 
proxime  quidem  respiciant  actus  externos,  remote  tamen  collineent  ad 
ipaosactus  internos,  qui  ad  religionem  spectant.  Vid.  b.  Mus.  Diss. 
contra  Tract.  Theol.  Polit.  Scriptoris  Anonvmi  de  libertate  philosoph. 
§  104.  sqq. 

Luthekds  :  „Oberkeit  soli  nicht  wehreh,  was  jedermann  lebren 
und  glauben  will,  ex  sei  Evangelium  oder  Ltlgen  ;  ist  genug,  dass  sie 
Aufruhr  und  Unfried  zu  lehrcn  wehren."  (Ermahnung  zum  Fr.  auf 
die  12  Artlkel  der  Bauerschaft.  1525.  XVI,  64.) 

Idem  :  „Dass  sie  vorwenden,  fiirstlich  Amt  streckt  sich  nicht  da- 
hln,  Rolches"  (die  Winkelmesse)  ,,za  wehren,  wissen  wir  fast  wohl, 
dasH  Furstenamt  and  Predigtamt  nicht  einerlei  ist  und  »  in  Fiimt  aolches 
nicht  zu  thun  hat.  Aber  man  fragt  jetzt,  ob  eia  Furst  ah  ein  Christ 
hierin  bewiiligen  wolle;  und  ist  nicht  die  Frage,  ob  er  hie  al*  ein  Fttrst 
handle."  (Schrelben  an  den  Cburf.  1530.  XVI,  1711.)  Cf.  addita 
supra  ad  §  4.  not.  c. 

§  7. 

Officium  ipsum  magistrati^  dispesci  solet  in  legisla- 
toriumf  judiciariumh  et  punitivum.c 

a)  NnftafitTtxóv  juxta  Graecos;  cujus  vi  certae  regulae  agendorum 
et  omittendorum  praescribuntur  illis,  qui  pars  reipubhcae  aut  subditì 
sunt;  atque  hi  obligantur  ad  ùzorarrjv  seu  xubjectionem  et  parìtùmem. 
Vid.  Rom.  13,  1.   Tit.  3,  1. 

b)  Ita  ut  causa*  dubias  aut  perplexas,  quae  rei  privatorum  sunt, 
vel  societatem  ipsam  attinent,  cognoscant  et  Inibita  < le  1  i bora t ione  «entenr 
tiam  ferant,  in  qua  acquiescendum  est  subditis.  Quale  officium  Paulus 
agnovit  in  Felice,  praeside  provinciae  Judaicae,  Ad.  24,  1.  sqq.,  prae- 
cipue  autem  in  Caemre,  Ador.  25,  10.  11.,  dicitur  Graecis  $«o#tcz«v. 

ANTITHESIS. 

Quenstedtil'S:  „ Antithesi*  :  Anabaptistarum  et  Weigelianoruui, 
negantium,  magistratul  llcitum  esse,  judlcla  exercere  et  christlano  co- 
rani judicio  disceptare."    (L.  c.  s.  2.  q.  7.  f.  1576.) 

c)  Kos  videlicet,  qui  legibus  non  parent,  aut  in  sententia  judicis 
non  acquiescunt,  corapescendi  aut  flectendi,  aut  prò  ratione  delictorum 
e  socidaie  civili  aut  vita  ipsa  prorsus  tollendi  ;  de  quo  vid.  Rom.  13,  3., 
ubi  dicitur,  prìncipes  terrori  esse  male  agentibu»,  et  vere.  4. ,  potedatem 
(magistrati^)  ultorem  esse  ad  iram  (txòtxnv  sic.  opri,")  male  agenti.  Plura 
dicemus  infra  §  10.  % 


Digitized  by  Google 


DE  MAGISTRATO  POLITICO. 


733 


§  8. 

Speciatim,  quoad  sacrorum  curam,  pertinet  ad  magi- 
stratum,  constituere  idoneos  ecclesiae  ministros,*  scholas* 
ac  tempia6  erigere  et  conservare,  ministris  utrinque  de 
honesta  sustentationeà  prospicere;  visitationes  et  concilia 
instituere,6  leges  ecclesiasticas f  condere  ac  tueri;  bona 
ecclesiastica  dispensare;8  disciplinam  ecclesiasticam  con- 
servare; in  kaereticos,  itemque  in  improbos  ecclesiarum 
et  scholarum  ministros  aeque  atque  ahos  similes  quosvis 
inquirere  et,  ut  sese  judicio  sistant,  compellere;  convictos 
haereseos  aut  scelerum  punire  ;  manifesta  s  et  ab  ecclesia 
damnatas  haereses  cultusque  idololatricos  abrogare  et,  ut 
ecclesia  ab  illis  purgetur*  curare  etc.1 

a)  Nempe  eo  modo,  quo  suprade  rainisterio  ecclesiastico  dixitnus, 
ad  tutina  ecelesiam  jus  istud  pertinere.  Non  enim  magistratus  sibi  lofi, 
refragantibus  caetéris  ordinibus,  vendicare  illud  potest. 

Gkkhardus:  ..Ministeri!  eccles.  digitati  repugnantia  sunt.  .  . 
2.  Knioaporrair  in,  qua  quidam  politico  raaglstratui  absolutum  impe- 
rium  in  ecclesiae  ministros  veudicant,  constitutionem  ministeri!  ad  re- 
galla  pertinere  ccnsent,  prò  llhltu  absque  ecclesiae  consensu  ministros 
constituendi  et  iterimi  repudlandl,  arbitrati!  proprio  leges  praescrl- 
bendi  potestatem  ipsi  tribuunt.  dlsciplinae  eccles.  sese  subjicere  de- 
trectaut,  Spiritul  S.  errores  et  flagitia  taxantl  capistrum  lnjicere  labo- 
rant."    (L.  de  minist.  eccl.  §  369.) 

M.  Chkmnitius  :  ..Ecclesiasticura  mlnisterium  pertinet  ad  regnum 
Christi;  et  quia  Christus  suum  regnum  et  mundi  regnum  cum  suis 
officila  vult  distincta  esse,  ideo  constltutio  ministeri!  proprie  non  per- 
tinet ad  politica  jura  magistratus,  sicut  reliqua,  quae  vocantnr  regalla  ; 
sed  quia  politicus  magistratus,  si  christlanus  et  plus  fucrit,  membrum 
est  ecclesiae,  Ps.  47,  ult.  :  ,Princlpes  populorum  aggregati  sunt  populo 
Dei  Abraham*  etc,  et  Ps.  102,  23.:  ,In  conveniendo  populos  In  unum 
et  reges,  ut  serviant  Domino.1  "  (Enchirid.  Ed.  P.  Chemnitius.  1600. 
pag.  25.) 

Luthkrus:  „Vocatio  et  electio  ministrorum  praedicationis  purae 
non  est  proprie  et  principaliter  magistratus,  sed  ecclesiae.  Si  magi- 
stratus est  fldells  et  coramembrum  ecclesiae,  vocat,  non  quia  est  ma- 
gistratus, sed  quia  est  commembrum  ecclesiae.  Regnum  enim  meum 
non  est  de  hoc  mundo,  sed  magistratus  liujus  mundi  habet  constituere 
principe»,  militcs,  equites,  cousules,  senatores,  quaestores,  schultes, 
praefectos,  Ileimburger  und  Volgt.  Quae  officia  sunt  ei  in  hoc  mundo 
necessaria.  Veruni  Christus  in  suo  regno  cum  sua  sponsa  liabet  aliud, 
se.  constituere  officia  et  minuteria  sui  regni  -.  apostolo»,  doctores,  inter- 
prete*», evangelista»  etc.  Ideo  adsccndit  in  coelos."  (Bedenken. 
1536.  Vid.  Briefe,  gesammelt  von  de  Wette.  VI,  179.) 

b)  Scilicet  ut  educentur,  qui  jiorro  in  ecclesia  docere  et  reipubli- 
cae  christianae  prodesse  possint.  Unde  etiara  arculemiarum  fundatto- 
nera  seu  erectionem  et  curara  huc  pertinere,  intelligitur. 

c)  Ad  exercitium  cultus  divini  in  eoettyus  publicis  servientia. 


Digitized  by  Google 


734  part.  ni.  cap.  xv. 

d)  Ita  nutrita  ecclesiae  dicuntur  magiatratus  Etaiae  49,  23. 

e)  Ad  exemplum  pioni  in  regura  in  V.  Teatara.,  v.  g.  Davidi* 
1  Chron.  28. ,  Josaphati  2  Chron.  17,  7.  sqq.,  Ezechia*  cap.  29,  4. 

Luthkrus:  „So  uns  jetzt  dris  E  vanire]  inni  durch  uberreiche,  un- 
aussprechliche  Gnade  Gottes  barmherziglich  wtederkoramen,  oder  wohl 
auch  zuerst  aufgangen  ist,  dadurch  wir  gesehen,  wie  elend  die  Chri- 
stenhelt  wrwirret,  zerstreuet  und  zerrissen  ist,  hiitten  wir  auch  das- 
selblge  recht  bischòfìiche  und  Besuchamt,  als  aufs  hochste  vonnothen, 
geme  wieder  angericht  gesehen,  aber  weil  unser  keiner  dazu  berufen 
oder  gewissen  Befehl  hatte,  und  St.  Petrus  nicht  will  in  der  Christen- 
heit  etwas  schaffen  lassen,  man  sei  denn  gewiss,  dass  Gottes  Geschaft 
sei,  1  Petr.  4, 11.,  hatsichs  keiner  vor  dem  andern  diirfen  unterwlnden. 
Da  haben  wir  des  Geurtssen  wollen  spielen  und  zur  Liebe  Ami  (welches 
alien  Christen  gemein  und  geboten)  uns  gehalten  und  demuthlglich 
mi t  [unterthaniger,  fleissiger]  Bitte  angelanget  den  durchlauchtigsten, 
hochgebornen  Fursten  und  Herrn,  Herrn  Johannes,  Herzog  zo  Sach- 
sen,  ...  als  des  Landes  Fursten  und  unsere  gewisse  weltliche  Obrig- 
keit,  von  Gott  verordnet,  dass  Se.  Churfùrstl.  Gnaden  aus  christlicher 
Liebe  (denn  sic  nach  weltlicher  Obrigkeit  nicht  schuldig  sind)  und  um 
Gottes  willen,  dem  Evangelio  zu  gut  und  den  elenden  Christen  in  Sr. 
Churfiirstl.  Gnaden  Landen  zu  Nutz  und  Heil,  gnadiglich  wollten  et- 
ilene tuchtige  Personen  zu  solchem  Amte  fodera  und  ordnen.  Welches 
denn  Se.  Churfùrstl.  Gnaden  also  gnadiglich  durch  Gottes  Wohlgefallen 
gethan  und  angerichtet  haben.1'  (Unterricht  der  Visitatoren  1528. 
X,  1905.  sq.) 

f  )  Quatnvia  enim  potestà»,  legea  eccleaiastieas  ferendi,  per  te  ad 
eeclmam  apeetet,  tamen  ad  raagistratum,  si  is  christianua  ait,  velut  par- 
tem  praecipnam,  potiasimum  pertinet.  Ferri  autem  posaunt  legea  de 
exercitio  cultus  divini  esterno,  (le  ceremoniis  ac  jejuniia  etc.  deque 
ordinibua  et  functionibus  ministrorum.  Vid.  epemplum  Davidi* 
1  Chron.  24.  et  sqq.,  Jomphati  2  Chron  19,  8.  et  cap.  20,  3. 

LuTHERiTS:  ,,Eplscopus  ut  episcopus  nullam  habet  potestateni 
super  ecciesiam  suara  ullius  traditionis  aut  ceremoniae  impoaendae, 
nisi  consensu  ecclesiae  vel  expresso  vel  tacito.  .  .  Episcopus  ut  prin- 
ceps  multo  minus  potest  super  ecciesiam  imponere  quldquam,  quia  hoc 
esset  prorsus  contundere  bas  duas  potestates,  et  tura  vere  esset  allo- 
trioepiscopus,  et  nos  si  admitteremus  eum,  essemus  paris  sacrilegi! 
rei.  Ibi  potius  est  moriendura  contra  hanc  iniquitatem  et  impietatem. 
Loquor  de  ecclesia  distincta  jam  a  elvitate  politica.  Episcopus  ut  prin- 
ceps  potest  suis  subditis  ut  subditis  imponere,  quicquid  visum  fuerit, 
modo  pium  et  licitum  sit,  et  subditi  tenentur  obedire.  Obediunt  enim 
tunc  non  ut  ecclesia,  «ed  ut  cives.  Est  enim  et  ecclesia  persona  duplex 
in  eodem  nomine.  Sic  Conradus  a  Thungen  praeciplendo  suis  Francis 
ut  dux  Franclae  jejunlum  aut  aliud  licitum  cogit  eos,  qui  ducem  agnos- 
cunt,  ad  obedientium,  sed  non  eos,  qui  episcopum  agnuscuut,  se.  qui 
aunt  sub  aliorum  principum  dominio,  etiarosi  sint  de  ecclesia  Herbipo- 
lensi.  Sicut  Pomeranus  cogit  suum  servum  ad  oeconomicain  suam  le- 
gem,  sed  non  ecciesiam  suam  Wittenbergensem.  Quod  tu  de  rege 
Ninlve  arguis,  vldes  esse  edlctum  mere  polltlcum,  non  attento,  an  sit 
ecclesia  vel  gentilitas  sub  ipso.  Sic  si  caesar  praecipiat  generaliter  om- 
nibus jejunium,  obedient  etiam  ii,  qui  sunt  ecclesia,  quia  ecclesia  est  sub 
caesare  secundum  carnem,  sed  non  obedit  ut  ecclesia."  (Ep.  Melanch- 
thonl  missa  a.  1530.  Briefe,  ges.  von  de  Wette.  IV,  106.  sq.) 

Brentu  s  :  ,,Quod  ergo  Christus  ait:  ,Dic  ecclesiae',  non  est  in» 
telligendum  de  magno  coetu  ecclesiae,  in  quo  est  clvllis  magistratus  et 


Digitized  by  Google 


DE  MAGISTRATI!  POLITICO.  735 


qui  prò  sua  vocatione  tuetur  publlcara  honestatem  vltae,  sed  est  Intelll- 
gendum  de  parvo  coetu,  cuju»  civili»  magistratus  non  est  membrum,  et 
in  quo  magistratus  vel  nullam  habet  functionero,  vel  habetur  tamquam 
privato»,  qualls  coetus  fuit  comltatus  Christl."  (In  scripturas  Matthaei 
commentar.  1666.  f.  602.) 

ANTITHE8ES. 

J.  Ben.  Cakpzoviub:  ,, Magistratus  et  ministerium  quasi  optima- 
tes  ad  clavum  sedent,  parendi  gloria  populo  relieta."  (Disputata  aca- 
dem.  Lips.  1699.  p.  1279.) 

Ridrlhaciiius:  „Nlcht  um  uns  iiber  die  Vater  zu  erheben,  die, 
selbst  wo  sle  fehlten,  das  treue  Uerz  gegen  die  Kirche  bewabrten,  son- 
'  dern  um  der  Wahrheit  die  Ehre  zu  geben,  fuhren  wir  bclsplelswelse 

einige  Widerspriiche  und  Schwachen  an.  So  wird  z.  B.  die  Obrigkeit 
(als  solche)  betracbtet  als  eiu  Thell  der  Kirche  und  doch  soli  sie  epis- 
copus  nicht  intra,  sondern  extra  ecclesiam  sein.  Es  wird  einerselts 
dem  Volk  ausdriicklich  das  Berufungs-  und  Erwiihlungsrecht  zuge- 
schrieben,  und  bald  dasselbe  oder  eln  Thell  davon  (eccleslae  ministros 
vocare)  der  Obrigkeit  (als  solcher)  vindiclrt.  Der  letzteren  wird  ala 
Pflicht  und  Recht  vorgehalten,  nicht  nur  iiberhaupt , ecclesiam  regere1, 
sondern  auch  lites  et  controversias  (Idei  dirimere,  d.  i.,  Glaubensstrel- 
ttgkeiten  beizulegen  (welches  letztere  doch  wobl  eln  internum  ist), 
dann  he  butta  wiederura  ledlglich  negatlv,  mit  Ausschllessung  aller 
interna:  Die  Obrigkeit  kann  nicht  von  jenem  Theil  der  klrchlichen  Ge- 
walt  zuriickgewiesen  werden,  welcher  das  dusserliche  Kirche nregiment 
betrifft.  Alle  diese  Beispiele  sind  au9  Quetwtedt  enlehnt,  doch  nicht 
bloss  etwa,  als  ob  sie  bei  ihm  ebaracteristisch  hervortriiten."  (Die 
Lehre  der  lutti.  Bckenntnissschriften  von  den  Grenzen  der  Kirchen- 
und  Staatsgewalt.  Vid.  Zeltschrift  fùr  die  gesammte  luth.  Th.  u. 
Kirche.  1840.) 

g)  Vid.  exemplum  Joaei  2  Reg.  12,  4-       ,  Josiae  2  Reg.  22,  4- 

h)  Vid.  de  bis  exempla  Salomoim,  Abiatharern  a  sacerdotio  re- 
moventis,  1  Reg.  2,  26.  27.,  Asme,  qui  effeminato»  e  terra  ejecit  et 
sordes  idolorum  removit,  1  Reg.  15,  12.,  Jonaphati,  qui  excelsa  aus- 
tulit,  2  Chron.  17,  6\,  Ezechiae,  qui  cultuni  aacrura,  remotis  corrup- 
telis  et  abominatiotiibus,  pleoiua  reatituit,  2  Reg.  18,  4.  et  2  Chron. 
29,  5.  »qq.,  Josiae,  aimilia  praeatantia,  2  Reg.  23,  4.  *qq.  2  Chron. 
34,  3.  »qq. 

Lctheri  s  „Nihil  boni  sperare  possuro,  mi  Daniel,  de  forma  ex- 
cotnmunlcationt*  in  aula  vestra  praesumta.  Si  enim  futurum  est,  ut 
aulae  vellnt  gubernare  eccleslas  prò  sua  cupiditate,  nullam  dabit  Deus 
benedictionem,  et  flent  novissima  pejora  prloribus,  quia,  quod  flt  abs- 
que tide,  non  est  bonum,  quod  autem  absque  vocatione  tir,  haud  dubie 
absque  fide  flt,  et  dissolvi  tur.  Aut  igitur  ipsl  flant  pastores,  praedl- 
cent,  baptizent,  visitent  aegrotos,  communiccnt  et  omnia  ecclesiastica 
faciant  aut  desinant  vocationes  confundere,  sua»  aulas  curent,  ecclesias 
reiinquant  bis,  qui  ad  eas  vocali  sunt,  qui  rationem  Deo  reddent.  Non 
est  ferendum,  ut  alti  faciant,  et  uos.  rat  Ione  reddenda  gravemur.  Dl- 
stincta  volumus  officia  eccleslae  et  aulae,  aut  deserere  utrumque.  Sa- 
tan  perglt  esse  satan.  Sub  papa  miscult  ecclesiam  polltlae,  sub  nostro 
tempore  vult  mlsccre  politiam  eccleslae.  Sed  no9  reslstemus  Deo 
f avente  et  studebimus  prò  nostra  virili  vocationes  dlstlnctas  servare." 
(Ep.  Danieli  eressero  mlssa.  1643.  Vid.  Briefe,  ges.  von  de  Wette. 
V,  696.) 

Idem:  ,,Quod  vos  sperare  vldemini,  ut  exsecutlo  vel  per  ipsuui 
prlncipem  fiat,  valde  lncertum  est,  nec  vellem  polltlcum  raaglstratum 


Digitized  by  Google 


736 


PART.  III.    CAP.  XV, 


in  id  olila i  misceri,  scd  omnibus  modi»  separar!,  nt  staret  vera  et  certa 
distinctio  utriusque  magistratus."  (Epist.  1633.  Vid.  de  Wette, 
IV,  462.) 

Idem:  ,,Die  Obrigkeit  aber,  so  in  diesem  Stticke  nicht  thnt,  was 
ihr  Amt  erfordert,  und  offentliche  Aergernisse  nicht  ernstlich  strafet, 
wle  sie  schuldig  ist,  siindiget  gar  schwerlich.  Und  wo  sie  aach  iiber 
das  der  Kirchen  Censur  undStrafe  hindert  und  will  den  Bann,  wie 
denselben  Christus  eingesetzt  und  befohlen  hat,  nicht  gestatten  noch 
gehen  lassen,  fodert,  hegt  und  hilft  also  zu  Aergernissen,  so  wird  sie 
aus  Gottes  Dienerin  des  leidigcn  Teufels  in  der  Bolle  lelbeigener 
Knecht."    (Ausi,  des  Proph.  Joel.    1545.   VI,  2406.) 

Idem:  ,,Weil  es  denn  einero  jeglichcn  auf  seinem  Gewissen  llegt, 
wie  er  glaubt  oder  nicht  glaubt,  und  damit  der  weltlichen  Gewalt  kein 
Abbruch  geschieht,  soli  sie  auch  zufrieden  sein  und  ihres  Dinges  war- 
ten  und  lassen  glauben  sonst  oder  so,  wie  man  kann  und  will,  und  nie- 
inand  mit  Gewalt  dringen.  .  .  So  sprichst  du  abennal:  Ja,  weltliche 
Gewalt  zwingt  nicht  zu  glauben,  sondern  wehret  nur  ausserlich,|dass 
man  die  Leute  mit  falscher  Lehre  nicht  verfìlhre  ;  wie  konnte  man  sonst 
den  Ketzern  wehren?  Antw.:  Das  sollen  die  Bischofe  thun  ;  denen  ist 
solch  Amt  befohlen  und  nicht  den  Fursten.  Denn  Ketzerei  kann  man 
nimmermehr  mfc  Gewalt  wehreu,  es  gehòrt  ein  andrer  Grlff  darzu,  und 
ist  hie  ein  undrer  Streit  und  Handel,  denn  mit  dem  Schwert.  Gotte» 
Wort  soli  hie  streiten  ;  wenn  das  nichts  ausricht,  so  wlrds  wohl  unaus- 
gericht  bleiben  von  weltlicher  Gewalt,  ob  sie  gleich  die  Welt  mit  Blut 
fullet.  Ketzerei  ist  ein  geistlich  Dlng,  das  kann  man  mit  keinem  Eisen 
hauen,  mit  keinem  Feuer  verbrennen,  mit  keinem  Wasser*  ertranken. 
Es  ist  aber  allein  Gottes  Wort  da,  das  thuts,  wie  Paulus  sagt  2  Cor.  10, 
4.5."    (Schrlft  von  weltlicher  Obrigkeit.    1523.   X,  455.  461.  sq.) 

«  ANTITHESIS. 

Quenstedtius  :  Ani  ititi si»  :  1.  Ponti/iciorum,  qui  haereticos  ca- 
pitali supplicio  aftìciendos  esse  statuunt  et  hanc  suam  sanguinariam 
ophiionem  et  scriptis  propugnant  et  viva  praxi  conflrmant.  Thomas 
secunda  sccundae  q.  10.  a.  8.  sex  argumentis  probare  conatur,  haere- 
ticos ultimo  supplicio  esse  ahlclendos.  Idem  compluribus  ratiouibus 
evincere  conatur  Gregorius  de  Valentia  T.  3.  disp.  1.  q.  11.  punct.  3. 
Bellarmlnus  1.  3.  de  Laic.  c.  21.  :  ,Nos  ostendemus4,  inquit,  , haereticos 
incorrigibiles  ac  praesertim  relapsos  posse  ac  debere  ab  ecclesia  rejici 
et  a  saecularibus  potestatibus  temporalibus  poenis  atque  ipsa  etiam 
morte  inulctarl.4  Maldonatus  Com.  ad  Lue.  9.  p.  96.  alt:  ,Comburendi 
sunt  tanquam  proditores  et  transfugae  haeretlci.4  Anton.  Sanctarellus 
tr.  de  haercs.  inquit:  ,Justam  esse  poenam  capitis,  quae  in  haereticos 
pronunciatur'.  .  .  Praxin  demonstrat  inquisitio  Hlspanica.  .  .  Adda- 
tur  historia  rerum  in  Gallia,  Belgio,  Anglia,  Germania  allisque  regnls 
et  provlnclis  superiori  saeculo  gestarum.  Vid.  Gerhardus  1.  c.  §315.  .  . 
2.  Caivinianorum,  de  quibus  Zanchius  T.  2.  Misceli,  in  c.  de  magistratu 
sic  scriblt:  ,Omnes  fere  ex  nostratibus  huius  sunt  sententiae,  quod 
baeretici  sint  gladio  puniendl.  Bucanus  in  Inst.  th.  L.  49.  §  777. 
quaestionem  proponit:  ,an  magistratui  llceat  in  haereticos  gladio  civili 
animadvertere4,  ad  quam  respondet  affermative^  Idem  statuunt  Beza 
in  libro  contra  Wilhel.  Holderum  et  Jac.  Andreae  p.  121.  sq.,  Bullin- 
gerus  conc.  18.  f.  89.,  Arctius  in  Historia  Valent.  Geutilis,  Danaeus  In 
Ethlca  christ.  1.  2.  c.  13.,  Frane.  Junius  in  defensione  secund.  de  trinit. 
c.  Samosateulanos  p.  40.44    (L.  c.  s.  2.  q.  6.  f.  1665.Ì 

i)  Atque  haec  jura  ecclesiastica  in  ecclesiis  Protestantium  per 
Pacem  Meligiomm  in  principe*  ac  status  imperii  recte  translata  sunt; 
quae  ante  Reformationera  episcopi  pontifìcii,  praesertim  Romanue, 
excluso  magistratu,  sibi  perperam  arrogaverant. 


Digitized  by  Google 


< 


DE  MAGISTRATO  POLITICO.  737 

Lutiibrus:  ,, Musson  doch  misere  weltlichen  Herrschaften  jetzt 
Xothbischlife  sein  und  uns  Pfarrherren  und  Prediger  (nachdem  der 
Pabst  und  scine  Rotte  nicht  darzu,  modera  dawider  thut)  schùtzen  und 
helfen,  dass  wir  predigen,  Klrcben  und  Schulen  dienen  kònnen,  wie 
Jesaias  sagt  Cap.  49,  23.  :  regea  nutrici!  tul  ;  Kònigc  sol U-n  dich  niihren 
und  Konlge  sollen  dich  siiugen,  wie  sie  denn  vorzeiten  schierallzureich- 
lich  gethan  und,  wo  das  Évangeliura  sie  fromm  geinacht  hat,  noch 
thun."  (Exempel,  elncn  rechten  christl.  Blscbof  zu  weihen.  1542. 
XVII,  154.) 

Idem  :  „Darum  bitte  ich,  wollet  eurem  befoblen  Amt  nach  drein 
greifen  und  Er  Jakob  als  untiichtig  zurn  Prediger,  weil  er  so  groblich 
in  Haas,  Neid,  Ehrsucht  und  Stolz  erfunden,  dazu  auch  eiire  Ver- 
mahnung  und  Befebl  veracbtet,  absetzen.  Denn  sollt  man  mit  solcher 
Unlust  unsern  gnadigsten  Herrn,  der  ohn  das  unser  einziger  Xothbi- 
schof,  weil  sonst  kein  Bischof  uns  helfen  will,  bemuhen  ohne  Noth, 
mocht.s  geachtet  werden,  als  wolltet  ibr,  nls  denen  es  befohlen,  nicbts 
dazu  thun  und  alles  auf  E.  K.  F.  G.  Hals  schieben."  (An  die  Visitato- 
ren  zu  Sachsen.    1589.    Briefe  ges.  von  de  Wette.    V,  173.) 

Hksshusius  :  „Hie  bebt  sich  nun  die  Frage,  ob  denn  die  lòblicben 
Fursten,  Herrn,  Grafen  und  Oberkeiten  in  Stàdten  Uurecbt  daran  ge- 
than, dass  sie  angehendes  Lichtes  des  Evangelil  sich  befleissigt,  treue 
und  recbtschaffene  Lehrer  ibren  Unterthanen  fùrzustellen,  damit  sie 
aus  der  Finsterniss  und  Blindbeit  des  Antichrists  mòchten  errettet  und 
zur  ewiguu  Seligkeit  durcb  die  Erkenntuiss  des  einigen  Hellaudes  Jesu 
Christi  gebracht  werden.  Danni f  ich  denn  also  autworte:  Mlr  zwei- 
felt  ganz  und  gar  nicht,  die  Fursten,  Herrn  und  Oberkeiten,  so  hiu  und 
wieder  in  ihren  Landcn  und  Gcbleten,  als  ihnen  die  Wahrheit  des 
Evangeli!  erschienen  und  sie  von  Gott  erleuchtet  sind  worden,  die  Ab- 
gotterei,  falsche  Lehre  und  Greuel  des  autichristischen  Pabstthums 
abgeschafft,  die  papistiseben  Wolfe  von  der  Heerde  Christi  gestossen 
und  Hirten  und  recbtschaffene  Lehrer  berufen,  haben  chrlstlich,  lòb- 
lich  und  wohl  daran  gethan  ;  denn  die  Gemeine  zu  der  Zelt  ihr  Recht 
nicht  gewusst  noch  crkannt  hat,  war  auch  durch  die  piibstlichen  Lugen 
und  lrrthiiraer  so  gar  weit  von  Christo  abgefuhrt,  dass  sie  fast  unge- 
gcldckt  war,  die  Lebre  zu  riehten  und  falsche  Lehrer  von  treuen  Predl- 
geru  zu  unterscheideu.  Weil  denn  Gott  der  AllmiicbUge  etlichen  welt- 
llcheti  Regenten  die  grosse  Gnade  erzeigt  hat,  dass  sie  Gottes  Wort 
und  Wilieu  haben  erkennen  raògen,  iste  ibneu  wohl  angestanden,  dass 
sic  sich  ihrer  Unterthanen  angenommen  und  ihnen  das  scligmachende 
Wort  fùrtragen  lassen,  damit  sie  auch  zu  der  Erkenntniss  des  Heilan- 
des  Jesu  Christi  gebracht  werden.  Denn  auch  ihnen  solches  hat  ge- 
buhrt  nach  christlicher  Liebe  Pflicht,  nach  welcherein  jeder  Menscb  dem 
Nachsteu  zu  Befòrderung  seiner  Seligkeit  zu  dienen  schuldig  ist,  laut 
des  Spruches  Lue.  22.  :  ,Wenn  du  dermalcinst  dich  bekehrest,  so  stiirke 
deine  Bruder.*u  (Wer  Gewalt,  Fug  und  Recht  habe,  Prediger  zu  be- 
rufen.  O  8.) 

L.  Hartmannus:  ,,Ita  ctiam  nostra  memoria  laudanda  est  nostro- 
rum  princlpum  insignls  pietas,  qua  subditis  suls  erudito»  et  idoueos 
praefecerunt  doctores,  non  ut  ecclesia?  suo  jure  spoliarentur,  sed  quod 
populus  nec  jus  suum  intelligeret  nec  usurparet  et  judicium  ejus  vete- 
rlbus  erroribus  impediretur,  patrocinium  ejus  susceperunt  et  vice*  eccle- 
siae  gesserunt.  .  .  Nec  tamen  imagiuandum  est,  pastorum  electionem 
partem  esse  politici  regiminls,  aut  in  arbitrio  magistratus  sitam  esse  ; 
nam  ut  diversissima  sunt  munera  clvills  guberaatlo  et  spiritualium  re- 
rum administratio;  ut  evangelii  praedicatio,  sacramentorum  distri- 
butio,  obstinatorum  vel  separatio  vel  ezeommunicatio  non  est  pars  po- 
litici regiminls  neque  ei  subjectaest,  Ita  nec  minlstrorum  verbi  vocatio. 
Regnum  hoc  Christus  possidet;  non  ergo  ratloue  ordinis  politici,  sed 
christianisrol,  cujus  se  socios  profltentur,  gubernatores  obtinent  jus 
vota  sua  conferenti  in  designatione  pastorum,  aut,  populo  abutente 

ed.  Walther.  IO.  47 


Digitized  by  Google 


738  PART.  III.    CAP.  XV. 

sua  potcstate,  ad  magistratum,  ut  legum,  pacis,  jastitlae  ac  inprtmis 
verae  religionis  constltutum  custodem,  pertinet,  ecclesiae,  quae  nun- 
qaam  intercidit,  sed  saepe  hnproborum  multitudlne  premltur,  patrocl- 
nium  suscipere  ejusque  jus  et  llbertatcm  vindicare."  (Pastoral.  ev. 
Ed.  II.  p.  76.  77.  sq.) 

Gerhardus:  „Quamvis  ex  constitutione  Pacis  rcligiosae  a.  52. 
Passavi!  sancita  et  a.  55.  Auguatae  conflrmatae  lectores,  prtncipes  ac 
status  lmperii  A.  C.  addictl  jura  episcopalia  in  suis  territori  is  sibi  ven- 
dicent,  tamen  exercitium  eoruin  ita  temperane  ut  quaedam  capita  ip6i- 
tnet  non  attingant,  sed  ecclesiae  ministri*  relinquant,  ut  .potè  praedica- 
tionera  verbi  et  sacramentorum  admiulstratlonem,  potestatem  davi  uni, 
examen  eligendorum  mlnistrorum,  corum  ordinationem  e  te.  ;  quaedam 
per  consistoriales  et  superintendentts  peragant,  utpote  ecclesiarum  visi-  « 
tationem,  causarum  eccles.,  ad  quas  etiam  matrimoniales  spectant,  di- 
judicationem  etc.;  quaedam  sibi  solia  immediate  reservent,  utpote  cou- 
stitutionum  eccles.  promulgationem,  synodorum  convocationem  etc.; 
quaedam  deuique  cwn  consentii  ecclesiae  adminlstrent,  utpote  electio- 
nem  et  vocationem  mlnistrorum."    (L.  de  minist.  eccl.  §  112.) 

Melch.  Zeidlerus:  „ Factum  est,  ut  jus  episcopale  ad  prtncipes 
liberasque  respublicas  tamdiu  devolveretur,  donec  controverso*  religio- 
ni» negotium  transactum  esset  et  omnia  in  pristlnum  ecclesiae  vere  ca- 
tholicae  conformem  statum  redacta."  (Notae  in  scruta  torero  veri- 
tatls.  1689.  Vid.  Act.  erudit.  a.  1689.  p.  474.) 

§  9. 

Debet  autem  in  ipsis  sacris,  quae  potestati  civili 
subsunt,  magistratus  uti  Consilio*  sincerorum  ecclesiae 
doctorum  ac  pastorum.b 

a)  Juxta  mandatum  divinum  Deut.  17, 18.  Jos.  1,  7.  et  exempla 
laudatorum  regum,  Davidi»  %1  Chron.  16.  17.,  Asme  2  Chron.  14-  lo., 
Jomphaii  cap.  17.  et  19.,  Ezechiae  cap.  29.  30.,  Josiae  cap.  34-  35. 

b)  Atque  hoc  est,  quod  etiamnum  hodie  in  nostris  ecclesiis  ad 
rerum  sacraruni  directionem  adhibetur  a  summis  magistratibus  senalii» 
ecdesiasticus  vel  consistorium,  ex  personìs  non  solum  poiiticis,  verum 
etiam  ecclesiasticis  constans,  pfe  raro  collegio,  theologica  academica  ab 
ipsis  magistratibus  consuluntur. 

V.  E.  Loe8CRerus:  ,,Damals  (1539)  ist  auch  das  erste  sàchslsche 
Consistorium  zu  Wlttenberg  geordnet  worden,  toiewohl  es  keine  Juris- 
diction  hattc.  .  .  1543  ward  zu  Leipzig  ein  Consistorium,  jedoch  ohne 
Jurisdictìon,  an geordnet,  darinnen,  une  in  dem  Wittenbergischen,  neh 
jedermann  informiren  lassen  konnte.  .  .  1555  publicirte  Churfurst 
Augustus  die  Landesordnung,  in  welcber  viel  von  Kxrchensachen  beflnd- 
Iich,  und  ordnete  drel  Consistoria  zu  Leipzig,  Wlttenberg  und  Melssen, 
nebst  einiger  Jurisdiction."  (H  istorie  der  kursachs.  Klrchenordnuug. 
Vid.  Unscbuld.  Nachrr.  1703.  p.  24.  sqq.) 

Idem  :  ,,Viele  tief  einsehende  Tbeologen  waren  solcber  Einrich- 
tung  der  Consistorten  damals  entgegen,  denn  sie  besorgten  nicht  ohne 
Ursache,  es  wiirde  die  Klrchenfreiheit,  das  Reich  Chris  ti,  der  Lauf  des 
Evangeli!,  Zucht  und  Ordnung  in  Gefahr  stehen.  Man  lese  davon  Lu- 
ther!, Melanchthonis,  Flacll,  Amsdorfll,  Hesshusll  und  anderer  Brlefe 
und  Schriften  und  nur  selbst  Seckendorflum,  so  wird  man  sehen, 
quanta  trepidatone  man  zu  solcber  Elnrichtung  geschritten.  .  .  Es  Ist 


Digitized  by  Google 


DE  MAGISTRATO  POLITICO. 


739 


allerdlngs  ein  grosser  Unterschled  zwlschen  den  Preabyteriis  und  Con- 
aiatoriis,  denn  hier  (haben)  freilich  die  Regenten,  nachdem  aie  die 
Klrche  in  Lhren  Schooss  aufgenommen,  dem  Kirchenreglment  ein  obrig- 
keitlichea  Gewicht  befgelegt,  und  sind  nunmehr  die  Presbyteria  mit  der 
xoelllichen  Juriadiction  in  so  wcit  verbunden,  da  vorhin  da»  Kirchen- 
regiment  allein  durch  die  innerliche  Oewalt  dea  Heiligen  Oeiatea  und 
durch  die  alien  Societàten  eigenen  Einrichtungen  gefilhrt  tcurde."  (L. 
c.  1724.  p.  484.  486.  sq.) 

Rudslbachius  :  ,,Die  Consistorien  sollten  eine  wiirdige  Vertre- 
tung  der  Laien  bllden,  —  aber  man  musate  gesteben,  dass  nle  die 
Rechte  dea  cbristlicben  Volks  mehr  blntangesetzt  und  preisgegeben 
waren."    (L.  c.) 

Luthekus:  „  Extra  conscientiam  sollen  aie  (die  J  uri  sten)  sprc- 
chen,  nicbt  intra  conscientiam;  aie  sollen  haben  jura  corporum  et  for- 
mae,  da  fragen  wlr  Tbeologen  nichts  nach.  Aber  dass  sie  wollen  fallen 
in  die  spi  riunii  la  und  die  conscientiaa  regieren,  das  kònnen  wir  nicht 
lelden.  Wir  muessen  das  Cons istori  uni  zerreissen;  denn  wir  wollen 
kurzum  die  Juristen  und  den  Pabst  nicht  dariunen  haben.  Die  Ju- 
rlsten  gehorcn  nicht  in  ecclesiam  mit  lhren  Processen."  (Tlschreden. 
XXII,  2210.) 

§  10. 

Quia  vero*  magistratus  christianus,  praeter  potesta- 
tem  legislatoriam  et  judiciariam,  etiam  vindicativam  ha- 
bet,  seu  puniendi  refractarios,  certum  est,  hanc  etiam 
ad  supplicia  capitolia*  delinquentium  se  extendere. 

a)  Juxta  ea,  quae  dieta  sunt  §  7. 

b)  Nimirum  quod  Rom.  13,  4-  dicitur  magistratura  gUulium  gerere 
ad  tram,  idem  est,  ac  posse  eum,  gladio  mediante,  non  solum  vulne- 
rare, sed  occidere  improbos  et  contumaces.  Et  Oen.  9,  6.  decretimi 
habetur  de  sanguine  homieidae  effundendo,  adeoque  supplicio  capitali 

'  homicidis  inferendo  ab  his,  qui  Dei  vicem  in  terris  gerunt. 

§  IL 

Potest  etiam  magistratus  ad  injustam  vim  hostium 
a  subditis  innocentibus  totaque  republica  propulsandam  ■ 
religionemqueb  et  libertatem  atque  bona  tuenda0  bellum 
gerere. 

a)  Quod  jure  naturae  permissum  esse  constat.  Et  in  ipsa  quoque 
Scriptum  non  solum  olim  in  Vet.  Test.  Deus  non  una  vice  jussU  bellum 
gerere  populum  suum  et  rationem  belligerandi  ipse  praescripsit,  verum 
etiam  in  Nov.  Test,  nemini  viro  militari,  sacra  christianorum  susci- 
pienti,  necessitatem  descrendae  militine  impositam  legimus.  Et  quando 
Johann*»  Baptista,  Lue.  3,  14.,  miltiibus  quaerentibus,  quid  sitn  factu 
opus  essett  respondet:  Estote  contenti  stipendiis,  utique  supponit,  stipen- 
dia mereri  adeoque  militare  licere.  Christus  quoque  Matth.  8,  9. 10. 13. 
et  Luca*  Ad.  10,  1.  sqq.  fidem  militum  laudant  eosque  non  obstante 
militari  statu,  Deo  accepto*  pronunciant. 


Digitized  by  Google 


740 


PART.  IH.     CAP.  XV 


ANTITHESIS. 

QUKN8TEDTIU8  :  „Antithe8Ìt  :  1.  Quorundam  patrum,  ut  Origenis, 
qui  scribit  1.  2.  c.  Celsum,  T.  2.  p.  681.:  ,-Bellum  omne  sublatum  in 
N.  T.' ;  Lactantii,  qui  1.  6.  Inst.  c.  20.  p.  504.  sq.  existiniat:  ,Non  de- 
cere tìdeles,  ut  bellum  gerant';  Hieronymi,  qui  inquit  Eplst.  ad  Ge- 
ront.  T.  1.  p.  91.  B.:  ,011m  bellatoribus  dicebatur:  accinge  gladium 
tuum  super  femur  tuum,  potentissime;  nunc  Petro  dicitur:  converte 
gladium  tuum  in  vaginam.'  2.  Manichaeorum,  qui  bella  illicita  esse 
asseruerunt  et  hinc  Abrahamum,  Mosen,  Davidem  et  caeteros  V.  T., 
qui  bella  gesserunt,  ex  sanctorum  numero  expungunt,  malumque  Deum 
in  V.  T.  ab  Israelitis  cultum  fuisse  crediderunt,  quia  dicitur  ,vir  belli* 
Exod.  15,  3.  .  .  3.  Anabaptistanimì  qui  in  magistratus  politici  functi- 
one  abomlnantur,  ut  christianls  indlgnum,  jus  gladi!,  h.  e.  negant,  * 
bella  esse  gereuda  N.  T.  tempoiibus  aut  sanguinis  effusione  in  facino- 
roso» animali vertendum.  .  .  4.  Weigelianontm,  contendeutium,  1.)  nul- 
lum  magistratum  posse  bona  conscientia  vel  defensivum  bellum  sus- 
cipere.  .  .,  2.)  nullum  faclnorosorum  vita  privandura.  .  .  5.  Socinia- 
norum,  quos  b.  tìerhardus  1.  c.  §371.  progeniem  Anabaptistarum  vocat, 
negantlum,  magistratum  christianum  posse  ullum  flagitlosum,  fures 
praesertim  et  adulteros  capitali  supplicio  ailicere  aut  bellum  gerere." 
(L.  c.  8.  2.  q.  4.  f.  1548.  sq.) 

b)  Notanter  dicimus,  ad  religionem  tuendam  armis  uti  licere  ma- 
gÌ8tratui.  Ad  amplificandam  auteni  religionem  sive  infidelium  reli- 
gionem corrigendam,  velut  sub  specie  applicandi  media  convereionis, 
vi  militari  utendum  esse  negamus.  Conf.  Disp.  de  Propagatione  jidei 
per  vim  armontm  Anno  1686.  sub  praesidio  nostro  habitam.  Sed  neque 
asubditis,  qui  jus  belligerandi  non  habent,  contra  magistratum  religio- 
nem armis  defendendam  esse  jubemus. 

Luther r s  :  „I)er  Kaiser  ist  nicht  das  Haupt  der  Christenheit 
noch  Beschirmer  des  Evangclii  oder  des  Glaubens.  Die  Kircbe  und 
der  Glaube  miissen  einen  andern  Schutzherrn  haben,  denn  der  Kaiser 
und  Kònige  sind  ;  sie  sind  gemciniglich  die  argsten  FeiDde  der  Chri- 
stenheit und  des  Glaubens,  wie  der  zweite  Psalra  Vers  2.  sagt,  und  die 
Kirche  allenthalben  klagt. . .  Des  Kaisers  Schwert  bat  nicht*  zu  schaf- 
fen  mit  dem  Glauben,  es  gehò'rt  in  leibliche,  weltliche  Sachen,  auf  dass 
nicht  Gott  auf  uns  zornlg  werde,  so  wir  seine  Ordnung  verkehren  und 
verwirren,  er  wiederum  sich  auch  verkehre  und  verwirre  uns  in  allem 
Ungluck,  wie  geschrieben  stehet:  ,Mit  den  Verkehrten  verkehrest  du 
dich.'  Ps.  18,  27."  (Vora  H#lege  wider  die  Turken.  1521».  XX,  2665.) 

c)  Imo  etiam  ad  ablata  recuperanda,  quando  satisfactio  alias  ob- 
tineri  nequit. 

§  12. 

Sollicite  tamen  cavendum  est,  1.  né  ad  bellum,  quam- 
diu*  leniora  media  praesto  sunt,  accedatur,  neque  2.  ad 
libidinemb  explendam;  sed  publicae  salutis  ac  tranquilli- 
tatis  causa,  denique  3.  non  nisi  modo0  ac  mediis  legiti- 
mis  bellum  geratur. 

a)  Nempe  ut  bellum  ratione  caiime  impidrivae  sit  justum. 

b)  Quae  spectant  ad  justitiam  belli  ex  parte  caxime  finali*. 


Digitized  by  Google 


DE  MAGISTRATO  POLITICO. 


741 


c)  Ita  ut  a  Deo  auxilium  sine  vana  huraanarum  virium  fiducia 
petatur,  disciplina  militari»  accurate  observetur,  nec  sub  specie  hone- 
storum  ètratagematum  exerceantur,  quae  contra  jus  gentium  aut  na- 
turae  fiunt  ac  tantum  insignem  fraudulentiam  aut  crudelitatem  ar- 
guunt.  Sic  euim  potius  bellum  etiam  ex  parte  modi  justura  esse 
oportet. 

§  13. 

Correlatimi*  supremi  magistratus  sunt  subditi  eoque 
nomine  intelliguntur  omnes,b  qui  in  republica  continen- 
tur,  nec  tamen  sunt  magistratus  ipse,  neque  differentia 
est  inter  laicos  atque  clerkos.* 

a)  Nani  et  vox  magistratus  relativa  est  et  spectat  eos,  quibus 
imperatur. 

b)  Prout  Paulus  Rom.  13,  1.  scribit:  Omni»  anima  potestati  ma- 
gistrata» sii  «ubdiia.  Et  pulchre  Bernhard™,  Ep.  XLII.  :  Si  qui»  tentai 
excipere,  conatur  decijiere. 

c)  Quatenus  quidem  utrique  spectantur  ut  membra  reipublicae. 
Vid.  exemplum  ipsiusChristi,  qui  se  magistratui  subjecit,  Matth.  17,27. 
Joh.  19,  11.,  et  Paoli,  Ad.  25,  10.  11.  12.  cap.  20,  32.  Alias  enira, 
uti  sacra  dogmata  et  actioues  diviniti!-  definita»  secundum  se  non  sub- 
jacere  potestati  magistratus  civilis,  quantumvis  supremi,  dictum  est 
§  6.,  sic  ministro»  sacrorum  hac  ratione  non  subjici  simpliciter  magi- 
stratui civili,  ut  jussis  eorum  absolute  et  in  quovis  casu  parere  tenean- 
tur,  non  obscure  intelligitur. 

Gkrhardus:  „Ut  In  splrltualìbus  magistratus  debet  obedire  pa- 
storlbus,  quia  in  illis  et  illorum  rcspectu  est  ovis,  ita  in  politici»  mini- 
stri ecclcsiarum  debent  obedire  magistratui,  quia  in  illis  et  Illorum 
respectu  ipsl  quoque  sunt  oves.  Prlnceps,  quatenus  princeps,  divina 
ordinatone  est  caput  reipublicae;  oua  chrlstlanus,  est  membrum  eccle- 
siae  ac  societatls  eccles.  vlndex."  ^L.  de  mag.  polit.  §  458.Ì 

Lutherus:  „Wo  die  Fiirsten  solches  in  einander  mengcn  wollen, 
wie  sic  denn  jetzt  thun,  so  helfc  uns  Gott  gnauliglieli,  dass  wir  nicht 
langc  leben,  auf  dass  wir  soleh  Ungliick  nicht  sehen,  denn  da  muss 
alles  in  der  christlicheu  Religion  zu  Trummern  fallen.  Wie  denn  unter 
dem  Pabstthum  geschehen  ist,  da  die  Blschòfe  zu  weltllchen  Fiirsten 
worden  siud.  Cnd  wcnn  jetzt  die  weltllchen  Herren  zu  Fdbsten  und 
Bi&chòfen  werden,  dass  man  ihnen  predige  und  sage,  was  sle  geme 
hóreu,  so  predige  zu  der  Zeit  der  leldlge  Teufel  ;  der  wlrd  auch  predl- 
gen."    (Ausi,  dea  1.  und  2.  Cap.  Joh.  1537-38.  VII,  1745.) 

§  14. 

Et  subditi  quidem  obligati  sunt  ad  adhibendum  ma- 
gistratui honorem*  obedientiam*  tributa0  et  preces*  prò 
salute  ipsius'  fundendas. 


Digitized  by  Google 


742 


PART.  III.     CAP.  XV, 


a)  Sic  Petrus  1.  Ep.  2, 17.  :  Tòv  paodéa  uuàre.  Et  Paulus  Rom, 
13,  7.  de  magistrati  bus  quibuslibet  loquens  :  TV»  njv  rtfiijv,  tt,v  rt/ujv  ; 
cui  honorem  debemus,  honorem  reddendum  esse  scribit;  quo  pertinent 
cum  interior  animi  reverentia,  tum  signa  honoris  externa. 

b)  Vid.  Rom.  13,  1.  Atque  haec  quidem  se  extendit  ad  omnia, 
quae  non  sunt  cantra  voluntatem  Dei,  non  autem  longius,  vid.  Ador. 
4,  10.  cero.  5,  29.,  imo  et  si  quid  iniqui  postulet  magistratus,  tamen 
modeste  denegandum  est  obsequium. 

c)  Vid.  Rom.  13,  6.  7. 

d)  Vid.  1  Tim.  2,  2. 

e)  Omnia  autem  ilia  non  solum  magistratui  fiddi  ac  pio,  veruni 
etiam  improbo  ac  infiddi  praestari  debent,  quemadmodum  ex  fl.  et*, 
manifeste  colligi  potest. 

Danxhauerus  :  Nefas  est  gladium  ampere  rubdito  mere  pureque 
tali;  alias  (sententla  est  lpslus  Barclaji  1.  4.  advers.  Monarchomachos 
c.  16.),  si  rex  partem  habeat  sanimi  imperli,  partem  alteravi  populus, 
senatus,  regi  in  partem  non  suam  involanti  vis  juste  opponi  potest,  quia 
eatenus  imperium  non  babet;  quod  Hugo  Grotius  1.  1.  de  iure  pacis  et 
belli  c.  4.  n.  13.  etiam  locum  habere  censet,  si  maxime  belli  potestà* 
pene*  regemforet.  lei  enim  de  bello  externo  judicandum  est,  cum  alio- 
quin,  qulsquls  imperli  summi  partem  habeat,  non  posslt  non  jus  habere, 
partem  eam  tuendl.  .  .  {Ne/a*  est  gladium  arri  per  e)  in  regem  suum,  qua 
talem,  qui  se.  in  liberiate  sua  regia  sit  constitutus  (nam  si  princeps  seu 
ut  captivus  cogatur  seu  sponte  velit  alii  alieni  potestatl  hostili  se  prae- 
bere  instrumentum  ad  proprium  populum  evertendum,  jam  non  ut  prin- 
ceps considerandus,  sed  ut  minister  illius  hostls,  quera  con  tra  bellare 
licet).  Qui  meus  rex  sii  ;  latro  enim,  qui  privato  nomine  latrocinium 
vel  piraticam  exercet,  meus  rex  non  est  ;  adversus  hujusmodi  vindictam 
omnia  jura  summit.  Cu  jus  afflnis  est  tyrannus  titulo  ac  invasor  imperii 
iniquus.  .  .  Fuit  talis  Abimelech,  Atta  li  a  ac  antichrlstus,  quibus,  ut 
morbis  ut  lupi*,  resisti  debet;  ,in  reos  majestatis  et  publicos  hostes 
omui.s  homo  miles  est*,  alt  Tert.  in  Apologet.  Nec  valet  hic  paralogis- 
mus  :  si  omnis  potestas  est  a  Deo  ac  ideo  irresistibilis,  igitur  nec  tiran- 
nidi injuste  invadenti  resistendum.  Nam  antecedens  accipiendum  est 
de  potestate,  quae  justo  titulo  nititur,  alias  nec  dlabolicae  po  testati, 
nec  antlcbrÌ8tianae  resisti  posset.  Alia  vero  longe  ratio  est  regis,  qni 
reterà  meus  rex  est:  ei,  licet  In  tyrannum  exercitio  degeneret,  tamen 
resisti  non  potest.  Est  autem  meus  rex,  qui  justo  titulo  imperium  in 
me  obtinuit,  qualls  Pharao  respectu  Israelitarum  in  Aegypto,  quovls 
alias  Busirlde  immanior,  attamen  verus  rex  ;  ad  quem  titulum  etiam 
pertinet  interveniens  receptio.  .  .  Pertinet  et  huc  longi  temporis  prae- 
scriptio,  approbata  Jud.  11,  26 — 28.,  quae  si  non  valeat,  quod  regnum 
valeblt?  quotusquisque  rex,  si  primordia  spectes,  jnstum  habet  titu- 
lum? Alias  ad  breve  tempus  manet  subdito  jus,  quod  unlcuique  in 
hostem  publlcum  ;  ita  tamen,  ut,  quoad  vires  reslstendl  desunt,  ejus 
imperium  jus  babeat  obligandi,  non  qnod  ita  justum  sit,  sed  quia  pro- 
babile est,  eum,  qui  jus  imperandi  babet,  malie  interim  rata  esse,  quae 
imperantur,  quam  sublatis  legibus  judiciisque  omnia  confundi.  Sic 
Syllanas  leges  et  damnavit  Cicero,  et  tamen  teneri  volult;  vid.  Quinti! . 
1.  11.  c.  1.  Quod  autem  rex  titulo,  tyrannus  licet  exercitio,  a  subdito  vi 
peti  non  debeat,  facile  probatur:  1.  E  divina  dejlnitione,  propositi 
1  Sam.  8.  Ubi,  cum  Samuel  jus  regium  proponit,  slne  dnbio  non  loqui- 
tur  de  jure  justo  et  legitimo,  longe  enim  lllud  Deut.  17,  14 — 20.  ab  hoc 
discrepati  nec  etiam  de  nudo  facto,  nihll  enim  esset  in  eo  eximium, 
cum  Injurlas  facerc  et  privati  privati»  soleant;  sed  de  facto  cum  effectu 
juris  obligatorio  ad  non-rcsistendum.   Jus  igitur  regiura  est:  cui  resisti 


Digitized  by  Google 


de  magistrati;  politico 


743 


non  debet,  sed  ad  Deum  vlndicem  anice  provocandum.  2.  Ex  aposto- 
lica a  resistendo  dehortatione,  Rom.  13,  1.,  quae  non  mlnus  de  tv  ninno 
Nerone,  quam  mltiore  in  chrlstianos  domino  (Tiberio)  accipienda  erat. 
3.  Ex  à/.'Aor piotn iokotz /oc  interdicto,  I  Petr.  4,  15.  Jam  cum  gla- 
dius  datti»  Rom.  13,  4.  sit  magistratuum,  acceptus  Matth.  26,  52.  subdi- 
torura,  hunc  qui  arr  i  pi  t,  est  ailotrioepiscopus.  4.  Ex  ordini»  pacisque 
publicae  necessitate,  quae  salvo  promiscuo  resistendi  jure  subsistere 
nequit,  sed  In  cycloplsmum  degenerat."  (Lib.  conscientiae  l.  p. 
871—73.) 

Gkrhardcs:  ,,Si  tyranno,  qui  titulo  et  occupatone  talis,  paren- 
dum,  multo  magis  tyranno,  qui  et  exercitlo  et  administratione  talis, 
parendum  fuerit.  .  .  Dist.  tamen:  1.  inter  principe s  majestatìs  integrai 
et  potestatis  absolutae,  qui  absolutum  in  subditos  imperium  obtlnent 
nec  tencntur  certis  qulbusdam  pactis  conventis  vel  legibus  regni  furi- 
damentalibus  expressa  promissione  obstricti,  et  inter  principes  potestatis 
limitatae  et  pactis  conventis  Inter  ipsos  et  regni  proceres  initls  circum- 
scriptae.  Itemque  2.  inter  subditos  meros  et  mixtos.  Principibus, 
quorum  potestas  est  limitata,  ab  illls,  qui  non  sunt  mere  subditi,  ab 
ordiuibus  se.  regni,  resisti  ac  violentiam  eorum  armata  manu  repelli 
posse,  jurisconsulti  et  politici  disputant,  quorum  argumenta  enume- 
rantur  T.  VII.  de  magistr.  polit.  §  485."  (Comment.  ad  Epp.  Petri. 
1  Petr.  2,  17.  p.  269.  sq.) 

Idem  :  ,,Ne  quidem  per  magistratus  electionem  certis  conditionibus 
ac  pactis  conventis  limitatam  libcrae  relpubl.  adimitur  potestas  ab 
officio  eum  removendi,  quem  ellgit,  quanto  minus  per  ministerii  eccles. 
coustitutionem  ecclesiac  ademta  judicanda  est  potestas  ab  officio  mi- 
nistros  in  doctrina  vel  vita  perversos  removendi  !**  (L.  de  minist. 
eccl.  §  89.) 

Idem  :  ,,Cum  in  Christiana  republ.  vix  posslnt  pejores  dari  princi- 
pes, quam  quales  fuerunt  Tiberlus,  Caligula  et  Nero,  quos  tamen  Chri- 
stus,  apostoli  et  primitlvae  ecclesiac  doctores  a  solio  dejicieudos  esse 
nuspiam  docuerunt,  sed  potius  ad  obedientiam  subditos  cohortati 
sunt  .  .  .,  ideo  theologus  rectius  fccerit,  si  populum  christianura  sub 
jugo  tìjrannico  laborantcm  ad  poenitentiam  ac  patientiam  hortetur, 
quam  si  vim  armatam  contra  vlndicis  Dei  flagella  adhibendara  esse 
doceat.  ,Non  existimo  uegandum  (scriblt  Brentius  in  com.  1  Sam.  24.), 
quiu  Davidi  in  regem  divinitus  electo  Saulem  tyrannidem  exercentem 
tam  opportune  in  spelunca  oblatum  interflcere  llcuerit.  Sed  David 
raaluit  sequl,  quod  aedlflcaret,  quam  quod  impune  liceret*  e  te.  Et 
postea:  ,Quod  David  pepercit  Sauli,  magna  laude  dignum  est  et  docet, 
multo  bonestius  et  utllius  esse,  ut  ad  vitanda  offendicula  de  jure  nostro 
aliquid  remittaraus,  quam  summum  jns  prosequamur.'  Regula  gene- 
ralis  eademquc  ut  eertlsslma  ita  tutissiina  est  Illa  apostolica:  ,Qui 
resistit,  Dei  ordinationi  rcsistit',  an  vero  ab  ea  in  hoc  vel  ilio  casa 
detur  quaedum  exceptio,  non  est  temere  pronunciandum,  sed  omnes 
circumstantiae  accurate  consideramele."    (L.  de  mag.  polit.  §  488.) 

§  15. 

Finis*  magistratus  civilis  b  proximus  est  salus  publica,6 
ultimus  Dei*  gloria. 

a)  Ad  quem  ille  sita  natura  et  ex  voluntate  Dei,  tanquam  causae 
efficienti»,  ordinatur,  licet  ex  accidente  illuni  imperante^  non  semper 
intendant  aut  consequantur. 

b)  Imo  vero  et  snbditorum  finis  hic  idem  esse  debet. 


Digitized  by  Google 


744  part.  ra.  cap.  xv. 

c)  Seu  ut  horaine8  sub  magistrata  vitam  placidam  et  tranquillam 
degant  in  orniti  pìetate  atque  honextate,  1  Tim.  2t  2. 

Gerhakduh:  „Jura  regni  ratione  proprietati»  et  dominii  pertineut 
ad  rempublicam  seu  membra  regni  ;  at  ratione  usti*  et  adminintrationis 
spectant  ad  maytetratum.  Princeps  est  veluti  tutor  et  administrator 
reipublicae,  cujus  dicltur  dominus  non  quoad  proprietatem,  sed  quoad 
gubeniationem  et  protectionem."    (L.  de  magistr.  §  93.) 

d)  Tanquam  supremi  omnium  domini,  cui  magistratus  iraperium 
debet,  subditi  societatis  hujus  originem  et  conservationem. 

§  16. 

Definiri  potest  magistratus  abstractive  acceptus,  quod 
sit  ofticium*  publicum,  ab  Deo  ordinatum,  in  quo  certae 
personae  legitime  vocataec  et  potestà  te  circa  res  civiles 
itemque  sacras  instructae  in  republica  leges  ferunt,  ju- 
dicia  exercent  et  transgressores  puniunt  eamque  àdver- 
sus  hostes  externos  defendunt,d  salutis  publicae6  causa. 

a)  Qua  ratione  cum  ministro  ecclesiastico  convenit,  ut  generis 
1  oc  uni  hoc  nomen  recte  su  beat. 

b)  Quae  hic  sequuntur,  ad  difierentiam  specificam  pertinent.  At- 
que ita  primum  indicatur  causa  efficiens.    Vid.  §  2. 

c)  Quae  est  causalitas  causae  efficientis,  quoad  officium  hoc  con- 
cretive  spectatum.    Vid.  §  3. 

d)  Quae  hactenus  indicata  ad  formam  ipsam  muueris  hujus  per- 
tinent, etsi  actuale  exercitium,  prò  diversitate  casuum,  variare  possit 
et  soleat,  vid.  §  4.  sqq.  Nimirum  hic  inprimis  notanda  est  differentia 
inter  magistratura  xar  l£»xìv*  8eu  summam  potestatem,  de  qua  hic 
inprimis  agendum  erat,  ac  magistratus  inferiores,  juxta  §  4.  not.  a.  et 
§  5  not.  a. 

e)  Ita  finis  cujus  et  finis  cui  simul  denotantur.    Vid.  §§  13.  et  14. 

* 

§  17. 

Magistratus  concretile  acceptus  describi  potest,  quod 
sit  persona'  aut  multitudo  personarumb  divinitus  vo« 
cata0  et  potestate  circa  res  civiles  itemque  sacras  in- 
structa  ad  ferendas  leges,  ad  exercenda  judicia  et  pu- 
niendos  refractarios,  denique  defendendam  societatem 
civilem,  salutis  publicae  causa. 

a)  Nimirum  si  forma  regiminis  sit  monarchica. 

b)  Si  sit  aristocratia  aut  politica  vel  collegium  officialium  in  re- 
publica. 


Digitized  by  Google 


t 


part.  in.  cap.  xvi.  745 

Huelsemaxkus:  ,,Jesultae  non  neaciunt,  nos  abstractam  civilem 
potcstatem  a  suis  speciebus,  quale»  sunt  monarchia,  aristocratia,  demo- 
crutia,  dicere  immediatam  Dei  lnstitutionem.  Ratio  est,  quia  In  bis 
speciebus  potestas,  quantum  ad  tinnii  a  Deo  institutum  sufficit,  ,ut  sub 
potestatibus  tranquillam  et  quietam  ritam  agamus,  in  ornai  pietate  et 
castitate*,  1  Tim.  2,  1.,  nequaquam  variat,  sed  tubiecta  solum  variant, 
quibus  administratio  hujus  potestatis  competit,  adeoque  in  mutatione 
formarum  regiminis  potestas,  in  quantum  ad  hunc  flnem  consequendum 
necessaria  est,  non  mutatur,  sed  cum  eam  antea  unus  ursurparet,  nunc 
ea  cum  pluribus,  nunc  cum  paucioribus  conjungltur,  quod  etiam  nomi- 
num  ipHoruro  etymologia  iudicat;  ubique  enlm  remanel  Illa  KfxxTeia, 
illud  */><ir»f,  sed  subjectum  iilud  vel  est  fiovov,  unde  monarchia,  vel 
àptoroi',  unde  aristocratia,  atque  ita  deinceps;  quod  tam  planum  est, 
ut  ncmo  perspicere  non  possit.  Ratio  conjungendi  liane  potestatem 
cum  certis  subjectis,  vel  per  electiouein,  vel  per  successionem,  vel  per 
jus  belli,  ex  parte  homlnum  mere  humana  est,  sed  potestas  lpsa  ejus- 
que  mediante  tali  humauo  instituto  ad  hoc  subjectum  appllcatio  divina 
est."    (Mauual.  C.  A.  p.  650.  sq.) 

Ad.  Osiaxdkr  :  „Aristocratia  et  democratia  sunt  formae  acciden- 
tales  reipublicae,  ad  quas  non  respicit  apostolus  Rom.  13,  1.,  quibus 
qua  talibus  non  subsunt  subditi,  sed  imperio  in  aristocratia  et  demo- 
cratia obtluenti."    (Colleg.  th.  P.  Vili,  3.) 

Gerhardus:  ,,Rcipublicae  cuilibet  prò  natura  lpsius  quaedam  ad- 
nascitur  et  adhaeret  peculiaris  maliiia,  in  quam  facile  degenerat,  utpote 
regno  tyrauuis,  aristocnuiae  oligarchia,  democratia  ochlocratia."  (L. 
de  mag.  polit.  §  131.) 

c)  Ita  causa  eftìciens  denotatur;  uti  in  6equentibus  objectum, 
forma  ipsa  offici  i  et  finis  continentur,  quae  cuoi  prioribus  de  magistratu 
abstractive  su  nato  dictis  coinciduut. 


Caput  XVI. 

DE  STATU  ET  SOCIETATE  DOMESTICA,  ET  SPECIATIM 
.  CONJUGALI,  PATERNA  ATQUE  HERILI. 

§  1. 

Tertius  status,  intra  ecclesiam  occurrens,  quicjue 
velut  setninarium  est  ecclesiastici  ac  politici  ordinis* 
domesticus,h  qui  conjugaleni,  yaternam  et  herilem  socie- 
tà temc  complectitur. 

a)  Prodeunt  enira  ex  societate  domestica  part'tm,  qui  ad  miniate- 
rium  ecclesiasticum,  partim  qui  ad  inagistratua  civilis  officium  admo- 
vendi  aunt,  partim  etiam,  qui  auditorum  ac  subditorum  nomen  et  ra- 
tionem  suatinent. 

b)  Vocatur  alias  oeconomietw. 

c)  Tanquam  composita  ex  eimplicibu*  pluribus  aocietas,  licet  airn- 
plicium  illarum  una  abaque  altera  aut  reliquia  esse  poaait. 


Digitized  by  Google 


746 


PART.  HI.    CAP.  XVI. 


§  2. 

Societatis  conjugalis*  causa  efficiens  Deus  est,  siw 
conjugium  spectes,  quale  in  se  et  sua  natura  est,b  site 
ex  parte  conjugum.0 

Gerhardus:  ,,Q  nani  vis  non  possumus  probare  ìrairoKaarapiav,  h.  e., 
perversam  illuni  pontiflclorum  opinionem  ac  praxin,  qua  in  excessu  hic 
peccant,  quando  causas  matrlmonlales  ad  eccleslae,  h.  e.,  pontlflciac  et 
episcopo  rum,  judicium  unloe  ac  slmpllciter,  vel  certe  ad  politicum 
magistratum  non  ali  ter,  nisi  cura  subordinatone  ad  principem  eccles., 
pertinere  contendunt;  Concil.  Trld.  sess.  24.  can.  12.  Bellarm.  de  ma- 
tri  ni.  c.  32.,  qnae  opinio  nltitur  faina  illa  hypothesi,  quod  conjugiam 
sit  sacramentum,  quodque  pontifici  competat  potestas  ferendi  leges 
universam  eco  1  eslam  obligantes  et  dlspensandi  in  gradibus  divino  jure 
prohibitls;  tamen  nec  naioapoKaiztav  illuni  approbare  possumus,  qua 
maglstratus  politicus  excluso  mi  ni  steri  o  eccles.  causarura  matrinionia- 
lium  cognitionem  et  decisionem  unice  sibi  vendicat.  Quod  enim  eccle- 
slae ministri  ad  causas  matrimoniaies  dijudicandas  etiam  adhibendi 
sint,  probamus:  1.  ex  coujugii  natura.  Conjugium,  quamvis  non  sit 
sacramentum  proprie  dictum,  tamen  est  vitae  status  divinitus  ordina- 
tus  ac  proinde  rea  conscientioe  ex  divina  institutlone  et  legibus  divinitus 
promulgatis  pendens,  quare  ministri  eccleslae,  utpote  quibus  anima- 
rum  ac  conscientiarum  cura  est  commissa,  a  causarum  matrimonialium 
dijudicatione  non  possint  simpliciter  rerooveri.  2.  Ex  Scriptum,  doc- 
trina.-  hujus  norma.  Quaecunque  in  S.  S.  docentur  et  proponuntur, 
eorum  explicatio  praecipue  ad  theologos  et  eccleslae  ministre»  perti- 
net.  Jam  vero  doctrina  de  instltutione  et  legibus  coujugii  de  prohibl- 
tione  graduum,  de  divortiis,  de  polygamia  etc.  in  S.  S.  proponitur. 
Ergo  illius  explicatio  et  ex  ea  depemlens  causarum  matrimonialium 
dijudicatio  praecipue  ad  theologos  et  ecclesiae  ministro»  pertinet. 
3.  Ex  praxi  Christiana  et  apostolica.  Christus  Matth.  5,  31.  32.  doc- 
trinam  de  causa  divortii  exposuit,  et  cum  Matth.  19,  3.  pharisaei  quae- 
stionem  matrimonialem  ad  eum  deferrent,  non  rejicit  eara  a  se  ad  ma- 
gistratum,  slcut  de  haeredltatis  divisione  consultus,  Lue.  12,  14., 
respondebat:  ,  Homo,  quis  me  constituit  judicem  aut  divisorera  super 
vos?4  sed  solidam  ejus  explicationem  ex  verbls  divlnae  institutionls 
proposuit.  Paulus  1  Cor.  7,  10.  sqq.  quaestionem  de  matrimonio  Inter 
fidelem  et  infidelcm  pertractavit.  In  primitiva  ecclesia  pii  episcopi  in 
casibus  matrimoniai,  consulti  suam  ex  verbo  Del  interposuerunt  sen- 
tentlam  etc.   Vld.  Ambros.  1.  8.  Epist.  60."    (L.  de  conjugio.  §  7.) 

a)  Quae  merito  primum  locum  obtinet,  cum  et  causa  sit  socie- 
tatis paternae.  Dicitur  uno  verbo  conjugium,  a  communi  jugo,  quod 
mas  et  femina  una  subeunt,  itemque  matrimonium,  a  fine  conjugii  eive 
procreatione  liberorum,  per  quara  mulier  mater  fit.  Vid.  b.  Mutaci 
Theses  de  conjugio,  §  3.  p.  1.  2. 

b)  Qua  ratione  abstradive  considerari  dicitur.  Atque  ita  quidem 
solus  Deus  causa  conjugii  est,  qui  non  solum  1.)  homines  primos 
crearti  cum  quadam  propetmone  aa  conjunctionem  maritalem,  itemque 
2.)  priiwipiù  rectae  rationvs  instruxit,  quorum  ductu  intelligerent  diflfe- 
rentiam  conjunctionis  corporum,  quatenus  inter  ipsos,  et  quatenus 
inter  bruta  locum  habet,  veruna  etiam  3.)  solenniter  instituìt  coniu- 
gium,  Oen.  2,  21.  Conf.  Matth.  19,  4.  5.  Ac  praeterea  4.)  leges  alias 
plurimas  dedit,  eundem  statum  attinentes,  v.  g.  de  gradibus  consan- 


■ 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO. 


747 


guinitatis  conjugium  inipedientibus,  de  poena  adulterii  etc.  Vid. 
Mw.  1.  c.  §§  5.  ad  9.  p.  2.  3. 

c)  Et  sic  concretive  spectatur,  quatenus  contrahendum  aut  con- 
tractum  est  conjugium.  Atque  ita  Deus  causa  conjugii  est  partim 
ratinile  praedicti  instinctus  naturalis  in  singulis  ad  ineundum  conju- 
gium, partim  ratione  influxus  generalis,  partim  rationfe  specialis  in- 
fluxus,  quo  corda  contrahentium  flectit,  vel  salterà  occasionem  sug- 
gerit  ad  contrahendum  matrimonium.  Vid.  Prov.  18,  22.  cap.  19,  H- 
Et  sic  etiam  patet,  Deum  conjugii  concretive  spectati  eaumm  vel  remo- 
tam,  primam  atque  universalem,  vel  certe  inadaeqiudam  esse.  Confer. 


Sunt  autem  causa  conjugii  actu  contrahendi  etiam' 
ipsi  conjugesb  eorumque  parentesi  in  quorum  potestate 
ipsi  sunt. 

a)  Et  quidem  tanquam  causa  proxima. 

b)  Quatenus  inter  se  controlumi.    Vid.  Mw.  1.  c.  th.  XI.  p.  3.  4. 

c)  Quorum  adeo  consentite  non  solura  ad  honede,  veruna  etiam  ad 
valide  contrahendum  requiritur,  ita  ut  liberi  una  cum  parentibut  de- 
mum  causam  atlaequatam  et  compldam  constituant.  Quo  perìinet, 
partim  quod  ipsa  natura  contractus  postulat,  ut  contrahentes  aint  sui 
juris,  liberi  vero  parentum  potestati  de  jure  naturae  subjiciuntur, 
partim  etiam,  quod  ipsa  Scriptura  parenti  bus  potestà tem  dirigendi 
conjugia  liberorum  tribuit,  ita  ut  illi  possint  suo  dissensu  impedire, 
quo  minus  hi  cum  infidelibus  conjugia  inire  possint,  Deut.  7, 8.  Atque 
etiam  fUiara  de  flora  tam,  quam  stuprator  sibi  conjugem  petit,  a  parente 


sam  deflorationis  valet. 

Artic  Smalcald.  :  ,, Etiam  injusta  lex  est,  quae  in  genere  omnes 
clandestina*  et  dolosas  desponsatlones  contra  jus  parentum  approbat." 
„Item,  dass  ingemein  alle  Helrath,  so  heimlich  und  rait  Betrug,  ohne 
der  Eltern  Vorvoissen  und  Bcvrilligung  geschehen,  gclten  und  kriiftlg 
seln  sollen."    (Tract.  de  pot.  et  jurisd.  episcop.  p.  343.) 

Deyungius:  ,,Sponsalla  dividuntur  in  publica  et  clandestina. 
Publica  dicuntur  non  a  loco,  sed  quae  cum  contentu  parentum,  aut,  si 
parente»  nec  non  avus  et  avia  amplius  non  slnt  in  vivls,  in  praesentia 
duorum  testium  contrahuntur.  Tutorum,  curatorum,  consanguineo- 
rum  et  altinlum  consensus  non  est  de  necessitate,  sed  tantum  de  pletate 
et  honestate,  nisl  allcubi  allud  repcriatur  constitutum.  Sponsalia  cum 
consensu  parentum,  quamvis  absentes  fuerint,  inlta  censentur  publica, 
clandestina  autem,  ubi  parentum  consentii*  deett,  etsi  vel  mille  actui 
sponsalitio  adfuerint  tette»,  judice  b.  Luthero  1.  c.  f .  872.  :  ,Obglelch 
tausend  Zeugeu  bei  elnem  heimllchen  Verlobniss  waren,  so  es  docb 
hinter  Wissen  und  Wlllen  der  Eltern  geschahe,  sollen  sle  alle  tausend 
nur  ftir  Elnen  Mund  gerechnet  scin*;  ctiamsi  etiam  liberi  jurejurando 
sibi  invicem  obstrlnxerint  ndem.  Nam  juramentum  non  est  vlnculum 
inlquitatis.  Quod  si  hoc  in  casu  valeret,  liberi  imrooiigeri  parentum 
consensum  facile  eludere  possent.    Clandestina  igitur  sponsalia,  etsi 


b.  Mw.  1.  c.  §§  15.  16.  p.  5. 


§ 


3 


Digitized  by  Google 


748 


PART.  IH.     CAP.  XVI. 


concubitu  conjirmata,  ipso  jure  sunt  nulla."  (Inst.  prud.  pastor.  Ed. 
Kuester.  p.  627.  sq.)  Kuesterus  addit:  ,,8i  pater  e  vita  excesslt,  ma* 
tris,  quln  et  ejus,  quae  ex  stupro  peperit,  consensus,  et  utroque  pa- 
rente mortuo  avi  aut  aviae  consensus  requlrltur;  si  vero  pater  aut  avus 
consentiat,  n\au  r  vero  aut  aria  dissentiat,  illud  praestat,  nec  interest, 
an  liberi  patriam  potestatem  egressi  sint,  nec  ne,  cura  in  omnibus  etìan 
secundis  nuptiis  paterno  consensu  opus  sit."    (L.  c.) 

Dannhauerus:  „Hierarchia  oeconomica,  e  qua  primae  ecclesiae 
exercitus  adolevlt,  in  conjugiis  soclandis  prudens  fuit  caveudis  clan- 
destinis  nuptiis,  ,nec  flit i  inter  se  sine  consensu  parentum  rlte  et  jure 
nubunt',  ait  Tertull.  1.  2.  ad  uxorem,  et  in  lib.  de  pudlcit.  :  ,penes  nos 
occultile  quoque  conjunctloncs*,  i.  e.,  non  prius  apud  ecclesiam  pro- 
fessile ,  ,juxta  moechiam  et  fornicationem  judicari  periclltantur.« 
,Uude  sufficiam',  ait  Tertull.  1.  2.  ad  uxorem,  ,ad  enarrandam  felicita- 
tem  ejus  matrimouii,  quod  ecclesia  conciliat  et  confirmat  oblatio  etob- 
signatum  angeli  renunciaut,  pater  rato  habet?  nam  nec  in  terris  fllii 
sine  consensu  patrum  rite  ac  jure  nubunt/  "  (Christeid.  act.  I.  phaen. 
5.  p.  204.  sqq.) 

Lutheri's:  Datili t  nun  hie  nlcht  jemand  eln  Gewissen  kriege, 
so  etliche  sicb  im  Ehestand  finden  bei  einander  durch  heimliche  Geliibde, 
wider  der  Eltern  Willen  zusammen  kommen,  unti  nun  viclleicht  denken 
wurden:  0  Herr  (ìott,  was  soli  ich  thun?  Ich  bln  nicht  von  Gott  za 
meiuem  Gemahl  kommen,  sondern  wider  Gott  und  sein  Wort,  durch 
mieli  selbst,  wider  meiner  Eltern  Willen,  so  werde  Ich,  leider,  bisher 
keine  rechte  Ebe  besesseu  baben  uud  vielleicht  nimmerraehr  besitaen 
mògen  mlt  dlesem  Gemahl  u.  s.  w.,  und  wollte  nun  sich  scheiden  las- 
sen,  ob  sle  es  glelch  ungerti  thiiten.  Hie  sase  ich,  beileib  nicht,  son- 
dern tea»  zusammen  kommen  ist  und  sitzt  in  iifentlicher  Ehe  bei  einander, 
das  soli  bleiben  und  sich  mit  nichten  scheiden  al*  aus  Ursachen  der  heim- 
liche ti  Verlòbniss."    (Schrift  von  Ehesachen.  1530.  X,  908.  sq.) 

ANTITHESIS. 

QuENSTEimus  :  „Antithesis  pontificiorum,  negantium,  parentum 
consensum  in  nuptiis  liberorum  necessario  requiri.  Sic  enim  statuit 
Conc.  Trid.  sess.  24.  in  decret.  de  reform.  matrlm.  ci.:  ,Sancta  syno- 
dus  anathemate  damnat  eos,  qui  falso  afilrmaut,  matrimonia,  a  fllils 
familias  sine  consensu  parentis  contracta,  Irrita  esse,  et  parente»  ea 
rata  vel  irrita  facere  posse.'  Glossa  in  c.  mulier  32.  q.  2.  dicit:  .Pa- 
triam potestatem  solvi  diveniente  adulta  aetate  quoad  juramentum  et 
matrimonium.'"    (Th.  did.-pol.  P.  IV.  c.  14.  s.  2.  q.  1.  f.  1685.) 

§  4. 

Causa  impulsiva  interna  ex  parte  conjugum*  est  in- 
clinatio  illa  naturalis  ad  procreandam  sobolem  et  ad 
mutuum  vitae  consortium. b 

a)  Ex  parte  Dei  autem  causa  impulsiva  iostituti  conjugii  est  bo- 
ni tas  Dei. 

b)  Pertinent  autem  huc  etiam  post  lapsum  coìieupiscetUia  inordi- 
nata et  necessaria  fuga  mrriaiionu,  juxta  1  Cor.  7,  2.    Mtu.  1.  c. 

11.  13.  p.  4.    Quod  autem  aliquando  deziderium  cyrnm  aut  libido 
mines  raovet  ad  conjugiura  iueundum,  sicut  peculiari  hominum  ritto 
fit,  ita  hie  aeque  spectari  non  potest. 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO.  749 


§  5. 

Causa  impulsiva  externa  est  indigentia  hominum 
utriuslibet  sexus  *  et  neeessitas  mutui  adjutorii  cum  ad 
procreationem  sobolis,  tum  ad  vitam  bene  degendam. 

a)  Vid.  Gen.  3,  18.  et  b.  Mw.  1.  c.  §  14.  p.  4.  5. 

§  6. 

Causalitas  causae  efficientis  conjugii  ex  parte  conju- 
gum  est  consensus,"  qui  per  externosb  actus  mutuae  ac 
liberaec  promissionis d  de  cohabitatione  conjugali  ma- 
nifestatur. 

a)  Sicut  et  aliorum  contractuum. 

Ad.  Osiaxder:  „Comprlraens  puellara  desponsatara  plectitur  ut 
adalter  (Deut.  22,  23.  24.)  ;  ergo  consensus  matuus  faclt  matrirao- 
nimn."    (Colleg.  tb.  Vili,  89.) 

b)  Lied  enira  fonnaliter  in  internis  actibus  voluntatis  consistat 
ac  vidgo  denotet  duorum  aut  plurium  voluntatem  ad  eandein  rem 
aeque  terminatam,  fateudum  tamen  est,  solos  actus  interno»  non  suffi- 
cere  ad  contrahendum  conjugium.    Vid.  b.  Mw.  loc.  cit.  §  20.  p.  7. 

c)  Quod  si  autera  proiuissio  alterutri  parti  per  vim  aut  metum  ex- 
torqueatur  aut  ignoranza  personae  vel  circumstantiae,  fini  primario 
conjugii  directe  adversantis,  intercesserit,  consensus  verus  ac  validus 
non  erit.    Mus.  1.  c.  §  17.  p.  6. 

d)  Quae  verbis  signi  Acanti  bus  concipitur,  signisve  aliis,  v.  g. 
arrha,  exprimitur  aut  confirmatur.  Atque  huc  pertinent  oponsalia, 
quorum  alia  quidem  de  praesenti,  alia  de  ftituro  appellantur,  quorum 
Ola  simpliciter  inferunt  rationem  contracti,  licet  nondum  consummati, 
matrimoni!,  haee  non  habent  rationem  matrimonii  contracti  absolute, 
nisi  novo  accedente  consensu,  qui  verbis  de  praesenti  expriraatur. 
Nempe  ita  demura  inducitur  iuter  partes  contrahentes  vinculum  conju- 
gale;  de  quo  mox  plura  dicentur. 

Luthkri>  :  „Glelchwie  sie  auch  ein  lauter  Narrenspiel  getrieben 
haben  cura  verbis  de  praesenti  vel  de  futuro.  Damit  baben  aie  auch  viel 
Ehe  zerrissen,  die  nach  ihrem  Recbt  gegoltcn  hat,  und  gebunden,  die 
uichts  gegolten  hat.  Demi  diese  Worte:  ,Ich  will  dich  zum  Weibe 
haben',  oder:  ,Ich  ietti  dlch  nehroen,  ich  wlll  dich  haben,  du  sollst 
mein  *ein<,  und  dergleichen,  haben  sie  gemeiniglich  verba  de  futuro 
genennet  und  furgeben,  der  Mannsname  solite  also  sagen  :  ,Accipio  te 
in  uxorem,  ich  nehrae  dich  zu  meinero  Weib4,  der  Weibsname  also: 
,Ich  nehrae  dich  zu  meinera  Ehemann.4  Und  haben  nicht  gesehen  noch 
gemerkt,  dass  die»  nicht  im  Braach  ist,  deutsch  zu  reden,  wenn  man 
de  praesenti  redet,  sondern  das  heisst  de  praesenti  geredt:  ,Ich  wlll 
dich  haben.'  ,Ego  volo  te  liabere',  est  praesentis  tempori»,  non  futuri  ; 
Aarum  redet  keln  deutscher  Mensch  von  zukunftlgem  Verlòbniss,  wenn 


Digitized  by  Google 


750 


PART.  m.    CAP.  XVI. 


er  spricht:  ,Ich  will  dich  haben  oder  nehmen.'  Denn  man  spricht 
nlcht:  ,Ich  merde  dich  haben',  wie  ale  gaukeln  mit  dem  accipiam  te, 
som  ioni  .accipiote'  heisst  eigentlich  auf  deutsch:  ,Ich  will  dich  neh- 
men oder  haben',  und  wird  verstanden  de  praesenti,  dass  er  jetzt  mlt 
solchen  Worten  Ja  spricht  und  seinen  Willen  darei n  gibt.  Ja,  ich 
wusste  selbst  nicht  wohl,  wie  ein  Knecht  oder  Magd  sollten  oder  konn- 
ten  in  deutscher  Sprache  per  verba  de  futuro  sich  verloben,  denn  wie 
man  sich  verlobt,  so  lauta  per  verba  de  praesenti.  Und  sonderlich 
weiss  der  Pobel  von  solcher  behender  Grammatica  nichts,  daas  acciplo 
und  accipiam  zweierlei  sei  ;  er  ffthret  daher  nach  unser  Sprachen  Art 
und  spricht:  ,lch  wlll  dich  haben,  ich  will  dich  nehmen,  du  sollst  mein 
seln'  u.  s.  w.  Da  lst  jetzt  die  Stunde  Ja  gesagt,  ohn  welter  Aufzng 
oder  Bedenken.  Das  liess  ich  wohl  verba  de  futuro  helssen,  wenn  eine 
Condition,  Anhang  oder  Auszug  dabel  gesetzt  wiirde,  als:  ,Ich  will 
dich  haben,  wo  du  mir  willt  zu  gut  zwei  oder  ein  Jahr  harren'  ;  itera  : 
,Ich  will  dich  haben,  so  du  mir  hundert  Giijden  roitbringest';  Itera: 
,So  delne  oder  meine  Eltern  wollen',  und  dergleichen.  In  solchen 
Worten  wird  der  Wille  nicht  frei  dazu  geben,  sondern  aufgeschoben 
und  an  etwas  verbunden,  das  in  seiner  Macht  nicht  stehet,  und  darum 
er  auch  dainlt  zugleich  bekennet,  dass  ere  jetzt  noch  nicht  thun  konne 
und  8ein  Wille  noch  nicht  frel  sei  ;  darum  bindet  auch  solch  Verlòbniss 
nicht  ala  per  verba  de  praesenti."  (Schrift  von  Ebesachen.  1530.  X, 
902.  aqq.) 

Deylinoius:  „  Forma  sponsaliorum  consistlt  in  consensu  etactu 
sponsalltlo  contrahentium  vero,  mutuo,  puro,  publico,  libero  ac  clarU 
et  persplcuis  verbis  declarando,  accedente  etiam  parentum,  si  in  vlvls 
sunt,  consensu,  aut,  si  utrlnque  sint  mortui,  praesentibus  testlbus,  jure 
Saxonlco,  minimum  duobus."  (Institut.  prud.  pastoral.  Ed.  Kuester. 
p.  566.  sq.)  Ad  verba:  ,claris  et  persplcuis  verbis',  addit  Kuesterus: 
„Non  ambiguis,  sed  se  vel  ad  sponsi  lnterrogationem  aut  parentum 
consensum  feferentibus,  quare  expressum  ,Jawort'  non  requiritur,  sed 
verba  v.  c. :  Ich  bin  es  zuf rieden;  ich  habe  micb  dazu  entschlossen; 
wenn  meine  Eltern  wollen,  habe  ich  nichts  dawider,  sufficiunt.  An 
vero  turi t ns  consensus  idem  operetur,  quod  expressus,  dublum  est,  cum 
alias,  qui  tacet,  cum  respondere  debet,  habeatur  prò  consentiente. . . 
Sed  negatlvam  sententiam  recte  defendit  Leyserus  Med.  ad  ff.  Spec. 
240.  Med.  8.,  qui  non  conjecturas,  sed  certa  consensus  argumenta  re- 
quirit,  quare  etiam  neque  datlo  annuii  aut  praebitio  osculi  prò  con- 
sensu sponsalltlo  vero  haberi  poteat."    (L.  c.) 

Gerhardus  :  „Sponsalia  contrahuntur  vel  pure  vel  sub  condii  ione. 
Pure  contrahi  dicuntur,  quibus  non  est  expresse  conditio  aliqua  addita, 
quo  modo  Rebecca  Isaaco,  Gen.  24.,  Tobiae  Sara,  Tob.  7.,  despondetur. 

conditione  contrahi  dicuntur,  quando  promissio  matrimoni!  con- 
ditione  aliqua  restringitur  ac  limitatur.  Sic  Laban  flllara  suam  Rache- 
lem  Jacobo  despondet  sub  conditione  septenualis  serviti!,  Gen.  29,  18. 
Booz  Ruthae  promittlt  conjugium  sub  hac  conditione,  si  propinquior 
ducere  nolit,  Ruth.  3,  13.  Saul  filiam  suam  Mfchol  Davidi  despondet 
sub  conditione,  si  centum  praeputia  Philistinorum  prius  nttulerit, 
1  Sam.  18,  25.  De  sponsallbus  pure  et  slmpliciter  contractis  notanda 
est  haec  regula,  quod  ex  iis  nascatur  efficax  obligatio  et  actlo,  ut  pars 
una  contrahentium  ad  petitionem  aiterius  partis  ad  consummandum 
matrimonili  in  compelli  possit,  nlsl  se.  sufflciens  repudii  causa  adduci 
queat.  .  .  De  conditionibus  honestls  rem  praesentem  vel  praeteritain 
re8plcientibus,  ut:  proroitto  conjugium,  si  pater  consiliari  dignitate 
fungitur;  si  Uberos  nullos  habes,  etc.,  haec  traditur  regula:  si  con- 
ditio talis  extet,  rata  sunt  sponsalia,  sin  deflciat,  nihil  actum  lntelligi- 
tur.  De  conditionibus  honestis  rem  futuram  respicientibus  atque  in 
contingentia  ac  dubio  eventu  positis  traditur  haec  regula  :  quod  spon- 
salia cum  illis  contracta  non  habeant  effectum  de  prae sente,  sed  sus- 
pendantur,  quousque  condltiones  adjectae  impleantur;  ldeoque  condl- 


Digitized  by  Googlp 


DE'  STATU  DOMESTICO. 


751 


tione  nondura  extante,  sed  adhuc  pendente  matrimoni!  promissio  non 
est  rata,  nec  oritur  ad  eam  etficax  obligatio.  Sed  habet  baec  regula 
exceptionem,  quod  sponsalia  sub  conditione  contrada  habeantur  prò 
pure  coutractis,  si  copula  fuerit  subsecuta,  quia  in  copulam  consen- 
tiens  videtur  a  conditione  recessisse."    (L.  de  conjug.  §  131.  sq.) 

Brochmaxdus:  „Q.  :  An  ob  capitales  inimicltias  solvi  sponsalia 
possint?  Sunt  qui  ajunt,  Inter  quos  est  Hostiensis,  Navarrus,  Grego- 
rio de  Valentia,  Tom.  4.  disp.  10.  qu.  2.  p.  5.  col.  2215  B.  Sed  nos 
pianissime  negamus.  Nam  1.  uxor  extra  casum  et  culpam  scortationis 
non  potest  diluirti,  Matth.  6,  32.  19,  9.  Sponsa  autem  judicio  Dei  est 
uxor,  Deut.  22, 23.  Matth.  1,  20.  2.  Homlnes,  qui  sunt  irreconclliabiles, 
ad  reconciliatlonem  serio  instigandi  sunt;  quod  si  non  admittant  re- 
conciliationem,  non  babendl  amplius  sunt  prò  membris  ecclesiae,  sed 
etbnlcis  et  pubilcanis  annumerabuntur,  Matth.  5,  22.  sq.  18,  15.  16.  17. 
3.  Si  capitales  Inimicitiae  sufflcerent  ad  dirimendum  sponsalia,  qulvis, 
qui  ruptum  aut  scissura  vellent  sponsaliorum  vinculum,  flngerent  ini- 
micltias atque  ita  nulla  non  sponsalia  forent  solubllla."  (Syst.  II,  574) . 


Pertinent  etiam  ad  causam  conjugii  efficientem  ■  suo 
modob  benedictio  sacerdotali  sive  copulatio  ab  ecclesia 
Christiana  instituta.6 

a)  Quippe  etiam  ex  usu  loquendi  in  ecclesia  personae  contrahen- 
tes  ante  copulationem  sacerdotalem  sponsi  potius  et  »ponsaey  quam 
conjuges,  et  contractus  inter  ipsas  initus  non  tam  conjueii  aut  nuptia- 


Luthekus  :  ,,  ,Wer  die  Braut  hat,  der  ist  der  Brautigam',  sprlcht 
St.  Johannes  der  Tiiufer,  Joh.  3,  29.  Weil  nun  der  erste  verlobte  Mann 
die  Braut  hat  und  ist  Briiutigam,  kann  sle  sich  mlt  keinem  andern  her- 
nach  verloben,  noch  der  Briiutigam  mlt  elncr  andern.  Daher  auch 
Moses,  5  Mos.  22,  23.,  eine  vertrauete  Jungfrau  elne  eheliche  Frau  nen- 
net,  da  er  sprlcht  :  ,Wenn  eine  Dirne  einem  vertrauet  ist,  und  einer  be- 
schlalt  sie  in  der  Stadt,  sollt  du  sle  alle  beide  todt  steinigen.  Die 
Dirne  darum,  dass  sle  nicht  geschrieen  hat,  den  Mann  darum,  dass  er 
selnes  Niichsten  Gemahl*  oder  Ehefrau  ,zu  Schanden  gemacht  hat.'  Da 
slehest  du,  dass  eine  vertrauete  Braut  eine  Ehefrau  heisst  in  der 
Schrlft.  Also  auch  Matth.  1,  20.  sprlcht  der  Engel  su  Joseph,  da  ihra 
Maria  vertrauet  war  :  .Joseph,  du  Sohn  David,  fùrchte  dich  nicht,  deln 
Gemahl1,  oder  Ehefrau,  , Maria  zu  dir  zu  nehmen.'  Darura  ist  dieser 
Artikel  gewiss  genug,  wenn  zwei  mlteinander  òffentlich  verlobt  sind 
und  es  bel  demselbigen  Verlòbniss  bleibt,  dass  kelnes  das  andere  kann 
seln  Lebenlang  lassen.  .  .  Desgleichen  ist  auch  zu  antworten,  wo 
sichs  begUbe,  dass  zwischen  den  verlobten  Personen  eine  Uneinigkelt 
und  Felndschaft  entsttinde,  dass  sie  niemand  versohnen  kònnte,  und 
eins  also  das  andere  als  aus  redlicher  Ursachen  Hcsse  und  nàhme  eln 
ander  Gemahl  und  sasse  zu  Hause?  Antw.  :  Alles  unrecht;  denn  es 
soli  niemand  sein  selbst  Richter  seln  und  sich  selbst  scheiden.  Er 
solite  tutor  teine  Braut  gefordert  und  durch  die  Obrigkeit  zwingen  lassen, 
uud  teo  sie  denn  nicht  gewollt,  sie  lassen  ohne  Ehe  sitzen  bleiben  ewiglich 
(wle  droben  gesagt)  und  sich  ledig  urthellen  lassen,  und  denn  allererst 
zur  andern  sich  begeben.  .  .  Glelchwie  der  Pabst  erlaubt  und  gebeut, 
dass  eine  Ehefrau  mag  ihreu  Mann  aus  dem  Kloster  fordern,  also  solite 
ers  auch  Braut  und  Brautigam  erlaubt  und  geboten  haben,  dass  sie 


§  7. 


Digitized  by  Google 


752 


PART.  III.     CAP.  XVI. 


nicht  von  einander  Ina  Kloster  liefen.  Fs  hit  ebenaowohl  cine  Ehe 
nach  dem  oeffent  lichen  Verloebniss,  alg  nach  der  Hochzeit."  (Schrift 
von  Ehesachen.    1630.    X,  922.  980.  sq.  933.) 

Idem:  „Wer  nach  dem  òffentlichen  Verlò'bniss  eine  andere  beriih- 
ret  mit  Verlobniss,  als  dieselblge  damit  zu  ehelichen,  das  erste  Ver- 
lobniss zu  zerreissen,  da»  solite  ein  Ehebruch  geachtet  wrden."  (L.  c. 
p.  982.) 

b)  Nempe  non  tam  ad  contrahenduin,  quam  coiuum m a ndum  con- 
jugium.    ÒIU9.  ibid.  §  22.  p.  8. 

Thkolooi  Jenensks:  ,,Dle  erste  Frage:  ,Ob  die  priesterliche  Co- 
pulation oder  Einsegnung  ein  nothtcendiger  und  zu  Voilziehung  recht- 
miisstger  Ehe  erforderlicher,  auch  in  viel  Wege  niitzlicher  und  christ- 
iicher  Gebrauch  sei',  ist  unstreitlg,  weun  sie  nicht  de  absoluta  neces- 
sitate, sonde rn  de  necessitate  ordini*  ab  ecclesia  instituti,  oder,  wie  man 
sonst  redet,  nicht  de  necessitate  ad  esse  conjugii  simpliciter,  sed  de 
necessitate  ad  bene  esse  conjugii  vcrstanden  wird.  Denn  unleugbar, 
dass  der  christliche  Gebrauch,  dass  angehende  Kheleute  im  Angesicht 
der  Kirche  von  dem  Priester  sich  miissen  copuliren  lassen,  aus  wich- 
tigen  Ursachen  in  christlicher  Kirche  eingef'uhrt  worden,  welcher  auch 
ausser  Zweifei  sehr  niitzlich  und  erbaulich  ist,  und  nacbdem  er  in  der 
ganzen  Christenlieit  eingefuhrt  und  in  steter  Observanz  ist  erhalten 
worden,  stehet  nun  in  niemands  Willktir,  denselben  aufzuheben,  kann 
sich  auch  ohne  Aergerniss  und  Siinde  niemand  desselben  entbrecben. .  . 
Die  andere  Frage:  ,Ob  die  priesterliche  Copulation  ein  von  Gott  selbst 
eingesetzter  und  blosser  Dinge  uòthiger  Gebrauch  sei,  dass  ohne  die- 
selbe  keine  Ehe  vor  Gott  bestehen  kònne4,  halten  wir  ungegriindet.  .  . 
Der  Autor  spricht  l.  :  Adam  habe  ulclit  aus  setnera  eigenen  freien  Willen 
und  Gefallen  die  Evam  zum  Weibe  geuommen,  sondern  Gott  habe  sic 
ihra  zugebracht  und  zum  Weibe  gegeben;  welches  nicht  al ierdings  con- 
grue geredet  Ist.  Denn  diese  beide  keine  opposita  slnd.  .  .  Sobald 
Adam  der  Evi!  ansichtig  wurde,  befand  er  eine  eheliche  Zuneigung 
gegen  sie  und  war  aus  eigenem  freien  Willen  geneigt,  sie  zum  Weibe  zu 
nehmen,  und  sprach  daher  :  ,Das  ist  doch  Beln  von  meinem  Bein'  u.  s.  w. 
Dleser  frele  Wllle  Adams  aber  war  dem  gòttlichen  Willen  gemass,  In- 
dem  Gott  Evam  dazu  geschaffen,  dass  sie  solite  des  Adams  Gehùltìn 
und  Weib  sein,  und  hat  sie  ihm  zu  dem  Ende  auch  zugefuhrt.  Also 
noch  heutlges  Tages  miissen  Eheleute  aus  eigenem  freien  Willen  sich 
zusammen  versprechen,  und  rauss  doch  also  geschehen,  dass  auch  Gott 
eInes  dem  andern  zu  fu  lire  oder  beide  Gott  zusammeufuge,  welches  ge- 
schieht,  wenn  sie  zwar  jedes  aus  eigenem  freien  Willen,  aber  Gottes  Ord- 
nung  und  Einsetzung  gemUss  sich  zusammen  versprechen  und  darauf 
den  Ehestand  antreten.  2.  Der  Autor  schleusst  daraus,  dass  Gott  die 
Evam  dem  Adam  zugefuhrt  und  zum  Weibe  gegeben  hat,  der  ritus  co- 
pulationis  oder  die  priesterliche  Einsegnung  sei  ein  helliger  von  Gott 
selbst  eingefUhrter  Gebrauch;  da  doch  nichts  anderes  daraus  zu 
schllesseu  ist,  als,  derheilige  Ehestand  sei  ein  helliger  von  Gott  selbst 
geheillgter,  eingesetzter  und  gesegneter  Stand.  Denn  der  priesterliche n 
Copulation  oder  Einsegnung,  teie  sie  in  christlicher  Kirche  im  Tir  auch  ist, 
mit  keinem  Wort  bei  Mose  gedacht  urird.  Fiirs  andere  spricht  der  Autor, 
Gott  habe  auch  im  Neuen  Testament  die  priesterliche  Copulation  und 
Einsegnung  befohlen,  weil  Christus  Matth.  19.  gesagt:  ,Was  Gott  zu- 
sammenfiigt,  das  soli  der  Mensch  nicht  scheiden.'  Nun  spricht  er  fer- 
ner,  heutlges  Tages  fuge  Gott  die  Eheleute  nicht  immediate  oder  unmit- 
telbarerxeeise  zusammen,  und  schleusst  dahero,  es  miisse  solche  Zusam- 
Tnentùguììg  vermittelst  der  priesterlichen  Copulation  geschehen;  wie  er 
denn  auch  schreibet  :  ,Es  riihre  die  obgesagte,  eheliche,  rechtmSssige 
nnd  unzertrennliche  Beiwohnung  einzig  und  alleni  aus  der  priester- 
lichen  Copulation  her4;  item:  ,Das  Band  der  Ehe  werde  verralttelat 


Digitized  by  Googjp 


DE  STATI*  DOMESTICO 


753 


der  prlcsterllchen  Copulatlon  unti  Einsegnung  fest  und  unauflSsllch.' 
Welches  alles  ungegriindet  ist.  Derni  ob  es  glelch  an  dem  Lst,  dass 
Gott  heuttges  Tages  nicbt  unmlttelbarerweise  die  Ebeleute  zusammen- 
fùge,  ho  ists  tlocb  nicbt  blosser  Dinge  vonnòthen,  dass  die  gòttliche 
Zusammenfugung  derselben  vermittelst  der  prlesterlichen  Copulatlon 
geschche;  sondern  weil  Gott  den  h.  Ebestand  dergestalt  hai  eiugesetzt, 
dass  Mann  und  Welb  aus  frelwilligera  Consens  sollen  in  elue  unzer- 
treuuliche  Ehe  zusarameutreten,  so  wiirde  recht  gcsagt,  Gott  fùge  mit- 
telbarenoeise,  vermittelst  seiner  Èinsetzung  und  der  angehenden  Eheleute 
rechtmttssigem  Consens,  alle  dlejenigen  zusammen,  die  der  gòttlicben 
Èinsetzung  gemass  mutuo  consensu  in  eine  rechtraassige  Ehe  treten, 
wenn  glelch  der  ritus  copulationis  in  der  Kirche  gar  nicht  eingefùhrt 
wiire.  Eben  wie  Ho  ni.  13,  2.  Paulus  spricht,  es  sei  keine  Obrigkeit  ohne 
von  Gott,  wo  aber  Obrigkeit  ist,  die  sei  vou  Gott  verordnet,  und  lst 
doch  nicbt  vounòthen,  dass  eben  durch  priesterliche  Einsegnung  die 
Obrigkeit  von  Gott  geordnet  werde  ;  sondern  well  der  Stand  der  Obrig- 
keit vou  Gott  eingesetzt  ist,  so  ist  die  Obrigkeit  vpn  Gott  geordnet,  well 
sie  der  gòttlicben  Èinsetzung  gemass  geordnet  lst  u.  s.  w.  Nachdem 
aber  der  ritus  copulationis  in  christlicher  Kirche  eingefùhrt  ist  und  da- 
bel  von  heiden  Ehegatten  das  geschehene  eheliche  Versprechen,  vom 
Prlester  aber  die  gòttliche  Èinsetzung  der  Ehe  mlt  inbrunstlgera  Gebet 
zu  Gott  wiederholet  und  die  Eheleute  im  Angesicht  der  chrlstllchen 
Kirche  mit  angeh&ngtem  Segen  solenniter  zusamuiengesprochen  wer- 
den,  so  trird  zxtar  auch  rechi  gesagt,  dass  die  angehenden  Eheleute  ver- 
mittelst der  priesterlichen  Copulation  von  Gott  zusammengefìlgt  tcerden, 
sed  co  scnsu,  quo  fleti  dicuntur,  quae  facta  esse  declarantur  et  certls 
solennltatibus  adhibitis  publice  con/irmantur.  Dass  aber  die  eheliche 
Zusainmenfùgung  von  Gott  alleln  durch  die  priesterliche  Copulation 
geschehe,  ist  falsch,  und  wiirde  dergestalt  unter  den  Heiden  gar  ketne 
eheliche  Zusammenfugung  sein,  auch  Christi  Ausspruch:  ,Was  Gott 
zusammengefuget  hat'  u.  s.  w.,  bei  ibnen  nlcht  statthaben,  well  bei 
ihnen  der  chrlstliche  ritus  copulationis  uicht  in  Uebung  lst.  Dleses 
aber  liiuft  u.  a.  Paulo  zuwider,  wclcher  auch  die  im  Heidenthum  voll- 
zogenen  conjugia  prò  legltirols  et  indissolubilibus  conjugiis  erkennet, 
so  gar,  dass  er  auch  eineui  Ehemann,  der  ini  Heidenthum  mit  einem 
heidnischen  Ehewelbe  In  den  Ebestand  getreten,  nachdem  er  zum 
chrlstllchen  Glauben  bekehrt  worden,  nicbt  vergònnen  will,  von  selnem 
unglilubigen  Ehewelbe  slch  zu  scheidcn,  wofern  sie  ihm  ferner  ehelich 
belwohnen  will,  weil  das  vinculura  matrimoniale  insolubile  ist;  wie 
zu  lesen  1  Cor.  7,  12.  Ist  aber  das  vinculum  coniugale  legitimum  et  in- 
solubile auch  bei  den  Heiden  gexcesen,  so  muss  auch  bei  ihnen  Oott  beide 
Ehegatten  haben  zusammengefUgt.  Das  ist  aber  nicht  geschehen  durch 
eine  von  Gott  eingesetzte  priesterliche  Copulation,  weil  die  abgòttl- 
schen  Heiden  keine  von  Gott  elngesetztcn  Prlester,  keine  von  Gott  ein- 
gesetzte Einsegnung  hatten,  sondern  xcas  diesfalls  bei  ihnen  vorging, 
geschah  von  heidnischen  Gutzendienern  und  toar  Abgb'tUrei.  Drum 
hat  es  geschehen  mussen  vermittelst  der  in  die  Natn r  gepflanzten  und 
von  Gott  per  legem  natura*  eingesetzten  Eheordnung  und  belder  Thelle 
geschehenen  Consens.*1  (Judic.  ùber  M.  G.  D.  Tractat  von  prlester- 
llcher  Copulation.  1657.  Vld.  Thesaur.  Dedek.  Append.  nov.  fol. 
850.  sqq.) 

Theoloui  Wittebbrubnsks  :  ,,Es  halten  wir  fiir  recht,  dass 
e8sentia  matrimonli  vornehmlich  bestehe  in  consensu  contrahentium 
legitlmo  et  per  consensura  parentum  approbato  (hoc  entra  necessario 
addendum  est),  gestehen  auch  geme,  dass  de*  Priesters  Copulation, 
Wort  und  Segen  fùr  slch  selbst  kein  Ehe  macht.  .  .  So  jemand  an  sol- 
chem  Ort  lebte,  da  er  die  benedictionem  sacerdotalem  nicht  haben, 
noch  in  benachbarten  Kirchen  erlangen  kònnte,  mòchte  ihm  derselbe 
Mangel  In  selnem  Gewlssen  ulcht  irren."  (Thesaur.  consll.  Dede- 
kenui.  Ed.  Eni.  Gerhardl.  Voi.  Ili,  298.) 

BAlrri  Comp.  ed.  Walther.  IU.  48 


Digitized  by  Google 


754 


PART.  III.     CAP.  XVI. 


Calvoerius  :  „Conjuges,  qui  ex  ethnicismo  et  muharamedanismo 
nostris  sacrls  acceduut,  non  consecramus  denuo."  (Rltual.  eccles. 
P.  L  p.  127.  sq.) 

Gerhardus:  „Aliud  est  sponsalia  ccratrahere,  aliad  tnatrimonium 
inire  ;  sponsalia  enlra  sant  duntaxat promissio  matrimoni!,  proinde  spon- 
sus  non  habet  sponsam  ut  eonjugem  slbl  jamdum  traditam,  sed  ut  con- 
jugera  promissam.  .  .  Ecclesiam  ludibrio  habent,  dum  curant  matri- 
monium  suum  tanquam  futurum  ecclesiae  denunciai,  quod  ipsi  per 
copulam  jam  ante  consummarunt,  dura  petunt  se  per  man  uni  et  os  mi- 
nistri tanquam  ipslus  Del  copularl  et  matrimonio  suo  benedici,  quod 
jampridem  ipsi  copularunt,  dura  coronas  et  serta  virghi  Itati*  illibatae 
et  vlctoriae  ex  libidinum  impetu  reportatae  slgna  gestant,  quae  cum 
sponso  jam  ante  consueverunt.  Porisma  hujus  assertionis  est,  quod 
ecclesiastica  poenitentia  sive  publica  deprecatio  recte  illis  imponatur,  qui 
contra  ecclesiam  hoc  modo  dellquerunt  atqne  aliis  scandalura  prae- 
buerunt.  .  .  Ubi  tamen  mouendi  sunt  ecclesiae  ministri,  ut  in  poeni- 
tentia sive  deprecatione  eccles.  tallbus  sponsis  imponeuda  cautos  et 
modcratos  sese  praebeant  et  auditoribus  suis  peccati  hujus  qualitatem 
recte  exponant,  quod  se.  non  quidem  prò  scortatone  haberi  debeat»  sed 
contra  honestas  ecclesiae  leges  cum  scandalo  publico  sit  commlssmn." 
(L.  c.  §  475.  476.) 

c)  Gravissimi»  sane  de  causis:  partim  ut  de  auctore  et  sanctitate 
atque  indissolubili  tate  conjugii,  de  benedictione  divina  et  officiis  con- 
jugalibus  detjite  molestiarum  tolerantia  moneantur  contrahentes  ; 
partim  ut  de  legitima  ipsorum  conjunctione  publice  constet  atque 
adeo  omnia  decenter  atque  ordine  fiant;  jxirtim  denique,  ut  ipsi  con- 
juges  novi  Deo  per  preces eommendentur.  Vid.  b.  Jtfiw.  Lo.  §22.  p.  8. 

Tiieoi..  Rostock.  :  „Also  ist  auch  die  benedictio  sacerdotalis  nur 
ein  jiusserliches  von  der  Kirche  geordnetes  Mittelding,  welches  zur 
Essenz  und  Wesen  der  Ehe  fiir  sich  nicht  gehòrt,  sondern  darum  billig 
in  viridi  observantia  wlrd  gehalten,  dass  elu  jegllcher,  mit  denen  sie 
umgehen,  wissen  inòge,  diese  belden  copullrten  Persouen  selen  rechte 
Eheleute,  die  nach  Gottes  Ordnung  und  Willeu  in  den  Stand  der  hel- 
llgen  Ehe  getreten,  und  dann  auch,  das9  also  der  jungen  Eheleute 
Stand  Gott  im  Gebet  fleissig  befohlen  und  sie  ihres  Arates  eriunert 
werden.  Ist  denn  etwa  cine  Ehe  an  sich  niebt  recht  oder  vollkomnien, 
kann  sie  die  copula  sacerdotalis  nicht  verbessern  oder  zu  einer  Ehe 
machen."  (Resp.  1622.  Vid.  Dedekennl  Thesaur.  Append.  ad  Voi. 
IH.  f.  35.  sq.) 

§  8. 

Materia  conjugii  sunt  ipsae  personae,  quae  conjugio* 
copulantur,  mas  unus  et  una  f emina*  habiles*  ad  redden- 
dum  debitum  conjugale,  et  quarum  conjunctioni  consan- 
guinitas  a  ut  affini  tas  d  non  obstat. 

a)  Et  quatenus  conjugio  copulantur  velut  parte*  et  membra  so- 
cietatis  conjugalis.  Alia.-  euim  ad  causam  efficientem  pertiuent  ;  uti 
supra  vidiraus.    Conf.  b.  Mm.  1.  c.  §  47.  p.  22. 

b)  Non  autem  vel  plures  mares  cum  una  femina,  vel  plures  iemi- 
nae  cum  uno  mare.  Vid.  Matth.  19,  4.  5.  9.,  ubi  ChrUtus  vi  pri- 
maevae  institutionis  (de  qua  Gen.  2t  24.)  dum  persona*  matrimonio 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO. 


755 


jungendas  esse  ita  rìocet,  ut  simul  addat,  adultera  reum  esse,  qui  uxori 
viventi  altenirn  superinducit.  Unde  omnino  recte  colligitur,  polyga- 
miam seu  conjunctionem  quasi  conju^alem  non  solum  unius  ferainae 
cum  pluribus  viri»,  veruni  etiam  unius  viri  cura  pluribus  uxoribus, 
quia  per  se  et  sua  natura  importai  adulterami,  pugnare  etiam  cum 
priraaeva  imtitutione  atque  ipso  jure  naturae,  adeoque  esse  illicitam  et 
ipso  jure  nullatn.  Vid.  b.  Mus.  1.  c.  thes.  X  LI  X  sqq.  p.  25.  sqq.  et 
in  Dissert.  peculiari  ad  vindicandum  locum  illuni  Matthaei  contra 
Theòphili  Alethaei  Discursum  Polit.  de  Polygamia,  edit.  An.  1675. 
Confer.  1  Cor.  7,  3.,  ubi  dici  tur,  virum  uni  mulieri  conjunctum  (aeque 
atque  mulierem  uni  viro  conjunctam)  non  ampi  in*  habere  potedatem 
bui  corpori*,  et  sic  negatur,  illum  habere  jus  adraittendi  mulierem 
aliam  in  sui  corporis  conjunctionem  per  matrimonium.  Adde  Mu*.  de 
Conjug.  th.  LVI.  sqq.  p.  28.  sqq.  Sed  et  alias  ex  ipso  fine  conjugii 
recta  ratio  colligere  potest,  polygamiam  simultaueam  non  solum  unius 
feminae  cum  pluribus  viris,  sed  et  unius  viri  cum  pluribus  feminis 
(quani  polygamiam  quidam  appellati  t)  naturali  rationi  non  convenire, 
scilicet,  quod  non  conveniat  illi  procreatio  sobolis  ex  vaga  libidine, 
neque  immoderatus  usus  rei  genitalis,  neque  ea  conjunctio,  quae  amori 
et  paci  conjugali  obstat.    Vid.  Mu*.  loc.  cit.  §  62.  p.  33.  34. 

LuTHKKi'S  :  ,,Lasset  aber  gleich  sein,  dass  es  bel  don  V'atern  und 
Mose  ein  liecht  gewesen  ware,  al*  nimmermehr  kann  bewiesen  mrden, 
so  hatten  aie  da  Gotte»  Wort,  das  ihnen  zulless;  das  haben  u  ir  nicht; 
und  wlewohl  den  Juden  zugelasten  und  geduldet  ward  von  Gotti  das 
doeh  Gott  selbst  flir  unrecht  hielte,  al»  die  Eiferwasser,  deu  Heiden  ab- 
wuchern,  den  Feind  hassen  und  den  Scheldebrlef,  welchen  insonder- 
heit  Christus  Matth.  19.  òffentllch  verdammct,  und  deutet  Mosls  Ge- 
setz,  es  sei  nicht  recht  gewesen,  sonderà  cine  dispensalo,  eine  Verhting- 
ni*$,  dazu  nicht  fiir  die  Schwacheu  und  Nothdtirftigen,  snndern  fur  die 
harten,  storri  gen,  muthwilligen  SchUlke.  Nun  ist  gar  ein  gross  Unter- 
scheld  zwischen  dem  Jtechte  und  l'erhàngnUs,  Geduld  uder  Erlaubnis*. 
Recht  ist  kein  V'erhangniss,  Verhangniss  ist  kein  Recht,  und  wer  ctwas 
thut,  kriegt  oder  hat  aus  Verhangniss,  der  thuts,  kriegts  oder  hats 
nicht  aus  Recht."    (Schrift  wlder  die  Bigamie.  1642.  XXI,  1581.  sq.) 

ANTITHESIS. 

QuKNSTEDTifS:  „Antithesi*  :  l.  Judaeorum,  qui  in  N.  T.  polyga- 
miam sibi  adhuc  licitam  et  concessam  es.se  volunt.  Justinus  Martyr  iu 
Dial.  cum  Tryphone  p.  285.  :  ,Magistri  vestri4,  inquit,  ,ad  hoc  usque 
tcmpus  quatuor  et  quinque  uxores  unumquemque  vestrum  habere  per* 
mittunt.'  .  .  Hodiernl  vero  Judaei  unatn  tantum  uxorem  ducunt,  se- 
cuti  constltutlonem  R.  Gemuta  a.  1040.  mortili,  qui  sancivlt:  ,Non 
nlsl  uuam  uxorem  esse  ducendam.'  .  .  8.  Antiquorum  haereticorum,  ut 
Nicolaitamm,  quorum  tpya  *«<  Ót6ax%*t  opera  et  doctrinam  Deus  ipsc 
Apoc.  2,  6.  15.  detestatila  est,  quibus  ,usus  ludiflerens  conjugum4,  teste 
Augustlno  L  de  haer.  c.  5.,  ,adeoque  etiam  xoXtKWÓftia  placuit';  Basili- 
dìatwrttm  ac  Carpocratianorum,  refert  enim  Irenaeus  1.1.  adv.  haer. 
c.  34.  p.  84.  ed.  Gallas.,  alios,  rursus  a  Basilide  et  Carpocrate  occasio- 
nes  accipientes,  indifferentes  coltus  et  multas  nuptia*  introdnxisse. 

4.  Anabaptistarum,  uam  Job.  Bocoldus,  Leideusls,  monastcrleiisium 
Anabapllstarum  coryphaeus,  docuit  :  , Virum  non  esse  devinctum  uni 
coniugi,  at  licere  quantumvis  multas  in  matrimonium  ducere.'.. 

5.  Bernhardini  Ochini,  qui  e  Capuciuo  tandem  Samosatenianus  factus 
est  et,  polygamiam  Christian!*  licitam  et  concessam  esse,  publlco 


Digitized  by  Google 


756 


PART.  m.    CAP.  XVI. 


scripto  contemllt  1.  2.  Dial.  p.  200.  sq.  .  .  Ocbinum  nuper  secutus  est 
corumque  vitula  aravit  Joh.  Lysertts,  Llpsiensis  baccalaur.  pastor  et 
superintend.  Seidensls,  qui  tamen  post  breve  tetnpus  clandestino  dls- 
cessu  pastoratum  reliqult  et  in  Calila,  Germania,  Dania  etc.  slne  lare 
oberravit."    (L.  c.  s.  2.  q.  8,  f.  1601.  sq.) 

c)  Oum  ratimir  aetatis,  twn  etiam  ipsius  potentiae  naturalis  ad 
generami  um  aut  restinguendas  alteri  n'anima*  ustionum.  Vid.  1  Oor. 
7,  3.  Confer.  Miu.  1.  c.  §  64.  p.  34.  35.  Interim  senum  conjujria, 
quae  ad  mutuura  vitae  adjutoriura  rationabiliter  ineuntur,  non  in  uni- 
versum damnantur. 

d)  Sive  pwìor  et  honettos,  in  propitujuitate  carni*,  ex  generai  ione 
aut  ntwtii*  resultante,  fundata;  de  quibus  nunc  distinctius  agendum 
est.  Interea  vid.  Lev.  13,  C,  ubi  prohibemur  carnem  carmi,  i.  e.  per- 
aonain  carne  propinquara,  matrimonio  nobis  jungere.  Ac  notanda  est 
uni  versai  itaa  ex  parte  nubjecti  (ty'KtTK),  ita  ut  quilibet  homo  oblige- 
tur,  et  universalitas  ex  parte  objerti,  seu  quod  prohibetur,  ne  quia 
u Ila  tu  propinquam  carnis  ducat  in  uxorem.  Vid.  Mw.  1.  c.  §  66. 
p.  35.  36. 

Qi'enstkdtius:  „Praecepta  de  prohibitis  conjugii  gradibus  in  Le- 
vit.  18.  et  20.  tradita  moralia  esse  et  perpetui  juris,  h.  e.,  omnes  omnino 
homines  et  non  solos  Judaeos  obligare,  inde  constat:  1.  Quia  nota 
sunt  ex  lamine  naturac  ;  leges  enim  Romanorum  et  constitutiones  ira- 
peratorum  cum  bis  probibitionibus  in  multis  perbelle  convenlunt;  ipse- 
que  Paulus  1  Cor.  5,  1.  gentibus  tcstimonium  perhibet,  quod  Inter  illas 
nefandae  istiusmodi  commixtiones,  qualis  apud  Corinthios  tum  tempo- 
ris  coraperta  erat,  non  audiantur,  inquiens:  ,Ejusraodl  fornicationem 
cum  uxore  patria  m>óì  tv  roìf  èùvcoiv  hrnfià^rtrdm,  ne  apud  ipsas  qnidem 
gentes  nominali.'  Et  quam  turpe  apud  Graeeos  pariter  atqne  Romanos 
ejusmodi  conjugium  babitum  fuerlt,  docet  Tlraquellus  de  lege  connnb. 
p.  9.  n.  103.  2.  Quia  Deus  ob  violatas  leges  de  prohibitis  cognatiouis 
gradibus  in  gente»  severe  animadvertit,  Lev.  18,  24.  25.  26.  Et  propter 
Istarum  legum  transgressiones  terra  Canaan  evomult  gentes  v.  27.  28. 
cf.  cura  20,  22.  23.  3.  Quia  Deus  hos  conjugii  gradus  in  N.  T.  sancte 
observari  jussit,  Matth.  14,  4.  Marc.  6,  18.  1  Cor.  5,  1.  2.  3.  sq.  4.  Ar- 
gumentamur  ita:  leges  Istae  Mosaicae,  ex  quibus  peccata  adbuc  in 
N.  T.  arguuntur,  non  solum  ad  forum  et  polltlam  Judaicam  aut  ad  ju& 
positivum,  sed  ad  ipsum  jus  uaturale  et  divinum  pertlnent;  leges  ma- 
trlmonlales,  quae  extant  in  Levit.,  sunt  tales,  ex  quibus  adbuc  peccau 
In  N.  T.  arguuntur.  Ergo.  Minor  probatur  cxemplo  Hcrodis,  qui  fra- 
triam  duxerat,  quem  Johannes  arguit  Matth.  14,  4.  ex  hac  lege,  qua 
dicitur  v.  16.:  ,Turpitudlnem  uxori»  fratrls  tul  non  revelabls*,  et  In- 
cestuosi Corinthii,  quem  Paulus  1  Cor.  5,  1.  arguit  ex  lege  lata  V.  8.: 
.Turpitudini  ni  uxorls  patris  tul  non  dlscooperles."  (L.  c.  a.  2.  q.  3. 
f.  1608.) 

Chkmnitius:  , .Tempore  llbertatls  N.  T.  Baptlsta  ex  hls  legibus 
arguit  Herodem  Marc.  6,  18.:  ,Non  llcet  Ubi  habere  uxorem  fratrls 
tul.'  Non  reprebendit  Johannes  regem  propter  raptum  aut  adulUrium, 
sed  ex  lege  Mosls,  Lev.  18,  ifi.,  de  gradibus  prohibitis  reprehendit  ob 
incestimi.  Et  hoc  facit  in  N.  T.,  cum  Vetus  jam  fine  tu  suum  consecu- 
tum  esset.  Nam  ,lex  et  prophetae  usque  ad  Johannem*,  Matth.  2,  13. 
linde  patct,  quod  hae  leges  ad  ceremoniales  non  sint  referendae.  Et 
Paulus,  1  Cor.  5,  l.,  cura,  qui  novercam  suam  duxerat,  ex  his  legibus 
excommunicationl  subjicit  et  satanae  tradit.  Cum  de  ceremonialibus 
alias  dlcat:  .Clrcumclslo  nlhil  est.4  Gal.  6,  15.,  Item  Col.  2,  16." 
(Loc.  th.  P.  Ili,  206.) 


Digitized  by  Googhf 


DE  STATI!  DOMESTICO.  757 

Gerhardus:  ,,Notandum,  non  tantum  ad  illas  persona*,  quarum 
apud  Monen  expressa  fit  mentio,  proti  Ibi  ti  on  e  m  lllam  referendum  et 
coarctandam  esse,  sed  ad  rellquas  personas,  quae  in  aeque  propinquis 
gradibus  reperiuntur,  dilatandam  atque  extendendatn  esse,  quoti  cu  in  a 
quibusdatn  negetur,  sequentibus  coutlrmatum  damus  argumcntis: 
1.  A  prohibitionis  generalitate  ;  ante  specialem  personurnm  certarum 
consanguini  tate  vel  adi  ni  tate  junctarum  prohibitionem  praemittitur  lex 
generalis:  ,Nullus  ad  carneni  carnis  suae  accedat',  quìbus  vcrbis  in 
genere  prohibetur,  ne  quis  ducat  proplnquam,  quae  carni  suae  proxime 
appropinquet,  vel  cameni  carnis  suae,  i.  e.,  quae  vel  ex  tnea  carne  pro- 
pagata est,  vel  ex  cujus  carne  ego  propagatus  sum,  vel  quae  mecum  ex 
eadem  carne  propagata  est,  1».  e.,  prohibentur  proximl  gradus  consan- 
guinitatls,  itera  quae  propter  cornatevi  commixtionem  cum  provimi*  con- 
sanguinei*  facta  est  carnis  meae  caro,  h.  e.,  prohibentur  proxirai  gradus 
aitim tati-,  ut  latius  osteusum  fuit  superius.  Sic  ergo  concludimus: 
quicunquc  generaliter  prohibet,  ne  quis  accedat  ad  propinqua*  carnis 
suae,  is  non  agit  stride  et  in  specie  de  certls  personis,  sed  late  et  in 
genere  de  aequalibus  gradibus.  Jara  vero  Deus  per  Mosen  generaliter 
prohibet,  ne  quis  ad  propiuquas  carnis  suae  accedat,  slve  sint  propiu- 
quae  carnis  per  carnalem  generationem,  1.  e.,  ratione  cousanguinitatis, 
slve  per  carnalem  copulatioueui,  1.  e.,  ratione  affluitati*,  sivc  sint  caro 
carnis  supra,  ut  mater  et  avia,  slve  infra,  ut  tllia  et  neptis,  slve  ad  la- 
tera,  ut  soror,  item  patris  et  matris  soror.  Ergo  non  aglt  stride  et 
in  specie  de  certls  personis,  sed  late  et  In  genere  de  aequalil)us  gra- 
dibus et  per  consequens  specialis  illa  certarura  personarura  enumeratio 
non  est  ad  illas  duntaxat  personas  restringenda,  sed  ad  eas,  quae  in 
aequall  gradu  proptnquae  sunt,  extendenda.  2.  A  rationis  paritate  ; 
ubi  par  ratio,  Ibi  Idem  jus.  Atqul  est  par  ratio  personarura,  quae 
dlsertls  verbls  in  Lev.  sunt  express»,  et  earum,  quae  eodera  ac  pari 
gradu  sese  invlcera  contingunt.  .  .  Kegula  juri.s  est  aequitati  naturili 
consentanea,  ut  in  pari  cognationis  gradu  par  idemque  jus  stntuatur, 
sleque,  quae  persouae  In  verbis  legis  omissae  sunt,  cae  legis  sententi» 
tacite  comprehendi  intelligantur.  3.  A  conseguente  absurditate  ;  si 
personas  tantum,  quarum  expressa  in  lege  Mosait-a  Ut  inentio,  non 
autein  aequidistantes  gradus  prohlbitio  illa  concenierct,  nuptiac  forent 
coucessae  Inter  nepotem  et  aviam,  Inter  avana  et  proneptem,  Inter  fra- 
trem  et  sororem  ?ermanam  (juxta  quorundam  Interpretationera),  inter 
Milani  soruris  et  avunculum  in  consanguiuitate  ;  inter  privignura  et  pro- 
novercain  in  affluitati',  quia  talium  personarura  non  tlt  expressa  in  hlsce 
leglbus  mentlo.  Sed  consequens  est  absurdum,  ergo  et  antecedens." 
(L.  c.  §  275.) 

C.  A.  Crl'su  s  :  ,,Dass  die  Elie  unter  solchen  Personcn  (in  der 
absteigenden  Linie  der  Venrandtschaft)  ungerecht  sei,  lehrt  sehon  die 
Xatur,  welches  daraus  klar  ist,  «refi  eie  unter  alien  Vòlkern,  wenig- 
stens  unter  alien  gesitteten  Volkern,  je  unti  je  fiir  schiidlich  gehalten 
worden,  1  Cor.  5,  1.,  welches  detnnaeh  elnen  naturliehcn  Grand  haben 
musa.  .  .  Die  andere  Art  verbotener  Ehen  koramt  in  der  Seitmlinie 
der  Vervrandtschaft  ror,  sotcuhl  der  Iìlutsfreundschaft  al*  Schtragcr- 
schafl.  Sie  entsteht  aus  zwei  moraiischen  ITrsachen  und  weiter,  als 
illese  Ursachen  reichen,  sind  sie  auch,  wenn  nicht  eln  Posltlvgcsetz  da 
ist,  nlcht  fiir  verboten  zu  achten.  Die  cine  Ursache  Ist  die  SiefuTstel- 
lung  der  Keuschheit  bei  dem  ve rtrau lichen  Umgange,  wclchen  die  uiich- 
sten  Verwandten  unter  einander  haben  und  auch  haben  miissen,  well 
sie  einander  in  Lelstung  aller  Freundschaftsdlenste  am  niiehsten  ver- 
bunden  sind.  .  .  Die  andere  inoratisene  Ursache,  welche  wider  die 
Ehen  der  allzu  nahen  Verwandten  ist,  besteht  darin,  weil  es  dem  ge- 
meinen  Besten  der  menschlichen  (iesrtlschaft  vortriiglich  Ist,  dass  fremde 
Familieu  durch  Verhelrathung  unter  einander  verbunden  werden.  Denn 
die  gemeine  Wohlfahrt  beruht  auf  der  geselligen  Verknupfung  der 
Menschen,  und  die  Verheirathung  der  Farailien  ist  eiues  der  wichtlg- 
aten  Mittel  darzu,  well  die  Verheiratheten  nun  in  der  fremden  Familic 


Digitized  by  Google 


PART.  IH.     CAP.  XVI. 


wle  Kinder  unti  Geschwister  angesehen  werden.  .  .  Zur  Vermeidung 
der  Unkcuschheit  untcr  ihnen  Ist  es  dcswegcn  ein  gemeiniglich  sehr 
sichcres  Mittcl,  wenn  zwischen  Bruder  und  Schwester  durchaus  keine 
Ehen  geduldet  werden,  und  hingegen  fleiachllche  Verraischung  unter 
ihnen  nicht  nur  wle  andere  Unzuoht  verabscheut,  sondem  von  der 
Obrigkeit  als  Blutschande  bestraft  wird.  Nnr  ira  Anfange  des  mensch- 
lichen  Geschlechta  fand  dieaer  Grund  noch  nicht  statt,  Gott  aber  hat 
besoudrer  geheiraen  und  stufenwelse  zu  eutdeekeuden  Ursachen  wegen 
gewollt,  dass  alle  Mcnschen  von  Einem  sein  sollten,  ho  dass  auch  das 
erste  Weib  vora  ersten  Mann  genommen  und  die  Mutter  aller  Menschen 
ward.  Ein  Theil  des  Piane»  von  dera  Werke,  welches  Gott  ausfuhrte, 
VM  auch  nach  der  Siindfluth  die  Anordnung  abgesonderter  Stdmme,  so 
dass  aus  einzelnen  Personen  Vhlkcr  werden  sollten,  die  man  nach 
ihrem  Stammvater  solite  nennen  konnen.  Bis  dieser  Zweck  errelcht 
war,  raussten  auch  niihere  Ehen  in  der  Seitenlinle  statt  haben.  Es  ist 
aber  errelcht  gewesen,  als  vora  Abraham,  dem  Bunde  Gottes  zu  Folge, 
durch  Beliteli  Bollii  Isaak,  binuen  400  Jahre,  1  Mos.  15,  13.,  das  von  den 
Weltvòlkeru  abzusondernde  heilige  Volk  geworden  und  feierllch  in  den 
bestimmten  gó'ttllchen  Bund  aufgcnommen  war.  Deswegen  wurden 
auch  den  I  smeliteli  von  der  Zeit  an  solche  Gesetze  von  verbotenen 
Graden  in  der  Elie  gegeben,  darinneu  nicht  nur  die  schandllchen  Ehen 
in  der  absteigenden  Linle  verboten  wurden,  sondern  auch  In  der  Sei- 
tcnlinie  die  verbotenen  Ehen  nun  anders  bestimmt  wurden.  als  es  bis 
dahin  geschehcn  war  und  unter  ihren  Vorcltern  selbst  die  Exempel 
vorkommen,  du  /..  E.  Abraham  seine  Stlefschwester,  1  Mos.  20,  12., 
und  Mosis  Vater  Araram  seines  Vaters  Schwester,  cine  Tochter  Levi, 
zura  Weibe  gehabt  haben,  2  Mos.  6,  20.,  4  Mos.  2C,  59.  Die  Ehen  zwi- 
schen  Geschwistern  sind  also  heutzutage  gang  unzuliissig,  aber  die  vor- 
erwiihnten  beiden  raoralischen  l.'rsachen,  dass  bei  der  nothwendlgen 
Vertraullchkeit  und  Hulfleistung  der  Anverwandten  unter  einander 
doeh  die  Keuschheit  sicher  gestellt  werde,  und  solche  Personen  ohne 
Verdacht  beisammen  sein  konnen,  und  dass  die  Familien  vielfach  unter 
einander  verheirathet  und  dadurch  gemeinnutzlg  verbunden  werden, 
bringen  mit  sieh,  dass  man  noch  einen  Grad  welter  gehe  und  dass  auch 
ira  niichstfolyenden  Grade  in  der  Seitenlinie  Personen  einander  nicht 
heirathen,  welche  Gesehwlster  gleichgeltend,  niimlich  des  Geschxeisters 
Ehegatte  oder  des  Ehegatten  Geschwister  sind.  Ich  meine,  elne  Person 
wird  durch  die  Elie,  welche  sie  nach  Gottes  Ordnung  mit  dem  Ehegat- 
ten zu  efnem  einigen  Fleisch  macht,  eine  dem  Geschwister  glelchgel- 
tende  Person  in  Absicht  auf  die  wirklichen  Geschwister  des  Ehegat- 
ten. .  .  Wenn  man  das,  was  ich  bisher  vorgcstellt  habe,  richtig  uber- 
denkt,  so  werden  dadurch  die  ira  Mosalselicn  Gesetze  verbotenen 
Grade,  3  Mos.  18,  6 — 18.,  auf  das  Gebot  von  der  Xttchstenliebe  zuriicìi- 
gebracht,  wle  es  nach  der  Natur  des  N.  Test,  sein  soli,  und  wie  es  Pau- 
lus  ausdruckiich  bezuuget  Rom.  13,  ,Das  da  gcsagt  ist — und  so  ein 
andcr  Gebot  mehr  Ist,  so  Ist  es*  summarisch  ,in  dem  zusaramen  ver- 
fasst:  Llebe  deineu  Niichsten  als  dich  selbst.'  Man  darf  nur  eiugedenk 
selli,  dass  die  Anwendung  hier,  wo  es  die  Eliegesetze  betrlflit,  auf 
Prtlchteu  nicht  gegen  elnzelne,  sondern  gegen  alle  uusere  Niichsten  zu- 
samineu,  niimlich  auf  das,  was  zum  gemeinen  Besten  dient,  gemacht 
wird.  .  .  Auf  die  Art  aber,  wie  ich  bisher  die  Sachen  vorgestellt  habe, 
erhellt  es  wirkllch,  wle  und  auch  wle  weit  die  In  den  Mosalschen  Ehe- 
gesetzen  verbotenen  Grade  dem  Gesetze  der  Natur  entgegen  sind,  denn 
das  Gesetz  von  der  NtlchstenKebe  ist  ein  Naturgtsetz."  (Kurzer  Begriff 
der  Moraltheologle.    II,  1612.  1616.  1617.  1618.  sqq.  1621.  sq.  1624.) 

V.  E.  LoEscnKKUs:  „l)ass  wlr  nicht  bloss  auf  die  Personen,  so 
allhier  geueuuet  werden,  zu  seheu,  sondern  auf  die  distantiam  gradua, 
beweiset:  1.  Mens  legislatori»,  welcher  hler  bllllg,  wle  in  anderu  Ge- 
setzen,  zu  attendiren  und  wohl  zu  èrforschen  Ist,  cum  qullibet  verbo- 
rum  suorum  optimus  slt  interpres.  Ehe  dlescr  aber  noch  speclallter 
von  den  gradlbus  prohibltis  meldet,  aprichi  er  Lev.  18,  6.:  ,Nleraaud 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO.  759 

«  « 

soli  slch  zu  seiner  ntlchsten  Blutsfreundin  thun,  ihre  Scham  zu  ent- 
bldssen,  denn  ich  bln  der  Herr.'    Welches  Geaetz  der  Grund  ist  aller 
nachfolgenden  Satzungen  von  der  verbotenen  Ehe,  so  dass,  wenn  schon 
.  nichiè  Speciale»  tcUre  gemeldet  xcorden,  dieses  Gesetz  alleili  genug  ge- 

tcesen  xodre,  alle  verbotenen  Ehen  dadurch  zu  entscheiden."  (Unschuld. 
Nachrr.  1724.  p.  320.  sq.) 

Gekhardds  :  „Kotandum,  hoc  loco  (Lev.  18,  17.)  expressam  fieri 
et  patria  e*  mafn*  raentionem,  ex  quo  colligitur,  in  prohtbltionibus  hisce 
non  attendi  discrimen  sexus.  Quatnvis  enlm  in  scquentlbus  legibus 
tantum  foemellarum  mentio  fiat,  qui  se.  masculi,  cum  quibus  foemlnis 
non  debeant  matrimonium  contrahere,  tainen  ex  hac  prohibitlone  primo 
loco  pnsita  recte  infertur,  nullam  hic  statuendam  esse  sexuum  diffe- 
w  rentiam,  sed  slcut  iu  linea  recta  aeque  prohlbeutur  uuptiae  Inter  ma- 

trem  et  tilium,  quam  inter  patrem  et  tlliara,  ita  quoque  in  linea  colla- 
terali eandem  esse  probibitlonis  ratlonem;  sic  quia  soror  patris  raa- 
sculo  prohibetur,  ideo  etiam  frater  patris  foemlnae  prohibltus  Intelligi- 
tur."    (L.  de  conjug.  §  261.) 

C.  A.  Cui  sius:  ,,Da  wir  nur  an  die  Hegel  gewiesen  sind,  so  diirfen 
wir  auch  die  authentische  Ausdehnung  des  Gesetzgebers  auf  eiuen  ent- 
ferutem  Grad  um  besondrer,  vielleicht  nicht  einmal  sattsam  bekannter 
Ursacheu  wllleu,  uur  vou  elnem  dergestalt  gleichgeltenden  Fall  ver- 
Steben,  WO  eben  die  Uraachen  statthaben  miissen.  Keiueswegs  aber  ist 
uns  erlaubt,  hier  bloss  die  Grade  zu  ziihlen  zitm  Xachlheil  der  allgt- 
mtinen  Hegel,  gleich  al»  ob  hier  eine  neue  allgemeine  Hegel  und  dock  cine 
von  jener  abxceichende  Bestimmung  angegeben  wtfre.  Z.  E.  das  Verbot, 
seines  Vatera  Brnders  Frau  zu  ehelichen,  V.  14.,  ist  eine  Enveiterung 
der  Hegel  und  es  geht  iiber  dleselbe  hinaus,  weil  dieses  Weib  nicht 
heisseu  kann  delnes  Fleisches  Flelsch,  sondern  nach  derselben  alten 
Art  zu  reden,  mlt  Wiederholung  dei  Worts,  das  Fleisch  des  Fleisches 
deines  Fleischea  genennet  werden  miisste.  Denn  der  Sohn  ist  eln 
Flelsch  jnit  dem  Vater  durch  die  Abstatnmuug,  und  sein  Vater  ist  ea 
mlt  seinem  eignen  Bruder,  und  dieser  ist  es  mit  seinem  eignen  Weib 
durch  dir  Ehe.  Die  Ursache  der  Erxceiterung  sei,  welche  sie  wolle,  so 
ist  nicht  abzusehen,  warum  das  Verbot  nicht  ebensowohl  von  der  Mut- 
ter  Brnders  Frau  verstanden  werden  mùsse.  Es  wlrd  aber  wohl  nie- 
mand  zweifeln,  diiss  das  Verhiiltnlss  der  Ehrerbietnng  gegen  die  Eltern, 
au  welchem  ihre  Geschwister,  und  folgllch  die  Ehegatten  dieser,  eineu 
Antheil  nehmen,  die  Ursache  des  Verbots  dieser  Elie  sei.  Es  solite 
uiimlieh  unter  einein  Volk,  das  sieh  durch  Gottes  Erkeuntniss  und  cinen 
derselben  wurdlsen  Wandel  vor  anderu  auszeichnen  soli,  alles  Unge- 
ziemeude  und  Widersinnische  vermieden  werden,  was  der  Abstam- 
mung,  als  dem  von  Gott  erwiihlten  wunderbaren  und  darum  so  viel  auf 
sich  habenden  System,  weil  alle  Menschen  dadurch  von  Einem  sind 
und  darinnen  eln  Gehelmnlss  setnes  Relches  liegt,  eutgegen  ist.  Das 
Unschlckliche  in  einer  solchen  Eheverblndunn  habeu  auch  verstandige  • 
Leute  unter  den  Weltvòlkern  empfunden,  daher  Im  ròmlschen  Rechte 
res/irctiis  parentelae  Ist,  davon  sonst  iu  der  Art  zu  reden  bel  den  He- 
briiern  uichts  Aehnliehes  ist,  indem  die  Verwandten  in  unglcichen  Gra- 
den  der  Seiteulinie  nicht  als  Vater  und  etwa  halber  Sohn  vorgestellt, 
sondern  bloss  , Bruder*  genenuct  werden,  z.  E.  1  Mos.  13,  8.  Aber 
darum  habe  ich  schon  vorhln  erlnnert,  dass  daraus  nicht  durch  ein 
bloss«  s  Gradezahlen  gefolgert  werden  kann,  eln  Weib  darf  nicht  ihrer 
Multe r  Sehweater  Mann  heiratheu.  Demi  durch  dlese  Ehe  geht  der 
Ehrerbletuug  uichts  ab,  weil  das  Weib  der  uiterworfene  Theìl  in  der 
Elie  ist,  und  die  Schuldigkcit,  die  sie  gegen  ihren  Ehemann  hat,  die 
gròssere  ist  und  mlt  der,  welche  sie  gegen  ihrer  Mutter  Schwester 
Mann  vorher  batte,  nicht  In  Collisslou  kommt,  souderu  nur  belde  Arten 
der  Ehrerbietung  zusammen  kommen  und  verelulgt  werden.  Daher  ist 
die  Anfuhrung  glelcher  Grade  der  Verwandtschaft  keine  Entscheidung, 
dass  ein  Mann  seiner  Frauen  Schtrester  Tochter  nicht  heirathen  durfe.'1 
(Kurzer  Begriffder  Moraltheologie.  II,  1641.  sqq.) 


Digitized  by  Google 


760  PART.  HI.     CAP.  XVI. 

4 

§  9. 

Consanguinitas*  describitur,b  quod  sit  attinentia  per- 
sonarum,  quarum  una  ex  altera,  aut  quae  (duae  vel 
plures)  ex  una  quadam  per  carnalem  generationem 
descendunt, 

a)  Quasi  *anguini*  unita*,  respectu  semini*,  in  quod  sanguis  con- 
vertitur  et  unde  fit  generatio.    Vid.  Mm.  1.  c.  §  73.  p.  39. 

b)  Juxta  Joìi.  Andreae,  ICtum  Bonon.,  quem  sequitur  b.  Mw. 
L  c.  §  73.  p.  40. 

§  10. 

Affinitas*  est  propinquitas  personarum,  ex  nuptiisb 
proveniens,  ita  ut,  qui  cum  conjuge  alterutro  sunt  caro 
una,  intercedente  inter  ipsos  consanguinitate,  hic  etiam 
alteri  conjugi  sint  carne  propinqui,  eo  quod  conjuges 
inter  se  facti  sunt  una  caro. 

a)  Non  tana  quod  sit  duortnn  in  unum  finem  unita*,  quam  quod 
alter  ad  alterius  eognationi*  fine*  accedit,  ita  dieta.  Vid..  Mu*.  LO. 
§  82.  p.  45. 

b)  Ac  de  jure  civili  quidem  intelliguntur  nuptiae  tantum  legi- 
timae;  de  jure  canonico  autem  atque  ita  h.  I.  etiam  alia  qualiscunque 
coujunctio  carnalis  propiuquitatem  illam  parit. 

c)  Et  sic  vicissim  alterius  conjugi*  consanguinei  fiuut  alterius 
conjugis  affines.  Non  autem  conmnguinei  aJterutriu*  conjuai*  con*angui- 
nei*  (dteriu*  conjugi*  ita  tìunt  affine*,  ut  nuptiae  inter  eos  iniri  nequeant. 

Mi'sabus:  „Non  omnia  attinitas  impodi t  matrimonium;  nam  co- 
gnati uxoria  et  mariti  cognati,  licot  Inter  so  affi  ni  tate  coujunctl  sint,  non 
tamen  prohibontur  matrimonio  juugi.  Hinc  duo  comprivigni  possunt 
matrimonio  jungi,  v.  g.  fllius  patria  potest  novercae  suae  flliam  ducere 
in  uxorem,  et  duo  fratros  possunt  duas  ducere  sorores,  pater  et  Alias 
possunt  matrem  et  flliam  ducere."  (De  consanguinitate  et  alflu.  com- 
mentano, p.  42.) 

§  11. 

Ad  aesfimandum  personarum,  de  quarum  conjugio 
legitimo  quaeritur,*  inter  se  propinquitatem  observandae 
sunt  lìneae  et  r/rarlus  consanguinitatis  et  affinitatis. 

a)  Non  enim  omnia,  quantumeunque  remota,  cognati©  aut  affi- 
nitas  conjugium  impedit. 


Digitized  by  Googl 


■ 


DE  STATU  DOMESTICO.  761 

§  12. 

Linea*  est  collectiob  personarum  ab  eodem  stipite0 
deseendentium,  continens  gradus.d  1 

a)  Vox  lineae  ad  hanc  doetriuam  defertur  per  metaphoram,  a 
linea  mathematica,  quae  ex  punctis  et  eorum  fluxu  quodam  continuo 
constat,  desumtam.    Vid.  Mm.  1.  c.  §  73.  p.  41. 

b)  Ita  definitur  a  Joh.  Andrea*  et  b.  Mm.  loc.  cit.  §  74.  p.  42. 

c)  Id  est,  generante  communi  aut  persona,  a  qua,  velut  ex  arbore 
rami,  proveuiunt,  de  quorum  cognatione  quaeritur. 

d)  De  quibus  inox  dicemus. 

§  13.- 

Dividitur  linea  in  rectam*  quae  est  inter  personas, 
quarum  una  ab  altera  descendit  atque  ista  nunc  ascen- 
deva, nunc  descendensb  vocatur,  et  collateralemf  quae  est 
inter  personas,  quarum  neutra  ab  altera,  sed  utraque  ab 
una  quadam  tertia  persona  descendit. 

a)  Dicitur  recta,  quia  in  illa  recta  ascendimus  a  genitis  ad  gene- 
rante», aut  recta  descendimus  a  geuerantibus  ad  genitos. 

b)  Est  enim  quoad  rem  una  linea,  quae,  si  in  computatone  gra- 
duum a  generantibus  ad  genitos  progrediaris,  deacendenx,  si  a  genetis  ad 
generantes,  ascendens  appella  tur.   \  id.  Mm.  loc.  cit.  §  76.  p.  42.  43. 

c)  Dicitur  collaterali*,  quod  est  inter  personas,  quae  non  ut  gene- 
rantes et  geniti  subordinante,  sed  sub  uno  generante  sibi  a  lalere  jun- 
guntur.    Alias  vocatur  transvena. 

§  14. 

Collateralis  linea  subdividitur  in  aequalem,  quae  est 
inter  personas  aequaliter*  distantes  a  communi  stipite, 
et  inaeqwalem,  quando  una  personarum  cognatarum  pro- 
pius,  altera  remotius  b  distat  a  stipite  communi. 

a)  Seu  eodem  gradu. 

b)  Quoad  diversitatem  et  numeros  graduum. 

§  15. 

Gradus*  est  habitudob  distantium  personarum,  qua 
cognoscitur,  quota0  agnationis  vel  cognationis  distantia 
personae  duae  inter  se  differant. 


Digitized  by  Google 


762  part.  in.  cap.  xvi. 

a)  Dicitur  gradua  per  metaphoram  a  gradibua  scalarum  vel  loco- 
rum  procliviura,  desumtam. 

b)  Juxta  Job.  Arulreae  et  Mus.  1.  c.  §  73.  p.  41. 

c)  Nimirum  hic  numerila  locura  habet,  ac  tanquam  ordinali*  vulgo 
esprimimi-,  uti  sit  primua,  aecundua,  tertius  gradua  etc,  quod  ex  se- 
queutibus  patebit. 

§  16. 

Ratio  computandi  gradus  propinquitatis  aut  distan- 
tiae  personarum a  in  hac  doctrina,  prò  diversitate  linea- 
rum,  tribus  diversis  regulis  comprehenditur. 

a)  Quae  quidem  ex  jure  canonico  petita  est  atque  hactenua  obaer- 
vari  in  acholia  et  conaiatoriis  eccleaiarum  noatrarum  conauevit.  Altera 
aupputandi  ratio,  quae  una  tantum  regula  nititur,  hac  quidem:  Quot 
tutti  generationes,  tot  miti  gradus,  in  jure  civili  praescripta  est  et  ad  cau- 
aaa  successionum  atque  adeundae  ìuiereditatis  pertinet,  cura  priore  autem 
ratione  computandi  in  linea  recta  quidem  convenit,  quoad  collatera- 
lem  vero  plurimum  differt.    Vid.  Mus.  L  c.  §  79.  aqq.  p.  43.  44.  45. 

§  17. 

Prima  regula,  quae  ad  lineam  rectam  pertinet,  haec' 
est  :  Quot  sunt  personae,  de  quarum  cognatione  quaeritur, 
computati*,  si  quae  sint,  intermediis,  una  demta,  tot  sunt 
gradus  inter  eas.b 

a)  Ita  vulgo  canoniatae,  et  qui  eo8  sequuntur,  quamvia  breviits  et 
sfatti»  ita  exprimi  po8ae  regula  videatur:  Quot  iitiercedunt  (in  linea 
recta)  generatione*  inter  'persona*,  de  quarum  propinquitate  vel  distartiia 
quaeritur,  tot  sunt  gradus  inter  illas.    Vid.  Mus.  1.  c.  §  79.  p.  43. 

b)  Sic  v.  g.  apectando  ex  aacris  familiaa  patriarcharum,  uno  aeu 
primo  conaanguinitatia  gradu  in  linea  recta  propinqui  8unt  pater  et 
nlia  Jacob  et  Dina  ;  gradibus  duobua  (aut  gradu  secunaò)  diatant  avu8  et 
neptia,  Isaac  et  Dina;  gradibua  tribus  aut  tertio  gradu  diatant  proavus 
et  proueptia,  Abraham  et  Dina. 

§  18. 

Altera  regula,  quae  ad  lineam  collateralem  aequalem 
spectat,  haec  est:  Quot  gradibus  distant  personae,  de 
quarum  cognatione  quaeritiur,  a  communi  stipite,  tot  gra- 
dibus distant  inter  se. 


Digitized  by  Google 


DE  STATI?  DOMESTICO. 


763 


Sic  v.  g.  Laban  et  Rebecca  fra  ter  et  soror,  ex  Betkuele  nati,  con- 
sanguinei sunt  quoad  gradum  primum,  cum  et  ille  et  haec  a  Bethuele, 
in  linea  recta,  gradu  primo  cognationis  distent.  Sed  Jacob,  Rebeccae 
filius,  et  Rachel,  Laban  is  filia,  consobrini,  distant  gradu  secundo,  quia 
et  ille  et  haec  a  Bethuele,  avo  et  communi  stipite,  gradu  secundo  con- 
sanguinitatis  distant. 

§  19. 

Tertia  regula,  quae  ad  lineam  collateraleixi  inaequa- 
lem  pertinet,  haec  est:  Quot  gradibus  persona  remotior* 
ex  hi&,  de  quartina  propinquitate  quaeritur,  a  communi  sti- 
pite distat,  tot  gradibus  personae  Mae  distant  inter  se? 

a)  Nam  alia*,  si  prò  ratione  propinquioris  personae  gradus  nume- 
raremus,  futurum  esset,  ut  valde  distantes  personae  aequaliter  tamen 
distare  judicarentur. 

b)  Prout  e.  g.  Esaù,  Isaaci  filius,  Dina,  Isaaci  ex  Jacobo  neptis, 
in  secundo  gradu  fineae  collaterali^  inaequalis  inter  se  iunguntur,  quia, 
licet  Esavus  ab  Isaaco,  qui  communi»  stipe»  est,  uno  absit  gradu,  Dina 
tamen  ab  eo  secundo  gradu  distat. 

§  20. 

Ad  prohibitionem  itaque  nuptiarum  inter  consangui- 
neos  quod  attinet,  sciendum  est,  quod  in  linea  recta  pro- 
hibeantur  nuptiae  simpliciter*  et  inb  intinitum,  idque 
lege  divina0  naturali11  seu  morali. 

a)  Nam  inter  parente*  et  libero*  propinquità*  carnis  impedit  nup- 
tias,  partim  per  identitaicm  earni*  jmysicam,  per  quam  non  licet,  ut  vel 
filius  sanguinem  a  parentibus  in  se  derivatum  refundat  in  genitricem, 
rei  genitor  sanguinem  suum  in  filiam,  quae  sui  pars  est  et  caro  sua, 
trans!  undat,  jxirtim  per  respectum  paretìlnm  et  liberorum,  quatenus  pa- 
rentibus natura  superioritateru  et  auctoritatem  in  liberos  concessit  et 
his  vicis^im  submissionera,  reverentiam  et  verecundiam  erga  parentes 
imperat,  cui  repugnat,  parentes  et  liberos  carnaliter  misceri.  Mm. 
1.  c.  §  94.  p.  52. 

b)  Licei  enim  carnis  propinquità*  et  identità*  pbysica  in  gradi- 
bus  remotioribus  minor  sit,  quam  in  proximioribus,  tamen  respectus 
parentum,  qui  ex  actu  generationis  resultat,  nunquam  expirat.  Ibid. 
§  106.  p.  54. 

c)  Vid.  Oen.  2,  2£.,  ubi  habetur  primaeva  conjugii  constitutio, 
cujus  vi  homo  relinquere  jubetur  patrem  suum  et  matrem  suam,  cum  qui- 
bus  jam  est  una  caro,  et  fieri  una  caro  cum  uxore,  cum  qua  nondum 
antea  fuerit  una  caro.  Add.  Mus.  L  c.  §§  99.  100.  p.  56.  57.  Et 
Lev.  18,  10.,  ubi  formaliter  quidem  et  expresse  primus  et  secundus 


Digitized  by  Google 


764  part.  ni.   cap.  xvi. 

gradus  tantum  prohibentur,  virtualiter  tamen  et  propter  respectum 
parentura  et  liberorum  etiara  caeteros  gradus  pronibéri  certuni  est. 

d)  Quae  per  ae  «t  vi  materiae  substratae,  etiara  praecisa  volun- 
tate  legislatoris,  obligandi  vim  habet.  Est  enira  vinculura  generatione 
contractum  prorsus  naturale.  Et  sic  Lev.  18,  7.  adjicitur  prohibitio- 
nis  ratio,  ex  ipea  re  substrata  depurata.    B.  Mm.  §  97.  p.  54. 

§  21. 

In  linea  collaterali  aequali  prohibentur  nuptiae  in 
gradu  primo*  de  jure  divino*  ac  naturali.0  de  jure  ec- 
clesiastico positivo d  autem  prohibentur  etiam  in  gradu 
secundo. 

a)  Inter  fratre*  et  mrore*,  sive  germanos,  sive  in  alterutro  pa- 
rente unitos.  • 

b)  Vid.  Jjev.  18,  9.  20,  17. 

c)  Liberi  enim  sunt  aliquid  parentura  et  pan-  carnis  eorura,  adeo- 
que,  sicut  eum  parentibus  sunt  una  caro  adacquate,  ita  inter  te  ipsi  sunt 
una  caro,  licet  non  immediate,  sed  mediate,  tanquam  caro  in  parenti- 
bus  unita.    Vid.  Mus.  §  101. 

d)  Non  autem  aeque  de  jure  diruto  ac  natundi.  Scriptum  enim 
tacet.  Et  quod  ad  rem  ipsam  attinet,  fatendum  est,  unitaiem  carnU 
in  uno  generante  non  inveniri  inter  contobrino*,  uisi  remotam,  quae  ab- 
solute  loquendo  unitas  non  est.  Vid.  JIus.  §  95.  p.  53.  Prohibet 
autem  ecclesia  nuptias  in  gradibus  jure  divino  non  prohibitis  ad  reve- 
rentiam  legum  divinarum  magis  tuendara  et  ut  horaines  magis  ar- 
ceantur  a  conjugiis  jure  divino  et  naturali  prohibitis. 

§  22. 

In  linea  collaterali  inacquali  prohibentur  nuptiae  in 
gradu  secundo  de  jure  divino  ac  naturali.*  Sed  jure 
ecclesiastico  prohibentur  etiam  in  gradu  tertio;  imo 
atiam  in  gradu  quarto,  si  persona  altera  uno  tantum 
gradu b  distet  a  communi  stipite. 

a)  Vid.  Ijevii.  18,  12.  13.  cap.  20,  19.  Et  sunt  sane  personae 
ejusmodi  cum  stipite  communi  una  caro,  licet  inadaequate.  Mtu*.  1.  c. 
§  95.  p.  53.  Atque  ita  simul  observandum  est,  proni bitioneni  illam 
valere  non  tantum  quoad  personas  uominatim  erpre&a*,  *ed  etiam  alias 
aeque  distantes,  propter  ideittUatem  fundamenti.  Mu*.  1.  c.  §  125. 
p.  77.  78. 

Cf.  addita  supra  ad  §  8.  not.  d. 


Digitized 


DE  STATU  DOMESTICO 


765 


ANTITHESIS. 

Quenstedtils  :  „Antithesis  :  1.  Judaeorum  recentiorum,  qui,  re- 
ferente D.  Chemnltio  P.  8.  loc.  de  conjug.,  disputanti  .Quaecunque 
per8onae  non  sunt  exprvssae  in  Levit.,  earum  nuptias  non  esse  prohi tu- 
ta». ♦  2.  Pontiflciorum,  quorum  aliqui  eandem  hypothesin  tuentur,  ut 
Oajetanus  in  c.  18.  Levit.,  Cornelius  a  Lapide  ibid.  et  de  matrini.  c.  24. 
3.  Pontiflciorum  fere  omnium,  statucntium,  leges,  quae  in  Lev.  c.  18. 
extant  de  gradibus  prohibitls,  non  obligare  omnes  cbristianos,  esscque 
dispensabile».  Ita  Bellarra.  1.  de  matrim.  c.  27.:  ,Non  obligaut4,  In- 
quit,  ,jure  divino  christianos  praecepta  omnia,  quae  de  gradibus  haben- 
tur  in  Lev.4  Couc.  Trld.  sess.  24.  can.  3.  non  veretur  brutum  suum 
fulmen  vibrare  in  eos,  qui  dizerint:  ,ecclesiam  in  nonnullls  consan- 
gninitatis  et  atllnitatis  gradibus,  qui  in  Lev.  exprimuntur,  dispensare 
non  posse.'  Hinc  pontifex  in  gradibus,  quos  lege  divina  prohibitos 
esse,  ex  analogia  colligi  potest,  dispensat.  Cajetanus  in  2.  2.  q.  154. 
a.  9.  disputat  :  ,pontifìcem  justis  de  causis  in  omnibus  gradibus  prohi- 
bitionem  relaxare  posse,  praetcrquam  in  connubio  patris  et  flliae,  tilii 
et  matris.4  Quae  dispeusationum  licentia  non  conclliorum  tantum  de- 
tlnitione,  sed  notoriis  etiam  exemplis  sancita  et  stabilita  est.  .  .  Re- 
ceutiores,  ut  Gregorius  de  Valeutla,  Bellarmlnus,  Cornelius  a  Lapide, 
Tirinus,  alii,  plerasquc  illas  legus,  exceptis  duntaxat  iis,  quae  coniunc- 
tionem  parentum  cum  liberis  ac  fratrum  ac  sororum  vetant,  juris  vo- 
luntaril  ac  positivi  esse  contendunt.  4.  Quorundam  jurisconsultorum  et 
politicorum,  qui  negant,  connubiales  leges  de  gradibus  probibitis  omnes 
Lev.  18.  expressas  ex  naturali  interdlcto  venire.44  (L.  c.  s.  2.  q.  3. 
f.  1607.) 

b)  Talis  enim  persona,  sicut  cum  fratre  aut  sorore  una  caro  est, 
propter  unum  parentem,  ita  descendentibus  ex  fratre  et  sorore,  patris 
aut  matris  loco  est. 

§  23. 

Affinifafis  genera  tria*  constitui  solent:  Primi  ge- 
neris affinitas  est,  quae  mediante  una  persona  per  co- 
pulani  carnalem  junetab  contrahitur;  secundi  generis, 
quae  mediantibus  duabus  personis,  per  totidem*  nu- 
ptias ;  tertii,  quae  mediantibus  tribus  personis  totidem- 
<jue  nuptiisd  contrahitur.  Sed  secundum  et  tertium  ge- 
nius affinitatis  hodie*  non  impediunt  matrimonium;  in 
primo  genere  autem  quoad  gradus  quosdam  prohiben- 
tur  nuptiae. 

a)  Juxta  regulam  canonistarura  :  Persona  addita  personae  per 
carni»  copulavi  mutai  genw,  non  gradum.    Confer  Mw.  §  83.  p.  45.  46. 

b)  E.  gr.  Sahor,  Abrahami  frater,  et  Sara,  Abrahami  uxor,  affi- 
ne» fuerunt,  mediante  solo  Abrahamo,  et  per  nuptias  ejus  cum  Sara. 

c)  Ita  Return,  Abrahami  post  Sarae  mortem  uxor,  et  Sarae  con- 
mnauinei,  affiues  fuerunt,  mediante  Abrahamo  et  Sara,  et  per  conju- 
giura  primum  inter  Abrahamum  et  Saram,  perque  alterum  inter  Abra- 
hamum  et  Keturara. 


Digitized  by  Google 


766  part.  in.  cap.  xvi. 

d)  V.  g.  Si  Ketura,  niortuo  Abrahamo,  alteri  viro  nupsisset,  hoc 
ipso  consanguinei  Sarae,  alteri  marito  Keturae  affines  facti  fuissent,  me- 
diantibus  tribus  nuptiis. 

e)  Licet  olivi  primus  gradus  secundi  generis  lege  ecclesiastica 
fuerit  prohibitus.    Vid.  Mu*.  1.  c.  §  84.  p.  46. 

§  24. 

Lineae  et  gradus  affinitatis  aestimantur  et  compu- 
tante* prò  ratione  linearum  et  graduum  consanguini- 
tatis;  ita  ut,  quoto  gradu  et  qua  linea  consanguinitatis 
persona,  per  quam,  intercedente  conjugio,  affinitas  con- 
trahitur, consanguineis  suis  conjwncta  est,  eo  gradu  et 
lima  consanguinei  iidem  censeantur  et  sint  affines  alteri 
personae,  cui  illa  matrimonio  copulata  est}* 

a)  Nam  alias  in  affinitate  per  se  et  proprie  non  dantur  gradus. 
Non  enim  affinili  m  unus  ab  altero  descendit.  Mtts.  1.  c.  §§  85.  86.  p.  47. 

b)  Sic  v.  g.  cum  Abraham  et  Tharah,  filius  et  pater,  in  primo 
gradu  lineae  rectae  sint  consanguinei,  «Sara,  Abrahae  uzor,  et  Tharah, 
nurus  et  socer,  affines  sunt  in  eodem  gradu  primo  lineae  rectae. 
Eadera  Sara  Nahori  affinis  est  in  primo  gradu  lineae  collateralis 
aequalis,  quia  Abraham  et  Nahor  fratres  sunt.  Rursus  Sara  Lothi 
affinis  est  in  secundo  gradu  lineae  collateralis  inaequalis,  quia  Loth 
fratris  Abrahami,  Haranis,  filius,  Sara  autem  Abrahamo,  Lothi  pa- 
truo,  (uxor)  juncta  est. 

8  25. 

Itaque,  quo  gradu  et  qua  linea  consanguineis  matti- 
monium  inire  non  licet,  ea  linea  et  gradu  affinitatis 
affines  matrimonium  contrahere  prohibentur. 

Equidera  consangtiinitatis  vinctdum,  quod  per  generationera  natu- 
ralem  contrahitur,  suapte  natura  arctius  est  vinculo  affinitatis,  quod 
per  nuptias  demum  contrahitur;  major  quoque  in  consanguineorum 
nuptiis  disconvenientiae  ac  turpitudinis  ratio  est,  quam  in  nuptiis  affi- 
nium; sed  nihilominus  certum  est,  affinitatis  quoque  gradus  esse  divi- 
nitus  prohibitos  et  rationem  prohibitionis  in  ipsa  natura  ac  materia 
substrata  fundari.  Vid.  Mm.  1.  c.  §  104.  p.  61.  et  §  112.  sqq. 
p.  67.  sqq. 

§  26. 

Speciatim  in  linea  recta  affinitatis  prohibentur  nu- 
ptiae  de  jure  divino"  ac  naturali*  simpliciter  et  in  in- 
finito,™.c 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO 


767 


a)  Vid.  Lev.  18,  8.,  ubi  conjugium  cum  ìwverca;  vers.  15.,  ubi 
conjugium  cum  mini,  et  v.  17.,  ubi  conjugiuni  cum  privigiia  et  pri- 
vigni  aut  prìvignae  Jilia  prohibetur.  Confer  Lev.  20, 11.  12.  1  Cor.  5. 1. 

b)  Rationes  etiara  prohibendi  //.  ce.  ex  ipea  materia  substrata 
petitae  sunt.    Conf.  b.  Mm.  I.  c.  §  97.  p.  54.  55.  §  104.  p.  62. 

c)  Licei  enim  primus  et  secundus  gradus  tantum  exprimantur  in 
Levitico,  tamen  in  caeteris  gradi  bus  hujus  lineae  respectus  parentum 
et  liberorum  manet. 

§  27. 

In  linea  collaterali  jure  divino*  et  naturali5  prohi- 
bentur  a  nuptiis  affines  in  gradu  primo.0 

a)  Vid.  Lev.  18,  Iti.  20,  21.,  ubi  matrimonium  cum  fratria  de- 
functi  vùìua  prohibetur. 

b)  Nempe  in  conjugio  cum  fratria  transfundit  frater  defuncti 
sanguinem  suum  in  eam,  quae  una  caro  est  cum  eo,  cum  quo  ipse 
eumeni  suam  ab  uno  genitore  accepit;  ita  ut  illa  ei  jam  sit  loco  so- 
roris.    Mus.  1.  c.  §  104.  p,  62. 

c)  Quo  pertiiient  etiam  conjugium  cum  defunctae  uxori»  sorore, 
quod  Lev.  18,  18.  prohibetur,  non  soìum,  quando  accedunt  circum- 
gtatitiae,  crimen  augentes,  v.  g.  polvgamiae  simultanae,  et  quando 
repugnat  uxor  prius  ducta;  veruni  etiam  quatenus  aeque  atque  illud 
conjugium,  quod  cum  fratris  defuncti  vidua  initur,  ad  generaleni  legem 
pertinet,  qua  prohibetur,  ne  quia  ad  ullam  carne  propinquam  accedat, 
v.  6.    Conf.  Mm.  §  124.  sqq.  p.  77.  sqq. 

Mlsaeus:  ,,Hic  versus  (Lev.  18,  18.)  ab  interprctlbus  modo  non 
uno  explleatur.  Primo  enim  quidam  verba,  ut  sonant,  accipiunt  et  vo- 
lunt,  prohiberi  lls,  ne  qui*»  simul  duas  ducat  sorores.  .  .  Alii  vero  et 
cumprimis  J.  Tarnovim  in  Exercitatt.  Bibl.  verba  haec  aliter  explicant 
et  per  sororem  non  iutelligunt  proprie  dictam  uxoris  sororem,  sed 
quamlibet  mnlierem,  ut  sensus  lite  sit:  ,Et  mulierem  ad  uxorem  slve 
mullerem  ad  mulierem  ne  acclpito4,  ut  ita  slmplicitcr  prohibeatur  si- 
multanea woXvyauia.  Quemadmodum  aororis  voce  alias  in  sacris  quae- 
libet  rea  ad  alteram  collata  signiflcetur,  v.  g.  Ex.  26,  3.  quinque  corti- 
nae  conjnuctae  dicuutur,  ,quaelibet  ad  sororem  suam*,  una  ad  alteram." 
(L.  c.  p.  21».  sq.) 

Broohmandl's  :  „An  defunctae  uxori*  sororem  ducere  llceat  ? 
Quaestio  haec  in  utramque  partera  disputata  est.  Rabbinorum  non 
pauci  et  hos  secuti  pontificii  fervide  urgent,  nihil  obstare,  quominus 
quis  defunctae  uxoris  sororem  dncat.  Quam  etiam  sententiam  pecu- 
liari scripto  tutatus  est  Dan.  Hoffmannus.  Nostri  autem  theologi  con- 
trariam  urgent  sententiam,  rati,  non  decere,  ut  ducatur  defunctae 
uxoris  soror.  Firmamenta  assertionis  sunt  trla  :  Primo  urgemus  gene- 
rale™ regulam  Lev.  18,  6.  :  ,Nullus  accedat  ad  proximam  carnls  sua**.' 
Jam  vero  maritus  et  uxor  sunt  una  caro,  Gen.  2,  24.  Matth.  19,  5. 
Quoclrca  soror  uxoris  redditur  proxlma  carnis  et,  quoti  Inde  necessa- 
rio sequitur,  ab  ejus  conjugio  abstinere  oportet.  Deinde  Deus  diserte 
prohlbet  conjunctionem  cum  sorore  uxoris  Lev.  18,  18.:  .Sororem 
uxoris  non  accìples.'  Sed  regerunt  contraria®  sententiae  propugna- 
tores,  tantum  prohiberi,  ne  ducatur  soror  uxoris  ipsa  viva,  ad  anligen- 


( 


Digitized  by  Google 


768 


PART.  HI.     CAP.  XVI. 


dum  eam.  Qaocirca  cessante  probibltionls  rottone  cessat  lpsa  prohi- 
bltio.  Verum  certa  responsio  est:  problberi  quldem  absolute,  ne 
ducatur  uxorls  soror,  maxime  vero  dum  adhuc  in  vivis  est.  Quod  vero 
absolute  probibeatur  conjugium  cum  sorore  uxorls,  vel  inde  planum 
est,  quod  slt  speciale  exemplum  generalis  regulae  de  vitando  conjugio 
cum  proxlma  carnis.  Diserte  autem  additur,  ne  hoc  fiat  viva  uxore,  ob 
exemplum  Jacobi  patriarchae,  qui  duas  uxores  slmul  duxit,  ne  quls 
hoc  factum  patriarchae  prò  se  alleget.  Tertìo  non  llcet  ducere  defunctl 
fratris  uxorem,  diserta  enim  Sp.  S.  verba  sunt  Lev.  18, 16.  :  .Nuditatem 
f  nitri  in-  tuae  ne  reteglto,  nam  nuditas  fratris  tui  est.'  Qua  ergo  veri- 
tate  dicere  licebit,  quod  concessum  sit,  ducere  defunctae  uxoria  soro- 
rem?  Nam  par  est  propinquitatis  ratio,  videi,  in  eodem  primo  gradu 
lineac  aequalls.*1    (Syst.  univers.  th.  Tom.  II.  f.  577.) 

Musaeus:  „Il/>off5<opj<ty/ò{  :  , Dum  vivit4,  videtur  continere  rationem 
prohibitionis,  ne  sci.  uxor  per  superlnductam  sororem  ejus  affligatur  et 
angustetur,  quae  ratio  uxore  demortua  cessat.  Verum  responderi  pot- 
est,  TTitostiiopioftòv  hunc  negare  tantum  tempus  antecedens,  non  conse- 
quens  ponere.  Constat  enim,  quod  particulae  ,donec,  usque',  quibus 
respondet  hlc  izf>o^Ampitrfiò^  ,in  vita  ejus',  non  semper  ponant  tempus 
consequens,  sed  negent  tantum  antecedens;  sicut  v.  g.  cum  de  Josepho 
dicitur,  quod  non  cognoverit  Maiiam,  ,donec4  pepe n  srl t  fllium  suum 
primogenitum,  parttcula  ,donec«  negat  tantum  tempus  antecedens, 
h.  e.,  negat,  Mariam  esse  a  Josepho  cognitam  ante  natum  Christum, 
non  autem  ponit  consequens,  h.  e.,  non  infert,  quod  po*t  n.  Chr.  Maria 
a  Josepho  cognita  fuerlt.44    (L.  c.  p.  36.) 

V.  E.  Loeschkrus:  „Dle  Frage  iiber  des  verstorbenen  Weibes 
Schwester  scheint  die  erste  und  melste  Gelegenhelt  gegeben  zu  haben, 
dass  Etliche  das  Verbot  auf  die  Personen  al  le  in  eingeschriinkt.  Wenn 
man  aber  die  Geschichte  dieser  Controverse  ansleht,  so  ist  der  Zaun 
erst  grossen  Herren  zu  gefallen  durchbrochen  worden  und  hat  also  das 
Vorurtheil  des  Fleisches,  hler  des  uppigen,  dort  um  seines  Vorthells 
willen  schmeichelnden,  den  Anfang  gemacht.  Bucholtzcr,  Bruckner 
und  zuletzt  die  Oettingenses  haben  ausser  allem  Zweifel  grossen  Her- 
ren zu  gefallen  gesprochen.  Es  geht  damlt  ebeu,  als  beim  Abfall  vom 
Evangelio:  wenn  ein  Herr  erst  durch  Wolluste  oder  Staatsabslchten 
in  seinem  Herzen  abgefallen,  so  sucht  er  sowohl  sein  Gewissen  selbst 
einzuschlàiern,  als  auch  vor  der  Welt  dera  Abfall  einlgen  Scheln  zu  ge- 
ben;  stellet  daher  Colloquia  an,  oder  lasst  Fragen  und  Dubia  an  die 
ergehen,  deren  Hcuchelei  cr  lnsgemein  schun  versichert  ist;  und  damit 
mans  nlcht  ho  lelcht  merke,  wird  auch  wohl  ein  und  anderer  Redllcher 
mit  eingeschoben  ;  alsdann  soli  die  Ueberzeugung  sicher  sein.  So  geht 
es  in  verbotenen  Ehen.  Erst  slegt  das  Fleisch  in  der  Nelgung,  Be- 
gierde  und  Vorsatz;  den  sucht  es  zu  rechtfertigen,  und  wiinscht,  das 
gdttliche  Verbot  mòge  einen  andem  Sinn  haben  ;  endlich  wird  es  star- 
ker  und  determinirt  die  gefangene  Seele,  solchen  Slnn  wirklich  anzu- 
nehmen;  hierauf  sucht  es  wider  den  allgemeinen  Sinn  sich  zu  befesti- 
gen  und  zu  beschònen  durch  Beiptlichtung  Anderer.  Nun  ist  nichts  in 
der  Welt  so  fleischlich  und  sundlich,  welches  nlcht  durch  Schmeichelei 
approbirt  wiirde.  Das  Fleisch  ist  arglistig  und  sleht  sich  vorher  wohl 
uni,  wo  es  sich  des  Conscnsus  versichern  darf;  da  fdllt  es  hin  und, 
wenn  es  nur  Einen  erhalten,  so  stopft  es  gegen  alien  noch  so  grund- 
lichen  Wlderspruch  die  Ohren  zu,  damit  es  in  seiner  8lcherheit  nlcht 
irre  gemacht  werde.  Das  ist  wohl  die  erste  Quelle,  dadurch  das  gott- 
liche  Verbot  in  unserer  Kirche  verkehrt  worden.  Als  Herzog  Augustus 
Philippus  in  Holsteln  auf  dieaen  Weg  gerieth  (1650),  hStte  er  wohl  kel- 
nen  lutherischen  Theologen  angetroffen,  der  (sich)  seiner  Intentio  ge- 
fiigt  (batte.)  Er  batte  aber  wohl  von  einem  und  anderem  Jurlsconsulto 
gehòrt,  dass  sle  dem  Gewissen  am  ersten  die  Schranken  eroffnen  wiir- 
den.  So  musste  es  Bucholtzer  zu  Rinteln  sein,  der  elnem  grossen 
Herrn  nach  selnem  Wunsch  und  Willen  antwortete.   Dieser  gelehrte 


DB  STATU  DOMESTICO 


769 


Jurlsconsultus  musate  sich  hernach  dcfendlren,  und  seine  Schiller 
liesaen  von  dem  Vorurthell  der  Autoritilt  sich  desto  lieber  elnnehmen, 
je  angenehmer  es  war,  solches  mit  dem  vorlgen  Praejudlcio  des  Flel- 
sches  zu  verblnden.  Unterdessen  ein  und  anderes  Exempel  schien 
noch  nicht  so  grossen  Scbaden  zu  thun  und  die  neuaufgeworfene  Er- 
klarung  dieser  Jurisconsultorum  ward  fùr  Privatmeinung  angesehen, 
...  bis  endlich  zu  unseren  Zeiten  die  Bosheit  des  Hobbianismus  will 
auf  den  Thron  gesetzt  werden."  (Unschuld.  Nachrr.  1725.  S. 
863—66.) 

Lutiiercs:  „WIe?  sind  in  eurem  Lande  nicht  Frauen  noch  Jung- 
frauen  genug,  dass  man  so  nahe  musa  freicn  im  andern  und  schier 
noch  n&heren  Grad,  als  die  Scbwestertochter  oder  zwo  Schtcettern 
nachtinander?  Ja,  es  hatetwa  der  Luther  einen  Zettel  lassen  ausge- 
ben,  dass  solche  Grade  zlemen  ;  hat  man  aber  nicht  dagegen  andere 
folgende  Bucher  auch  mògen  ansehcu,  da  solchs  corriyirt  oder,  so  mans 
sagen  wollte,  renovirt  ist?"  (Brief  an  D.  Hesse.  1543.  Vid.  de  Wette. 
V,  606.  sq.) 

Theolooi  Lipsiekses:  ,,Dass  man  vorgeben  wollen,  es  sei,  des 
verstorbenen  Weibes  8chwester  zu  heirathen,  Lev.  18,  14.  ex  parità  te 
gradus  nicht  absolute  verboten,  well  V.  18.  elne  expressa  limitano 
dabeistehe:  , Well  sie  noch  lebet*  ;  dahero  zu  schllessen,  dass  solche 
nach  ihrem  Tode  zugelassen  :  solches  riihret  ex  ignorantla  idiotismi 
linguae  sanctae  und  daher  entstebender  mala  interpretatlone  textus  ber, 
kraft  welches  idiotismi  das  V.  14.  ex  paritate  gradus  ergangene  Verbot 
V.  18.  nicht  limiti rt ,  sondern  ein  ganz  neues  Verbot  der  bigamiae  und 
polygaraiae  simultaneae  vorgeschrlebeu  wlrd.  Allermassen  der  Haupt- 
text  zwar  von  Wort  zu  Wort  also  lautet:  ,Und  ein  Weib  zu  ihrer 
Schwester  sollst  du  nicht  nehmen,  zu  angstlgen,  ih  re  Schande  zu 
blòssen,  iiber  sie,  weil  sie  lebet1  ;  aber  vermòge  des  idiotismi  bebraeao 
linguae  keinen  anderen  Verstand  habeu  kann,  als  diesen  :  ,Du  sollst 
kein  Weib  zu  deinem  Weibe  nehmen,  sie  zu  angstigen*  u.  s.  w.  In 
welchen  Worten  expliclte  die  poiygaraia  simultanea  verboten,  und  ila- 
boi  implicite  die  successiva  verstattet  ist.   Denn  das  heisst  die  he- 

b riuscii..'  formula  nnrw-Sl»  n^K  =  nxor  ad  sororem  ejus  1.  e.  una  ad 
aliam.  Wie  aus  Exod.  26,  5.  6.  Ez.  1,9.  3,  13.  zu  sehen.  Welchem 
nach  dieser  Text  auf  gegenwartigen  casum  gar  nicht  mag  gezogen 
werden."    (Auserlesene  Bedenken.  1695.  p.  900.  sq.) 

J.  Fechtius:  „Polygamiam  simultatuam,  Lev.  18, 18.,  obi  dicitur: 
,Mulierem  ad  sororem  ejus  non  accipito',  prohibitam  esse,  dubitare 

nefas  est,  cum  loquendi  Illa  ratio:  nr»inK-Sl»  new,  In  universa  S.  S.f 
in  qua  frequentissime  et  in  solo  capite  26.  Ex.  quater,  nec  unquam 
alio  sensu  occurrit,  nihil  unquam  aliud,  quam  ,una  ad  aliam*  signl- 
flcet;  cur  itaque  In  solo  hoc  loco  In  allam,  eamque  insuetam,  rapiatur 
slgnitlcationem  ?  praeterea  studio  Deus  in  hoc  versu  loquendi  formam 
immutet,  cumque  antea  dixisset:  ,Nuditatem  patria  tui  ne  reteglto, 
nudità  tem  materterae  tuae  ne  reteglto,  nudità  te  m  fratria  tui  ne  rete- 
gito',  atque  sic  porro  Jet  perpetuo  in  in  il  ni  timi,  nuncdic&t:  ,Mullerem 

unam  ad  alterarti  ne  accipito»,  et  ratlonem  addat:  ad  aegre  fa- 

ciendum  UH  ;  cum  genuinae  uxori  non  soror  tantum,  exemplo  Rache- 
lls  et  Leae,  sed  quaelibet  alia,  exemplo  Haunae,  molesta  esse  posait, 
quae  Pehinnam  Ideo  suam  nrnyf  angustiatricem  appellat  1  8am.  1,  6. 

Quam  obscure  vero  et  improprie  dictum  est  :  njjn 

quid  hoc  est  rei:  ,Uxorem  ad  sororem  non  acciples ?'    Cur  non 

proprie  potlus  locutus  fulsset  Deus,  si  proprie  Intelllgi  voluisset: 

n»»S  qncrK  rV»nK  }S  npn  l6l ,  non  acciples  tlbl  sororem  uxoria  tuae 
in  uxorem?  Denique  quam  macerant  se  et  quasi  affllgunt  Interpretes 
BaleriComp.  ed.  Walther.  IO.  49 


Digitized  by  Google 


770 


PART.  III.    CAP.  XVI. 


in  exponenda  hujus  legis  appendice  :  «T'n3 ,  in  vita  ejus  seu  duna  ad- 
huc  illa  vivit?  Ne  nempe  ex  illa  post  uxoris  obitum  ejus  sororera, 
quae  tamen  marito  tara  arcto  carnis  vinculo  connexa  est,  ac  relieta  a 
f  rat  re  viilua,  quam  duci  ex  lege  divina  fas  non  est,  duci  posse  infera- 
tur.  Cura  ex  nostra  sententia  liquidisslmus  sit  omnlura  siugulorum- 
que  verborum  sensus,  unam  tantum  uxorem  simul  ducendam,  ne  ex 
pluribus  exacerbatio  Inter  conjuges  oboriatur,  eaque  defuncta,  libe- 
rum  maritum  esse  a  lege  bac,  viva  uxore  ipsum  obligaute  I  Cor.  7,  39. 
Quae  arguraenta  miror,  magnum  s.  literarum  interpretem  D.  Abr.  Co- 
lovium  permovere  non  potulsse,  ut  sutfragium  prò  illa  citra  oranem 
dubitatlouem  ferret,  Grotto  imprimis  non  diffltente,  Karaitarum,  qui, 
quamquam  exiguus  bodie  sit  Judaeorum  coetus,  singularis  tamen  per- 
petuo fuit  Judaeoram  secta,  in  quam  et  Rabbanltas  unlversus  Judais-  j 
mus  fuit  divisus,  qui  nempe  literae  s.  unice  arcteque  inhaerent,  nane 
de  hoc  loco  constantem  esse  opiniouem.  Nec  vnlgaris  objectio  quem- 
quam  turbare  debet,  quod  caetera  in  hoc  capite  omnia  proprie  capian- 
tur.  Naro  quae  loquendi  formae  in  proverbiali  sermone  semel  pro- 
prietatem  omnem  exuerunt,  veluti  cum  Latini  dlcunt:  ab  ovo  ad  mala, 
Hebraei  :  uxorem  suara  cognoscere,  et  similes,  proprietatl  per  id  non 
restltuuntur,  etsl  vel  sexcentis  alils  loquendi  formis  proprie  acceptis 
adjungantur.  Multo  minus  obest,  quod  apud  Clericum  aliosque  ad- 
versae  sententiae  defensores  communiter  ad  Judaeorum  perpetuam 
praxin  sensumque  hujus  loci  consentientem  provocetur.  Si  enim  in 
primae  conjugii  institutionis  sensu,  quoad  vincull  indissol  ubili  tatem, 
universa  Judaeorum  natio  demonstrante  hoc  Chrlsto  errare  potuit, 
quid  mlrum  est,  et  in  ejusdem  institutionis  pariter  atque  loci  Levitici 
sensu  quoad  determlnationem  conjugii  ad  personas  tantum  duas  Ju- 
daeos  unlversos  errare?  cumque  haec  sententia,  eaque  tantls  rationi- 
bus  nixa,  gravissimorum  inde  ab  Haffenreffero  usque  theologorum 
fuerit,  non  tara  modestia™,  quam  rationem  exuat  necesse  est,  qui 
eandem  orthodoxls  (voce  in  consuetum  ludibrium  versa)  et  sectariis, 
qui  thesin  ideo  tantum  ot/rtrr^/,  ne  videantur  papae  fallibiles,  adscri- 
bat."    (Philocal.  sacra.  Ed.  3.  p.  46.  sqq.) 

§  28. 

In  linea  collaterali  inaeamli  prohibentur  jure  divino*' 
ac  naturali0  conjugia  affinmm  in  gradu  secundo.c 

a)  Vid.  Lev.  18 14.  20,  20.,  ubi  conjugium  cum  uxore  patrui 
vel  avuncidi  prohibetur. 

b)  Manet  enim  respectus  parentum  et  liberorum,  atque  unitas 
carnis  cum  persona  ea,  cum  qua  altera  illa  persona,  quoad  unum  ge- 
nerantem  communem,  una  caro  est. 

c)  Atque  hic  ite  rum .  prue  ter  persouas  ex  pressai,  etiam  ad  alias, 
iisdem  gradibus  sese  attingentes,  legem  extendendam  esse  putamus. 
Conf.  b.  Mm.  §  125.  p.  77.  sqq. 

§  29. 

Inter  conjugia  autem  illa  in  gradibus  prohibitis  inita 
haec  differentia  esse  videtur,  ut  alia  omnino  dissolvenda a  { 
sint,  alia*  inflicta  arbitraria  poena  tolerari0  possint. 


Digitized  by  Googl 


DE  STATU  DOMESTICO. 


771 


a)  Nempe,  quibus  Deus  Levit.  20.  capiti*  supplicami  expresse 
conatituit,  scilicet  quod  ita  turpia  et  abominabilia  sint,  ut  nefas  sit, 
conjuges  in  illis  perseverare.  Quo  spectant  conjugia  consanguineorum 
et  afimium  in  linea  recto,  inter  ascendentes  et  descendentes  et  eonsan- 
auineorum  in  gradu  primo  lineae  coUateralis;  quae  etiam  Carpzovius 
Jurispr.  Consist.  Lib.  II.  Definit.  XCIX.  dirimendo,  esse  censet  ob  in- 
signe et  detestabile  scandalum,  quod  praebent.  Conf.  Mu».  1.  c.  §  119. 
p.  74.  Quaravis  conjunctiones  illae  non  nisi  aemdvoce  coujugia  dican- 
tur,  quippequod  vinculum  conjugale  et  indissolubile  in  illis  locum  non 
inveniat,  uti  infra  dicemus  §  34. 

b)  Qualia  sunt  ea,  quibus  Levit.  20.  capiti*  supplicium  constitu- 
tuin  non  est;  v.  gr.  quae  in  consanguinitate  gradu  sentndo  lineae  coUa- 
teralis inaequalw  et  in  affinitate  gradu  secundo  lineae  coUateralis  in- 
aequalù  contracta  et  consummata  sunt.  In  hi»  enim  caribù*  videntur 
eonjuges  per  leges  in  cap.  18.  et  20.  Ijevit.  contenta*  in  conjugio  contracto 
et  consummato  relinqui  et  magixtratu*  poenae  arbitrariae  subjici  non 
comminatione  sterilitati».    Vidd.  Carpzov.  et  Mu».  11.  ce. 

c)  Tolerantia  autera  illa,  ex  parte  ecclesiae  ac  magistratus,  non 
idem  erit  ac  dispeivsatio  in  legibus  Lev.  18.  et  20.  prohibitis,  proprie  qui- 
dem  loquendo.  Nam  dispensatio  proprie  est  legis,  quoad  vini  obligandi, 
relaxatio  in  hi»,  quae  praecipit  aut  prohibet.  Ecclesia  autem  et  magistra- 
ta, qui  conjugia  illa,  quae  Deus  dirimere  non  jussit,  tolerant,  seu  nou 
dirimunt,  non  ideo  legem  probibentem  conjugia  illa  relaxant,  sed  suo 
vigori  relinquunt.  Vid.  (hrpzov.  1.  c.  et  Mu».  1.  c.  p.  74.  75.  Conf. 
Disp.  nostrani  de  Differentia  IHspensationi*  et  Tolerantiae  in  carni*  cecie- 
siastiei»,  praesertim  matrimonialibu»,  Anno  1688.  ha  hit  ani. 

GqRHARDiTS:  „Concedimus,  non  esse  parem  probibitlonls  in  omni- 
bus hisce  legibus,  quae  ad  ius  uaturae  referuntur,  rationem;  dupli- 
citer  enim  lex  naturae  consideratur,  docente  Hemming.  de  conjug. 
p.  101.;  alias  lex  naturae  sic  dicitur  «;r/«c  seu  «Àwf,  simpliciter  et 
ex  omni  parte,  ut  Deus  est  colendus  ctc.;  baec  lex  naturae  est  piane 
immutabilis.  Alias  dicitur  lex  naturae  Karà  rì  »eu  nvò{  ivexa,  cum 
natura  flnem  intuetur,  quae  est  humanae  societatls  incolumità»  et  con- 
servatici Haec  lex  nat  urae,  etsl  quoad  flnem  mutabili»  non  est,  tamen 
si  mudimi,  quo  ad  flnem  pervenitur,  respicls,  est  mutabilis.  Ad  prio- 
rem  pertinet  prohibltio  eonjugti  Inter  parente»  et  llberos;  ad  poste- 
riorera  pertinet  problbitio  conjugii  Inter  fratres  et  sorores;  illud  enim 
in  primo  generis  bumani  ortu  concedebatur,  bodie  vero  est  illicitum, 
finis  tamen  utrobique  manet  idem,  iucolumitas  se.  et  multiplicatlo  ge- 
neris Immuni ."    (L.  c.  §  308.) 

Consistor.  Dkksdknse  :  „Als  erkl  i ren  wir  uns  biermit  nochmals, 
wle  zuvor,  dass  die  Ehe  in  solcber  Verwandtnlss  in  gòttllchen  Rccbteu 
verboten  uncl  derowegen  von  dicsen  beiden  Personen  billig  batte  nach- 
blelben  sollen.  Weil  aber  nunmehr  zwischen  ihnen  die  Ehe  allbereit 
vollzogen  und  nicht  mehr  res  integra  ist,  so  kònneu  wir  auch  niebt 
ratheu,  dass  diese  Ehe  wiederum  zerrisseu  werden  solite,  aus  Ur- 
sachen,  dass  in  beiliger  Schrlft  zu  beflnden,  obwohl  Moses  die  Ehe  in 
naher  Verwandtnlss  und  Blutfreundschaf t  verboten,  so  wird  doch  dabei 
nicht  vermeldet,  dass  man  diejenigen,  so  allbereit  in  solchen  gnu  11  bus 
zusammen  geheirathet,  wieder  von  einander  gescheidet  oder  getrennet 
batte.  Zudem  sind  auch  Ezempel,  dass  bei  den  Er7.viitern  solche  und 
dergleichen  Heirath  geduldet  wordeu."  (De  conjugio  cum  Alla  soro- 
ris  inito.  1685.    Vid.  Carpzovii  Jurispr.  eccles.  II,  152.) 


Digitized  by  Google 


772 


PART.  IK.    CAP.  XVI. 


Theologi  Lifsienses  :  ,,Obwohl  verschiedene  Ehen  in  gradibus 
probibitl8  von  dcr  Beschaffenheit  sind,  dass  nacb  deren  eiuraal  gesche- 
hener  Vollziehung  der  verehelichte  Mann  bei  dem  Gebraach  seines 
Weibes  et  v.  v.  gelassen  werden  mag,  von  welcher  Art  die  Ehen  ira 
andern  Onde  ungleicher  Linie  der  Blutsfrcundschaft  (Lev.  18,  12.  13.) 
sowohl  ala  Schwagerschaft  (Lev.  18,  14.  20,  20.)  zu  sein  gehalten  wer- 
den. Nicht  zwar,  als  wenn  von  Menschen  gegen  das  gòttliche  Verbot 
dereelben  dispensili  werden  kònnte  (inmassen  der  weltlichen  Obrig- 
keit  nicht  cinge  rati  mt  wird,  dass  aie  dergleichen  Heirathen  zu  schlles- 
sen  verhange),  sondern  wcll  dergleichen  einmal  geschlossene  Heira- 
then tolerirt  werden  mogen,  in  Ansehen  in  dem  gòttllchcn  Gesetze 
Lev.  18.  und  20.  auf  dergleichen  keine  Lcbensstrafe  gesetzt  worden, 
sondcrn  die  Verbundenen  bei  ihrer  Verbindung,  unter  Bedrohung  der 
Unfruchtbarkeit,  beisammen  gelassen  und  der  willkurlichen  Strafe  der 
Obrigkeit  tiberlassen  werden  ;  auch  Exempel  solcher  von  Oott  selbst 
tolerirten  Ehen  vorhanden  sind.  (Cf.  Carpzov.  Jurispr.  conslst.  1.  2. 
tit.  6.  def.  99.  Musaeus,  Thes.  de  conjug.  p.  174.  s.  Baier.  Dlsp.  de 
dlfferentla  dispens.  et  tolerantiae.)"  (Auserlesene  Bedenken  u.s.  w. 
p.  417.) 

§  30. 

In  quibus  autem  gradibus  conjugia  tantum  per  legem 
positivam  ecclesiasticam  prohibita"  sunt,  in  illis  ecclesia 
proprie  loquendo  dispensare*  potest. 

a)  V.  g.  linea  collaterali  acquali,  gradu  aerando,  inter  consobrinos 
et  linea  collaterali  inacquali  gradu  tertio,  juxta  §§  21.  22. 

b)  Cavendum  taraen  est,  ne  dispensationes  nimis  frequeiìte*  fìant 
ac  levibus  de  causi*  factae  scandala  excitent  ;  quod  in  Viap.  cit.  paulo 
prolixius  docuimus. 

§  81. 

Forma  seu  ratio  formai™*  conjugii  consistit  in  obliga- 
tione  mutua b  conjugum  ad  fidem  et  officia  conjugalia. 
Vulgo  dicitur0  vinculum*  conjugale.* 

a)  Si  ve  id,  per  quod  vir  in  esse  mariti  et  femina  in  esse  uxoria 
formali tor  constituitur.    Vid.  b.  Mu».  L  c.  §  24.  p.  9.  §  141.  p.  85. 

b)  Adeoque  relatio  quaedam  est,  quippe  per  quam  conjuges  in 
esse  correlatorum  constituuntur;  atque  Xtc  vir  Ulain  feroinam  ut  ma- 
ritus  suam  uxorem,  vicissim  femina  Ma  hunc  virum  ut  uxor  tUMM  ma- 
ritum,  utrìque  *e  mutuo  respiciunt  tauquam  ii,  qui  consensi!  mutuo  ad 
individuane  vitae  cousuetudinera  officiaque  mutua,  maritalia  quidem 
uxori  vir,  tutoria  autem  viro  mulier,  praestanda  sese  obligarunt  et 
obligati  tenentur.    B.  Mu».  1.  c.  §  28.  p.  11.  12. 

c)  Ncque  enim  revera  differunt  obligatio  mutua  conjugum  et  vin- 
culum  conjugale.    B.  Mu».  §  25.  p.  9.  sqq. 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO.  773 

d)  Morale  quidem,  non  physicum;  neque  transitorium  quiddam, 
sed  permane»*,  in  actu  consentiendi  quidem  contrahentium,  simul  tamen 
in  institutwne  divina  fundatum.  Mus.  §  24.  p.  9.  et  §  29.  8qq.  p.  12.  sqq. 

e)  Copula  carnali»  aidem  conseffuens  potius  est,  et  effectus,  quam  ut 
ad  rationem  formalera  conjugii  pertineat.  Hoc  enim,  atque  ipsum 
vinculum  conjugale,  cessante  etiam  copula  carnali  et  conjunctione 
corporum,  perdurat.    B.  Musaeus  1.  c.  §  24.  p.  9. 

§  82. 

Vinculum  conjugale  indissolubile*  est,  parthn  vib  ob- 
jecti,  partirti,  et  inprimis,0  vi  institutionisd  divinae. 

a)  Ita  ut  perpetuo  duret,  quamdiu  conjuges  ambo  vivunt,  ac  ne 
mutuo  quidem  dissensu  contrahentium  rescindi  aut  aboleri  moraliter 
possit. 

b)  Seu,  quod  conjugium  contractum  est  per  consensum  de  per- 
petuo et  per  omnem  vitam  continuando  vitae  consortio,  non  nisi  per 
mortem  solvendo. 

c)  Nempe  si  conjugium  praecise  ex  solo  conjugum  conseusu  suum 
esse  speciticum  haberet,  retractato  eo,  per  mutuum  utriusque  partis 
dissensum,  illud  quoque  cessaret.  Sed  vi  institutionis  divinae  conjugii 
tenentur  mas  et  femina  non  aliter  illud  inire,  quam  per  consensum  de 
perpetua  cohabitatione  seu  consortio,  eumque  irrevocabilem  seu  irre- 
tractabilem.    B.  Mm.  I  c.  §  81.  p.  15.  et  §  41.  p.  20. 

d)  Quae  exprimitur  Qen.  2,  24.  his  verbis:  Propterea  deserei  vir 
palrem  suum  et  nìatrem  suam,  et  adhaerebit  (rpu^xo/LXr^ijaerat,  uti  LXX 
interpretes  et  Christus  Mutili.  19,  5.  et  Marc.  10,  7.  verterunt,  velut 
glutine  conjunctus  ac  minime  disjuugendus)  uxori  suae.  Et  Christus 
Matth.  19,  6.  notanter  adjicit:  Quod  igilur  Deus  conjunxit,  homo  ne  se- 
paret.  Fundata  autem  est  lex  ista  in  ipsa  natura  et  fine  conjugii,  cum 
procreatione  sobolis,  tum  mutuo  vitae  consortio,  quorum  uterque  exigit 
consortium  maris  et  feminae  per  totam  vitam.  Vid.  b.  Mus.  §§  33. 
ad  40.  p.  14.  ad  20. 

§  33. 

Interim  duobus  casibus  con  tingere  potest  divortium, 
siv,e  conjugii  legitimi  et  validi  dissolutio,*  quoad  ipsuin 
vinculum  conjugale:  adxdterii*  casu  nimirum,  ubi  ipso 
jure°  solvi  potest  et  solvitur  matrimonium  ac  parti  in- 
nocenti licet  aliud  inire d  conjugium  ;  et  casu  malitiosae 
desertionis*  ubi  desertor  ipse  de  facto  ac  temere1  rumpit 
vinculum  conjugale  ac  parti  desertae,  declarante  judice 
t  competente,  potestas  competit,  novum  inire  matrimo- 
nium. 


Digitized  by  Google 


774  part.  ni.  cap.  xvi. 

a)  Hoc  eniin  ad  divortium  proprie  dictum  requiritur.  Alias 
autem,  si  maxime  videantur  divelli  conjuges,  si  taraen  conjugium 
vemm  et  validura  inter  ipsos  non  fuerit,  aut  vinculum  ipsum  conju- 
gale  non  solvatur,  divortium  etiam  proprie  loquendo  non  net. 

b)  Vid.  Matth.  19,  9.  et  cap.  5,  32.,  ubi  vi  propositionia  excepti- 
vae:  Quitqui*  repudiaverti  uxorem ,  nisi  ob  dttprum,  et  aliam  duxerit,  ad- 
ulteri um  commiati,  duo  dicuntur:  unum,  qui  repudiat  uxorem  non  ad- 
ulterantera,  et  ducit  aliam,  moechatur;  aUerum,  qui  repudiat  uxorem 
adulterali  te  m,  et  ducit  aliam,  non  moechatur.    linde  recte  colligitur, 

2uod  in  caau  stupri,  aut  adulterii,  liceat  dimittere  uxorem,  aut  per 
ivortium  ab  ea  separari,  et  ducere  aliam.    Conf.  b.  Mus.  1.  c. 
§  49.  p.  21. 

c)  Etiam8Ì  conjux  ille,  qui  adulteriura  commiait,  porro  cohabi- 
tare  velit. 

d)  Scilicet  ideo,  quod  vinculum  cum  priore  conjuge  revera  aolu- 
tum  est  atque  obligatio  ad  consortium  conjugale  cessat. 

Articoli  Smalcald.  :  ,,lnjusta  etiam  traditi.)  est,  quae  prohibet 
conjugium  personac  innocenti  post  factum  divortium."  (Tract.  de 
potè  si .  et  jurisd.  episc.  p.  356.) 

Grrhardus:  „Propter  pristinum  (delictum),  quod  se  condonasse 
conjugali  cohabitatione  tesUtus  est,  non  poterit  ex  post  facto  divor- 
tium petere."    (L.  c.  §021.) 

e)  Juxta  illud  Pauli  1  Cor.  7,  15.  :  Si  infidelix  (conjux)  dincedit 
(segregat  se  et  divortium  facit  cum  conjuge  altero  fìdeli),  dùcedai. 
Non  eM  serv'tiuti  xubjectus  frater  aiti  soror  in  ejusmodi,  ut  non  liceat  ei 
aliam  ducere  aut  alteri  nubere:  sed  liber  aut  libera  est  a  vinculo 
atque  obligatione  ad  consortium  conjugale  cum  deserto  re  aut  de- 
8ertrice. 

Gbrhardus:  „Si  dicas:  .Paulus  innocenti  desertae  parti  novum 
matriraonlum  concedit,  prioris  ergo  vinculum  oportct  esse  solutum, 
alias  novum  matrimonium  ab  apostolo  concedi  non  posset,  duo»  igitur 
esse  divortiorum  causas,  adulterium  et  desertionem,  praesupponit.' 
Resp.  :  Nos  hoc  libenter  concedimus,  interim  exclusivae  Cbristi,  quae 
solum  adulterium  unicam  divortil  causam  ponit,  nihil  decedit,  quia 
non  de  una  eademque  quaestionc,  nec  de  uno  eodemque  casu  cum 
apostolo  agit,  sed  Christus  ostendlt  causam  dlvortii  faciendi,  aposto- 
lus  causam  divortil  patiendi  ac  llberationem  ob  injustam  desertionem 
obtinendi;  Christus  loquitur  de  divortium  /adente,  apostolus  de  di- 
vortium patiente  ;  Christus  loquitur  de  eo,  qui  a  conjuge  divertii,  Pan  - 
lus  de  eo,  a  quo  conjux  divertii  ;  Christus  loquitur  de  separatlone»  vo- 
luntaria,  Paulus  de  separatlone  invita.  .  .  Unde  quldcm  ex  nostris 
theologis  unam  duntaxat  divortii  causam  constituunt,  quidam  vero 
duo»  numerant  absque  ulla  omnino  contradictione."   (L.  c.  §  607.) 

Idem  :  „Non  quaevis  discessio  vel  absentia  prò  desertlone  habenda 
est,  sed  distinguendum  inter  absentiam  necessariam,  probabllem,  ca- 
sualein  ctc.,  et  inter  absentiam  temerariam,  voluntariam,  malltio- 
sam  etc.  ;  is  enim  demum  censendus  est  desertor,  qui  animo  malUioao, 
non  justa  et  honesta  aliqua  causa  inductus,  sed  vel  religionis  odio  vel 
levitate  vel  impatieutia  freni  conjugalis  vel  aliis  causis  non  necessariis 
impulsus  a  conjuge  discedit,  nec  privati»  admonitionibus  vel  publici* 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO. 


775 


citationibns  tese  revocari  patitur,  sed  hinc  Inde  vagatur,  aut  piane  In 
alias  regione»  ac  loca  longius  dissita  proflciscitur,  ut  nulla  spea  redi- 
tu»  ac  reconciliationi»  ampliu»  supersit.  1.  Colligitur  hoc  ex  textu  apo- 
stolico; v.  12.  dicitur:  ,Si  quis  frater  babet  uxorem  infldelera  et  haec 
mwrvAmi,  consentii,  habitare  cum  ilio,  non  dimittat  illam1;  v.  13.: 
,Si  qua  mulier  babet  vlrum  infldelem  et  hlc  <m>mW;,  consentit,  habi- 
tare cnm  Illa,  non  dimittat  vlrum*;  v.  15.:  ,Sin  vero  infldelis  disce- 
dit,  discedat.'  Hic  ex  ipsa  oppositione  intelligitur,  quid  per  \uptouòv 
sive  dlscessionem  intelligendum  veniat,  videi,  si  infldelis  nolit  coha- 
bltare,  sed  animo  malitioso  conjugem  deserat.  Itera  v.  5.:  ,NolÌte 
fraudare  vo9  invicem  nisi  forte  ex  consensu  ad  tempus.'  E.  a  contrario 
sensu,  si  maritus  cum  uxoris  consensu  ad  tempus  discedit,  prò  deser- 
tione  malitio8a  nequaquam  id  erit  habendum.  2.  Ut  in  reliquia  actlo- 
nibus,  ita  quoque  in  discessione  et  absentia  animu»  respiclendus  est. 
Ergo  qui  offlclt  ratione  abest  atque  animum  revertendi  habet,  prò 
desertore  haberi  neqult,  nisi  voluntatem  erga  conjugem  mutaverit  et 
fldem  datam  violaverit.  Voluntas  actiones  distinguit  et  causae  faciunt 
rerum  discrimina."    (L.  c.  §  626.) 

Lutherus  :  ,,Darum  hab  ich  jierathen  und  rathe  noch  (wo  man  es 
anders  thuu  will),  wenn  in  elnem  Dorf  oder  Stadt  ein  solcher  Bube  Ist, 
der  ein  Jahr  oder  ein  halbes  dermassen  ist  weggerelst,  dass  der  Pfarr- 
herr  oder  Obrigkeit  dem  Weibe  rathe  und  helfe,  den  Buben  zu  suchen, 
wo  sie  kann  und  sich  zu  flnden  versiehet,  und  fordern  auf  bestlramte 
Zeit;  kòmrat  er  nicht,  dass  man  an  die  Kirchen  oder  Rathhaus  iiffent- 
lich  anschlage  und  fordere  ihn  auch  also  òffentlich,  dazu  mit  Bedrohung, 
man  wolle  ihn  ausschliessen  und  das  Weib  frel  sprechi  n  .  kòmmt  er 
alsdenn  nicht,  so  »oll  er  nimmermehr  kommen."  (Schrift  von  Ehe- 
sachen.  1630.  X,  952.  sq.) 

f)  Cum  pars  innocens  ad  cohabitandum  porro  parata  esset,  neque 
per  eani  staret,  quo  mini»  continuaretur  matrimonium. 

Deyungius  :  „Effectus  sententiae  contra  desertorem  latae,  quando 
in  rem  judlcatara  transiit,  est  divortium  seu  matrimoniali»  rinculi  ex 
utraque  parte  dissolutio."  (Institut.  prud.  pastor.  Ed.  Kuester.  p.  625.) 

Gkrhardcs:  „Quod  apostolus  (1  Cor.  7,  11.)  dlsjunctlve  de  ea, 
quae  slne  justa  divortll  causa  discedit,  inquit:  ,Maneat  innupta  aut 
viro  suo  recoucllietur',  ex  eo  inferri  neqult,  quod  injustum  divortium 
approbet,  quia  apostolus  loquitur  non  de  jure,  sed  de  facto,  necabsolute, 
sed  comparate,  hoc  sensu,  si  conjux  ex  alia  quavis  causa  praeter  adul- 
teri i  crlmen  discedit,  videi,  propter  quandam  contumaciam  et  malam 
conversationem  mariti,  ac  nolit  vel  non  possit  llli  reconciliari,  tum  a 
novo  conjugio  abstineat,  cum  per  illas  causas  politicas  vel  oeconomicas 
vlnculum  priori»  conjugii  corani  Deo  et  in  conscieutia  non  slt  solutum. 
Non  ergo  dat  apostolus  parti  ex  injusta  causa  discedenti  optionem,  ut 
,aut  innupta  maneat,  aut  conjugl  recoucllietur',  ut  Belluria,  c.  14.  prae- 
ced.  suspicatur,  sed  potlus  revocat  eam  ad  reconciliatlonem,  quia  non 
tara  approbationis  vel  permissionis,  quam  terrltionis  ac  commlnationls 
vox  est:  , Maneat  innupta  aut  viro  reconcilietur4,  i.  e.,  talis  desertrlx 
frustra  potestatcm  ac  spem  novi  matrimonii  sibi  somniat,  quintino 
sciat,  sibi  in  perpetuo  coelibatu  vivendum  esse,  nisi  viro  suo  velit  re- 
conciliari."    (L.  c.  §  587.) 

Luthkrus:  „Wo  eins  einmal  vom  audern  liiuft  aus  Zorn  oder  Cn- 
geduld,  das  ist  gar  viel  eine  andere  Sache;  das  ist  auch  nicht  so  ein 
heimllch  meuchlinges  Weglaufen.    Da  hat  man  aus  St.  Paulo  1  Cor.  7, 
11.,  was  man  thun  solle,  namllch  sich  wiederum  versòhnen  lassen,  oder, 
%  irò  die  Stlhne  nicht  gerathen  vili,  ohne  Elie  blelben."  (Schrift  von  Ehe- 

sachcn.  1530.  X,  953.) 


Digitized  by  Google 


776  part.  ni.   cap.  xvi. 

§  34. 

Quando  autem  personae  illegitime  conjunctae11  sepa- 
rantur,  non  tam  divortiumb  est,  quam  declaratio,  quod 
in  conjunctione  illa  non  fuerit  vinculum*  conjugale. 

a)  V.  g.  in  gradibus  consanguinitatis,  jure  naturae  prohibitis 
(vid.  supra  §  29.  not.  a.),  aut  ubi  error  personae,  aid  impotentia  alter- 
utrius  conjugis  intercessit. 

b)  Non  enira  ei  competit  definitio  divortii  §  praeced.  33.  aliata. 

c)  Nempe  quod  vel  persona  altera  cum  altera,  tanquam  cum 
propinqua  carnis,  non  potuerit  valide  contrahere,  vel  non  cum  ea,  sed 
cum  alia,  revera  contraxerit,  vel  alterutra  inhabilis  prorsus  sit  ad  con- 
sueacendum,  atque  adeo  de  conjunctione  matrimoniali  contrahendum. 

%  35. 

Simili  ter,  quando  conjuges*  quoad  tlwrum  et  mensam 
tantum  separantur,  divortium  proprie  non  est,  sed  sus- 
pensio  actuumb  cohabitationis  et  officii  conjugalis. 

a)  V.  g.  propter  inimicitùut  graviores,  et  quae  incorrigibiles,  imo 
cum  perictdo  vitae  alterutrius  conjugis  conjunctae  apparent. 

b)  Vinculo  conjugali  salvo  manente,  ut  neuter  conjux  matrimo- 
nium  aliud  inire  possit,  imo  nonnunquam  alimenta  uxori  maritus  dare 
teneatur. 

§  36. 

Manente  autem  alterutro  conjuge,  vinculum  conju- 
gale re  vera  solvitur*  et  conjugi  superstiti  denuo  licet 
cum  alia  quadam  persona  inire  matrimonium.b 

a)  Vid.  Rom.  7,  2.  3.  1  Or.  7,  SO. 

b)  Vulgo  pdygamiam  sitccessivam  vocant  et  a  simultanea,  quae 
absolute  polygamia  dicitur,  distinguunt. 

§  37. 

Finis  cui  conjugiia  sunt  homines  utriusque  sexus,b 
quos  natura  aptos  ad  conjugium  fecit,  citra  differen- 
tiam  status  ecclesiastici6  et  saecularis.d 

a)  Seu  illi,  quorum  bono  institutum  est  a  Deo  et  quibus  licet 
inire  matrimonium. 

b)  Juxta  ea,  quae  de  materia  conjugii  diximus  §  8. 


Digitized  by  Google 


DE  STATO  DOMESTICO. 


777 


c)  Nam  etiam  in  eos,  qui  sunt  in  statu  ecclesiastico,  cadit  causa 
impulsiva  conjugii;  de  qua  diximus  §§  4.  et  5.  Unde  ad  eosdem  per- 
tinet  dictum  1  Cor.  7,  7.  8.  9.  Addantur  loca  1  Tim.  3,  2.  12.  Tit. 
1,  6.  1  Cor.  9,  ó.,  ubi  honestas  conjugii  clericorum  manifeste  expo- 
nitur.  Ac  de  loco  1  Cor.  9.  et  quod  per  àòtXfpr/v  yu>aìxa  intelligenda 
sit  /emina  fiddis,  conjiiqio  copulata,  vid.  b.  Mus.  Vind.  Bibl.  Gloss. 
Disp.  V.  §  1.  sqq.  p.  è99.  sqq. 

ANTITHESIS. 

Qcenstedtius  :  „Antithesis  :  1.  Eustachii  et  Eustachianorum,  qui 
conjugium  ecclesiae  ministrorum  et  ministerium  conjugatorum  prorsus 
rejlclebant,  quos  synodus  Gangrensls  aliquot  post  oecumenicam  Nice- 
nam  annls  habita  anathemate  percusslt.  Canon  eulm  ejus  4.  sic  habet, 
Interprete  Herveto  :  ,Si  quls  de  presbytero,  qui  uxorem  duxlt,  couten- 
dat,  non  oportere,  eo  sacra  celebrante  oblationi  communicare,  sit  ana- 
thema.'  2.  Scholasticorum  et  ponttyiciorum,  quorum  plerique  quidem 
censent,  solo  jure  ecclesiastico  annexum  esse  caelibatum  ordinibus  sa- 
crls.  .  .  Bellarmlnus  1.  1.  de  clerlc.  c.  18.  (juxta  quem  licet  conjugatos 
promovere  ad  sacra  minlsterla  et  promoils  uxores  ducere  et  tam  bis, 
quam  illis  uxorlbus  suls  uti  maritorum  more  de  jure  divino).  Idem 
Bellarm.  tamen  1.  de  clerlc.  c.  20.:  .propter  votura  continentiae  clericis 
non  licere  uxores  ducere,  nec  antea  ductis  uti  post  ordinatlonem,  posi- 
tivo quidem  jure,  sed  antlquissimo  et  aequisslmo,  quod  nullo  modo  ex- 
pediat,  ut  relaxetur',  statuit.  .  .  Sunt  tamen  etiam  Inter  pontiflcios, 
qui  sentiunt,  jure  divino  annexum  esse  caelibatum  ordini  sacro,  ut 
Joh.  Major  Scoti; >  In  4.  sent.  dist.  24.  q.  2.  .  .  Sed,  ut  dixi,  plerique 
pontificii  statuunt,  non  quidem  jure  divino,  attamen  jure  apostolico  et 
lege  ecclesiast.  abstlnentlam  a  conjuglo  slve  caelibatum  annexum  esse 
sacerdotlo,  ita  ut  nec  ducere  uxores,  nec  uxorlbus  antea  ductis  uti 
licere  post  ordinatlonem  contendane  Sic  enlm  Conc.  Trld.  sess.  8. 
can.  9.  :  ,S1  quls  dixerit,  clericos  tu  sacris  ordinibus  constitutos  vel  re- 
gulares  posse  matrimouium  contrahere,  contractumque  validum  esse, 
non  obstante  lege  eccles.  vel  voto,  et  oppositum  nihil  aliud  esse,  quam 
damnare  matrimonlum,  posseque  omnes  contrahere  matrimonium,  qui 
non  sentiunt,  se  castitatls  :  <■  t >ì  eam  voverlnt)  habere  donum,  anathema 
sit.'  .  .  Claudlus  Espeucaeus  1.  1.  de  contlnent.  c.  12.  f.  699.  exempla 
sacerdotum  ob  conjugium  combustorum  recenset.  Quinlmo  docent 
papistae,  sacerdotem  gravius  peccare  uxorem  ducendo,  quam  scor- 
tando. Costerus  in  Euchirid.  c.  de  caelibatu  sacerdot.  prop.  9.  :  ,Sa- 
cerdos  si  fornicetur  aut  domi  concublnam  foveat,  tametsi  gravi  sacri- 
legio se  obstringat,  gravius  tamen  peccat,  si  matrimonlum  contrahat.4  " 
(L.  c.  c.  12.  s.  2.  q.  6.  f.  1527.  sq.) 

d)  Interim  coelibatus  libere  et  caste  servatus  sua  laude  fraudandus 
non  est.    Vid.  1  Cor.  7,  1.  8.  32.  sqq. 

%  38. 

Finis  cujitSi  proximus  quidem,  et  ad  quem  conjugium 
per  se  ordinatur,  est  procrea tio  sobolis*  et  mutuum  in 
vita  adjutorium;b  remotior  finis  est  conservatio  ecclesiae 
et  reipublicae.c 

a)  Conjunctio  enim  maris  et  feminae  in  unam  carnem  per  se  pro- 
xime  ordinatur  ad  generationem  prolis.  Atque  hunc  finem  ipee  auctor 


Digitized  by  Google 


778  PART.  III.     CAP.  XVI. 

conjugii  indicat  Gen.  2, 28.  B.  Mus.  1.  c.  §  132.  p.  83.  Manet  etiam 
hic  finis  conjugii,  postquam  auctum  est  genus  humanum,  ad  ejus  con- 
8ervationem.    B.  Mus.  1.  c.  §  139.  p.  85. 

b)  Seu  ut  alter  alterimi  velut  suam  carnem  curet  ac  mutuo  se 
adjuvent  in  re  familiari,  in  educatione  sobolis  ac  vita  tota.  Quo 
spectat  locus  Gen.  2,  18.    Conf.  b.  Mus.  1.  c.  §  134.  p.  83. 

c)  Vid.,  quae  ad  §  1.  dieta  sunt.    Adde  b.  Mus.  §  135.  p.  83. 

§  39. 

Finis  intermedius  accessorius*  est,  ut  conjugium  sit 
remedium  adversusb  prava  s  libidines.c 

a)  Nempe  in  statu  lapsus,  quique  adeo  per  accidens  finis  conjugii 
est,  non  per  se,  licet  a  Deo  prò  ratione  status  praesentis  hominum,  ìn- 
que  bonum  eorum,  intentus.    B.  Mus.  §§  136.  137.  p.  83.  84. 

b)  Vid.  1  Cor.  7,  2.  et  9. 

c)  Quod  autem  eonjuges  ipsi  non  raro  fines  alios,  v.  g.  voluptates, 
divitias,  gloriam  etc.  intendunt,  id  suo  loco  relinquimus,  quia  de  fine 
ipsius  conjugii,  dve  per  se,  sive  per  accidens,  non  tam  ex  intendono 
horum  aut  illorum  hominum,  quam  Dei  auctoris  naturae  et  gratiae 
judicandum  est.    Conf.  b.  Mus.  §  138.  sqq.  p.  84.  85. 

§  40. 

Officia  conjugum  alia  sunt  communia  utrisque,  alia 
marito  aut  uxori  propria. 

§  41. 

Ad  illa  pertinet  conjunctio  animorumf  corporum* 
facultatum.* 

a)  Seu  amor  mutuus  et  studium  juvandi.  Vid.  Eph.  5,  28.  29. 
1  Cor.  7,  10.  33.  34. 

b)  Vid.  1  Cor.  7,  3.  aqq.  Quod  autem  conjunctio  corporum  in 
Mnctificatione  et  honore  fieri  debeat,  docetur  1  Thess.  4,  4* 

c)  Certe  quoad  umm  et  ad  sublevandam  alterius  indigentiam,  Vid. 
Eph.  5,  29. 

§  42. 

Mariti  officia  sunt,  uxorem  protegere,*  consiliis  et 
monitis  regere*  necessaria  hujus  vitae  suppeditare0  et 
blanda  conversatane d  eam  recreare. 


Digitized  by  Googl 


DE  STATO  DOMESTICO.  779 

a)  Vid.  exemplum  Jacobi,  partem  opum  impendentis,  ut  uxorem 
servaret,  Oen.  32,  13.  »qq.,  Davidi»,  conjugem  abreptani  suo  periculo 
ab  hostibu8  repetentis,  1  Sam.  30,  3.  sqq. 

b)  Prout  Eph.  5,  23.  caput  uxoris  esse  dicitur. 


Balduinus  :  „Habet  vir  domesticura  Imperium,  ita  tamen,  ut  aliter 
uxorem,  aliter  liberos,  aliter  servos  coérceat.  Uxori  imperat  maritus 
politici-,  iuquit  philosophus  1. 1.  polit.  c.  12.,  h.  e.,  ita  imperat,  ut  Inter 
aequales  et  socios  fieri  solet,  ita  ut  uxor  auctoritatem  viri  comiter  ob- 
servet,  flatque  eum  in  modum  specie»  quaedam  aristocratlae,  ut  voluit 
philosophus  1.  8.  eth.  c.  10.  Species  Ula  aristocratlae  est  principatus, 
ubi  unum  idemque  jus  optimatibus  competit,  sed  unus  ex  illls  princi- 
palem  habet  auctoritatem.  Ita  mariti  et  uxoris  commixta  famllla  est 
et  una  domus,  ,sie  sind  in  ungetheilten  Gutern',  ut  Saxo  loqultur,  sed 
ejusdem  commixtac  familiae  unus  est  princeps,  nempe  maritus,  et  sic 
status  hujus  imperii  domestici  est  aristocraticus,  administratio  autem 
monarchica,  eoque  sensu  matriinonium  regni  et  non  deraocratiae  spe- 
cie m  repraesentare  scriblt  Chrysostomus  in  epist.  1  Cor.  homil.  34. M 
(Quaestt.  ex  Paul!  epp.  1617.  Dlsp.  de  cap.  4.  Col.  À.  2.) 

c)  Tanquam  suo  corpori,  Eph.  5,  29. 

d)  In  oppositione  ad  amarìdentiam,  CoUm.  3,  19. 

§  43. 

Uxoris  est,  maritum  honorare*  eique  obedire?  ac  rei 
familiaris  curavi0  habere. 

a)  Quemad modum  Sara  Abrahamum  dominimi  suum  appella vit. 

1  Pet  r.  3,  6. 

_  b)  'YnoTdn^fiat,  subjiM  Mi,  Eph.  5,  22.  24.  Col.  3,  18.  1  Petr. 
3,  5.,  ÓTtaxitrteiv,  ibid.  v.  6. 

c)  Cujus  prolixa  et  elegans  descriptìo  extat  Proverò.  31,  10.  sqq. 

%  44. 

Definiri  potest*  conjugium,  quod  sit  societas  seu  con- 
junctiob  uniu9c  maris  et  unius  feminae,  indissolubilis, 
juxta  divinam  institutionem,d  ex  mutuo  utriusque  con- 
sensu  nata,  ade  genera tionem  prolis  et  mutuiim  vitae 
adjutorium. 

a)  Vid.  b.  Mm.  1.  c.  §  140.  p.  85. 

b)  Non  prò  actu  conjungendi,  sed  prò  »tatu  conjunctorutn  accepta, 
ita  ut  designet  ipsam  formam  aut  rationem  formalem  conjugii,  juxta 
§  31. 

c)  Indicatur  materia;  de  qua  vid.  §8. 

d)  Haec  ad  causam  efficieutem  pertinent;  uti  constat  ex  §§2. 
3.  et  6. 

e)  Qui  est  finis  conjugii  juxta  §  38.  sqq. 


Digitized  by  Google 


780  PART.  IH.    CAP.  XVI. 

§  45. 

Societas  paterna*  causarci  efficientem  habet  Deum* 
sive  illa  in  se,  me  ex  parte  parentum  et  liberorum 
spectetur.0 

a)  Quae  ex  conjugalì  proxime  oritur,  adeoque  ei  rectissime  sub- 
jungitur.  Quod  autem  aliquando  ex  illegitimo  quoque  congressi!  na- 
scuntur  liberi,  per  accidem  est,  et  ex  vitio  hominum. 

b)  Non  solum  1.)  quod  Deus  conjtigalis  socie tatis  causa  est,  ex 
qua  paterna  societas  profìciscitur,  et  generandi  faeultatem  primis  homi- 
nibus  ipse  concessit,  ut  parentes  fieri  possent;  verum  etiam,  2.)  quod 
semper  cum  conjugibus  generantibus  coneurrit.  Vid.  Ps.  127,  8. 
Quod  3.)  propeimonem  mutttam  parenti  bus  et  liberis  ad  se  invivem  im- 
pressi t.  Quod  4.)  leges  utrisque  posuit,  Exod.  20,  12.  Eph.  6t  1. 
ad  4-  Coloss.  3,  20.  21.  5.)  benedictione  sua  societatem  hanc  adju- 
vat.    Vid.  Exod.  20,  12.  Eph.  6,  2. 

c)  Adeoque  sive  abstractive,  sive  concretine  consideretur.  Ad  prius 
enim  pertinent  leges  divinae  memoratae;  ad  poderius  instinctus  ille 
naturali*,  ihfluxus  Dei  ad  generationera  et  multa  providentiae  spe- 
cialis  argumenta. 

§  46. 

Pertinent  etiam  ad  causarci  efficientem  societatis  pa- 
ternae*  ipsi  parentes,  quatenus  ex  se  liberos  gignunt* 

a)  Nempe  concretive  spectatae,  non  abstractive. 

b)  Quando  enim  per  generation  e  m  liberi  producuntur,  simul 
oritur  societas  et  relatio  inter  parentes  et  liberos,  quamvis  etiam  ve- 
rum sit,  quod  vulgo  dicitur:  liberos  non  eligi  volwitate  parentum,  sed  a 
natura  accipi,  adeoque  a  Deo  auctore  naturae.    Confer.  Ps.  127,  3. 

§  47. 

Causa  impulsiva  ex  parte  parentum*  est  naturale 
desiderium  generandi  et  habendi  sibi  simile. 

a)  Secundum  natura»  quidem,  licet  aliquando  pareo  ti  bus  di  ree  te 
non  intendentibus  gignantur  liberi. 

§  48. 

Causalità»  causae  efficientis  ex  parte  parentum  est 
generatio. 

Vid.,  quae  ad  §  46.  dieta  sunt.  Quomodo  autem  Deus  actu  sit 
causa  hujus  societatis,  dictum  est  ad  §  45.  not.  6. 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO.  781 

§  49. 

Materia  societatis  paternae  sunt  parentes*  et  liberi, 
quanquam  etiam  sufficiat  pater  solus,  aut  mater  sola* 
cum  filio  aut  filia. 

a)  Spectati  hoc  loco  tanquam  parte»  aut  membra  hujus  societatis. 

b)  Nempe  si  alteruter  parens  morte  abreptus  sii.  Et  licet  a 
patre,  tanquam  persona  digniore,  societas  paterna  denominetur,  re- 
vera tamen  etiara  mater  huc  pertinet. 


50. 

Forma  consistit  in  relatione  illa  mutua,*  per  <juam 
parentes,  ut  tales,  liberos  ut  liberos  suos,  et  hi  vicissim 
illos  ut  suos  parentes  respiciunt  et,  in  unamb  quandam 
societatem  conjuncti,  ad  mutua  officia  obligantur. 

a)  Quam  alias  paternitatem  et  JUiationem  appellant. 

b)  Adeoque  et  hic  vinculum  quoddara  inorale,  sed  in  natura  firn- 
datura,  locum  habet. 

§  51. 

Manet  autem  illa  relatio  et  vinculum  societatis, 
qwamdiu*  parentes  et  liberi  vivunt.b 

a)  Respiciunt  huc  loca  Scripturae,  quae  liberos  sine  restrictione 
tt  mporis,  atque  adeo  BimpUciier,  quaradiu  parentes  vivunt,  obligationis 
suae  nieraores  esse  jubent,  Ex*>d.  20,  12.  Eodetiadici  8,  U.  Tobiae4,S. 

b)  Licet  officia  ipsa  non  semper  eodem  modo  invicem  exhiberi  pos- 
sint  aut  debeant.  Nec  negamus,  parentem  posse  filium  incorrigibiliter 
malum  a  se  repellere  et  haereditate  privare  ;  prout  conjugium  etiam 
in  certo  casu  solvi  posse  diximus. 

§  52. 

Finis  intermedius  est  educatio  sobolis*  et  familiae 
salus;b  ultimus,  ut  ecclesia  et  respublica0  conservetur. 

a)  Agnovit  hoc  ipse  Arùtoteles  Vili.  Ethic.  e.  XIII.  Et  huc  tendit 
naturalis  illa  v~<>«r\,  quam  Deus,  auctor  naturae,  parentibus  impressit. 

b)  Sicut  omnes  socie tates  naturales  ad  communem  ipsarum  so- 
cietatum  salutem  tendunt.  Eoderaque  spectant  leges  divinae,  quibus 
parentibus  pariter  ac  liberis  sua  officia  praescribuntur,  ad  communem 
utilità  tem. 

c)  Ita  enim  ex  conjugio,  mediante  hac  societate,  augetur  et  urna- 
tur  civibus  ac  ministri»  ecclesia  et  respublica. 


Digitized  by  Google 


782 


PART.  IH.    CAP.  XVI. 


§  53. 


Officia  parentim  consistunt  in  suppeditando  liberis 
vie  tu  et  amictu,*  itemque  in  cura,  ut  erudiantur  in  omni 
pietate,b  scientiis  et  artibus0  atque  adeo  temporali*  et 
aeterna  salus  eorum  promoveatur. 


a)  Oppositum  enira  seu  neglectus  hujtis  officiì  homines  infiddSbut 

deteriore*  facit,  juxta  /  Tim.  5,  8.   Et  Matth.  7,  9.  dicitur,  quod  etiam  , 
patres  trovrjptù  ovrec,  qui  mali  sunt,  non  tamen  filiis  lapidem  prò  pane  * 
porrigant.    Et  victus  <juidem  cum  amictu  eo  usqne  parari  a  parentibus 
debet,  donec  liberi  sibi  ipsis  necessaria  parare  possint. 

b)  Ut  educentur  è»  naideia  xa\  *ouòe<Tia  xupiou,  in  der  Zucht  und 
Vermahnung  des  Herrn,  juxta  vereionem  Lutheri,  Eph.  6,  4.,  adhi- 
bita  siniul  moderatone,  secundum  illud  Coloss.  3,  21.  :  Patres  ne  irri- 
tate, vi  iptftiUrc,  libero*  vestros,  ne  despondeant  animum,  ha  /iij  àdu/iwatv. 

c)  Vid.  Prov.  29,  17.,  ubi  generale  monitura  educational  libero- 
rum  ad  profectU8  et  Balutem  eorum  facientia  habetur. 

Catbchismus  minor:  ,,Insonderh<  \\  treibe  auch  daselbst  die 
Obrigkeit  und  Eltern,  dass  sie  wohl  regieren  und  Kinder  ziehen  zur 
Schule,  mit  Anzeigen,  wie  sie  solches  zu  thun  schuldig  slnd,  und  wo 
sie  es  niebt  thun,  welche  eine  verfluchte  Sonde  sic  thun.  Denn  sie 
sturzen  und  verwiisten  damit  beide  Gottes  und  der  Welt  Reich,  als  die 
argsten  Feinde  beide  Gottes  und  der  Menschen.  Und  strelch  wohl  aus, 
was  fùr  greulichen  Schaden  sie  thun,  wo  sie  nicht  helfen  Kinder  ziehen 
zu  Pfarrherren,  Fredigern,  Schreibern  u.  s.  w.,  dass  Gott  sie  schreck-  » 
lich  darum  strafen  wird.  Denn  es  ist  hie  noth  zu  predigen.  Die  Eltern 
und  Oberkelt  siindigen  jetzt  hierin,  dass  nicht  zu  sagen  ist.  Der  Teu-  i 
fel  hat  auch  eln  Grausames  damit  im  Sinn."    (Praef.  p.  352.) 


§  54. 

Liberorum  officia  consistunt  in  amore,*  honoreh  atque 
obsequio*  parentibus  exhibendo,  itemque,  si  necessita* 
ita  ferat,  alendis*  illis  ;  naevis  etiam  ipsorum  aequo 
animo  ferendis? 

a)  Vid.  Proverò.  10,  1.,  ubi  filius  bornie  fVugis  dicitur  laetitia 
ajffìrere  parentem.    Confer.  cap.  25,  20. 

b)  Ex  vi  quarti  praecepti  in  decalogo,  Exai.  20,  12.,  quod  repe- 
titur  Eph.  6,2.3. 

c)  TnaxoOoìtrss  t«F?  yuvtùat,  Eph.  6,  1.    Col.  3,  20. 

d)  Hoc  est,  àftotftàq  àxiididóvat  r«/t?  r/joróxttS,  1  Tim.  5,  4-  Conf. 
Matth.  15,  4»  5.  6. 

e)  Non  autem  coìitemnendo  senescente*.  Prov.  23,  22.  Adde  Eccle- 
siastici  3,  U. 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO. 


783 


Describi  potest  societas  paterna,  quod  sit  societas* 
seu  conjunctio  parentum  ac6  liberorum,  divinitus0  in- 
stituta  add  educationem  liberorum  et  totius  societatis 
salutem. 

a)  Io  quo  convenit  cuoi  conjugio  et  statibus  aut  societatibus  aliis; 
quanquam  etiam  hoc  spectet  ad  formam  ejus.  §  50. 

^  b)  Qui  sunt  materia  societatis  hujus;  vid.  §  49. 

c)  Indiru tur  causa  efficiens,  juxta  §  45. 

d)  Qui  est  finis  ejus.    Ibid.  §  52. 

§  56, 

Societas  herilis*  causam  efficiente™  itidem  habet 
Deum,b  sive  illam  in  se0  spectes,  sive  ratione  eorum* 
qui  eam  ingrediuntur  ac  tenent. 

a)  Qualis  quidem  reda  et  fidelibus  conveniens  est.  Dicitur  autem 
herili*  a  parte  potiore,  lioet  sit  inter  herum  et  servum. 

b)  Huc  pertinent  loca  1  Cor.  7,  20.  sqq.  CoUm.  3,  23.  24. ,  ubi  servi 
quidem  vocationis  suae  meminisse  jubentur,  sed  et  dominorum  status 
ac  munus  simul  ratum  habetur. 

c)  Nam  quod  ad  naturam  servUtUis  attinet,  licet  ea  talis  sit,  ut  post 
lapmm  demum  originerò  acceperit,  notum  tamen  est,  quomodo  Deus, 
omnis  boni  ordinis  auctor,  etiam  certis  legibu*  herilem  statum  munt- 
verit;  vid.  Exod.  21, 1.  mq.  Eph.  6,  5.  sytj.  CoUm.  3,  23.  24-,  et  leges 
illas  observantibus  bona  diversa  promisent,  vid.  1  Petr.  2,  19.,  Colo**. 
3,  24.  cap.  4,  1.  Eph.  6,  8. 

Balddinus:  ,,De  origine  servitutls  aliter  disserunt  politici,  aliter 
theologi.  UH  ex  Plinio  1.  7.  nat.  hist.  c.  56.  exlstlmant,  Lacedaemonios 
priraos  illos  ex  Graeciae  populis  (inter  quos  per  multam  aetatem  ser- 
viti» fuisse  ignorata,  testatur  Herodotus  1.  7.),  servitia  invenisse,  et 
po8tea  invaiti  isse,  ut  victores  in  bello,  quos  manu  ceplssent  et  non 
occldissent,  albi  servarent,  unde  servi  et  manclpia  dicebantur  ;  ad  quod 
respicit  Horatius  1.  1.  ep.  16.  :  .Vendere  cum  possis  captivutn,  occidere 
noli4,  et  apostolus  Petrus  2  Petr.  2,  19.  :  ,A  quo  quls  superatus  est, 
hujus  et  servus  est.'  Sed  longe  antiquior  est  servitutls  orlgo,  quam 
sequuntur  theologi,  qui  servitutem  poenam  peccati  nominant  et  non 
immerito.  Nam  cum  homo  ad  imagi  ne  m  Dei  sit  couditus,  Dei  «vero  na- 
tura sit  imperare,  non  imperata  facere,  consequens  est,  hominis  naturae 
non  esse,  ut  servlat.  Quam  ob  causam  nec  in  statu  integritatis  fult  ho- 
minis in  hominem  imperium,  cum  omnia  lubentes  et  sponte  suscipc- 
rent,  peragerentque,  ut  voi  untati  conditoris  satisfacerent.  Sed  post 
lapsum  omnia  in  contrarimi!  cesserunt  ac  imperium  successive  hominis 
in  homines,  dlstlnctioque  heri  et  servi  tanquam  in  poenam  peccati  ex 
utraque  parte.  Nam  imperans  plurlmls  molestlls  atque  Inflnltls  perl- 
/  culis  exponltnr,  obtemperans  alieno  arbitrio  ducitur  et  neuter  eorum 

vitam  cltra  dlfficultates  acerblssimas  degit,  quin  uterque  meritas  poenas 


Digitized  by  Google 


PART.  HI.     CAP.  XVI. 


divinae  justltlae  perso] va t.  Hlnc  primi  servi  mentio  in  Scriptura  flt 
post  diluvium  Gen.  9,  25.,  ubi  Noah  ad  Chamum  dixit:  .Maledlctus  sit 
Canaan,  servus  servorum  sit  fratribus  suls.'  Ex  quo  loco  Ambrosius 
scripsit  lib.  de  Elia  et  jejunlo  c.  5.  :  ,Non  esset  hodie  servitus,  si  ebrie- 
tà-, non  fulsset.'  Hinc  postea  Deus  ipse  leges  condldlt,  quibus  servo- 
rum  olii  ci  a  in  rep.  Hebraeorum  circumscriberet,  Exod.  21.  sqq.,  quibus 
leglbus  condltlo  nostrorum  servorum  longe  est  tolerabilior.  linde 
coiligimus,  servitutem  quoque  esse  statum  Deo  gratuiti  et  ab  ipso  ordina- 
tum,  in  quo  qui»  optlme  vivere  et  Deo  grata  praestare  potest,  etiamsi 
non  careat  raolestiis  mnltis,  quae  partim  inde  sunt,  quod  natura  nostra 
non  est  ad  serviendum  nata,  partim  quod  fastus  et  superbia  plerisque 
est  congenita,  cum  tamen  saepenumero  longe  facilius  sit  servire,  quam 
imperare,  praesertim  quando  cum  ineptls  et  malis  hominibus  agendum 
est.  Quam  ob  causam  de  servis  semel  atque  iterum  legimus  monita 
apostolica  Eph.  6,  6.  Col.  3,  22.  1  Tim.  6,  6.  1  Petr.  2,  18."  etc. 
(Quaestt.  ex  epp.  ad  Phil.  et  Col.  erutae.  Dlsp.  de  cap.  4.  Col. 
A.  3.  sq.) 

Lutherus:  „Auf  den  dritten  Artikel:  ,Es  soli  kein  Leibeigener 
soni,  weil  uns  Christus  bat  alle  befreiet.*  Was  ist  das?  Das  heisst 
chrlstlicbe  Freiheit  ganz  fleisclillch  macben.  Hat  ulcht  Abraham  und 
andcrc  Patriarchen  und  Propheten  auch  Leibeigene  gehabt?  Leset  St. 
Paulum,  was  er  von  den  Knechten,  welche  zu  der  Zeit  alle  leibeigen 
waren,  lehret.  Drum  ist  dieser  Artikel  stracks  wider  das  Evangeltum 
und  rttuberlsch,  damit  eln  jeglicher  selnen  Lelb,  so  elgen  wordeu  ist, 
selnem  Herrn  nimmt.  Denn  ein  Leibeigener  kann  wobl  Chrlste  sein 
und  christliche  Freiheit  haben,  glelchwie  ein  Gefangener  oder  Kranker 
ein  Christ  ist  und  doch  nlcht  frel  ist.  Es  will  dlescr  Artikel  alle  Men- 
sein- H  gleich  machen  und  aus  dem  geistllchen  Reich  Christ!  ein  weltlich 
Husserl  ich  Reich  machen,  welches  unmògllch  Ist.  Denn  weltlich  Reich 
kann  nicht  stehen,  wo  nlcht  Ungletchheit,  Ist  in  Personen,  dass  etilene 
frel  sein,  etllche  gefangen,  etllche  Herren,  etllche  Unterthanen  u.  s.  w. 
Wie  St.  Paulus  sagt  Gal.  3,  28.,  dass  ,ln  Chrlsto  Herr  und  Knecht  eln 
Dlng  sei.*  Davon  hat  mein  Herr  und  Freund,  Urban  Bhegius,  wohl 
und  genug  geschrlebcn,  da  magst  du  welter  lesen."  (Ermahnung  zum 
Frleden  auf  die  12  Art.  der  Bauerschaft  In  Schwaben.  1525.  XVI, 
85.  sq.) 

Chemnitius  :  „ Argumenta,  quae  probant,  disti  nctiotiem  dominiorum 
et  proprietatem  rerum  esse  ordinationem  Dei  et  lpsl  probari:  l.  Lex 
dica  :  ,Non  furtum  facies.1  Slcutautem  In  usu  eleinentorum  et  solls 
non  potest  committl  furtura,  Ita  si  Deus  Instltulssct  anabaptistlcam 
communlonem,  nullus  esset  usus  lllius  praeceptl.  Sed  ajunt,  sicut  in 
facultatibus  reipublic.  potest  commini  peculatus,  qui  est  furti  specics, 
Ita  posset  etiam  in  rerum  communione  committl  furtum,  quia  apostoli,  ' 
slcut  Acta  docent,  distribuebant.  Resp.  :  Ipse  decalogus  addlt  decla- 
ratlonem,  cum  Inqult:  ,Non  concuplsces  domum  proximl  aut  quae 
lllius  sunt.'  Manifeste  igitur  sanclt  proprietatem  et  dlstlnctlonem.  2. 
Deus  jussit,  terram  sorte  dividi,  et  legem  tulit,  ne  haeredltates  de  tribù 
ad  tribum  transferantur.  Ergo  est  ordinatio  Del,  quod  dlstlnctae  sunt 
possesslones.  3.  Doctrina  de  eleemosynis  confirmat  rerum  proprieta- 
tem; 1  Cor.  16,  2.  :  ,Quisque  apud  se  reponat.1  2  Cor.  8,  12.  :  ,Accep- 
tus  est  quis,  ex  eo  quod  habet.'  Prov.  5,  16.  4.  Apostoli  divitibus  nec 
praecipiunt  nec  consulunt  abjectionem  aut  desertionem  facultatum.  1  Tim. 
6,  17.  Jac.  1,  10.  :  ,Dlves  glorietur  In  humllltate  sua.'  5.  Prov.  22,  2.  : 
,Dives  etpauper  obviaverunt  8 ibi,  utriusque  operator  Dominus  est."  Syr. 
11,  14.  :  ,Paupertas  et  divitlae  a  Deo  sunt.'  Ergo  Del  ordinatio  est,  ut 
dlstlnctio  dominiorum  et  possesslones  non  slnt  aequales,  qualem 
aequalltatem  anabaptlstlca  communio  requlrlt.  6.  1  Tim.  5, 4.  :  ,Discat 
prlus  làtov  oìkov  pie  tractare';  1  Tim.  3,  4.:  ,Qul  bene  praeslt  iót?  oin^.' 
Job.  19,  27.:  .Johannes  accepit  Marlam  cif  rà  i<j£a.'  1  Thess.  4,  11.: 
tnpàmn-  rà  lòia.*   2  Thess.  8,  12.  :  ,Manducet  lóiov  àprov.'    Item,  Pau- 


Digitized  by  Google 


DE  STATU  DOMESTICO.  785 

lus  praescriblt  officia  oeconomica  domini»,  servis  etc.  Sed  haec  non 
conveniunt  communloni  anabap.  7.  In  N.  T.  fucrunt  dlvites,  Joseph 
Arimathaeus,  Matth.  27,  17.,  Eunuchus,  Actor.  8,  27.,  Lydia,  Act. 
16,  14.,  et  Zacbaeus,  Lue.  19,  8.,  cum  inquit:  ,  Di  midi  uni  honorum  do 
pauperibus',  manifeste  ostendit,  se  retinere  proprium.  Et  tamen  Chri- 
stus  dicit:  ,Hodie  salus  facta  est  buie  domili.'  •«  (Loc.  tb.  P.  II, 
f.  148.) 

d)  Quateuus  dantur  leghimi  modi  ineundi  hanc  aocietatem,  de 
quibus  in  §  seq.  dicitur.  Et  pertinet  huc  providentìa  divina  circa  hujus 
societatis  hominea  occupata. 

§  57. 

Pertinent  autem  etiara  ad  causam  efficientem  hujus 
societatis •  ipsi  domini*  et  nonnunquam  etiam  servi.0 

a)  Concreti  ve  quidein  spectatae. 

b)  Qui  capto*  bello  hominea,  aut  emtm,  aut  pretio  eonductm,  ser- 
vos  sibi  faciunt. 

e")  Pretium  aceipientes,  et  in  servitutem  conèentiente*. 

§  58. 

*  Causa  impulsiva,  ex  parte  hominum  est  indigentia* 
hujus  vitae,  quae  non  solum  ex  parte  servorum*  verum 
etiam  ex  parte  dominorum 0  locum  habet. 

a)  Quod  autem  saepe  homines,  luxuria  aut  fastu  stimulati,  ser- 
vos  aibi  adsciacunt,  ex  vtHo  est,  adeoque  hic  fere  negligitur. 

b)  Ut  operibua  servilibus  neceasaria  acquirant,  quibus  alia8  de- 
atituerentur. 

c)  Qui  et  ipsi  ad  opera  rei  farailiaris,  soli,  sine  minÌ8trorum  aut 
aervorum  opera,  non  sufficiunt. 

§  59. 

Causalitas  causae  efficientis  ex  pai-te  horainum  con- 
sistit  in  eo,  quod  servus  vel  bello  justo  capti vus  duci- 
tur,'  vel  emitur,b  vel  cum  eo  libere  contrahitur.c 

a)  Hinc  servnm  a  servando  dictum  voluut. 

b)  Vid.  Exod.  21,  7.  Lev.  25,  89.  Atque  huc  etiam  olim  per- 
tiuebat,  quod,  qui  ex  aervis  in  domo  domini  nati  fuerunt,  hoc  ipao 
servitutem  contraxeruut. 

c)  Atque  ita  hodie  societas  haec  inter  dominum  et  servum  pfe- 
rumque  constituitur.    C'onfer.  §  57. 

Baleri  Comp.  ed.  Walther.  III.  50 


786  PART.  III.    CAP.  XVI. 

§  60. 

Materia  hujus  societatis  sunt*  doininus  et  sermis^ 
itemque  domina6  et  ancilla. 

a)  QuateniiB  societatem  hanc  ingrediuntur  et  colunt. 

b)  Vel  etiam  servi  plures,  prò  ratione  rei  familiaris  et  indigentiae. 

c)  Sextu  enim  h.  1.  divereitatem  non  facit.   Et  vid.  Oen.  16,  6.  9. 

%  61. 

Ratio  formalis  hujus  societatis  consistit  in  mutua 
relatione'  et  obligationeb  domini  et  servi.*5 

a)  Juzta  analogiam  societatis  conjugalis  et  paternae. 

b)  Seu  vinculo  morali.  Esse  autem  hoc  vinculum  solubile,  non 
difficulter  constat,  quando  et  dominila  servum  captum  aut  emtum 
manumittere  potest,  et,  si  contractus  intercesserit,  plerumque  ille  ad 
breve  tempus  obligat,  imo  etiam  mutuo  dissensu  solvi  potest  societas, 
quae  mutuo  consensu  fuit  inita. 

e)  Est  sane  non  solum  servonim  ad  domino* ,  sed  et  dominorvm  ad 
servo*  obligatio  vera,  propter  legem  divinam;  et  speciatim  etiam,  si 
in  ter  eoa  intercesserit  contractus  voluntarius. 

§  62. 

Finis  proximus  est  mutua  utilitas'  imperantium  et 
parentium  in  hac  societate;  remotior  est  societatis  pu- 
blicae b  commodum. 

a)  Nempe  ad  explendam  vitae  hujus  indigentiam. 

b)  Quatenus  societates  simpliciter  tendunt  ad  ci  vitati*  totius  feli- 
citatem. 

§  63. 

Officium  dominorum  *  consistit  in  aequa  laborum  im- 
positione,b  necessariorum  hujus  vitae  suppeditatione,  aut 
mercedi  promissae  solutione;0  denique  directione  atque 
castigatione  prudente  et  moderata." 

a)  Itemque  herarum  et  dominarum. 

b)  Vid.  Exod.  20,  10.  Detd.  5,  U.  {20.)  de  requie  servis  ali- 
quando  concedenda. 

c)  Pro  diversi  tate  raodorum  hujus  societatis.  Vid  §  57.  not.  ò.  c. 
Conf.  Matth.  10,  10.,  ubi  operarim,  eademque  ratione  servus  operans, 


Digitized  by  Google 


DE  STA  TU  DOMESTICO 


787 


dignm  mercede  sua  esse  dicitur  ;  cui  respondent  ex  V.  Testam.  verba 
Devi.  24,  H-  15.  et  ex  epistolis  apostolici»  Jacobi  5,  14-  EodenHjue 
pertinet  cura  aegrotantium,  vid.  exemplum  centurionis  Capernaitici, 
Matth.  8,  6. 

d)  Abstinendo  a  minia  intempestivis  et  immoderatis.  Vid.  Eph.  6, 9. 

§  64. 

Officium  servorum*  consistit  in  honore,  obsequio,  fide0 
ac  patimtiaf  dominis  exhibenda. 

a)  Itemque  ancUlarum. 

b)  Obedìendo  ii»,  giti  domini  sunt  juxta  carnem,  rum  timore  ac  tre- 
more, cum  simplicitate  cordi»  sui,  tanquam  Chrieto.  Non  ad  ondimi  ser- 
viente», velut  homintbu»  piacere  studente»,  sed  tanquam  servi  Christi  facien- 
te»,  quae  vult  Deus,  ex  animo  cum  benevolentia  serviente»  Domino  et  non 
haminibus,  Eph.  6,  6.  6.  7.  et  Ool.  3,  22.  Adde  TU.  2,  10.,  ubi  ju- 
bentur  parere,  in  omnibus  placente»,  non  contradicente»,  nihil  silurante» 
(aut  intervertentes),  sed  omnem  bonam  fdem  ost elidente». 

c)  Non  solum  boni»  et  aequi»,  sed  etiam  pravi»  (austeris  et  iniquis) 
exhibenda,  juxta  1  Petr.  2,  18. 

8  65. 

Describi  potest  societas  herilis,  quod  sit  societas  aut 
conjunctio'  inter  dominumb  et  servum,  dominam  item 
et  ancillam,  juxta  voluntatem0  divinam  ordinata  add 
mutuam  utilitatem. 

a)  Genus  hoc  est  ;  quod  tamen  habito  respectu  ad  sequentia,  for- 
mam  quoque  designat. 

b)  Materia  haec  est  societatis  isti  ne;  vid.  §  60. 

c)  Causa  efficiens  denota  tur,  juxta  §  56. 

d)  Qui  finis  est  societatis  hujus;  vid.  §  62. 


SOLI  DEO  GLORIA. 


Digitized  by  Google 


1 


CONSPECTUS  V0LUMINI8  TERTII. 


PARS  TERTIA. 

p«g. 

Cap.  I.  De  gratia  Dei  erga  homines  lapsos,  salutis  noatrac  primo  prin- 

clpio ...................  3 

Cap.  II.  De  Carisio,  salutls  nostrae  principio  ac  fundameato  ....  18 

Sectlo  I.  De  persona  Chrlstl   20 

Scotio  II.  De  statibus  exinanitlonls  et  exaltatlonis    ....  7.~> 

Ser.tlo  TU.  De  officio  Chrlstl   100 

Cap.  III.  De  flde  In  Cbrlstum   134 

Cap.  IV.  De  regeneratione  et  conversione   177 

Cap.  V.  De  justifleatione     .    .    .    .   240 

Cap.  VI.  Pc  renovatione  et  bouis  operibus   2'.W 

Cap.  VII.  De  verbo  legis  et  evangeli!   337 

Cap.  Vili.  De  sacramentis  in  genere   .   400 

Cap.  IX.   De  sacramenti.*  vrteris  testamenti   421 

Cap.  X.  De  baptlsmo   484 

Cap.  XI.  De  sacra  gogna   489 

Cap.  XII.  De  praedestinatiouc  et  reprobatiope   531 

Appendix  ad  praccedens  caput  de  praedestinationc,  qua  agitur 

tic  iuscriptionc  In  librutn  vitae     .    .  ,  .    .    .    .    ■    ■    .    .  601> 

Cap.  XIII.  De  ecclesia   014 

Cap.  XIV.  De  mlnlsterio  ecclesiastico  .   .      .   688 

Cap.  XV.  De  magistrato  politico  ♦  .  .  .  .  .  ♦  .  •  •  »  •  •  •  724 
Cup.  XVI.   De  stato  et  socletate  domestica,  et  spcciatiin  conjugali, 

paterna  atmie  hertll  .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   ....  74S 


y  Google 


Digitized  by  Google 


I 

: 


I 


Digitized  by  Googl 


1 


23456789 

Cali  Numbcr 

AIER.  Johann  Wilhelm 


AUTHOR 
TITLE 


629 

B152c 
1B79 
v.3 


i